051

Inter eos qui beati Augustini doctrinae propugnatores exstiterunt, principem locum et eruditionis laude, et auctoritatis pondere, et nominis celebritate sibi vindicat sanctus Prosper (Labb. de Script. t. II, p. 251) . Hunc amicus et collega ejus Hilarius (Prosp. ep. ad Aug.) , cujus hortatu videtur in id certaminis descendisse, ad Augustinum scribens, tum moribus, tum eloquio, et studio clarum, adeoque notitia tanti viri dignum affirmat (Hilar. ep. ad Aug). Hunc Victorius, qui anno 457, Prospero forsitan adhuc in vivis agente, scribebat, virum sanctum ac venerabilem appellat (Bucher. Cycl. p. 6, 7) . Hunc concilium Romae [Col. 0017B] sub Gelasio pontifice anno 494 habitum, dum scripta ejus approbat virum dicit religiosissimum (Concil. t. IV, p. 126) . Gennadius ipse, licet illi haud satis aequus, ut qui nimis feliciter cum Cassiano pugnaverat, tamen eloquio potentem, et (ut loquitur ille) sermone scholasticum, assertionibusque nervosum agnoscit (Gennad. Eccl. Script. c. 84) . S. Fulgentius (Lib. ad Mon. c. 30) , cum beatus Augustinus celeri praeventus obitu Gallorum presbyterorum objecta refellere non potuisset, dicta ejus recta fide et copioso sermone a Prospero viro erudito et sancto fuisse defensa observat. Nonnulla mox ab eodem Prosperi loca proferuntur: «Ut cuncti noverint, inquit, quid debeant de praedestinatione sanctorum impiorumque sentire. Eadem repetit Fulgentius alio in loco (Lib. II, c. 1) . Ita ut plerique, inquit, licet in ea (quaestione nempe de diversitate praedestinationis justorum et iniquorum) soleant non leviter permoveri, facile possint, et divinorum librorum testimoniis instrui, et sancti Augustini libris, et Prosperi eruditissimi viri responsionibus informari.» Quaecumque vero ad laudem ejus faciunt apud Gennadium, ea omnia, non reliqua, exscribit ad annum 463 Marcellinus. A Cassiodoro sancti appellatione cohonestatur (Instit. c. 17) . a Beda autem (Hist. Angl. l. I, c. 10) rhetoris sive oratoris. Photius denique (Cod. 54) eum vere hominem Dei fuisse affirmat.

Veteribus astipulantur recentiores; quos inter legi potest Trithemius, qui Prosperum nostrum «in divinis Scripturis eruditissimum, et in saecularibus nobiliter [Col. 0017D] doctum, carmine excellentem et prosa, eloquio disertum, sensu profundum, ingenio subtilem, assertione nervosum, vita et conversatione sanctissimum apparuisse» testatur (Trith. de Script. Eccl. p. 32) . Sixtus Senensis vivido quodam ac solerti praeditum ingenio, genere orationis conciso, excelso, eleganti, in divinis humanisque litteris versatissimum; ad [Col. 0018A] haec mirabili vitae sanctitate commendabilem» asserit (Biblioth. Sacr. l. IV, p. 369) . Censet Scaliger (Ad Euseb. Chron. not. pag. 8) illum omnium aetatis suae longe doctissimum ac peritissimum fuisse. Scriptas ab eo et ab Hilario ad Augustinum in Semipelagianos epistolas, tantae apud posteros admirationi fuisse ait Garnerius (Ad commonit. M. Merc. sup. nom. Cael.), ut eas novissimis magni gratiae doctoris operibus, ut suppares adjunctae sint. Is praecipue animadvertit in Prospero oculos admodum curiosos, quos vix quidquam posset fugere. Addit ad magnam ejus eruditionem accedere parem judicii sagacitatem.

Erat Prosper, testibus tum aliis, tum Gennadio (Script. Eccl. c. 84) , in Aquitania provincia natus, unde fit ut Aquitanus dici soleat, ut ab aliis ejusdem [Col. 0018B] nominis viris facilius distinguatur. Qua vero ex parte amplissimae istiusce regionis, quave ex urbe oriundus fuerit, non constat omnino. Hinc patet quam non magna sit habenda ratio codicis cujusdam manuscripti, neque admodum vetusti. Colbertinae bibliothecae, ad cujus solius fidem emendatus legitur liber Sententiarum ex Augustino excerptarum per doctissimos operum S. Augustini editores in appendicis tomi X parte tertia (Nostrae Patrolog. t. XLV) , in quo habetur: «Prosper iste Equitaneus fuit (forte pro Aquitanus fuit) Tolonensis civis, qui relictis saecularibus rebus ad divina se negotia transtulit.» Sita est enim civitas Tolonensis in Viennensi Galliarum provincia. Patet etiam quam illi parum sint audiendi (Dupin. t. IV, p. 430) , qui, nullo suffulti argumento, [Col. 0018C] Prosperum nostrum vocant Regiensem in Aquitania, unde procul abest Regium.

Profert Sirmondus (Praed. Hist. cap. 5, p. 31) quasi rem indubitatam, illi cognomen fuisse Tironi; quod non sat scimus utrum in manuscriptis aliquot deprehenderit, quemadmodum et in suo Chronici Prosperiani manuscripto legi testatur Bucherius (Cycl. p. 211) ; et ex altero ms. citat idem Vossius (Vossius Poet. Lat. l. II, c. 17) : an potius non dubitanter existimaverit adjudicandum nostro Prospero carmen quoddam quod inter ejus opera exstat, et a Beda Tironi Prospero ascribitur (Vid. S. Paulin. 1685, dissert. 6, p. 136; et Mon. Eccles. tom. XIV, not. 4) .

Ex ejus scriptis facile quivis judicare potest, eum [Col. 0018D] in artibus ingenuis, ac praecipue in poetica haud mediocriter esse versatum; quam ipse et Paulinus multo majori cum laude excoluere, quam quilibet alius eorum omnium qui Ecclesiae mancipati huic se studio dedidere. Sed Prosper eam sanctioribus etiam monumentis consecravit quam Paulinus. In pedestri quoque illius oratione nescio quid eminet quod poetam [Col. 0019A] redoleat, sublimitas, vehementia, sermo acer et nervosus, crebrae illi sententiae, verba ad acumen styli subire videntur; atque etiam multo magis lectorem percellit, sive elocutionis dignitate, sive solidae et inconcussae argumentationis viribus. Sed illi sufficit sermonis sui nativus decor, nec ad ornatum accersit aut in eumdem sonum cadentia verba, aut plenos ac numerosos modos, aut aequabiles modulatasque periodos, aut denique affectata illa pigmenta quae a Leone et aliis ejusdem aevi auctoribus ad satietatem usque ingeruntur. Cum esset eorum dux qui catholicam de Gratia Christi doctrinam tuebantur, semperque in eo totus esset ut adversarios Ecclesiae impugnaret, aut eam ab illorum incursu defenderet; lacertosum, si sic dici fas est, et militare [Col. 0019B] scribendi genus usurpat, resque accuratius multo quam verba perpendit. Hinc est quod orationis ipsius compositio nonnumquam subobscura sit. Sed res ipsae, quantumvis intricatae sint, eas ille tamen facillime illustrat, nec minori perspicuitate quam acrimonia enucleat. Vere itaque illud de Prospero statui potest, illius orationem non esse tanto artificio elaboratam, nec tot eloquentiae luminibus distinctam, quot in scriptis quorumdam aliorum reperiri queant; sed prae se ferre multo plus sanitatis, ingenii, vehementiae.

Haec de S. Prosperi stylo praemisisse operae pretium fuit, quo certius illi abjudicentur opera quaedam ejus nomine hactenus inscripta.

Exstat opusculum quoddam, cui titulus, Confessio Prosperi Aquitani (Bibl. PP. tom. VIII, p. 193) , aut, ut alii legunt, Tironis Prosperi Aquitani (Lab. de Script. Eccl. tom. II, p. 261) , a Jacobo Sirmondo ex ms. Vaticano editum anno 1619. Est illud satis eleganter scriptum, ut Magno Prospero tribui possit: etsi Antelmio (Diss. in Op. Leon. p. 370) in ea vix aliquid deprehendi videatur Prosperi stylo satis simile, aut ejus famae valde consentaneum: eamdemque tanto patre indignam indubitanter pronuntiet Ludovicus Ellies Dupin (Tom. IV p. 441) . Habemus autem ex illa Prosperi confessione (Infra, pag. 769 et seq.) , eum inter ipsa vitae initia renatum in Christo [Col. 0019D] Jesu, et, a misericorde Domino dimisso originis peccato, prius adeptum libertatem quam ferocis domini a quo detinebatur intelligeret servitutem. Incusat sese quod acceptam a Patre munificentissimo substantiam ea qua par erat cura servare neglexerit, quodque vitiis omnibus deditus, in Aegyptiorum, mox etiam in Babyloniorum jura transiverit, nec ullum aliud praeterquam letiferae voluptatis pretium suae perditionis acceperit. Qua ex loquendi ratione, simul et ex iis quae pariter de primis vitae suae annis refert Paulinus, quid colligi debeat difficile est statuere. Quamquam nota sunt quae de perditis Aquitanorum imprimis divitum moribus deplorat Salvianus (De Gubern. Dei l. VII, p. 154, 160) , dum illos in omnibus [Col. 0020A] Galliis sicut divitiis primos, sic vitiis criminatur.

Ut ut sit, is de quo agimus, cum per innumeras saevissimarum dominationum vicissitudines, non subjectione corporis, sed animae sudore serviret, et indignis confusus officiis, pejore status sui conditione turbaretur, quae sunt ipsius verba (Infra, p. 769, 770) , coepit erubescere, et subtraxit se, quantum ab instantibus dominis licuit, in occultum spiritus cordisque secretum: et apprehenso sanctarum Scripturarum volumine, quid sibi adhuc spei superesset inspexit: ac ex his certior factus paratissimam semper eis esse Dei misericordiam quos male actae vitae ex animo poeniteret, multo perfusus imbre lacrymarum ingemuit, quod se Dei redemptum [Col. 0020B] sanguine peccato venumdedisset, quodque sibi inimicissimis serviret dolens: mox confirmatus et animatus constituit dirumpere graves quibus vinctus detinebatur catenas; et ad eum reverti a quo fuerat ad vitam emptus, petere, quaerere, misericordiae divinae januam pulsare. Erubescebat quidem quia animo nudus erat, et nihil habens quo membrorum, id est, morum suorum, inhonesta circumtegeret, obscoenae egestatis dedecore confundebatur, neque tantae familiae tantique Patris conspectum subire audebat. Quasi vero (inquit) tolerabilius sit judicium accusatis quam sponte confessis, reis contumacibus quam supplicibus, ad tremendum Dei tribunal in morte exhibitis quam ante obitum ad Patrem misericordissimum ex animo reversis. Hinc tandem haec [Col. 0020C] apud se statuit: Habeat quantaslibet cruces et ignominias poenitentia, levior erit ignis verecundiae quam gehennae. Quibus verbis an significet se publicae poenitentiae labores amplecti decrevisse, non statim asseruerimus. Verisimile tamen est, si id consilii cepisset Prosper, aliquam ea de re in scriptis ipsius superfuturam fuisse mentionem.

Neque vero si illum angebant amissa ejus quam in Baptismo acceperat gratiae munera, ideo non grato animo adorabat velocem dignationem et properatam clementiam, qua etiamnum infantulus fuerat regeneratus. Longe ab illis dissentiebat qui ad excusationem violatae regenerationis rudem aetatem et imprudentes annos causabantur, tanti sibi immeritis collati beneficii immemores.

[Col. 0020D] Innuere videtur se tum in medio alienae gentis fuisse, cum ad Deum conversus resipiscere instituit, seque solum fuisse mutaturum, ni Barbarus regni sui limites dispositis servasset excubiis. Haecque ab illo proprie vereque dici potuerunt. Etenim nemo nescit quas strages collecti e diversis gentibus Barbari, tum in universa Gallia, tum maxime in Aquitania saeculo quinto ineunte ediderint.

Prosper quoque in Carmine de Providentia divina, si tamen genuinus ille Prosperi fetus credi debeat, queritur urbem suam a Getis incendio deletam, seipsum captum a Barbaris, inter eorum turmas abactum, ac peditem ire coactum. Praesulem suum una cum afflictis et miseris gregis sui reliquiis sedem [Col. 0021A] aliquam, aut potius exsilii locum quaesiisse (Infra, p. 787) .

Quod Carmen Prospero Tironi a Beda tribuitur (Monum. Eccles. tom. XIV, not. 4) , id exstat inter Paulini Nolani Opera, eoque minime indignum a viris doctis judicatur. Ut autem illud cum hujus historia conciliare perquam difficile est, ita nihil in eo reperias quod cum rebus gestis Prosperi non optime cohaereat. Et huic quidem non Bedae solius, sed et codicum aliquot manuscriptorum auctoritate adjudicatur. Unum est quod morari possit: nempe Carmen illud ornatius est, et liberius fluit quam ut Prosperi [Col. 0021B] Opus esse videatur. At quidni hic alio quidem scribendi genere usus tum fuerit, cum profanorum scriptorum litteras ac saecularis eloquentiae studia non ita pridem dimisisset; alio cum de expugnando errore dumtaxat sollicitus, talia verba adhibuit qualia graves sententiae firmaeque rationes postulabant.

Verum quisquis tandem fuerit Carminis illius scriptor, certe conjugio illigatus erat, et id Operis sui uxori suae nuncupat (Infra, p. 773, 779) . Commotus tum perpetua rerum humanarum mobilitate, tum asperrimis aetatis suae aerumnis, sese ad pietatem novo in dies studio colendam adhortatur. Ac multi quidem illius temporis oppressi calamitatibus obduruerant, Deumque ipsum nefariis vocibus incusare [Col. 0021C] non reformidabant (Salv. de Guber. Dei lib. VII, p. 152, 153) . Hic vero profitetur se suam spem omnem infixisse ac collocasse in solo Deo, cujus benignitate ipse terrae hujus incola, patriae alterius, coelestis nimirum, civis fuerat effectus. Pollicetur se non ignarum terrenas opes perbrevi jure obtineri, ita suis usurum, quasi suae non essent: eas se jam non miraturum, non consectaturum honores, neque fore umquam ut qui divite Christo fruatur, saevientem metuat paupertatem, qua mente prospera suscepturus sit, eadem adversa sustentaturum, ita scilicet ut nec malis vinci se aut dejici, nec bonis capi efferrique permittat, debitas semper Christo grates acturum, ejusque laudes ac honorem ore memori [Col. 0021D] celebraturum (Infra, pag. 775, v. 45 et seq.; pag. 785, v. 15 et seq.) .

Postquam paucis ea retulit quae hominum causa Deus et fecit et pertulit, haec subjungit (Infra, p. 777, v. 89 et seq.) :

[Col. 0022A] Ut autem erat superstes ejus uxor, illam hortatur ut pariter Deo se dedicet, quo uterque mutua ope firmatus, validius ac felicius cum hoste dimicent: hanc ideo sic alloquitur (Pag. 779, v. 115 et seq.) :

Quas tunc temporis ex hominum genere vindex Deus reposcebat poenas, iis scelestissimi quique, quos veniam supplices petere oportebat, ad accusandum non sine blasphemia Deum adducebantur (Infra, pag. 785, v. 15 et seq.) . Hi manifestissimis divinae providentiae argumentis ad ipsam oppugnandam abusi, quod bonos insontesque pariter et noxios iisdem viderent premi malis, negabant res humanas a Deo gubernari, et ad futilem quamdam fatorum vim ac siderum potestatem confugiebant (Infra, pag. 809, v. 624 et seq.) .

Hujusmodi blasphemiae quae beatum Augustinum ad ingens et eximium illud de Civitate Dei Opus scribendum impulerant, scribendo quoque anno 416 Carmini de Providentia divina occasionem dedere (Pag. 785, v. 1 et seq.) . Consueverat autem auctor illius Carminis, qui insignem ubique eximiae adversus Deum pietatis sensum prae se fert, variis tum soluta, tum stricta oratione Operibus stylum exercere. [Col. 0022C] Cum vero Gallia a decennio, hoc est a desinente anno 406, quo in eam irruperant Barbari, innumeris cladibus conficeretur, moestum hominis ingenium comprimebat dolor, eumque jam per totum anni unius spatium silere coegerat, ut qui non parvam patriae suae malorum partem tulisset (Ibid.) ; commotus est tamen aliquando temerariis blasphemorum hominum, quorum aliqui Christianam fidem profiteri se jactabant, conviciis: acriusque impiarum linguarum jaculis quam omni saevientium Gothorum crudelitate stimulatus, ad vindicandam stylo Dei providentiam, ac retundendas ejus inimicorum contumeliosas voces accessit (Pag. 789, v. 87 et seq.) .

Hoc imprimis dogmate suo in Opere nititur, quod [Col. 0022D] per hujus vitae calamitates Deus impios plectat, bonos peccatorum sordibus mundet, tepidos accendat, et erigat, virtutum decoribus augeat atque amplificet (Pag. 821, v. 902 et seq.) . Tum Deum precatur ut his se societ quos peccantes bonus arguit, patrioque emendat flagello; potius quam illis quos, summoto jam verbere, cursu voluntatis ire et propria libidine ferri permittit. In hoc opere multa invenias quae de divina gratia egregie dicta, Prosperoque nostro haud indigna videantur. Contra sunt nonnulla quae cum assertionibus ab eo postea tam strenue quam feliciter propugnatis cohaerere vix judices. Quo fit ut id Operis illi alioquin convenientiscum afflictis et miseris gregis sui reliquiis sedem [Col. 0023A] tamen potest ut hanc lucubrationem ante susceperit, quam doctrinae de Gratia satis magnam operam impendisset (Antel. Dissert. Oper. Leo. p. 405 et seq., ac alii) .

Haec de primis Prosperi annis eruimus e tribus scriptis quorum auctoritas, ut nec plane rejicienda, ita nec citra omne dubium admittenda visa est. Quae posthac a nobis dicenda sunt, ea certis et indubitatis ipsius Operibus nitentur.

Utrum saevitia Barbarorum, an quavis alia re compulsus Prosper ex Aquitania migraverit, id quidem parum liquet. Illud certius, eum anno 428, vel [Col. 0023B] 429, aut forte jam 426, in Provinciam Dei nutu deductum fuisse, ut Christianam de gratia doctrinam a beato Augustino elucidatam defenderet ac tueretur. Hanc quidem in illis locis velticabant viri nonnulli, tum dignitate, tum virtutis ac pietatis fama conspicui (Vide S. Aug. Vitam, § 343, tom. XIII Mon. Eccles.) .

Erat quidem Augustino Prosper ignotus facie, nec nisi animo ac sermone unis ad eum datis vicissimque receptis ab eo litteris compertus (Infra, pag. 1) . At lectis sancti viri scriptis, Deique misericordia praelucente veritatem edoctus, pro ea viribus totis propugnavit (Pag. 6) : adeo ut Hilarius, alter ejusdem veritatis strenuus defensor ad Augustinum, cui erat notior, scripturus, cum Prospero egerit, ut simul et [Col. 0023C] ipse suas ad eumdem daret litteras (Pag. 18) ; ratus illum et sancti praesulis ampliori notitia dignum, et eum esse qui et in quo positus esset adversariorum error enucleate proponeret, et referret quaenam essent in istis quaestionibus obscuriora, et ad percipiendum difficiliora, quae lucidissimis expositionibus a praestantissimo Doctore aperiri oporteret.

Enimvero morem gessit Hilario Prosper, et celebratissimam illam, quae etiamnum exstat, dedit epistolam anno 428 exeunte, vel 429 ineunte: professus scribere se fidei qua Ecclesia vivit affectu (Pag. 1 et seq.) . Motus amborum studio Augustinus, duos ad eosdem libros de Praedestinatione Sanctorum, et de Dono Perseverantiae scripsit. Aliquas quoque idem fortasse ad eos dedit litteras, quae quidem exciderunt [Col. 0023D] (Infra, pag. 23 et seq.) .

Constat quidem Hilarium tunc temporis ex ordine laicorum fuisse (Pag. 18, a) , Prosper diaconus fuisse (Pag. 1, a) ex eo forsitan videri potest, quod de Leontio diacono loquens fratrem suum eum appellat, et ab Augustino (De Praed. SS.) et ab Coelestino prior Hilario nominatur. Nec ex ipso tamen Hilario de Prospero ad Augustinum scribente, neque ab ullo alio e veteribus apparet eum fuisse aliquo ecclesiastici ordinis gradu insignitum (Infra, pag. 25) . Ipse testatur (Infra, pag. 6) se non quidem argumentis perverse sentientium de veritate, sed auctoritati imparem, eo quod multum ipsi eum et vitae meritis antecellerent, et aliqui eorum adepto nuper [Col. 0024A] summo sacerdotii honore supereminerent. Hodie fatetur eruditissimus quisque nullum esse antiquitatis monumentum ex quo eum alia ac laicos conditione fuisse effici queat. Habetur ex uno codice ms. eum relictis rebus saecularibus ad divina se omnino negotia transtulisse. Nempe ex eorum numero fuit qui dimisso saeculo vitam in secessu agebant, nulli tamen obstringebant se monasterio: ut Paulinus, Pammachius, Severus Sulpicius, aliique aetatis ejusdem, qui monachorum appellatione continebantur: ac illud quidem S. Prosper secutus est vivendi genus.

Nec illud praetereundum videtur, quod a Garnerio pie juxta et prudenter est observatum, in praefatione (Pag. 7) in omnia Marii Mercatoris Opera. «Animadverti aliquando (ait ibi) nec sine magna [Col. 0024B] admiratione, Deum, qui amat humilium manu resistere superbis, tribus haeresibus, Pelagianae, Nestorianae et Massiliensi, quae prae caeteris superbiae a Patribus accusantur, opposuisse primum laicos homines: ut, quod ait Apostolus, per contemptibilia mundi confunderet fortia, et tumidam quasi Pharaonum potentiam confunderet ab infirmis. Certe Pelagianis primus obstitit Constantius ex Vicano (sic enim legendum est) Romae habitans. Primus Nestorii dolum detexit, cleroque ostendit, affixa ad ecclesiae valvas obtestatione, Eusebius tunc temporis σχολάστικος τῆς βασιλίδος Κονσταντινοπόλεος, ut loquitur Theophanes, vel rhetor, ut tradit Nicephorus, vel judex forensis, ut scribit Leontius. Restitere primi Massiliensibus presbyteris laici duo Hilarius [Col. 0024C] et Prosper, monueruntque Augustinum epistolis, quas consequens aetas ita suspexit, ut supremis magni gratiae doctoris laboribus conjungeret quasi suppares.»

Qui sanae de Christi gratia doctrinae adversabantur, non eos libri utrique a beato Augustino ad Prosperum et Hilarium scripti auctoritas a sententia dimovit, hique posterioribus saeculis Semipelagiani merito sunt appellati. Non Romana solum Africanaque concilia (Infra, pag. 89) , et per omnes mundi partes universi promissionis filii qui extra Gallias versabantur, sed in ipsis etiam Galliis plurimi cum beati Augustini doctrina (Ibid.) , sicut in tota fide, ita in gratiae confessione congruebant, et ad perceptionem evangelicae apostolicaeque doctrinae saluberrimis ejus [Col. 0024D] disputationibus imbuebantur. Verumtamen e Gallis non pauci sancto Antistiti, praecipua licet tunc esset portio Domini sacerdotum, occultis susurrationibus obloquebantur, et prout opportunas aliquorum aures reperiebant, scripta ejus, quibus error Pelagianorum impugnatur, infamabant, tantaeque pietatis viro paganorum et Manichaeorum impietatem ascribebant. Ita in eum statum deducere causam Ecclesiae moliebantur, ut dum catholicos affirmabant non veraciter pro gratia locutos, Pelagianos injuste damnatos fuisse persuaderent (Infra, pag. 308) .

Quae si vera essent (Pag. 89 et seq.) , et in aliquo erratum fuisset ab Augustino, cur ipsi praedicationibus ejus non resistebant, nec saltem aliquibus scriptis [Col. 0025A] eum a quo talis emanabat doctrina non conveniebant. Is profecto auscultare non renuisset monentibus, quantum ipsi salva veritate licuisset. Et sane magna gloria sua consuluissent humano generi, si Augustinum ab errore revocassent. Neque erat quod censerent magnorum prius meritorum seni, cujus libros nemo reciperet, honorabiliter atque misericorditer ignoscendum.

At timidi censores adversarios tanti viri palam profiteri se non audebant, gnari perhonorificum esse omnium de eo judicium, nec deesse qui famam ejus fortiter ac strenue tuerentur. Moleste ferebant quod his quae adversus excellentissimae auctoritatis virum inter multas collationes asseruerant Prosper resisteret. Nec dubitabant, si quam hinc moverent quaestionem in qualibet [Col. 0025B] frequentia sacerdotum, in qualibet congregatione populorum, centenis sibi beatissimi Augustini voluminibus obviandum fore: quae cum tenebris calumniarum dispulsis, cordibus audientium manifestare coepissent potentissimam Christianae fidei veritatem, vetarent a piis et fidelibus recipi amaritudinem illam fumosae vanitatis volentium in sua justitia magis quam in Dei gratia gloriari. Igitur satis habebant occulta eum obtrectatione mordere, quem non audebant constanter arguere (Pag. 87) . Insuper eosdem rumores in ejus discipulos disseminabant, ne quis jam superesset cujus auctoritate pellerentur errores, quos illi a fidelibus probari cupiebant (Pag. 98) .

Rufinus Prosperi amicus rumoribus iis qui de erroribus familiari suo temere affictis disseminabantur commotus, litteras ad eum dedit (Infra, pag. 87) . Ac ejus quidem litteras, ut fraternae sollicitudinis et sincerissimae charitatis indices Prosper accepit, pluribusque ad eum rescripsit, plenissima veritate pandens omnia quae tum de Augustino ipso, tum de ipsius discipulis ad inanem invidiam ferebantur referebanturque. Multis in locis hujus suae epistolae de Augustino loquitur tamquam adhuc superstite: qui cum die 28 Augusti anni 430 vita excesserit, prorsus ante finem hujus anni epistolam scriptam fuisse necesse est (Infra, pag. 89, 99) . In ea animadvertit plerasque gentes tunc primum Christianae gratiae fieri coepisse [Col. 0025D] participes, quam revera circa hanc aetatem beatus Palladius Hibernis intulit (Noris. Hist. Pelag. l. 1 c. 3) .

Adhuc vixisse videtur Augustinus cum a Prospero in Carmine adversus Ingratos tam magnificis extollebatur laudibus (Infra, pag. 126, v. 90 et seq.; Merc. tom. I pag. 101) :

Fidelium fratrum suorum charitate ductus Opus suscepit tam arduum, quo pias mentes studio veritatis accenderet, gliscentes malignis hostium artibus errores ab iis depelleret, gratiamque meritorum nostrorum artificem non opus esse luculenter ac jucunde [Col. 0026B] edoceret: quod ipse sic exprimit in capite totius poematis (Infra, pag. 115, v. 1 et seq.) :

Carmen illud suum inscripsit de Ingratis. Nemo enim gravius ingrati animi vitio laborat quam qui ea in seipso liberique arbitrii viribus posita putat, quae maxima misericordiae ac omnipotentiae Salvatoris dona sunt ac beneficia. «Hoc porro poema omnium splendidius prolixiusque quae Prosper edidit, nullumque aliud in quo ejus ingenii vis et acumen eluceat [Col. 0026C] magis. Nobile Opus, magnis sententiis, magnis sensibus, magnificis denique verbis et locutionibus coalescens: quamvis ejusmodi materiam tractet, quae liberos illos ac vehementes, quales poesis postulat, motus vix admittat (Antel. Diss. Op. Leon p. 417) .» Carmen illud vernacule reddidit tum stricta, tum soluta oratione vir aevo superiori eximiae pietatis laude insignis. Ejusdem quoque ab eruditissimo novae Ecclesiasticorum Scriptorum Bibliothecae auctore fusa et copiosa confecta est analysis (Dupin. tom. IV p. 443 et seq.) .

Accusati a Prospero Semipelagiani, quod detegere sua sensa reformidarent, videntur illam criminationem repellere voluisse. Ex iis unus sub alieno nomine aut scripsit, aut scribere se velle professus est. Hunc Prosper duplici epigrammate praevertit [Col. 0026D] (Infra, p. 191) , in quo Augustinum adhuc in vivis fuisse videtur velut rem indubitatam supponere. Haec Prospero tribuenda in dubium revocare videtur Garnerius (Merc. tom. II, adm. in collect. excerp. Nestor.) : cujus suae suspicionis momentum ullum non protulit, nec forte facile reperisset, cum a Beda unum ex his sub nomine Prosperi rhetoris citatum legatur; illud nempe quod ab his verbis incipit: Contra Augustinum, etc. Utroque loco Vincentium Lirinensem designari quidam suspicantur, quem ementito nomine Commonitorium suum contra Augustinum edidisse anno 434 criminantur. Non alius erat magis idoneus qui Augustinum scriptis provocaret, quam Cassianus, quem duobus Epigrammatis peti alii autumant. [Col. 0027A] At idem nihil videtur in sanctum Doctorem palam edidisse. Quae vero collatio ejus est numero tertio decima, eam anno 426 et scripsit, et sub proprio nomine edidit, licet prava quae in eadem habentur dogmata, ex alterius persona proponat (Infra, 310) . Neminem praeter hunc ad annum usque 433 scriptis sensa sua mandare ausum esse apparet. Itaque aut scriptor ille, de qûo Prosper, aliquot saltem annos siluit, admonenti Prospero morem gerens; aut si quis promissum et jactatum a Semipelagianis Opus idem atque tertiam decimam collationem esse contenderit, is epigrammata duo de quibus hic sermo est ad annum 426 revocet, ad Prosperum Semipelagianis jam tum indixisse bellum concedat necesse est.

[Col. 0027B] «Gratiae adversarios non compescuere Prosperi carmina. Haeretici enim, ut hac ipsa de re agens ait Baronius ( Ad an. 431), confutari possunt, quia leves sunt et infirmi; victos se a veritate fateri non possunt, quia probantur pervicaces.» Qui tamen praesules Augustini doctrina aliquantum commoti ac perturbati fuerant, in quibus Hilarius Arelatensis praesul, ii aut veritatem tandem aliquando agnoverant, aut certe taciti quietique exspectabant dum eam sibi aperire ac detegere dignaretur Deus (Mauguin. tom. II p. 475) . Pauci quidam presbyteri Ecclesiarum dissensioni studentes, doctrinam beati Augustini carpere non desinebant (Infra, pag. 260, 261) , objiciebantque quod peccatores non solum ad judicium peccatis debitum, sed etiam ad peccatum [Col. 0027C] ipsum diceret praedestinatos: Prosperum quoque et Hilarium criminabantur praedicare adversantia veritati (Fulg. ad Mon. l. I c. 30) . Horum quae in beati Augustini libris damnabilia se reperisse jactabant indiculum confecerunt, et ea distribuerunt in quindecim capitula, quae damnationis, seu, ut in aliis codd. rationis titulo praenotarunt: in quibus longe alium sancto doctori sensum affingebant ab eo qui in ejus scriptis inerat (Infra, pag. 260, 203) . Ac illud quidem anno 431 fieri potuit. Tunc enim e vita vir sanctus migraverat, quem Prosper in praefatione responsionis ad Capitula Gallorum sanctae memoriae episcopum nuncupat (Infra, pag. 203) . Illi tamen in defendenda gratiae doctrina successor surrexerat sanctus Prosper (Fulg. p. 23) : unde fit ut una cum [Col. 0027D] eo et beato Hieronymo iis annumeretur quos Deus constituerat a quibus quid de hoc argumento esset credendum alii omnes edocerentur (Cassiod. in Ps. L, pag. 171, 2) . Et sane lubens noster et copiosum sermonem et fidem integerrimam exseruit in defendendis magistri sui vocibus et sententiis. Scriptum ergo in lucem edidit, in quo singulis Gallorum rationibus aut Capitulis respondit (Infra, pag. 204) , et ex Augustino ipso, quinam verus ac sincerus illius esset sensus ostendit. Ne, inquiebat ibi, hanc persuasionem temere quis recipiat, et talem putet sensum scriptis catholici inesse doctoris, qualem eum qui frustra calumniantur ostentant; singulis capitulis quae damnationis (alias rationis) titulo praenotarunt brevi et absoluta [Col. 0028A] professione respondeo; in nullo recedens a tramite earum definitionum quae in sancti viri disputationibus continentur. Et eae sunt Responsiones ad Capitula Objectionum Gallorum calumniantium. Harum postremae duae laudantur a Fulgentio (Pag. 25) , qui Gallorum objectiones librum Augustini de Praedestinatione Sanctorum potissimum spectare animadvertit. «Non autem ignoras (Monimum affatur) etiam praeterito tempore illi luculentissimo sancti Augustini Operi, quod scripsit de Praedestinatione Sanctorum, a quibusdam Gallis objectum, quod beatus Augustinus in assertione praedestinationis divinae, peccatores, non ad solum praedestinatos diceret judicium, sed etiam ad peccatum: cujus dicta, quia ipse celeri praeventus est obitu, Prosper vir eruditus et sanctus [Col. 0028B] recta defendit fide et copioso sermone.» Haec S. Fulgentius initio capitis 30 libri primi ad Monimum.

Non aequiores in discipulum adversarii fuere quam in magistrum. Quidam enim Christianae ac fraternae charitatis obliti (Infra, pag. 217, in Praef.) , in tantum existimationem ejus quoquomodo studebant laedere, ut suam se evertere nocendi cupiditate non viderent. Contexebant enim, et qualibus poterant sententiis comprehendebant ineptissimarum quarumdam blasphemiarum prodigiosa mendacia, eaque ostendenda et ingerenda multis publice privatimque circumferebant, asserentes talia in Prosperi sensu esse, qualia diabolico [Col. 0028C] (ut loquitur) indiculo continebantur. Quae sanctus noster falso in se ad excitandam invidiam jactitari, facile et sufficienter subscriptione unius anathematis probasset. Sed ne malignitas eorum qui se gravari putabant si de illo bene sentiretur, ipsam subscriptionis brevitatem suspectam esset habitura, necessarium conveniensque credidit, ut sive ad calumniantium animos mitigandos, sive ad eos quorum auribus tale aliquid insonuisset instruendos, quantum adjuvante Domino fieri potuit, plene lucideque panderet quid de perversis definitionibus judicaret. Propositis igitur sigillatim sedecim capitulis, sub unoquoque eorum sensus sui, et fidei, quam contra Pelagianos ex Apostolicae sedis auctoritate defendebat, verba ponere maluit: ut qui paululum se ad legenda haec dignarentur occupare, evidenter agnoscerent [Col. 0028D] impiarum profanarumque opinionum nullum cordi suo inhaesisse vestigium, et blasphemias quas sua perspexissent professione damnari, in earumdem repertoribus censerent debere puniri. Haec ex ipso ad longum hic descripsisse proderit, ut quo zelo noster prava dogmata respueret et recta tueretur lectoribus fiat manifestum. Quo tempore id Operis confectum fuerit non liquet omnino.

Hujus libri titulus est, Pro Augustini doctrina Responsiones ad Capitula Objectionum Vincentianarum (Infra, p. 229) . Quo ex titulo apparet a Vincentio quodam contextum fuisse perversum hunc et diabolicum, ut ipse Prosper eum vocare non dubitat, indiculum. Erat tunc temporis in Lirinensi monasterio [Col. 0029A] Vincentius ille, edito adversus haereses omnes Commonitorio perquam celebris. Vossius qui eum Augustinianae doctrinae infensum contendit (De Hist. Pelag. l. I c. 9) , ea fretus ratione qua probari quoque posset eum Coelestini epistola scientem et volentem abusum fuisse, censet illas calumnias adversus Prosperum ab eodem esse confictas. Qua in re Vossio astipulantur eminentissimus Henricus Norisius S. R. E. cardinalis (L. II Hist. Pel. c. 11) , aliique qui hunc Vincentium Semipelagianorum dogmata sectatum esse existimant (Ant. Diss. Op. Leon. p. 419) .

Qui vero de ejus doctrina melius sentiunt, sive ii Augustinum in iis quae de gratia sunt sequantur ducem, sive ab ejus mente aliqua ex parte recedant; omnes in eo consentiunt, ut alium perquirant Vincentium, [Col. 0029B] cui has objectiones tribuendas velint. Censet Baronius ( An. 431), quem et alii sequuntur (Miraeus, de Script. pag. 66; Maug. Vind. t. II, p. 448; Labb. de Script. t. II, p. 252) , eas esse posse cujusdam Vincentii, quem et sacerdotem et Gallum, ut illum Lirinensem, a se visum fuisse testatur Gennadius (De Script. Eccl. c. 80) . Nec quidquam vetare credimus eum esse Vincentium presbyterum, qui nomine Constantii seu Constantiani Deensis, ut probabile est, episcopi, anno 439, Regiensi synodo interfuit. Etsi enim Gelasio papae, qui anno 496 obiit, superstes fuit Gennadius, non idcirco tamen eum, qui anno 430 scribebat, videre non potuit. Ut est non parcus eorum laudator qui, quemadmodum ipse, in Augustinum minus bene erant animati; hunc Vincentium [Col. 0029C] ait in divinis Scripturis exercitatum, linguam habentem usu loquendi et majorum lectione politam: commentatum addit in Psalmos; cujus operis legerit aliqua sancto homini Dei Cannati, ipso audiente, promittens simul, si Dominus vitam et vires daret, se in toto psalterio eodem studio laboraturum; Massiliae quidem et in aliis provinciae Ecclesiis die Octobris 15 colitur sanctus Cannatus: at is episcopus Massiliensis dicitur, et a Guesnaeo ponitur anno 621 a doctissimis Sammarthanis anno 480 assignatur. Nihil in eum Guesnaeus citat, praeter vitam rudi stylo conscriptam tempore comitum provinciae, in qua narratur fuisse filius regis Aquisextiensis, qui Sereno successit, et Iconoclastarum aequalis fuit. Porro constat Serenum fuisse S. Gregorio Magno [Col. 0029D] supparem, ut probant variae ejusdem S. papae epistolae ad Serenum datae, videlicet lib. V epist. 52, lib. VII epist. 110, lib. IX epist. 9, et ejusd. libri epist. 52.

Quae Gallos presbyteros conturbabant, iisdem etiam Genuenses movebantur (Infra, p. 241) . At hi prudentiores moderatioresque se praestiterunt. Ex his enim duo Camillus et Theodorus, cum eos in libris beati Augustini de Praedestinatione Sanctorum et de Dono Perseverantiae quaedam insolita aut minus clara movissent, ea ad beatum Prosperum de contextu disputationis excerpta miserunt, ut quo intellectu, quove judicio illa accepisset noscerent. Precibus illorum, vel, ut ipse prae modestia loquitur, [Col. 0030A] mandatis ipsorum obsequium suum non subtraxit: non quasi plus in se quam in illis ad haec introspicienda esset ingenii, ac non magis in hoc examine facultatis suae debuissent ipsi exercere mensuram, et si aliqua eos morabatur obscuritas, decurrere ad Patrem luminum, a quo descendit omne datum optimum et omne donum perfectum, et a quo datur Spiritus sapientiae et intellectus; sed adjuvante Domino qui sapientiam praestat parvulis, de Capitulis istis quid cum sanctis et eruditis fratribus sentiret, breviter indicare aggreditur: petens tamen ne ubi simplicitas esset obedientiae, praesumptionem putarent esse doctrinae. Haecque post Augustini mortem contigere.

Non destitere Semipelagiani Prosperum et Hilarium, ipsumque adeo Augustinum erroris insimulare. Ad haec ea tantummodo sequi et probare se professi sunt, quae sacratissima beati apostoli Petri sedes contra inimicos gratiae Dei per ministerium praesulum suorum sanxerat et docuerat. Recurrerunt igitur ad apostolicam sedem Prosper et Hilarius, et Romam profecti querelas suas ad pontificem Coelestinum detulere. Hic eorum circa Deum sollicitudinem laudavit; et quamvis ipsi sibi felices viderentur quos persecutionem propter jastitiam sustinentes beatitudo promissa manebat; harum tamen religiosarum animarum, [Col. 0030C] quas haec pati nelas erat, afflictione, quia membra sua erant, pius pontifex macerabatur. Hac mente animatus celebrem ad Galliarum episcopos dedit epistolam, qua et praeclarum judicii sui de Prospero ac Hilario testimonium impertiit, et Augustini famam tuitus est his verbis: Augustinum sanctae recordationis virum pro vita sua atque meritis in nostra communione semper habuimus: nec umquam hunc sinistrae suspicionis saltem rumor aspersit; quem tantae scientiae olim fuisse meminimus, ut inter magistros optimos etiam a meis semper decessoribus haberetur. Bene ergo de eo omnes in commune senserunt; utpote qui ubique cunctis et amori fuerit et honori. Itaque jubet episcopos imponere silentium improbis obtrectatoribus. Ergo, ait, corripiantur hujusmodi: non sit his liberum [Col. 0030D] habere pro voluntate sermonem. Desinat, si ita res sunt, incessere novitas vetustatem, desinat Ecclesiarum quietem inquietudo turbare. Arguit insuper iisque imputat quod ipsis tacentibus presbyteri illi supra episcopos haberent copiam disputandi. Licet episcopos, non presbyteros notum sit a Deo positos ad docendum, nec in talibus suspicione careat taciturnitas: quia occurreret veritas, si falsitas displiceret. Subditque super his multa a se jam dicta eo tempore quo ad fratris, id est, episcopi Tuentii, dederat scripta responsum: quibus verbis et sequentibus suadetur in ea ad Tuentium epistola potius actum fuisse de quaestionibus quae gratiam Christi spectarent, quam contra illos qui viros laicos in episcopos cito citius [Col. 0031A] sublimarent, qua de re etiam hic conqueritur Coelestinus. Verum de illa Coelestini ad Tuentium epistola nihil aliunde nobis innotescit.

Haec vero qua episcopos hortatur Coelestinus, ut Augustini doctrinae ac famae detrahentibus obsisterent, mortuo demum sancto Doctore scripta patet ex his verbis supra relatis, Augustinum sanctae recordationis virum: et paulo supra, Nec tamen mirari possumus si haec erga viventes hi nunc audent tentare, qui nituntur etiam quiescentium fratrum memoriam dissipare (Pag. 262). Ergo anno 431, vel 432 ineunte, quo etiam Coelestinus e vita migravit. Fuit haec apud antiquos notissima, jamque ab anno 433 aut 434, non a Prospero solum libro contra Collatorem capite alias 42, nunc 21, citata. Per hunc virum (ait hic [Col. 0031B] loci Prosper) intra Gallias istis ipsis qui sanctae memoriae Augustini scripta reprehendunt maleloquentiae est adempta libertas: quando consulentium actione suscepta, et librorum qui errantibus displicebant pietate laudata, quid oporteret de eorum auctoritate sentiri sancto manifestavit eloquio, evidenter pronuntians quantum sibi praesumptionis istius novitas displiceret, qua auderent quidam adversus antiquos magistros insolenter insurgere, et indisciplinata calumnia praedicationi veritatis obstrepere: Augustinum inquiens sanctae recordationis virum etc., quae supra jam citata leguntur; nec a Prospero tantum, sed etiam a Vincentio Lirinensi laudata est. Hanc suo Canonum Codici Dionysius cognomento Exiguus inseruit. Commemorat etiam Photius Coelestinum pro Augustino scripsisse [Col. 0031C] ad episcopos, et adversus eos qui Pelagianorum haeresim instaurabant.

Coelestini epistolam excipiunt collectae aliquot Romanorum pontificum, Africanorumque conciliorum a Romanis praesulibus approbatorum sententiae, sub hoc titulo: Praeteritorum sedis apostolicae episcoporum auctoritates, de gratia Dei et libero voluntatis arbitrio. Quae collectio ideo contexta fuit, ut Semipelagianis negantibus se alia secuturos quam quae ab apostolica sede judicata essent contradictionis ansa tolleretur. Ea autem ab epistola Coelestini tum stylo ipso, tum praeeuntis epistolae clausula disjuncta esse convincitur. Quo fit ut eam Coelestino abjudicet Sirmondus, et vel Prospero, quod una cum eo alii quoque sentiunt, aut Leoni, ut P. Quesnellius ascribere malint. [Col. 0031D] Id autem sciri ut non facile potest, ita non multum interest. cujus potissimum manu exarata fuerit, cum eam jussu Coelestini confectam et in Gallias missam facillime judicari queat. Siquidem laudatur tamquam pars ipsiusmet epistolae a Petro Diacono et aliis ad beatum Fulgentium et aliquot alios episcopos Christi confessione decoratos tunc in Sardinia exsulantes, His congrue, inquiunt illi, beatissimus Coelestinus in epistola ad Gallos data: Cum enim, inquit, sanctarum plebium praesules, etc., quae totidem verbis habentur cap. 8 Collectionis de qua est sermo, alias cap. 11 epistolae collectioni junctae: a Cresconio quoque et variis noni saeculi scriptoribus, ac demum ab universis veteribus. A Dionysio Exiguo inserta est Codici [Col. 0032A] suo inter ejusdem pontificis decreta. Itaque ea ipsa sunt Capitula ad quae Hormisdas summus pontifex Possessorem episcopum remittit, ut ex iis quid de gratia et libero arbitrio credendum sit ediscat: cujus verba legere est in epistola apud Fulgentium 15 episcoporum Africanorum in Sardinia exsulum ad Joannem et Venerium, num. 18, pag. 275: De arbitrio tamen et gratia Dei quid Romana, hoc est, catholica sectetur et servet Ecclesia, licet in variis libris beati Augustini, et maxime ad Prosperum et Hilarium abunde cognosci possit, tamen et in scriniis ecclesiasticis expressa CAPITULA continentur. Postremi horum capituli verba multam disputationis materiam eruditis praebuerunt, in quo agitur de profundioribus difficilioribusque partibus incurrentium quaestionum, quas latius [Col. 0032B] pertractarunt qui haereticis restiterunt, quasque Collectionis auctor, quisquis ille sit, nec audet contemnere, nec necesse habet astruere. Nec forte valde necessarium duci debet magna contentione inquirere quid significare voluerit is qui mentem suam clare aperiendam non censuit, neque ex loco obscuro aliquid adjumenti ad rem difficilem explanandam duci licet. Unde notatu dignum, exortis nono saeculo compluribus de gratia controversiis, nullam tunc opinionem ab aliquo auctoritate hujus capitis fuisse rejectam. Neque ipsi Semipelagiani quidquam inde erroribus suis quod faveret eruere ausi esse dicuntur. Illud vero vel ex hoc ipso capite certum est, nihil hoc ad ea attinere quae necessaria sunt ut gratiae divinae operi ac dignationi nihil penitus subtrahatur. [Col. 0032C] Neque ea intelliguntur verbis istis quae sive ipsa collectione, sive ipsius epistolae corpore comprehendantur, aut quae cum his necessario connectantur: nec etiam suspicari licet has voces aut ad initium fidei, aut ad praedestinationem sanctorum referendas, qua de re Semipelagianos inter et Prosperum certamen erat institutum: cum pontificem Coelestinum constet huic favere, illos reprobare. De quo si quid dubitationis superesset, id omne prorsus tolleretur a pontifice Hormisda declarante loco ante pauca citato (Conc. tom. IV, p. 1332) , Ecclesiam Romanam ab iis potissimum libris quos de praedestinatione sanctorum ad Prosperum et Hilarium scripsit Augustinus suam de gratia doctrinam petere. Quae omnia tum fusius, tum accuratius a P. Quesnellio disputata [Col. 0032D] legi possunt in una ejus de S. Leone diatriba; neque indiligenter eadem tractata sunt a Lud. Ellies Dupin, doctore Sorbonico meritis et scriptis notissimo (Dupin. tom. IV, p. 90, 91) .

Coelestini epistola (Inter epp. Coel. nostro tom. L) universe quidem ad Galliae episcopos data est, nominatim tamen ad Venerium, Marinum, Leontium, Auxonium, Arcadium, et Philtanium, seu Sillucium: de quibus pauca hic notari non ingratum forte lectori videbitur (Infra, p. 271) .

Erat vero Venerius ille non quidem, ut quibusdam placuit (Dupin. t. IV, pag. 78) , Mediolanensis episcopus: cum tunc temporis episcopus Mediolanensis Galliarum episcopis non accenseretur, et in cathedra [Col. 0033A] Mediolanensi sederet anno 431 Martinianus, qui Marolio Venerii alterius decessori successor fuerat subrogatus; sed, ut verisimilius apparet, Massiliensi Ecclesiae praeerat Venerius, de quo Gennadius in Catalogo virorum illustrium capite 79. Etenim Massiliae potissimum Semipelagiani, duce Cassiano, vigebant. Ex inscriptione quadam habemus illum in monasterio versatum esse una cum Rustico, qui anno 430 ad Narbonensem episcopatum assumptus fuit, ambosque simul presbyteros Massiliae ministrasse. Proculio illi celebratissimo successisse creditur, qui anno adhuc 418 vivebat. De Paulo enim eo qui medius inter utrumque à Guesnaeo mira de eo praedicante recensetur, ne verbum quidem exstat apud Pseudo-Dextrum. Quapropter à Sammarthanis praetermittitur. [Col. 0033B] Coelestinus certe in epistola sua, VIII kal. Augusti anno 428 data, Viennensis ac Narbonensis provinciae praesulibus permittit causam Massiliensis episcopi, qui fratris sui nece usque eo laetatus fuisse arguebatur, ut interfectori ab ejus caede redeunti obviam prodiisset. Quid id rei sit nobis non liquet. Necatus quidem fuit Patroclus Arelatensis, at anno 426.

Venerius inter Galliarum episcopos qui ad beatum Leonem anno 451 scripserunt ordine tertius appellatur: quibus kalend. Februarii anno 452, Leo rescripsit. Narrat Gennadius in Catalago cap. 79, de Musaeo, Massiliensis Ecclesiae presbytero, viro in divinis Scripturis docto, et in earum sensibus subtilissima exercitatione limato, lingua quoque scholastico, [Col. 0033C] quod hortatu sancti Venerii episcopi exscripsit ex sanctis Scripturis lectiones totius anni festivis aptas diebus, responsoria, etiam psalmorum capitula tempori et lectionibus congruentia. Quod opus (subdit ille) tam necessarium à lectoribus in Ecclesia probatur, ut expetitum et sollicitudinem tollat et moram, plebique ingerat scientiam, celebritatem, et decorem. Quo opere videtur originem dedisse Ecclesiastico precum cursui, cui postea Breviarii nomen est inditum. Venerium excepit Eustachius.

Marinus qui proxime post Venerium à Coelestino appellatur, is fortasse est ad quem anno 419 scripserat Bonifacius. Quaenam vero fuerit ejus sedes non indicatur. Inde judicare licet Venerium, qui huic praeponitur, anno saltem 419 episcopatu fuisse insignitum.

[Col. 0033D] Leontius ille profecto est celebris Forojuliensium episcopus, qui anno demum 432 obiit.

Commemorant Sammarthani (Gal. Chr. tom. III, p. 786) Auxentium Niciensem. At illum sancto Valeriano qui anno 455 superstes adhuc erat posteriorem.

Narrant iidem Auxonium Vivariensem, qui sedem episcopalem ex urbe Alba à Croco Vandalo, ut aiunt, devastata Vivariam transtulit. Crocus quidem per Gallias grassabatur imperante Gallieno, ut habet Gregorius Turonensis. At de Vandalis in Gallia ante annum 407 nondum fieri mentio coeperat.

Arcadius quidem Venciensis Episcopus fuisse creditur, [Col. 0034A] Filtanius vero Aptensis: quippe qui sanctum Castorem exceperit ante annum 426.

Redux in Gallias S. Prosper, epistola Coelestini pontificis, ut credere promptum est munitus, magna spe animabatur fore ut turbas omnes pondus auctoritatis tantae comprimeret. Verum hac in occasione expertus est quam id verum esset quod ipse tanta mentis constantia tuebatur, nisi gratia ipsa intus in animis operetur, vanum et irritum esse quidquid praesidii ac luminis aliunde advenerit. Cum ergo Augustini doctrinam ac fidem verbis generalibus tantum laudasset probassetque Coelestinus, et librorum pro quibus in epistola papae actum est non expressus esset [Col. 0034B] titulus, nec speciatim libris ab eo novissime scriptis speciale discretumve perhibuisset testimonium; audebant quidam inferre quod hinc eos appareat non probatos, et istam in sanctum Augustinum laudationem pro anteriorum scriptorum meritis fuisse collatam. Sed praeterquam quod talis cavillatio superflua erat nulloque nixa fundamento; satis habuissent Augustini discipuli si Semipelagiani, qui proxime editos libros Augustini refutabant, anterioribus ejusdem adversus Pelagianos scriptis acquievissent, et iis quae prius pro gratia Christiana fuerant scripta consensissent. In his enim eorum errores damnari facile agnitum fuisset. Sed non faciebant: Sciebant enim, ut recte observat S. Prosper, omnia Pelagianis esse contraria, seu, ut habet alia lectio, omnia Pelagiana, id est, [Col. 0034C] contra Pelagianos directa, sibi esse contraria; et nihil sibi posse competere ad consequentium resolutionem, si confiterentur in praecedentibus consistere veritatem. Itaque sublato e vivis Coelestino, anno Domini 432 Augustinum calumniis proscindere, gratiam ab eo male defensam clamitare, pacemque victricis Ecclesiae inquietare non desierunt, resumptis hostium ejus armis, instauratisque damnatorum querelis ac maxime procacissimis Juliani conviciis.

Cum ii qui immoderatis calumniis libros Augustini contra errorem Pelagianum conditos impetere non quiescebant, essent hujusmodi, ut nec ordo eorum in Ecclesia, nec ingenia despicienda viderentur, siquidem habentes speciem pietatis in studio, cujus virtutem [Col. 0034D] diffitebantur in sensu, trahebant ad se multos ineruditos et non habentia spirituum discretionem corda conturbabant; malum hoc ab occultis parvisque seminibus augebatur quotidie, et ab ortu suo latius longiusque distendebatur. His rebus adductus fuit sanctus Prosper ut eorum conatibus iterum obsisteret, quo illatum tum Augustino, tum reliquis omnibus, ac praecipue apostolicae sedis pontificibus, qui Augustini dogmata sua fecerant, injuriam propulsaret. Quo effectum est ut cautius diligentiusque attenderet quid sentiendum de illis doctrinae emendatioris patronis, qui censores agebant ejus viri, quo duce viginti amplius annis contra inimicos gratiae Dei catholica acies pugnare et vincere consueverat.

Unius potissimum definitiones, quem non dubium [Col. 0035A] erat illis omnibus in sanctarum Scripturarum studio praestare, impugnandas suscepit. Quas etiam ob hoc solum in disceptationem assumi oportere credidit, quia utrum ita se haberent non poterat dubitari. Scriptae enim erant, et auctoris sui editione publicatae: nec jam, an essent quaerendum erat, sed quid docerent ipsi incumbebat demonstrandum. Illius quidem nomen non exprimit; at dubitat nemo, quin Cassianum fama notissimum, tunc temporis adhuc superstitem significet. Librum ergo edidit, in quo ipsamet Collationis tertiae decimae viri hujus, cujus praenotatio est de Protectione Dei, verba referens, errores omnes quibus illa scatet refellit, ostenditque quantum ab Ecclesiae dogmatis discreparet, et quam ipsum sibi non constaret hujusmodi Opusculum.

[Col. 0035B] De hoc Prosperi nostri Opere pro ingenio suo sic loquitur Gennadius in Catalogo, cap. 84, qui est de Prospero: «Legi et librum adversus opuscula, suppresso nomine Cassiani: quae Ecclesia Dei salutaria probat, ille infamat nociva. Re vera enim cassiani et Prosperi de gratia Dei et libero arbitrio sententiae in aliquibus sibi inveniuntur contrariae.» Sed frustra est quae priori allati loci parte de Ecclesiae sensu profert Gennadius, quem hac in parte Ecclesia ipsa non obscure improbavit. Etenim Concilium Romanum, Gelasio pontifice, ut quidem creditur, anno 494 habitum, Prosperi scripta probat, Cassiani vero reprobat (Conc. t. IV p. 1263, 1265) . Cassiodorus quoque (Inst. c. 29, p. 245) , minime parcus licet Cassiani laudator, dum ad ejus lectionem monachos [Col. 0035C] alumnos suos cohortatur, eosdem tamen admonitos vult illum caute admodum legendum in his quae habet de libero arbitrio, de quo fuerat a beato Prospero merito redargutus. Idem laudibus ornat episcopum quemdam qui Cassiani libros emendaverat, ipse quoque novis curis simili labore perfunctus fuisse narratur (Ado in Chr. t. VII, p. 356) . De hoc vero quod ait Gennadius, suggillans plane Prosperum quod adversus Cassianum scripserit, cujus Opera falso jactat ab Ecclesia catholica esse probata: Quaenam ista est, inquit Baronius ( An. 466) locum Gennadii confutans, Ecclesia Dei, quae ut catholica probat Cassiani Opuscula? Certe non dicenda catholica, sed Pelagianorum Ecclesia. Non aequo animo fert Labbeus si quis societatis suae scholam Cassiano adversus [Col. 0035D] Prosperum favere dixerit (Scr. Eccl. t. II pag. 254) . In congregationibus de auxiliis hoc inter utrimque contendentes sine ulla controversia convenit, ab Ecclesia rejici ac reprobari Cassiani opiniones. Ad damnandum eum conditi sunt non pauci Arausicanae synodi canones.

Concludit Prosper his verbis memoratu quam maxime dignis (Infra, pag. 369 et seq.) : Sufficienter, ut arbitror, demonstratum est, reprehensores sancti Augustini et vana objicere, et recta impugnare, et prava defendere; peremptorumque armis intestinum bellum moventes, dictis divinis atque humanis constitutionibus rebellare. Quorum tamen, dum adhuc non sunt a fraterna societate divisi, toleranda magis est intentio [Col. 0036A] quam desperanda correctio, ut donec Dominus per Ecclesiae principes, et legitimos judiciorum suorum ministros, haec quae per paucorum superbiam et quorumdam imperitiam sunt turbata componat, nobis Deo adjuvante sit studium quieta modestaque patientia odiis dilectionem reddere, et ineptorum vitare conflictus; veritatem non deserere, nec cum falsitate certare; semperque a Deo petere ut in omnibus cogitationibus, in omnibus voluntatibus, in omnibus sermonibus atque actionibus nostris ipse teneat principatum, qui dixit se esse principium.

Quid rerum egerit Prosper ab anno 432, quo in Cassianum scripsit, ad pontificatum usque S. Leonis, [Col. 0036B] qui anno 440 inchoatus est, nusquam occurrit. Hec fortasse temporis intervallo nonnulla quae etiamnum exstant scripta composuit. Utraque haeresis Nestorii et Pelagii ab Ephesina synodo anno 431 proscripta fuerat, cum epigramma quoddam scripsit Prosper, quod utriusque haereseos epitaphium appellavit. Nempe in hoc utraque consentiebat, quod altera affirmaret Christum labore ac operibus suis divinitatem consecutum fuisse, altera de justitia fidelium idem praedicaret. Quare aiebat Prosper Nestorianam haeresim, quae gratiam in capite destruebat, Pelagianae genitricem, quae eamdem gratiam in membris ejus evertebat: etsi alio sensu filia dici deberet, utpote quae damnatis demum Pelagianis prodiisset. Hoc idem epitaphium a Prospero nostro utriusque haeresis [Col. 0036C] tumulo appensum negarat Jo. Garnerius in cap. 7 dissert. 7 ad Marii Mercatoris Opera; simile quiddam aenigmati proferri contendens, cum dicitur alteram haeresim alterius fuisse matrem simul et filiam: quae ingeniose quidem dicta fatetur, sed vere fuisse negat; hincque probare nititur quod a tertio saeculo per deliria Samosateni Nestoriano errori praeludi coeperit: subjicitque dandam eo faciliorem veniam Poetae nostro, quod ipse quoque Cassianus in eodem peccaverit, et suam in sententiam traxerit Leonem Magnum aliosque postmodum plures eorum auctoritatem secutos. Quibus non obstantibus tale Opusculum Prospero asserit Antelmius dissert. 9 in Opera SS. Leonis et Prosperi; tum propter auctoritatem Cassiani et Leonis magni, quibus si hoc licuit serio [Col. 0036D] disserentibus, multo indulgentius Poetae condonandum, non tam ad historiae normam loquenti, quam consepultis erroribus laxatis habenis inflatisque, ut aiunt, tibiis illudenti. Maxime cum haec utriusque haereseos comparatio non semel ab eo usurpata deprehendatur: sed et in Chronico ipso narret quod apud Ephesum Nestorius cum haeresi nominis sui, et cum multis Pelagianis, qui cognatum errori suo juvabant dogma, fuerit damnatus: et hanc ipsam utriusque erroris contesserationem Cassiano exprobret libri adversus eum scripti cap. 21. Per hunc virum (Coelestinum) etiam Orientales Ecclesiae gemina peste purgatae sunt, quando Cyrillo Alexandrinae urbis Antistiti ad exsecrandam Nestorianam impietatem, apostolico [Col. 0037A] auxiliatus est gladio, quo etiam Pelagiani, dum cognatis confoederantur erroribus, iterum prosternerentur.

Scripsit praeter haec sex supra centum epigrammata, quae effata et sententias totidem ex Augustino, ut praefert titulus, depromptas exhibent (Infra, pag. 615 et seq.) . Has primum prosa oratione, deinde versibus exprimit. Cum in toto opusculi hujus decursu Prosperi ingenium facile agnoscitur, tum in eo potissimum quod ex Augustini dictis collectum sit (Antel. Diss. in Op. Leon. p. 417, 418) . Ad illud elaborandum ideo accessit, ut mentem sacris loquelis exerceret, coelestique animum pane pasceret (Infra, pag. 615, in Praef.) :

Videtur quodam in loco (Infra, pag. 651 et seq.) , id est, epigrammatis 65 et 66, Eutychianos impugnare, negantes Christi carnem ejusdem cum nostra esse substantiae. Unde hoc Operis sub Chalcedonensis concilii, anno 451 habiti, tempora compositum fuisse non immerito quis colligat, cum Prosperi Vitam etiam ulterius produci oporteat, ut postea videbimus.

[Col. 0037C] Aliam insuper edidit Collectionem sententiarum 392, alias 388, ex Augustini Operibus, tum iis quae etiamnum exstant, tum iis quae interciderunt. Illius nonnumquam mentem exprimit potius quam voces refert. Liber ille existimatur esse instar compendii cujusdam theologici, quod in proprium usum Prosper contexuerat, ut praecipua Augustinianae doctrinae capita sibi notiora et magis familiaria redderet. Aliquot ex hoc libro sententiae inter Arausicani secundi concilii canones relatae sunt, et permultae sub Prosperi nomine citantur a Floro.

Ejus expositio in postremos unum et quinquaginta psalmos pariter ex Augustino tota ferme excerpta est. Videtur Psalterium integrum simili ratione explanasse, [Col. 0037D] siquidem praetermisso psalmo CVII, remittit ad ea quae de LVI et LIX dixerat. Ad psalmum CXLIV disertis verbis negat duplicem esse in Christo personam: qua de re cum nihil hoc loco dicat Augustinus, manifestum est Nestorii haeresim hic a Prospero refelli: quo fundamento id Operis anno citius 434 assignandum putamus. In hoc libro deprehenditur nervosum illud concisumque dicendi genus, quae propria est Prosperi nota. Ibidem quoque facile animadvertas sanctum virum non in sola circa Christi gratiam doctrina, sed etiam in aliis omnibus capitibus magni Augustini discipulum.

Aliquantum etiam nomen suum commendavit ex Chronico, quod ab orbe condito ad sua usque tempora [Col. 0038A] jucunda quadam brevitate deduxit. Eusebii quidem ad annum usque 326, Hieronymi vero ad 378, Chronica secutus. In eo consules enumerat ab utroque Gemino annoque Tiberii 15, qui est aerae communis 29. Exstabat solum postrema pars hujus Chronici, ea scilicet quam ab anno 378 deductam Hieronymiano Prosper addiderat; anno vero 1657, integrum et absolutum editum est a Philippo Labbeo in primo novae suae Bibliothecae mss. tomo.

Ad conficiendum Chronicon suum Prosper videtur ter accessisse, illiusque tres, ut ita dicamus, editiones adornasse, annis videlicet 433, 445 et 455. Quod ex eo conjicitur, quia in pluribus libris ibidem legitur chronologiae totius compendium.

Alterum quidem legitur Chronicon, quod Prospero [Col. 0038B] nonnulli ascribunt. His autem id unum concedi potest, Chronicon illud esse quidem Prosperi nostri, sed ab altero corruptum et depravatum, qui et in historia rudis fuerit et peregrinus, et tam invidus Augustini laudum obtrectator, quam Prosper studiosus illius cultor fuit. Is sub nomine Tironis Prosperi, quo primum appellatus est, licet immerito, a nonnullis interdum citatur.

Refert Gennadius in Catalogo cap. 87 conditum a Prospero fuisse Cyclum Paschalem, post Theophilum quidem, Eusebium, et Hippolytum, sed ante Victorium, hoc est inter annos 380 et 457. Si ille 84 annorum cyclus sit anno 382 conditus, ut Bucherio videtur, nullatenus ab Aquitano Prospero, qui anno 453 adhuc scribebat, editus fuit. Sin minus, [Col. 0038C] satis probabile fuerit Prosperum, quem alia nulla ratione designat Gennadius, illum ipsum esse quem quarto ante capite appellarat: praesertim cum eum hujusmodi computationibus operam dedisse indicio sit ejus Chronicon, in quo non semel cyclum illum 84 annorum commemorat. Neque vero aliunde multum notus est ille cyclus: quo tamen Ecclesia Romana Leonis Magni aetate usa videtur. Bucherius, licet incertus, ita tamen argumenta deducit, quasi cyclum illum Prosperi esse abunde perspectum haberet.

Sanctus Leo dum in Galliis versaretur anno 440, [Col. 0038D] in summum pontificem assumptus, inde fortasse Prosperum nostrum una secum abduxit, cujus consiliis uteretur et calamo, interrogantibus consulentibusque Ecclesiis responsa daturus: quemadmodum Damasus Hieronymum ad idem munus adhibuerat. Ait enim Gennadius, Prospero alioqui non satis aequus, «epistolae quoque papae Leonis adversum Eutychen de vera Christi Incarnatione ad diversos datae ab ipso dictatae creduntur.» Quod etiam a Marcellino ad annum 469 exscribitur. Id autem potissimum de celebri illa ad Flavianum epistola solet intelligi: estque extra dubium omne positum, refragantibus licet Bellarmino et aliis quibusdam. Potuit autem Prosper illarum litterarum argumenta [Col. 0039A] et quasi materiam suppeditasse, quam recognitam Leo stylo suo et oratione vestierit, venustiore quidem illa et ornatiore quam Prosperi: quamquam hic in id quoque fortasse incubuerit, ut ad pontificis cui operam suam praestabat stylum ac scribendi genus conformaret suum. Hac de causa ab Adone ( An. 458) aliisque sequioris aevi scriptoribus dicitur fuisse Leonis Magni notarius, seu amanuensis. Fieri enim potest ut illi in scribendis tum epistolis, tum etiam concionibus famulatus sit. Certe in libro ante 900 annos manu exarato Prosperi nomen prae se fert sermo quartus in die anniversario assumptionis Leonis ad pontificatum, et fortasse alii. Inde existimare licet eum magnam partem sustinuisse eorum quae gessit in Pelagianos Magnus Leo: videturque [Col. 0039B] Ado pariter illi tribuere quae a Leone fuerant tum in Eutychianos, tum in Pelagianos scripta; neque huic contradicit cardinalis Norisius (Hist. Pelag. l. II, c. 13) . Illud vero in historia non omissum, quod cum Romae nonnulli Pelagianam haeresim denuo suscitare conarentur, suamque ea de re mentem ausi essent patefacere: Prosper statim libellos obtulerit tum Leoni adhuc superstiti, tum imperatoris ministris, perfeceritque ut illorum hominum conatus inanes irritique ceciderint.

Ex iis quae de Prosperi Chronico diximus, liquet eum adhuc vixisse anno 455. Labbeus insequente anno mortuum propterea putat; quod scribens anno 457, Victorius virum sanctum ac venerabilem eum appellet, qua ex re profecto illud elici nequit. Accedit [Col. 0039C] quod Marcellinus anno 463 de Prospero tamquam adhuc superstite mentionem faciat. Illum in id usque tempus vixisse non inficias eunt Norisius (Hist. Pelag. l. II, c. 14) et Bucherius (Cycl. pag. 144) , qui multa scripsit in Victorium.

Hucusque nihil est a nobis observatum, neque ab ullo veterum quidquam accepimus, unde appareat Prosperum fuisse gradu ac ordine laicis aut monachis superiorem. Volunt tamen recentiores propemodum omnes eum fuisse episcopum sive Reiensem in Provincia, sive Regiensem in Longobardia. Quibus si opponas a veterum nullo ei datam episcopi appellationem, reponunt id inde accidisse quod veteribus ille nonnisi ex libris suis ante episcopatum scriptis, adeoque episcopi titulum non praeferentibus, [Col. 0039D] fuerit cognitus. At profecto haec ratio nullius est roboris, sive Gelasium spectes, sive Gennadium, aut Fulgentium, aut etiam Cassiodorum. Hi omnes viri doctrina insignes, Prosperoque aetate proximi ignorare non potuerunt an vir tanti nominis fuisset necne episcopus. Quod ad Victorium attinet, is quidem ea de re silere fortasse diceretur, quod Prosper nonnisi post annum 457 ad episcopalem dignitatem evectus fuerit.

Illud profecto falsae isti de Prosperi episcopatu opinioni ortum dedit, quod alter fuerit ejusdem nominis episcopus Regiensis in Longobardia: quod quidem videtur in dubium revocari vix posse. Siquidem eum Regiensis Ecclesia patronum veneratur, [Col. 0040A] sacrumque ejus corpus asservat in percelebri abbatia a comitissa Mathilde instituta: quo tamen ex alia ejusdem urbis basilica ab ipsomet in honorem S. Apollinaris exstructa allatum jam inde a regis Luitprandi temporibus narratur. Hujus epitaphium a Vossio (Hist. Pelag. l. I, c. 18) refertur, quod ideo compositum fuerat, ut novo inscriberetur tumulo qui propterea constitutus fuerat, quod veterem turris cujusdam ruina comminuisset. At illud epitaphium in aede Carmelitarum conspici idem affirmat. Habetur apud Surium (25 Jun. ) Vita S. Prosperi Regiensis a Flaminio proprii ingenii libidine merisque conjecturis ducto conscripta, ait Labbeus (Scr. Eccl. tom. II, p. 249) . De ea severius etiam est Norisii judicium (Hist. Pel. l. II, c. 13) . Is censet Prosperum [Col. 0040B] hunc forsitan esse auctorem libri de Promissionibus et Praedictionibus: cujus rei nullum peculiare suppetit argumentum. Flaminius et Ughellus statuunt eum a S. Leone episcopum fuisse creatum, annoque 456 mortuum esse. Cujus anni nota e magno forsitan Prospero desumpta fuit: quemadmodum hujus episcopatum ab altero illo mutuati sunt. Trithemius tamen Prosperum successorem assignat Faventio, qui anno 451 in concilio Mediolanensi sedit, tamquam antistes Regiensis. Medium inter eos locat Ughellus Elpidium. Porro dies festa S. Prosperi agitur 25 Junii, qua die magni Prosperi festum celebrari putatur.

De Prospero pariter festus dies recolitur quotannis die 24 Novembris apud Canonicos regulares Gallicanae [Col. 0040C] potissimum congregationis, et in regali coenobio S. Victoris Parisiensis, qui dies translationis esse hujus aut alterius Prosperi a nonnullis reputatur.

Qui vero eum Reiensem episcopum fuisse voluerunt, iis ita sentiendi locum praebuit Prosperi episcopi nomen, qui conciliis Carpentoractensi et Vasionensi subscripsit: quae quidem concilia circa annum 442 habita illi finxerunt. Cum vero hodie inter eruditos conveniat, illa anno 527 aut 529 celebrata, Prosper ille qui iis subscripsit, altero longe sit posterior necesse est. Accedit quod Maximus Reiensi Ecclesiae praeerat vivente adhuc Hilario Arelatensi, hoc est ante annum 450, immo ante annum 432 aut 433, ut demonstratum a nobis est. Itaque permultum abest quin Prosper, qui anno certe 455 adhuc [Col. 0040D] vivebat, fuerit ejus decessor, ut vult Baronius ( Ann. 466). Ex S Sidonio (Lib. VIII, ep. 25) ostenditur Faustum, qui sancto Prospero superstes fuit. Maximo successisse. Quare fieri nequit ut Prosper fuerit episcopus Reiensis.

Nihil amplius dicendum videtur, sive de veris indubitatisque Prosperi operibus, sive de aliis quae illi tribui posse probabilis aliqua ratio suadeat. Superest ut ea commemorentur, quae quamvis constet ab eo scripta non esse, sub ejus tamen nomine vulgata sunt. Neque ea sunt ignobilia, immo non parvam in Ecclesia auctoritatem consecuta sunt.

[Col. 0041A] Hortatur Cassiodorus (Inst. c. 1) ut sanctum Prosperum sedula cura legamus, qui tres libros totius auctoritatis divinae in centum quinquaginta tribus titulis comprehendit, ad instar piscium quos Evangelica retia de hujus saeculi tempestuosa profunditate traxerunt. Dubitari nequit quin respexerit ad librum de Promissionibus et Praedictionibus Dei, hodie in partes quinque distributum: quae quidem divisio ab ipsomet auctore instituta fuerat, qui dum alludit ad centum quinquaginta tres pisces in Evangelio narratos, titulis totidem voluit universa Christi promissa sacris libris consignata concludere, eorumque fidem exhibitam demonstrare. Quoniam vero haec promissa et ante legem, et sub lege data, sub gratia demum impleta sunt, ideo nonnullis visum est hoc [Col. 0041B] opus appellare Librum ante legem, sub lege et sub gratia. Hujus ex secunda parte locum unum sub beati Prosperi nomine refert Cassiodorus (In Ps. XI) , cujus auctoritate nescimus an adduci nos oporteat ad opus illud alicui Prospero, quisquis tandem ille sit ascribendum. Ab hac certe opinione propius abest Ludovicus Dupin (to. IV p. 449) , quam Josephus Antelmius (Antel. Diss. in Op. Leo. p. 363) . Res minime dubia videtur eminentissimo Norisio (Hist. Pel. l. II, c. 14) , qui Prosperum illum Regiensem episcopum opinatur. Iliud certum, opus de quo agitur non esse Magni Prosperi, cujus elegantiam nec stylo nec ingenio ille scriptor assequitur. Hujus oratio humilis, jejuna et simplex; Prosperi loquendi genus abundans, dives viribus, et nervis [Col. 0041C] valens, locuples sententiis. Satis apparet eum fuisse Africanum: unde mirum videri non debet quod inter complures haereticorum sectas, Donatistas potissimum, immo Maximianistas appellet, quod Tychonii famosi Donatistae meminerit, quod res quasdam non vulgares in Africa gestas referat. Ipse adhuc adolescens tunc aderat Carthagine, cum Aurelius episcopus celeberrimum Coelestis Deae templum in ea urbe Christo dedicavit, anno fortasse 399; et dum una cum sociis et amicis (ut se adolescentium aetas impatiens circumquaque vertebat), dum curiosi singula quaeque pro magnitudine inspicerent, mirum quoddam et incredibile suo testatur aspectui ingestum, hunc nempe titulum aeneis grandioribusque litteris in frontispicio templi conscriptum: [Col. 0041D] AURELIUS PONTIFEX DEDICAVIT. Idem Carthagine etiam versabatur eodem quo Aspar V. I. consul (Vide append. p. 193) , hoc est, anno 431 aut 432, et rei cujusdam stupendae, quam diligenter enarrat, testis fuit. Neque silentio praeterit quemdam specie monachum, qui cum Carthaginem advenisset, quaedam signa curationum operari se jactabat, adhibito oleo nescio cujus mortui osse infuso. At ubi se proditum fallacesque suas artes sensit detectas, aufugit.

Erat praefatus scriptor in Campania cum sanctus pontifex Leo Manichaeos subverteret, et contereret Pelagianos; nempe anno circiter 443 Africa videtur expulsus fuisse a Vandalis, expugnata fortasse Carthagine anno 439, cujus rei quodam loco meminit. [Col. 0042A] Non semel eas deplorat calamitates quas aetate sua in populos peccata devocarant, ita ut sacrificia ab exteris conculcata essent, sacraque vasa in Barbarorum principum potestatem devenissent. Is quidem scribebat Valentiniani III temporibus; sed mortua jam, ut videtur, Placidia, adeoque post annum 450, ante 455. In multis rebus Augustinum sequitur, ejusque testimonia profert nonnumquam. Fatentur Lovanienses, quorum opera Prosper typis excusus prodiit anno 1565 librum istum ab illius phrasi et stylo ac eruditione longe abesse, ejusque textum non paucis in locis corruptum sibi mansisse ac mutilum. Cui vitio nos, quatenus licuit, ope ms. Remigiano-Remensis et editionum veterum mederi conati sumus.

Libri de Vita Contemplativa sub nomine sancti [Col. 0042B] Prosperi passim laudabantur nono saeculo, immo jam a medio octavo saeculo, a Chrodogango scilicet Metensi episcopo. Verum quod a nervosa illa pressaque Prosperi eloquentia valde discrepat laxus quidam et copiose fluens stylus quo libri illi conscripti sunt, hos Juliano Pomerio, qui exeunte quinto saeculo vivebat, esse tribuendos, tam validis argumentis demonstravit Jacobus Sirmondus ( Not. ad Aquisgran. concil. ), ut nulla cuiquam hodie ea de re dubitatio supersit.

Contendunt viri sagacitate ingenii et eruditionis laude praestantes, qui libros de Vocatione omnium Gentium diligenter evolverunt ac scrutati sunt, in iis reperiri nihil quod non optime cohaereat cum doctrina sancti Prosperi, cui, et Hincmari judicio, et [Col. 0042C] trium vetustissimorum codicum manu exaratorum auctoritate, tribuuntur. Multa etiam in iis habentur illis plane consentanea, quae a Prospero tum in caeteris operibus, tum in carmine de Ingratis scripta sunt. Nec repugnat temporis ratio. Cum enim nec confecti sint initio turbarum quas Semipelagiani edidere, et tamen a Gelasio laudentur, velut opus cujusdam Ecclesiae Magistri, superest ut circa annum 440 editi fuerint. Verum artificiosius composita oratio, et placidius leniusque disserendi genus minus congruit cum iis quae apud Prosperum invenies. Itaque, ut eos omittamus qui hoc opus S. Ambrosio, multo ante illas lites exortas defuncto, gratis perperamque ascripsere, ab aliis tribuitur Hilario Prosperi nostri socio, ab aliis S. Prospero Aurelianensium [Col. 0042D] episcopo, circa annum 470. Sunt qui existiment opus esse alicujus Africani, ex eorum fortasse numero qui a Genserico pulsi anno 440 in Italiam appulerant.

Quesnellus ostendere nititur hos libros esse sancti Leonis, et id quidem styli similitudine ductus asserit. (Leo. to. II, p. 358 et seq.) Ab eo quidem ante pontificatum editos, at non inscripto suo nomine. Quo factum est ut eum illorum auctorem esse Gelasius ipse nescierit. Hanc sententiam prolixa disputatione a Quesnello prolatam, prolixiori lucubratione impugnavit Antelmius, librosque de quibus agimus Prospero restitutos voluit (Antel. Diss. in Op. Leo. p. 113 et seq.) . Momenta utrimque collata paucis collegit Ludovicus Dupin, statuitque nihil esse quod [Col. 0043A] Prospero tribuantur illi libri (Dupin to. IV, pag. 452 et seq.) . Eorum si spectetur stylus ac rerum tractandarum ratio, videri quidem inter Leonis opera referendos: nihil afferri posse, quam ob rem ei abjudicentur. Sed nullo quoque argumento certo eidem asseri: quippe quos absque nomine auctoris in lucem prodiisse constet, fierique perfacile potuerit ut multi tunc temporis et Romae et aliis in locis fuerint, quorum scribendi ratio Leonis stylum referret ac redoleret. Atque hoc quidem in statu et sita est etiamnum et diu remansura videtur percelebris illa et vulgatissima quaestio. Existimavit eminentissimus Norisius (Hist. Pel. l. II c. 14) librorum horum scriptorem in explanandis iis quae ad gratiam pertinent, non aliam solum viam inire ab ea quam [Col. 0043B] Augustinus et Prosper tenuere, sed et de ipsa re ab utroque nonnullis in capitibus dissidere. Reposuit Quesnellus (Leo. to, II, p. 381 et seq.) scriptorem illum nullatenus ab Augustini placitis, ab Ecclesia comprobatis et adoptatis, recessisse. Qua in re ab hoc prorsus stare videtur Ludovicus Dupin, qui quaecumque hoc opere continentur satis uberiore [Col. 0044A] analysi comprehendit (Dupin to. IV, p. 451 et seqq.) .

Ita concinit stylus epistolae ad Demetriadem, stylo librorum de Vocatione Gentium, ut eidem hactenus auctori utrumque opus merito sit ascriptum, sive cum Ambrosio datum, sive cum Prospero. Norisius (Hist. Pel. l. II) quidem epistolam ad Demetriadem sancto Prospero adjudicat; verum alios hujus auctoritas a pristina sententia minime depulit, iisque item ut antea visa est haec epistola oratione eadem ac stylo exarata ac libri de Vocatione Gentium, proindeque eidem scriptori tribuenda.

Scribit Trithemius (Script. Eccl. p. 37) Prosperum alia insuper nonnulla scripsisse: librum unum Epistolarum ad diversos; librum unum de Viris Illustribus, ac de Captivitate Romae librum unum. [Col. 0044B] Hos vero libros a Trithemio nusquam inspectos eo verisimile est, quod eorum initia non subjiciat, ut caeterorum. Alioquin recentior est ille quam ut ejus testimonio quisquam nitatur. Addit quoque idem: «Alia insuper nonnulla scripsisse dicitur; sed ad manus nostras non venerunt.» De quibus proinde cum illi nihil suspicari licuerit, nec nobis pariter quidquam augurari est hactenus concessum.

Aquitani nomine distinguitur ab aliis haud incelebribus ejusdem aetatis scriptoribus, inter quos notissimus Prosper Tiro poeta, cujus Beda meminit, cujusque cognomen ipsi Aquitano affingere quondam ausus est Sirmondus. Natus est exeunte saeculo quarto aut quinti initio, in Aquitania. Sed qua in urbe aut loco tam amplae hujus provinciae, non liquet; sicuti de parentibus, educatione atque prima aetate ejus aeque omnia ignorantur. Attamen ex iis quae reliquit ingenii sui monumentis satis patet eum haud leviter liberalibus studiis et artibus ingenuis, praecipue poeticae, incubuisse. Aquitania, incertum quibus de causis relicta, in Provincia domicilium posuit, ubi certe jam anno 428 commorabatur, ibique concertationes suas pro doctrina Augustini contra [Col. 0043D] Joannem Cassianum aliosque qui eam respuebant, Galliae seu Provinciae magis presbyteros exorsus est. Fovit hoc ejus in Augustinum hac ex parte studium Hilarius quidam, cui, quoniam de rebus domesticis ejus nihil amplius constat, ab hac ipsa cum Prospero consuetudine Prosperiani nomen inditum fuit. Dederat quidem Prosper jam antea ad Augustinum litteras per Leontium diaconum, ab eoque responsorias acceperat. Hic autem, qui ipse quondam cum doctore Hipponensi versatus erat, ut eumdem propius amico admoveret et conciliaret, Prosperum impulit ut denuo secum litteras ad eum scriberet, id quod anno 428 seu 429 contigit. In iis igitur Augustino exponunt quae in scriptis ejus contra Pelagianos conditis plurimi apud Massiliam constituti monachi et [Col. 0044C] sacerdotes Patrum opinioni et Ecclesiae sensui adversa putent, pericula quae ipsis ex illorum caecitate aut pravitate imminere videantur, et quemadmodum iis reniti coeperint, declarant; denique ut suarum disputationum praesidio ipsorum tenuitatem roborare velit, rogant. Ac Augustinus sane votis eorum obsecuturus ad eos direxit libros de Praedestinatione sanctorum et Dono perseverantiae. Sed cum uterque tanto ardore flagraret, nec tamen adversarii crebris disputationibus ac scriptis flecti possent, ambo Romam perrexerunt, eosque apud Coelestinum papam calumniae in Augustinum et haereseos accusarunt, ab eoque a. 431 obtinuerunt celebrem illam ad episcopos Galliarum epistolam, in qua eos graviter reprehendit, quod auctoritatis suae tam parum memores, presbyteros novas et indisciplinatas quaestiones quoquomodo [Col. 0044D] proferre sinant, atque monet ut iis silentium imponant, nec memoriam Augustini, quem impense laudat, affligi patiantur. Hac igitur epistola freti in Galliam revertuntur, tantoque alacrius susceptara contra Semipelagianos causam defendere studuerunt, imprimisque Prosper scriptis contendere coepit, quorum varia intra hoc tempus emissa ad nostram memoriam pervenerunt. Percrebrescente autem de doctrina et pietate ejus fama, evenisse volunt, ut a Leone archidiacono Romano inter Aetium et Albinum in Galliis amicitias redintegrante in familiaritatem reciperetur, et cum is ab eodem negotio ad occupandam sedem apostolicam evocatus esset, Romam una adduceretur et ornaretur munere notarii pontificis. Enimvero qui sic statuunt, conjectura [Col. 0045A] delectantur, cujus ne fundamentum quidem satis exploratum est. Nam quod Leonis notarius fuerit Prosper, nonnisi seriorum scriptorum ⁜ (a) et unius ms. codicis Corbeiensis Gennadii valde dubio testimonio nititur, quod recentiores quidam styli ac sententiarum, quam inter utriusque scripta deprehenderunt, similitudine roborare conati sunt. Reliqua vitae Prosperi incerta sunt. Ecclesiastico aliquo munere illum non functum esse, vero simillimum ⁜ (b) . Ignoramus etiam quando diem obierit; tametsi ex Chronico ejus constat eum anno 453 adhuc in vivis fuisse, aliique multo diutius eum vixisse et Leoni superstitem fuisse, ex Marcellino, ad a. 463, cognoscere sibi videantur.

[Col. 0045B] Scripta Prosperi genuina juxta seriem temporis, quam novissima etiam tenet Parisiensis editio, sunt:

I. Epistola ad Augustinum de reliquiis Pelagianae Haereseos in Gallia, etc., scr. a. 428 aut 429.

II. Epistola ad Rufinum de Gratia et Libero Arbitrio, ser. anno 429, vivo adhuc Augustino.

III. Carmen de Ingratis scr. circa annum 429 aut 430.

IV. Epigrammata duo in obtrectatorem S. Augustini, scr. forte circa a. 430.

V. Epitaphium Nestorianae et Pelagianae Haereseos, scr. post damnatam haeresim Nestorii in concilio Ephesino a. 431, Augustino jam mortuo.

VI. Pro Augustino Responsiones ad Capitula Objectionum Gallorum calumniantium, scr. a. circiter 431.

[Col. 0045C] VII. Pro Augustini doctrina Responsiones ad Capitula Objectionum Vincentianarum, scr. forte paulo post superiores Responsiones.

VIII. Pro Augustino Responsiones ad Excerpta quae de Genuensi civitate sunt missa, scr. eodem forte tempore cum superioribus.

IX. De Gratia Dei et Libero Arbitrio liber contra Collatorem, i. e. contra Cassiani presbyteri librum qui titulo de Protectione Dei praenotatur, scr. circiter a. 432.

X. Psalmorum a C usque ad CL expositio, scr., ut videtur, ante annum 424.

XI. Sententiarum ex Operibus S. Augustini delibatarum liber unus, scr. forte circa a. 450 aut 451.

XII. Epigrammatum liber unus ex sententiis S. [Col. 0045D] Augustini, scr. non longe ante tempus concilii Chalcedonensis, quod anno 451 congregatum esse constat.

XIII. Chronicum integrum in duas partes distributum, in annum 455 desinens. Novimus ex Victorii, seu Victorini, Gennadii, Cassiodori et Isidori Hispalensis testimoniis, Prosperum hoc opus ab origine mundi ad Valentiniani III obitum et Romam a Vandalis captam perduxisse, ita ut Eusebium et Hieronymum, quatenus illi porrigerentur, abbreviaret, reliqua autem, i. e. ab anno 379 ad a. 455, de novo contexeret; in qua studii ejus diversitate ipsa operis [Col. 0046A] partitio continetur. Vero autem simile est, eum non uno ductu totum absolvisse, sed variis identidem additamentis perfecisse et quasi iterato edidisse, et sunt sane qui tres diversas ab ipso auctore editiones paratas esse existiment: quarum primam conclusisse putant Theodosio XIV et Maximo coss. anno Christi 433, quandoquidem eo anno omnium priorum annorum epochas summasque collegerit, quod nonnisi in Operum fine fieri solet, nisi forte aliqua peculiaris causa accidat, quae hic nulla esse videtur; secundam censent 12 annis auctam et ad Valentiniani VI ac Nonii consulatum, seu annum Chr. 445 productam fuisse, quo vulgare ejus Chronicon Eusebiano et Hieronymiano subnecti solet; tertiam denique editionem fuisse volunt quae ad captam a Genserico Urbem, [Col. 0046B] seu ad Valentiniani Aug. VIII et Anthemii consulatum seu annum Chr. 455, extensa fuerit. Utriusque posterioris etiamnunc exemplaria supersunt.

Dubiae auctoritatis sunt:

I. Confessio, quae ipsius dicitur.

II. Poema Conjugis ad Uxorem.

III. Carmen de Providentia divina, quod alias Hilario tribuitur.

IV. De Vocatione omnium Gentium libri duo, in mss. quibusdam Ambrosio ascripti. At viri docti in diversas de auctore abierunt invicem sententias. Alii enim, veluti Erasmus, Euchenio; alii, inter quos Vossius, Hilario Prosperi familiari tribuerunt; Quesnellus autem Leoni M. illos adjudicavit: cui se ex proposito opposuit Josephus Antelmius, Prospero [Col. 0046C] vindicans. Scripti existimantur circa annum 440. Sed multo serius (ante annum tamen 496) conditos esse censent Ballerinii in Observationibus ad 2 Quesnelli dissert. de horum librorum auctore, ubi, collatis utriusque argumentis, neutrius sententiam veram pronuntiant, et singula quae in disputationem venire poterant momenta accurate et sagaciter examinant. Quas adeat, cui lubet, in tomo II Opp. Leonis pag. 662 seqq.

V. Ad sacram virginem Demetriadem epistola, seu de Humilitate Christiana tractatus, scr. circiter annum 440. Olim inter Ambrosii Opera vulgata fuit, in epistolarum numero 84, a Sotello primum una cum libris de Vocatione omnium Gentium Prosperi Operibus adjecta, non aliam ob causam quam ob styli [Col. 0046D] quamdam similitudinem. Enimvero nusquam in mss. codicibus utrumque opusculum simul inveniri, tum Ambrosii editorum exemplo, tum ex iis quos ipsi inspexerunt, testantur Ballerinii. Primus hanc sententiam impugnare coepit et evertere studuit Quesnellus, Leonique vindicatum ivit in Dissertatione 4 de auctore hujus libelli. Quem contra insurrexit Antelmius in laudato libro pro Prospero pugnans. Ballerinii inter utrumque lancem tenentes, neutro inclinare intellexerunt, adeoque incerto auctori relinquendam censuerunt. Cf. eorum Obss. ad 4 Quesn. [Col. 0047A] Diss. t. II p. 743 seqq. Antelmio tamen astipulantur editores novissimi Operum Prosperi.

VI. Praeteritorum sedis apostolicae episcoporum Auctoritates de Gratia Dei et Libero voluntatis Arbitrio, quae vulgo subjici solent epistolae Coelestini pontificis ad episcopos Gallos. Collectae putantur circa annum 431. Primus eas Dionysius Exiguus vulgavit et epistolae Coelestini subjecit. Illum autem ex scriniis Romanis eas sumpsisse Hormisdae papae imprimis testimonio demonstrant Ballerinii. Nec tamen Coelestini ipsius sunt, quemadmodum nec Leonis, ut iidem evicerunt in Observationibus ad laudatam Quesnelli dissertationem t. II p. 719 seqq. Antelmii, qui Prospero asserit, sententiam secutus et magis etiam confirmare studuit Pagius ad a. 431, num. 49. [Col. 0047B] Idem Constantius fecit (in admonitione ad laudatam Coelestini epistolam) insuperque occasionem hujus lucubrationis investigare conatus est. Atque Ballerinii etiam huic sententiae calculum adjicere non dubitarunt, ita tamen ut in nonnullis a Constantio dissiderent. Cf. Obss. in Diss. 3 Quesn. t. II Opp. Leonis pag. 719 seqq.

Omnino non ad eum pertinent: Libri tres de Vita Contemplativa, qui verius Juliani Pomerii nomine insigniuntur; de Promissionibus et Praedictionibus Dei, incerti auctoris, et Chronicon alterum, quod vulgo Pseudochronicon vel etiam Tironis Prosperi Chronicon dicitur. Orditur a morte Valentis imperatoris, et ad captam a Genserico Urbem procedit. Cum superius indicato non pauca quidem communia habet, [Col. 0047C] sed longe plura ab eodem diversa, et praecipue hoc, quod non per consules, sed juxta imperatorum seriem digestum sit. Pithoeus, qui primum illud evulgavit, ipsum verum Prosperi Chronicon esse, ejusque adeo ingenium referre contendit, ut non immerito sibi videatur membrum esse amplioris ejus, quod ipsius nomine ab orbe condito ad captam a Vandalis Urbem Gennadius legisse testatur; et miretur adeo, unde factum sit ut aliud Chronicon per consules digestum in omnibus Hieronymiani Chronici editionibus Prosperi nomine subjungatur. Pithoeo assentiri visus est Labbeus. Sed Bucherius et sagaciores cum eo viri docuerunt, confusum et perturbatum hujus Chronici ordinem, innumera menda in rectam chronologiae rationem, levissimam et tantum [Col. 0047D] nonnullam de Pelagianis mentionem, denique quod id unum de Augustino in eo observetur, quod plurima libris innumeris disseruerit, et Praedestinatorum haeresis, Prospero certo certius ignota, ex Augustino ( Augustini libris intrudere ausus fuit Pithoeus) orta dicatur: haec singula totidem esse argumenta quae Prospero indignum et ab ingenio ejus alienum evincant; quemadmodum luculenta narratio, et ordo, praecipue autem diligens rerum S. Augustini et haereseos Pelagianae tractatio, et tam Augustini quam Leonis nonnisi cum summa veneratione commemoratio in altero (pro genuino habito) discipulum Augustini et doctrinae ejus de gratia defensorem omnibus agnoscendum praebeat. Fuerunt [Col. 0048A] itaque qui suppositum hocce Chronicon Prosperiano nomini putarent, ut inde tum ipse, tum Augustinus in contemptum et invidiam adducerentur. Sed probabilior est sententia, quam Antelmius quoque tuetur, absque fraude a Prospero quodam vel etiam alius nominis auctore compositum, et quia in exemplaribus nomine careret, Prosperi, quem ejusdem aetatis Chronicon scripsisse palam constabat, nomen ei inditum fuisse; vel denique genuinum Prosperi Chronicon a Semipelagiano quodam in privatum usum sic interpolatum et diminutum esse, quemadmodum nunc comparet.

Sed quoniam Antelmii toties in his mentio facta est, alia insuper ejus opinio non praetermitti debet, quae omnes omnino Leonis papae lucubrationes Prospero [Col. 0048B] tamquam notario Leonis adjudicavit, magnasque ei cum Quesnello lites excitavit. Proposuit eam in eodem quem antea commemoravimus libro, cujus, cum rarissime jam occurrit in bibliothecis, notitiam hoc loco appendamus:

De veris Operibus SS. Patrum Leonis Magni et Prosperi Aquitani Dissertationes Criticae, quibus Capitula de gratia Dei, Epistolam ad Demetriadem, nec non duos de Vocatione omnium Gentium libros Leoni nuper ascriptos abjudicat et Prospero postliminio restituit Josephus Antelmius. Accessere cum ipsius judicio de celebri Leonis ad Flavianum, et aliis ad diversos, Prospero dictatis in causa Euthychis caeterisque Epistolis, etc. Parisiis apud Dezallier. 1689, 4 ^o .

Auctor ortu Forojuliensis, natus a. 1648, post [Col. 0048C] confecta studia in urbe patria canonicus, ab anno autem 1684 episcopi Pamiensis J. B. de Verthamon magnus vicarius et officialis († 1697), Quesnelli assertionibus obviam iturus, per tres priores Dissertationes, tria modo laudata Opuscula Prospero vindicare conatus, quarta Leonis Magni duas contra Pelagianos epistolas aggreditur, quarum alteram ad Januarium Quesnellus authenticam declaraverat, alteram ad Septimum supposititiam; Antelmius vero posteriorem veram, priorem ad Januarium fictam esse contendit. Dissertatione quinta Gennadium et alios antiquos, qui epistolam Leonis ad Flavianum in causa Eutychis (apud Ballerin. 28) a Prospero tamquam ejus notario dictatam scribunt, adversus Bellarminum Labbeumque vindicat, et non solum in [Col. 0048D] hac, sed et in aliis Leonis epistolis haud obscura styli Prosperiani vestigia deprehendit. Nec pauciora in Sermonibus hujus similitudinis indicia agnoscere sibi visus, in Dissertatione sexta varia promit exempla, imprimis ex sermone 4 (ed. Quesn.) in Natali Leonis et ex sermonibus de Collectis et Jejunio. In causas autem hujus rei inquirens, potiorem judicat morem aetatis istius, quo sermones ab aliis episcopis recitandos frequenter expeti consueverint, gi quidem Gennadius testetur Salvianum presbyterum multas pro episcopis homilias composuisse, indeque magistri episcoporum laudem, non, ut vulgo volunt, quia Salonium et Veranum episcopos in adolescentia docuerat, reportasse. Hinc colligit, tanto magis [Col. 0049A] Leonis summi pontificis, sermones expetitos fuisse, cui interdum aliquos orationis ornatus contulerit Prosper, vir sui aevi doctissimus et facundissimus, qui occupatissimo pontifici a consiliis ac epistolis aut praecipuus fuerit, aut unicus. In sequentibus reliqua Opera Prospero ascripta percenset, nempe in septima dissertatione Opus de Promissionibus et Praedictionibus, quod a Cassiodoro falso Prospero tribui, et auctorem ex Africa oriundum habere statuit; libros de Vita Contemplativa, quos Juliano Pomerio assignat, atque de eo accurate agit; Confessionem Tironis Prosperi, a Sirmondo editam, quam vix aliquid exhibere censet Prosperi stylo et famae satis consentaneum. Octavam dissertationem Prosperi Chronico impendit, idque, prout vulgo exstat, Prospero [Col. 0049B] adversus Garnerium prolixe vindicat, prout vero a Pithoeo editum est, interpolatum infartumque probat. Nona dissertatio Prosperi Carmina examinat, ita ut illud de Providentia supposititium judicet; Anacreonticum ad Uxorem dubium relinquat; Epitaphium haereseos Pelagianae et Nestorianae Prospero Aquitano contra Garnerium asserat; Carmen de Ingratis cum Epigrammatibus 97 et aliis duobus in Augustini obtrectatorem genuina maxime arbitretur, illumque obtrectatorem non alium quam Vincentium Lirinensem existimet, qui in Commonitorio suo Augustini etiam doctrinam perstringere affectaverit. Inter haec autem novum hujus Vincentii Opus Secretorum Lirinensium producit Antelmius, in quo ordinando et illustrando totum se esse significabat, ejusque [Col. 0049C] et omnium Prosperi editionis promissione totum volumen claudit ⁜ (a) . Caeterum Antelmio mox responsum est a Quesnello epistola Gallice scripta in Ephemeridibus Parisiensibus die 8 et 15 Augusti 1689. Cui non cunctanter quidem Antelmius duas alias epistolas ad abbatem . . . duabus epistolae P. Quesnelli partibus responsorias Parisiis a. 1690, in-4 ^o , reposuit: sed Quesnellus iis non magis quam Dissertationibus ejus se convinci passus, nec transversum unguem a pristina sententia in editione Lugdunensi a. 1700, recessit.

Primum Opus quod inter caetera Prosperi typis mandari coepit, fuere Epigrammata ⁜ (b) , quorum prima editio apparuit Moguntiae a. 1494, in-4 ^o , et sine [Col. 0049D] anni nota, Taurini, eadem forma, nec non Venetiis apud Aldum a. 1501. Huic proxima fuerunt liber contra Collatorem, Moguntiae a. 1524, emissum ac repetitum in Antidoto Sichardi Bas. 1528, et editio Sententiarum ex Augustino excerptarum, Coloniae a. [Col. 0050A] 1531, a quibus haud longo spatio diremptae emerserunt epistola ad Rufinum et Responsiones ad Excerpta Genuensium, Venetiis apud Bernard. Stagninum 1538, in-8 ^o . Mox etiam in Gryphiana Lugduni 1539: Responsiones ad Capitula Gallorum et Objectiones Vincentianas una cum Carminibus de Providentia et de Ingratis ⁜ (c) . Scilicet ab hac Sebastiani Gryphii opera altera incipit editionum Prosperi aetas. Is enim primus inscripsit Opera, et collatione vetustorum codicum recognovisse professus est. Repetita est Coloniae a. 1540, et addita epistola ad Augustinum nonnullisque ad Prosperum non pertinentibus Opusculis ibidem 1565, per Joannem Sotellum. Eamdem, sed in nonnullis perpurgatam, dedit Joannes Olivarius Duaci 1577, cujus ab hoc tempore recensio, [Col. 0050B] nisi forte Theoph. Raynandus in ed. Paris a. 1671 aliquid mutaverit, ad annum usque 1711 semper viguit. Hoc autem anno prodiit Parisiis in-folio editio, si non omnibus numeris absoluta, certe codicum mss. apparatu editorisque (Joannis le Brun de Marette e congreg. S. Mauri) studio atque etiam eruditione, longe super anteriores excellens. Procuravit eam D. Mangeant, ejusdem congregationis socius; unde fortassis colligas, Lebrunum nondum omnia perfecisse, dum Opus e manibus illi excuteretur. Facile autem quae desunt diligens et sagax historiae temporum illorum lector, vel a Balleriniis per ista loca circumductus, animadvertet. Neque vero post hujusce editionis commemorationem silentio praetermitti debent quae a. 1732 Joannes Salinasius [Col. 0050C] et a. 1758 P. J. Fogginius; Romae uterque ad ornanda Prosperi Opera contulerunt.

De Chronico separatim monere necessum est, tres diversas genuini exstare editiones, quarum prima, vulgaris dicta, Eusebiano et Hieronymiano Chronico jungi solet et ab anno 379, quo Hieronymus desiit, ad annum 445 protenditur, a Canisio etiam non parum a vulgato textu diversa prodita est ex ms. Augustano; altera priori decem annis auctior a Duchesnio primum inter Historicos Franciae coaetaneos vulgata est; tertiam. Chronicon integrum ab origine mundi ad annum 455 complexam, Labbeus in Bibliotheca nova mss. a. 1657 exhibuit. In omnibus autem pars posterior ab anno 379 ad annum 445 aut 455 mirum in modum variat, in aliis [Col. 0050D] auctior quam in aliis, et modo dilutior ac jejuna, modo accurata, cujusmodi depravationes aut negligentiae librariorum, aut certo studiosorum consilio tribuendas esse patet. Praeter haec Pseudochronicon a Petro Pithoeo e mss. codd. editum est a 1588, iterumque [Col. 0051A] 1609, itidemque a Labbeo in Bibl. nova mss. a. 1657 recusum. Utrumque denique, tam genuinum, quam Pseudochronicon cum notis et variis lectionibus reddidit editio novissima Operum Prosperi Parisiensis et cum notis Basnagii eruditissimis in nova ed. Lectionum antiquar. Henr. Canisii a. 1725. Plura qui cupit, evolvat Annales editionum, quos jam subnectimus.

Praeter poema de Ingratis, pauca Prosperi in recentiores linguas conversa exstant.

Gallicae.—1647. Paris chez la veuve Martin Durand; in -4 ^o . Poëme de S. Prosper contre les Ingrats, où la doctrine catholique de la grâce est expliquée et soutenue contre les Pélagiens; traduit en français, en vers et en prose, avec les vers mis à côté, par Louis-Isaac le Maître de Saci. Eadem versio recusa est Parisiis apud Guil. Desprez et Joan. Desessarts a. 1717, in-12; addita epistola ad Rufinum et Epitome totius doctrinae Prosperianae de gratia et libero arbitrio ex Operibus ipsius.

1640. Paris, chez Jean Henault; in- 8 ^o . S. Prosper, [Col. 0061B] de la Vocation des Gentils, où la doctrine catholique de la liberté et de la grâce est déclarée contre les erreurs des hérétiques; traduit en français avec des réflexions, par le P. Antoine Girard.

Italicae.—1586. In Roma; in- 8 ^o . Sentenze di S. Prospero sopra le Promissioni e Predizioni di Dio, tradotte da Giulio Folco; in Effetti mirabili de la Limosina e Sentenze degne di memoria appartenenti ad essa, raccolte per opera di Giulio Folco. Argelati, l. mox laudando.

1751. In Venezia, per Carlo Pecora; in- 8 ^o . Il poema di S. Prospero Aquitano degl' Ingrati, o sia sopra la Grazia. Traduzione in ottava rima dell' abate Gianfrancesco Giorgetti, dedicato a monsignor illustriss. [Col. 0061C] e reverendiss. Aluise Foscari, patriarca di Venezia e primate della Dalmazia, etc., con una Dissertazione sopra la Vita, e l'Opere di S. Prospero Aquitano, e con annotazione filologîche, istoriche, critiche.

Accedit textus Latinus. Novelle Lett. di Firenze a. 1751, 24 Sptembr., p. 610; et Nov. Lett. di Venezia num. 44, p. 345; et qui ex iis hausit Argelati in Bibl. degli Volgarizz. t. III, p. 303.

1753. In Venezia, presso Simone Occhi; in -8 ^o . I mille Versi Latini di S. Prospero di Aquitania contro i Semipelagiani, tradotti in versi Italiani dal P. Carl' Agostino Ansaldi de' predicatori, fra gli Arcadi della Colonia di Trebbia, Clomoneo.

Et hic interpres textum Latinum et notulas in inferiori margine apposuit. Argelati, l. l.

[Col. 0061D] 1756. In Brescia, presso Giammaria Rizzardi; in-4 ^o maj. Ricerca Sistematica sul testo, e sulla mente di S. Prospero d'Aquitania nel suo poema contra gli Ingrati.

Praeter carmen de Ingratis insunt etiam Epigrammata duo Prosperi in obtrectatorem Augustini et Epitaphium Nestorianae et Pelagianae haereseon, omnia Latine juxta textum editionis Parisinae cum Latinis marginalibus et in adversa pagina versione Italica, cum iisdem marginalibus conversis et notis eodem idiomate scriptis criticis, historicis et theologicis. His subjecta est promissa in titulo disquisitio, quae praeter introductionem et conclusionem, 70 annotationibus seu capitibus constat, adeo ut ipsa carmina cum variis ad poetam ejusque ingenium, [Col. 0062A] nec non Semipelagianos Massilienses spectantibus quaestionibus nomine apparatus ad disquisitionem insignita sint. Scite auctor Viator a Coccaleo (Viatore da Coccaglio) Capucinus sermonem ad amatores doctrinae Prosperi direxit, alioquin nemo facile dixerit cui haec scripta sint. Nuncupavit autem volumen suum cardinali Dominico Passioneo.

1760. In Brescia, dalle stampe di Giamb. Bossini; in -4 ^o . Lo Spirito filosofico . . . . theologico . . . . ascetico di san Prospero d'Aquitania ne' suoi Epigrammi.

Idem auctor est Viator de Coccaleo, idemque spiritus in Commentariis, sed volumen spissius. Singulis Epigrammatibus Latinis subjungitur versio Italica, quam prolixissima excipere solet, non de arte poematis sententiaeve tractatione, sed ex proprio auctoris ingenio super idem quod poeta attigit [Col. 0062B] argumentum, quasi in datum textum commentatio. Dedicavit opus Carolo Victorio Amadeo cardinali delle Lanze, archiepiscopo Nicosio et regi Sardiniae a confessionibus.

1764. In Verona, per Agostino Caraltoni; in -4 ^o . Di san Prospero Aquitano notaio di san Leone magno il poema degl' Ingrati ovvero Semipelagiani recato in versi Italiani sciolti dal reverendiss. Padre don Francesco Maria Ricci Romano abate Benedettino . . . . Casinese.

E regione versionis Italicae appositus est textus Latinus, additaeque sunt annotationes et lectiones variantes. Sed haec omnia ex Parisina editione decerpta sunt. Nuncupavit editor versionem suam Nicolao [Col. 0062C] Antonio Justiniano episcopo Veronae.

1764. Codices ex quibus Prosperi scripta aut primum edita aut deinceps emaculata sunt.

I. Codex ms. Benedictinorum montis S. Jacobi Moguntiae, unde editio Moguntinensis a. 1524 prodiit.

II. Quae Sotellus ex mss. exemplaribus petiit subsidia, pauca fuerunt et supra sunt a nobis indicata.

III. Joannes Olivarius unum tantummodo codicem Cambronensem commemorat, ex quo plurima ab ipso in textu Prosperi castigata fuerint. Sed is ex genuinis Prosperi scriptis non nisi Epigrammata, de caeteris libros de Vita Contemplativa et de Vocatione omnium Gentium continebat.

IV. Benedictinorum, editorum Operum S. Augustini.

[Col. 0062D] 1. Codex Corbeiensis, ex quo emendarunt librum contra Collatorem. Ante annos fere nongentos exaratus. Pro titulo erat: Liber sancti Prosperi pro Praedicatoribus gratiae Dei, contra librum Cassiani presbyteri qui praenotatur de Protectione Dei.

2. Remigianus, de quo sub num. 4.

3. Colbertinus libri Sententiarum ex Augustino delibatarum, notatus num. 303, nec admodum vetus complectebatur non plures quam septuaginta sex sententias, nempe octodecim primas, et omissa decima nona, vigesimam, vigesimam primam et alias ex subsequentium serie selectas. In editis trecentae et nonaginta exstant.

V. Parisiensibus autem editoribus praesto fuerunt:

[Col. 0063A] 1. Codices Bibliothecae Regiae Parisiensis, quorum ex uno castigata sunt epistola ad Augustinum et Responsiones ad Capitula Objectionum Gallorum, item Sententiae ex Operibus Augustini delibatae, et in Appendice libri de Vita Contemplativa, ad duos.

2. Codex Remigiano-Remensis, i. e., abbatiae S. Remigii ordinis S. Benedicti apud Remos, unde variantes lectiones ipsis transmissae fuerant. Ex hoc plurimi libri castigati sunt, videlicet epistola ad Rufinum, Responsiones ad Objectiones Gallorum, Vincentianas et Excerpta Genuensium, liber contra Collatorem et liber Sententiarum ex Augustini Operibus delibatarum. Nec alius ab hoc fuisse videtur codex ex quo variantes in librum de Promissionibus et Praedictionibus accepit, quamquam mirum videri [Col. 0063B] possit quod huic soli, non item ad antecedentes libros, aetatis nota addita fuerit. Traditur enim 800 annos excedere et saeculo nono opera Leutberti et Adeloldi monachorum scriptus esse. Sed similia de Remigiano codice, quocum omnes modo laudatas Prosperi lucubrationes contulerunt, Benedictini editores Augustini docent, ante annos fere nongentos eum scriptum esse affirmantes. Nisi forte hic computus strictissime accipi debeat et ab eo diversus sit codex Remigianus, quem ad Responsiones ad Capitula Objectionum Vincentianarum laudant ante annos plus minus octingentos scriptum.

3. Codex Joliensis, qui olim fuerat Claudii Joly praeceptoris et canonici ecclesiae metropolitanae et ex legato ejus ad capitulum illius ecclesiae pervenerat. [Col. 0063C] Hunc totum a capite ad calcem ipsi excusserunt editores et quidem ad epistolam Rufini, Responsiones [Col. 0064A] ad Objectiones Gallorum, Vincentianas et Excerpta Genuensium, librum contra Collatorem, librum Sententiarum ex Augustino delibatarum, librum Epigrammatum, Confessionem, poema Conjugis ad Uxorem et ex Appendice ad libros de Vita Contemplativa et Pseudochronicon.

4. Codices Bibliothecae Colbertinae, quorum unus profuit epistolae ad Rufinum, tres libro Epigrammatum, quinque Chronico integro et adulterino. Nempe in duobus, Chronicis Eusebii et Hieronymi subjungebatur Chronicum verum Prosperi, in tribus aliis autem Pseudochronicon. Quatuor denique ejusdem Bibliothecae codices collati fuerunt cum libris de Vita Contemplativa in appendice.

5. Codex ms. Theodoricensis, i. e., monasterii [Col. 0064B] S. Theodorici prope Remos, cujus variantes in Chronicum integrum ex monasterio isto ad eos missae erant. Praeter hos etiam:

6. Codex Victorinus Pseudochronici, unde Pithoeus hauserat, iterum ad eumdem librum excussus est.

VI. Codices Vaticani, ex quibus variantes in epistolam ad Augustinum excerpsit Salinasius. De iis propter ipsius editionis defectum mihi non constat.

VII. Codices Fogginii. Plures habuit Vaticanos optimae notae, e quibus diserte laudat unum octingentorum circiter annorum, notatum num. 558, qui olim fuerat Majoris Domus Carthusiae et praeter alia continebat S. Prosperi Responsa ad Capitula Gallorum, Objectiones Vincentianas, Excerpta Genuensium, [Col. 0064C] Epigrammata, nec non librum contra Collatorem.

[Col. 0155A] 203 Doctrinam, quam sanctae memoriae Augustinus episcopus contra Pelagianos inimicos gratiae Christi, et liberi arbitrii ⁜ b decomptores, per multos annos apostolice asseruit, litterisque mandavit, quibusdam visum est, ⁜ c aut non intelligendo, aut intelligi eam nolendo, reprehendere: et hoc quasi compendium cognitionis his qui judicio eorum ducebantur, afferre; ut quae in libris praedicti viri damnabilia se reperisse jactabant, brevium capitulorum [Col. 0156A] indiculis ⁜ d publicarent: talique commento ⁜ e et detestationem ejus quem impeterent, obtinerent; et ab his quae infamassent, curam exterriti lectoris 204 averterent. Ne ergo hanc persuasionem temere quis recipiat, et talem putet sensum scriptis catholici inesse doctoris, qualem eum qui frustra calumniantur ⁜ f ostentant; singulis capitulis quae ⁜ g damnationis titulo praenotarunt, brevi et absoluta professione respondeo; in nullo recedens a tramite [Col. 0157A] earum definitionum quae in sancti viri disputationibus continentur: ut facile vel tenuis diligentiae advertat inspector, quam injustis opprobriis catholici praedicatoris memoria carpatur; et in quod [Col. 0158A] peccatum cadant qui, aliena instigatione commoti, scriptorem celeberrimi nominis ⁜ a promptius habeant culpare quam nosse.

[Col. 0169C] Quamvis ergo ad omnes objectiones seu querulae imperitiae, seu fallacis invidiae, planissime ac plenissime, [Col. 0169D] quantum Dominus dedit, existimem esse responsum, professionem tamen sensus nostri etiam in brevia coarctemus; ut sub paucorum verborum simplicitate magis magisque appareat nos quod ⁜ a de supra scriptis capitulis intelligimus, nulla circumloquendi arte praetexere, ⁜ b sed absolute ac libere et prava respuere, et consensum probabilibus non negare.

[Col. 0177A] 227 Quidam Christianae ac ⁜ a fraternae charitatis obliti, in tantum existimationem nostram quoquo modo student laedere, ut suam se evertere nocendi cupiditate non videant. Contexunt enim et, qualibus possunt sententiis, comprehendunt ineptissimarum quarumdam blasphemiarum prodigiosa mendacia; eaque ostendenda et ingerenda multis publice privatimque circumferunt; asserentes talia in nostro sensu esse qualia diabolico continentur indiculo. Quae falso in nos, ad excitandam invidiam, jactitari, facile et sufficienter subscriptione unius probaremus anathematis; nisi malignitas eorum, qui se gravari putant si de nobis bene sentiatur, ipsam subscriptionis nostrae brevitatem suspectam esset habitura. Unde ne hujus querelae inveniretur occasio, 228 necessarium [Col. 0178A] conveniensque ⁜ b credidimus, ut sive ad calumniantium animos mitigandos, sive ad eos quorum auribus tale aliquid insonuit instruendos, quantum adjuvante Domino fieri potuerit, plene lucideque pandamus quid de perversis definitionibus judicemus. Propositis igitur singillatim sedecim capitulis, sub unoquoque eorum, sensus nostri, et fidei quam contra Pelagianos ex apostolicae auctoritate defendimus, verba ⁜ c ponemus: ut qui paululum se ad legenda haec dignati fuerint occupare, evidenter agnoscant impiarum profanarumque opinionum nullum cordibus nostris inhaesisse vestigium; et blasphemias quas perspexerint nostra professione damnari, in earumdem repertoribus censeant debere puniri.

[Col. 0187A] CAMILLO ⁜ b et THEODORO venerabilibus presbyteris, PROSPER.

241 In libris beatae memoriae Augustini episcopi, quorum titulus est, de Praedestinatione Sanctorum, quaedam sanctitatem vestram vel insolita aut minus, clara moverunt, quae ad humilitatem meam, de contextu disputationis excerpta, misistis: ut quo intellectu, ⁜ c quove judicio ea acciperem, nosceretis: quasi plus in me quam in vobis ad haec introspicienda esset ingenii; ac non magis in hoc examine vestrae facultatis ⁜ d debueritis exercere mensuram, et [Col. 0188A] si aliqua vos morabatur obscuritas, decurrere ad Patrem luminum, a quo descendit omne datum optimum, et omne donum perfectum (Jac. I, 17) , et a quo datur Spiritus sapientiae et intellectus. Verumtamen praeceptis vestris obsequium 242 meum non subtraham, et ⁜ e adjuvante Domino, qui sapientiam praestat parvulis (Psal. XVIII, 8) , de capitulis istis, quid cum sanctis et eruditis fratribus sentiam, breviter indicabo; petens ne ubi est simplicitas obedientiae, praesumptionem putetis esse doctrinae. De excerptis itaque haec prima proposuistis, in quibus verba sunt sancti Augustini episcopi.

[Col. 0205A] 271 Quia nonnulli qui catholico nomine gloriantur, in damnatis autem haereticorum sensibus, seu pravitate, sive imperitia demorantes, piissimis disputatoribus obviare praesumunt; et cum Pelagium atque Coelestium anathematizare non dubitent, magistris tamen nostris, tamquam necessarium modum excesserint, obloquuntur, eaque tantummodo sequi et probare profitentur, quae sacratissima beati apostoli Petri sedes contra inimicos gratiae Dei, per ministerium praesulum suorum sanxit, et docuit: necessarium fuit diligenter inquirere, quid rectores Romanae Ecclesiae, de haeresi, quae eorum temporibus exorta fuerat, judicarint, et contra nocentissimos [Col. 0206A] liberi arbitrii defensores, quid de gratia Dei sentiendium esse censuerint: ita ut etiam Africanorum conciliorum quasdam sententias jungeremus, quas utique suas fecerunt apostolici antistites, ⁜ b cum probarunt. Ut ergo plenius, qui in aliquo dubitant, instruantur, constitutiones sanctorum Patrum compendioso manifestamus indiculo, quo si quis non nimium est contentiosus, agnoscat omnium disputationum connexionem ex hac subditarum auctoritatum brevitate pendere, nullamque sibi contradictionis superesse rationem, si cum catholicis credat et dicat:

Gratiam Dei, qua Christiani sumus, quidam dicere audent a sanctae memoriae Augustino episcopo non recte esse defensam, librosque ejus contra errorem Pelagianum conditos immoderatis calumniis impetere non quiescunt. Quorum intus interstrepens domestica malignitas non minus spernenda esset, quam foris latrans haeretica loquacitas; nisi ejectis extra ovile Dominicum lupis, 308 ⁜ a qui sub nomine ovium sunt (Matth. VII, 15) suffragarentur, essentque ejusmodi ⁜ b ut nec ordo eorum in Ecclesia, [Col. 0215B] nec ingenia despicienda videantur. Siquidem habentes speciem pietatis (II Tim. III, 5) in studio, cujus virtutem diffitentur in sensu, trahunt ad se multos ineruditos, et non habentia ⁜ c spirituum discretionem corda conturbant; atque ⁜ d in eum statum deducere causam Ecclesiae moliuntur, ut dum nostros affirmant non veraciter pro gratia ⁜ e fuisse locutos, inimicos gratiae persuadeant injuste esse damnatos. Non ergo negligendum est hoc malum, quod ab occultis ⁜ f parvisque seminibus augetur quotidie, et ab ortu suo latius longiusque distenditur; sed studendum est, in quantum Dominus adjuvat, ut fallacium calumniatorum hypocrisis detegatur, qui ex ipsa injuriae magnitudine, quam in uno ⁜ g cunctis, ac [Col. 0216A] praecipue apostolicae sedis ⁜ h pontificibus intulerunt, ab 309 indoctis et parum cautis excellentioris scientiae judicantur, et misero perversoque successu ⁜ i facilem mendacio consensum eliciunt, quia reverentiam sibi praesumptione pepererunt. Nec enim, cum sint bonae opinionis viri, creduntur ullo modo tarditate intelligentiae, aut temeritate judicii, ⁜ j in superfluae querelae conclamationem potuisse prorumpere; ac non potius magno ingenio et vehementi ⁜ k studio laborasse, ut subtilissimi tractatoris disputationibus comprehensis, censura ⁜ l nunc districtior et inspectio sagacior inveniret, quod antea securus favor et benignitas incuriosa non viderat.

2. Unde ergo ⁜ m haec diligentia tam severi emersit examinis? Unde in hanc austeritatem ⁜ n supercilium [Col. 0216B] se tetricae frontis armavit, ut mensuras sensuum, pondera locutionum, numeros syllabarum insidiosus scrutator eventilet, magnumque se aliquid ⁜ o conficere praesumat, si catholico praedicatori notam erroris affigat? Quasi incognitum aliquod opus, et ⁜ p quod hactenus latuerit, impetatur: ac non illa his morsibus doctrina lanietur, quae novorum haereticorum commenta disjecit, et diabolicum tumorem Pelagianae elationis elisit. ⁜ q Viginti et eo amplius anni sunt, quod contra inimicos gratiae Dei catholica acies, hujus viri ductu pugnat et vincit. ⁜ r Et vincit, dico, quia non patitur respirare quos vicit, et in quorum excidium, unam cunctorum sacerdotum manu sententiam scripsit. Pulsi pontificio et [Col. 0217A] communione privati, ⁜ a querantur de felicitate nostrae victoriae, et arment in nos linguas suas, qui exsulare a veritate, quam cives esse Ecclesiae maluerunt: nostri autem concorporales ⁜ b et comparticipes gratiae 310 Christi, cur de his armis quibus communis fides est defensa, causantur (V. Constitutionem Valentiniani; infra append. pag. 272) ? Cur bellum confectum retractant, et munitiones securae dudum pacis infirmant? An victores displicent, et victi placent; tantaque insolentia damnati foventur errores, ut pravitatis invidia, et ⁜ c auctores nostri pulsentur et judices? An vero ita se ⁜ d novorum censorum norma exactior temperavit, ⁜ e ut et nulla eorum quae excisa sunt, ⁜ f asserat, et quaedam ex his quae defensa sunt, respuat? Ecce salva catholicae pace victoriae, [Col. 0217B] salva indissolubilium reverentia decretorum, parati sumus patronos doctrinae emendatioris audire, et circumcisas ab omni errore lineas ⁜ g subtilissimae discretionis agnoscere. Constituatur ⁜ h in medium, quod ⁜ i de novis emersit ingeniis.

1. Et ne ad obscurandam scientiam doctiorum, ea exagitare videamur, quae vulgus ignobile et procax ineptorum loquacitas intemperanter effundit; unius [Col. 0217C] potissimum definitiones, quem non dubium est illis omnibus in sanctarum Scripturarum studio praestare, [Col. 0218A] referemus. ⁜ j Quas etiam ob hoc solum interim in disceptationem oportet ⁜ k assumere, quia utrum ita se habeant, non potest dubitari. ⁜ l Scriptae enim sunt, et auctoris sui editione publicatae: nec jam, an sint, quaerendum est; sed quid doceant, demonstrandum. Igitur 311 in libro cujus praenotatio est, de Protectione Dei, vir quidam sacerdotalis ⁜ m ( Cassianus ), qui disputandi usu inter eos, ⁜ n quibuscum degit, excellit, abbatem quemdam ( Chaeremonem ) introducit de gratia Dei et libero arbitrio disserentem, cujus se per omnia probasse ac suscepisse ostendit sententiam: ut jam non cum illo nobis sit negotium, qui forte tales opiniones suas aut negando refutaret, aut corrigendo dilueret; sed cum isto, qui ad instrumentum inimicorum gratiae Dei, [Col. 0218B] talem studuit proferre doctrinam.

2. ⁜ o Quae tamen inter initia disputationis a veritatis pietate non dissonat, et justo honorari praeconio mereretur, nisi praecipiti ⁜ p laevoque progressu, ab inchoata rectitudine deviaret. Nam post comparationem agricolae, ⁜ q cui formam sub gratia ac fide viventis aptavit, et cujus infructuosum esse dixit laborem, nisi per omnia Dei auxilio juvaretur, intulit definitionem ⁜ r catholicissimam, dicens: Quibus manifeste colligitur, non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse ⁜ s principium: qui nobis et initia sanctae voluntatis inspirat, et virtutem atque opportunitatem eorum quae recte cupimus, tribuit peragendi (Jacob. I, 17) . Omne enim datum bonum et omne donum perfectum desursum est, descendens [Col. 0218C] a Patre luminum: qui et incipit quae bona sunt, et exsequitur, et consummat in nobis, ⁜ t dicente Apostolo [Col. 0219A] (II Cor. IX, 10) , Qui dat semen seminanti, et panem ad manducandum praestabit, et crescere faciet fructus justitiae vestrae. Hic ne quis putaret nihil superesse quod per liberum ageretur arbitrium, non irrationabiliter adjecit quo probaret, non auferri illud his donis, sed potius roborari, nisi ⁜ a revolutum ad iniquitates suas, ab auxilio Dei se ⁜ b mallet avertere. Nostrum vero est, inquit, quotidie attrahentem nos gratiam Dei ut humiliter subsequamur, ⁜ c vel certe dura cervice et incircumcisis, ut scriptum est (Act. VII, 51) , auribus eidem resistentes, per Jeremiam mereamur audire, 312 Numquid qui cadit non resurget? aut qui aversus est, non revertetur (Jerem. VIII, 4) ? Quare ergo aversus est populus iste in Jerusalem, aversione contentiosa: induraverunt cervices suas, et noluerunt [Col. 0219B] reverti? ⁜ d Item infra, cum omnia virtutum studia Dei gratia indigere docuisset, probabiliter addidit, dicens (Collat. 13, c. 6) : Quae omnia, sicut desiderari a nobis jugiter absque divina inspiratione non possunt, ⁜ e ita nec perfici quidem sine ejus auxilio ullatenus queunt.

3. In septimo autem capitulo (Nunc est cap. 8) , generalem volens ostendere gratiam Christi, quae nullum usquequaque ⁜ f hominum praetermittat, et rebelles quoque ⁜ g adversosque non deserat: Adest igitur, inquit, inseparabiliter nobis ⁜ h divina protectio, tantaque est erga creaturam suam pietas Creatoris, ut non solum comitetur eam, sed etiam praecedat ⁜ i jugiter providentia. In quo potest videri, ob hoc comitem dixisse providentiam, quia ⁜ j etiam deserentes se plerumque [Col. 0219C] non deserat; vel quia omnes quos praevenit, eosdem subsequatur. ⁜ k Sequitur autem dicens: Qui cum in nobis ortum quemdam bonae voluntatis inspexerit, illuminat eam ⁜ l , atque confortat, atque dirigit ad [Col. 0220A] salutem, incrementum tribuens ei, quam vel ipse plantavit, ⁜ m vel nostro conatu viderit emersisse. Et hic potest adhuc dicere, illius se ortum bonae voluntatis significasse, cujus a Deo ⁜ n sint plantata vel inspirata principia: quia ab illuminatis jam cordibus ⁜ o possint salubres prodire conatus, qui ideo ipsius hominis proprii esse dicantur, quia jam bonorum conatuum acceperit facultatem, eorumque semina ad suum referantur auctorem.

[Alias. CAP. III.] 4. Sed et in capitulo nono subdidit, ⁜ p et dixit: Unde non facile humana ratione discernitur, quemadmodum Dominus petentibus tribuat, a quaerentibus inveniatur, aperiatque pulsantibus: et rursus inveniatur a non quaerentibus se, ⁜ q palam appareat inter illos qui illum non interrogabant; 313 [Col. 0220B] tota die expandat manus suas ad populum non ⁜ r credentem sibi et contradicentem, resistentes ac longe positos vocet (Isai. LXV, 1) , invitos attrahat ad salutem, peccare cupientibus, explendae copiam subtrahat ⁜ s voluntatis, ad nequitiam properantibus benignus obsistat. Jam hic quasi per inscrutabilem diversitatem introducitur definitio, ⁜ t qua docetur multos ad gratiam venire sine gratia, et hunc affectum petendi, quaerendi, ⁜ u pulsandi, habere quosdam de vigilantia liberae voluntatis; quae tamen in aliis tanta aversione obcaecata perhibetur, ut nullis cohortationibus sit revocabilis, nisi per vim trahentis invita ducatur. Quasi ⁜ v non toto multiformis gratiae opere hoc in omnium agatur animis, ut ex nolentibus fiant volentes; aut quisquam ex his qui jam judicio rationis [Col. 0220C] utuntur, possit fidem nisi voluntate suscipere. ⁜ x Unde tam ineptum est dicere, quod quisquam ad participationem gratiae tendat invitus, quam asserere quod ullus ad eam non Spiritu Dei veniat incitatus.

[Col. 0221A] 5. Cito ergo hic disputator praemissae definitionis oblitus est, cito a sententia sua ⁜ a instabili levitate dissensit. Dixerat enim regulariter, Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium (Vide supra, cap. 2, n. 2) . Et ne hoc de doctrina extrinsecus adhibita deberet intelligi, vigilanter addiderat: [Alias CAP. IV.] Qui nobis et initia sanctae voluntatis inspirat, et virtutem atque opportunitatem eorum quae recte cupimus, tribuit peragendi. ⁜ b Omne enim datum bonum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum, qui et incipit quae bona sunt, et exsequitur et consummat in nobis. Doctor catholice, cur professionem tuam deseris? Cur ad ⁜ c fumosam falsitatis caliginem, relicta serenissimae veritatis luce, devolveris? Quod [Col. 0221B] in petentibus, quaerentibus, pulsantibusque miraris, cur non eidem gratiae, quae desideratur, ascribis? Vides bonos conatus, pia studia, et dubitas esse ⁜ d Dei dona? ⁜ e Latuerit opus gratiae, donec fides insita cogitationis claudebatur arcano: at ubi supplex oratio, ubi diligens inquisitio, ubi ⁜ f apparet crebra pulsatio, quare non ex qualitate operis subministrationem intelligis incitantis?

[Col. 0221C] [Alias CAP. V.] 1. ⁜ g Et satis te contra Pelagianorum calumnias praecavere existimas, si quod in universitate vocatorum sentiendum est, id nobis ⁜ h in portione concedas. Sed nec cum haereticis tibi, nec cum catholicis ⁜ i plena concordia est. Illi in omnibus justis hominum operibus, liberae voluntatis tuentur exordia: nos bonarum cogitationum ex Deo semper credimus prodire principia: tu informe nescio quid tertium, et utrique parti inconveniens reperisti, quo [Col. 0222A] nec inimicorum consensum acquireres, nec in nostrorum intelligentia permaneres [Alias CAP. VI] . Quomodo autem non advertis, ⁜ j te in illud damnatum incidere, quod, velis nolis, convinceris dicere, Gratiam Dei secundum merita nostra dari; cum aliquid praecedere boni operis ex ipsis hominibus, propter quod gratiam consequantur, affirmas? Non enim nullius meriti haberi potest petentis fides, quaerentis pietas, pulsantis instantia: praecipue cum omnes ejusmodi, et accipere et ⁜ k invenire, et intrare dicantur. In quo superfluum, immo impium est, sic velle meritis ante gratiam existentibus locum facere, ut non ex toto verum sit quod ait Dominus, Nemo venit ad me, nisi Pater, qui misit me, attraxerit eum (Joan. VI, 44) : ⁜ l quod nullatenus diceretur, si [Col. 0222B] cujusquam sine Dei illuminatione esset credenda conversio; aut ullo modo se voluntas hominis ad Deum sine Deo posset extendere: qui eum vocatum ad Filium ⁜ m trahit; non resistentem invitumque compellit, sed ex invito volentem facit, et quibuslibet modis infidelitatem resistentis inclinat; ut cor audientis, obediendi in se delectatione ⁜ n generata, ibi surgat, ubi premebatur; ibi discat, ⁜ o ubi ignorabat; inde fidat, unde diffidebat; inde velit, 315 unde nolebat. Etenim Dominus dabit ⁜ p suavitatem, et terra nostra dabit fructum suum (Psal. LXXXIV, 12) . [Alias CAP. VI.] Sed videamus qualia subsequantur (Collat. 13, c. 9) : Cui autem ⁜ q facile pateat, quomodo salutis summa nostro tribuatur arbitrio? de quo dicitur, si volueritis et audieritis me, quae bona sunt terrae manducabitis [Col. 0222C] (Isai. I, 19) . Et quomodo non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16) ? Quid etiam sit illud, quod Deus reddet unicuique secundum opera ejus (Matth. XVI, 17) ; et, Deus est qui operatur in vobis et velle, et perficere, pro bona voluntate (Philip. II, 13) : et hoc non ex vobis, sed Dei donum est: non ex operibus, ut ne quis glorietur? ⁜ r Et caetera quae collecta de Scripturis, quasi alterno sibi sensu adversa collegit, ut donis gratiae studium humanae [Col. 0223A] committat industriae; et omnium hominum divisione facta, alii sint quos gratia Dei salvet, alii quos lex et natura justificet. Sed lex potest, ne quid mali fiat, jubere; a malo autem non potest liberare. Notum facit mandatum, sed obediendi non praestat affectum: ⁜ a nisi quod est occidens per imperium litterae, fiat vivificans per spiritum gratiae.

[Alias CAP. VIII.] 2. Post haec concludit, dicens (Ibid.) : Nisi quod in his omnibus et gratia Dei, et libertas nostri declaratur arbitrii, ⁜ b et quia etiam suis interdum motibus homo ad virtutum appetitus possit extendi, semper vero a Domino indigeat adjuvari. Et ubi est, quod regulari definitione praemissum est: Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium, qui et incipit quae bona [Col. 0223B] sunt, et exsequitur, et consummat in nobis (Vide supra, cap. 1, n. 4) ? Ecce hic etiam si bonis coeptis necessarium Dei fateris auxilium: ipsos tamen laudabiles motus appetitusque virtutum, remota gratia Dei, nudae libertati ascribis arbitrii: ut boni salubresque conatus nequeant quidem proficere, nisi Deus adjuvet; ⁜ c possint tamen, etiamsi non a Deo inspirentur, incipere.

1. Deinde, ut evidentius definias, quid homo ex libero arbitrio habeat quid sumat ⁜ d ex gratia, addis, et dicis (Collat. 13, c. 9) : Nec enim cum voluerit quis, sanitate perfruitur, aut de aegritudinis morbo, pro arbitrii sui desiderio liberatur. Doces ergo, non posse quidem hominem per semetipsum apprehendere sanitatem, sed habere eum a semetipso desiderium sanitatis; et sua tantum sponte venire ad medicum, non etiam hoc ipsum medici esse, quod veniat. Quasi vero anima ipsa non langueat, et corpori suo [Col. 0224A] remedium sana prospiciat. Atqui totus homo ex ipsa et cum ipsa in profundum miseriae ⁜ e suae decidit, ⁜ f ubi eam, priusquam a medico notitiam suae calamitatis accipiat, jacere delectat, amantem ⁜ g semper errores suos, et amplectentem falsa pro veris (Ibid.) . Cujus prima salus est, ut sibi incipiat displicere, et vetustatem suae debilitatis odisse: sequens vero est, ut et sanari desideret, et a quo sananda sit, noverit (Vide respons. ad 6 object. Gallorum). ⁜ h Quae curationem ipsius sic praecedunt, ut ei ab illo, qui aegram sanaturus est, inserantur: ne, cum ⁜ i ei nullo modo haec frustra inesse possint, merito videatur salvata, non gratia.

2. Deinde adjicis (Ibid.) : Ut autem evidentius clareat, etiam per naturae bonum, quod beneficio Creatoris [Col. 0224B] indultum est, nonnumquam bonarum voluntatum prodire principia, quae tamen, nisi a Deo dirigantur, ad consummationem ⁜ j virtutum pervenire non possunt. Apostolus ⁜ k testis est, dicens: Velle enim adjacet mihi, perficere autem bonum non invenio (Rom. VII, 18) . Falso ergo secundum hanc definitionem ante dixisti, Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium; qui et incipit quae bona sunt, et exsequitur, et consummat in nobis. Sed hoc nullo modo ex aliqua parte potest esse falsum: cui nequaquam inferri 317 contraria debuerunt; ut quod recte professus es ex gratia incipere, id postea ⁜ l confirmares per naturae bonum et per liberum arbitrium nos habere. ⁜ m Dixit quidem beatus Apostolus: Velle enim adjacet mihi, perficere autem bonum [Col. 0224C] non invenio (Rom. VII, 18) . ⁜ n Sed idem dixit: ⁜ o Non quia idonei simus cogitare aliquid ⁜ p a nobis quasi ex nobis ipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5) . ⁜ q Et idem dixit: Deus est enim qui operatur in vobis et velle, ⁜ r et operari pro bona voluntate (Philip. II, 13) . Non ergo apostolus sibi contrarius est. Sed cum donatum nobis fuerit bonum velle, non statim invenimus et facere, nisi petentibus, quaerentibus, atque pulsantibus, qui dedit desiderium, praestet effectum. Vox ⁜ s namque ista dicentis: Velle enim adjacet mihi, perficere autem bonum non invenio (Rom. VII, 18) , vocati est, ⁜ a et jam sub gratia constituti: qui condelectatur quidem legi Dei secundum interiorem hominem, sed videt aliam legem in membris suis, repugnantem legi mentis suae, et captivantem se in lege peccati (Rom. VII, 22 et 23) : et quamvis acceperit scientiam recte volendi, virtutem tamen in se non invenit ⁜ b ea quae optat operandi; donec pro bona voluntate quam sumpsit, mereatur ⁜ c virtutum facultatem invenire quam quaerit.

[Col. 0225B] [Alias CAP. IX.] 1. Post haec ponis plurima testimonia, quibus nunc validum, nunc infirmum liberum arbitrium demonstretur: quasi quidam sint, qui propriis viribus impleant, quod alii facere, ⁜ d nisi Deo adjuvante non possunt; 318 aut ob aliud homo accipiat praeceptum, nisi ut divinum quaerat auxilium. Concludis ergo, et dicis (Collat. 13, cap. 11) : Et ita sunt haec quodammodo ⁜ e indiscrete permista atque confusa, ut quid ex quo pendeat, inter multos magna quaestione volvatur: id est, utrum, quia initium bonae voluntatis praebuerimus, misereatur nostri Deus; an quia Deus misereatur, consequamur bonae voluntatis initium. Multi enim singula haec credentes, [Col. 0225C] ac justo amplius asserentes, variis sibique contrariis sunt erroribus involuti. Ecce, ut tibi videtur, ⁜ f quae erant permista, discreta sunt; et quae explicari non poterant, absoluta. ⁜ g Duos enim esse sibi contrarios definis errores, quibus qui inter liberum arbitrium et gratiam quid tenendum sit nesciunt, implicentur. Et in uno ⁜ h constituis eos qui dicunt, ideo nostri misereri Deum, quia ex nobis praebita sint bonae initia voluntatis; significans sine dubio Pelagiani dogmatis sectatores, ⁜ i qui dicunt, [Col. 0226A] gratiam Dei secundum merita nostra dari: in alio autem illos ponis, qui dicunt, ⁜ j ex misericordia Dei bonarum voluntatum prodire principia; eos intelligi volens, qui inimicos gratiae debellarunt. Si ergo error est, initia bonae voluntatis non adjuto divinitus homini ascribere, et error est confiteri quoniam praeparatur voluntas a Domino, ⁜ k quo dirigendi sumus, ut utrumque vitemus?

2. Si utrumque, inquis, sequamur, nos nulli errori ⁜ l acquiescimus. Tu nos subdis duobus, et geminas, sicut intelligis, pravitates: dividendo damnas, miscendo justificas. Hac lege, ⁜ m hac regula poteris praedicare, quod tam errent ⁜ n qui dicunt, semper esse fallendum, quam qui definiunt numquam esse fallendum (Notatur 17 Collat. Cassiani, in qua docet [Col. 0226B] quandoque esse licitum mentiri); sed ut in neutro peccetur, utrumque sectandum: ⁜ o quia nec semper declinanda falsitas, nec semper negligenda sit veritas. Fallit te prorsus opinio tua. De duobus malis unum fieri bonum non potest: unam virtutem duo vitia non gignunt: unum verum duo falsa non faciunt. ⁜ p Quae enim merito paria sunt, 319 non minuuntur coeundo, sed crescunt. Non itaque oportuit eos, qui bonarum voluntatum initia ex Dei asserunt inspiratione generari, ea sententia reprehendi, qua arguuntur qui ad haec liberum arbitrium putant sibi sine ope gratiae posse sufficere. Harum enim definitionum una ab Ecclesia expugnata est, ⁜ q alia defensa: nec eis ullo modo hujus novi foederis congruit pactum, qua catholica sit corruptior, ⁜ r quam [Col. 0226C] Pelagiana correctior.

[Alias CAP. X.] 3. Multi, inquis, singula haec credentes ac justo amplius asserentes, ⁜ s variis sibique contrariis sunt erroribus involuti. Placet igitur tibi, cum haereticis catholicos, cum victis damnare victores: et eos erroris nota adurere, qui errorem ab Ecclesia depulerunt? Secundum quippe tuam censuram, qua sanctarum et fidelium voluntatum ⁜ t non in omnibus hominibus ex Deo vis esse principium (quasi multum gratiae tribuas, si hoc eam in quorumdam [Col. 0227A] operari mentibus acquiescas), erravit papa INNOCENTIUS ⁜ a et Petri sede dignissimus, qui cum de istis loqueretur qui in libero arbitrio gloriantur: «Nam quid, inquit (Epist. 29 nostro tomo XX) , nos de eorum posthac rectum mentibus aestimemus, ⁜ b qui sibi se putant debere, quod boni sunt?» Et iterum cum de primi hominis scriberet lapsu: «Liberum enim, inquit, arbitrium olim ille perpessus, dum suis inconsultius utitur bonis, cadens in praevaricationis profunda demersus ⁜ c est, et nihil quemadmodum exinde surgere posset, invenit; suaque in aeternum libertate deceptus, ⁜ d hujus ruinae jacuisset oppressu, nisi eum post Christi pro sua gratia ⁜ e relevasset adventus.» Erraverunt ORIENTALES EPISCOPI, in quorum judicio Pelagius, [Col. 0227B] eos qui dicunt gratiam Dei secundum merita nostra dari, ut catholicus posset videri, anathematizare compulsus est (Vide lib. de Gestis Pelagii c. XIV, 33-35) . Erraverunt ⁜ f AFRICANA episcoporum CONCILIA, quae decretis suis constituerunt, utrumque Dei donum esse, et scire quid facere debeamus, et diligere ut faciamus: ut aedificante charitate, scientia non possit inflare, quia sicut de Deo scriptum est, ⁜ g Qui docet hominem scientiam (Ps. XCVIII, 10) ; 320 ita scriptum est (I Joan. IV, 7) : Charitas ex Deo est (Carthag. concil. can. 4 et 5; infra app. p. 272) . Erraverunt DUCENTI QUATUORDECIM SACERDOTES, qui in epistola quam suis constitutionibus ⁜ h praetulerunt, ⁜ i ita ad apostolicae sedis antistitem beatum Zosimum sunt locuti: «Constituimus, in Pelagium [Col. 0227C] atque Coelestium per venerabilem episcopum Innocentium de beatissimi apostoli Petri sede prolatam manere sententiam, donec apertissima confessione fateantur, gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum, non solum ad cognoscendam, verum etiam ad faciendam justitiam, nos per actus singulos adjuvari; ita ut sine illa ⁜ j nihil verae sanctaeque pietatis habere, cogitare, dicere, agere valeamus. Erravit [Col. 0228A] sacrosancta beati Petri sedes, quae ad universum orbem papae ZOSIMI ore sic loquitur: Nos tamen instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur), ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus.» Erraverunt ⁜ k AFRI EPISCOPI ad eumdem papam Zosimum rescribentes, eumque in sententiae ⁜ l suae hujus salubritate laudantes, cum aiunt: «Illud vero quod in litteris tuis, quas ⁜ m ad universas provincias curasti esse mittendas, posuisti, dicens, Nos tamen instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur), ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus: sic accepimus dictum, ut illos qui contra Dei adjutorium extollunt humani arbitrii [Col. 0228B] libertatem, districto gladio veritatis, velut cursim transiens, amputares. Quid enim tam libero fecisti arbitrio, quam quod universa in nostrae humilitatis conscientiam retulisti? Et tamen instinctu Dei factum esse, fideliter sapienterque vidisti, veraciter fidenterque dixisti. Ideo utique, quoniam praeparatur voluntas a Domino, et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus suorum ipse tangit ⁜ n corda filiorum (Prov. VIII, sec. LXX) . Quotquot enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII, 14) . Ut nec nostrum sentiamus deesse arbitrium, et in bonis quibusque ⁜ o voluntatis humanae singulis motibus, magis illius valere non dubitemus 321 auxilium.» Videsne regulas tuas invictarum constitutionum soliditate confractas, ⁜ p et in fidei structura pravas ⁜ q rimosasque [Col. 0228C] juncturas, velut Jerichuntinos muros, ad sacerdotalium tubarum ruisse concentum (Josue VI, 20) ?

[Alias CAP. XI.] 1. Cum enim de sanctarum origine voluntatum, et fidei charitatisque principiis, inter nostros et Pelagianos quaestio versaretur, non ancipiti victoria, nec dubio ⁜ a diremptum est fine certamen; ut adhuc nobis de iniquissima ⁜ b hujus foederis tui pace tractandum sit. Prostrata est inimica acies, bellum ⁜ c confectum est, victores sumus per illum qui fecit potentiam in brachio suo, qui dissipavit superbos mente cordis ipsorum, deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles, esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes (Luc. I, 52 et 53) : per illum, qui faciens misericordiam cum patribus nostris, memor fuit testamenti sancti sui, ⁜ d et jurisjurandi [Col. 0229B] quod juravit ad Abraham patrem nostrum, daturum se nobis, ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati, serviamus ipsi in sanctitate et justitia in conspectu ejus omnibus diebus nostris (Ibid., 71) ; per illum, qui dedit nobis victoriam per Jesum Christum Dominum nostrum (II Cor. XV, 57) : per illum, a quo non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis (I Cor. II, 12) . Quid de elisarum argumentationum ratiunculis fracta studes arma colligere? Quid cineres exstincti dogmatis refovendo, deficientis fumi nidorem in redivivam flammam conaris accendere? [Alias CAP. XII.] Non est periculum ⁜ e liberi arbitrii ex gratia Dei, nec voluntas aufertur, cum in ipsa bene velle generatur. Nam [Col. 0229C] si ideo non putanda est nostra, quia formatur, regitur, ordinatur, imbuitur: spoliantur libertate filii Dei ⁜ f qui aguntur Spiritu Dei (Rom. VIII, 14) ; perdunt vigorem rationalis animi, et omni voluntariae devotionis 322 laude privantur, quibus datur Spiritus sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae ac pietatis, et timoris Domini (Isai. XI, 2) . Prorsus qui his reformationibus se non putant indigere, de veteris morbi consuetudine in phrenesim ⁜ g transierunt: respuunt remedium, clamant, insaniunt, reluctantur; sed si promissionis sunt filii, quiescent, et sanabuntur.

[Alias CAP. XIII.] 1. Sed jam videamus quid inferat sobrietas disputantis; qui ut vitium vitio pelleret, ⁜ h et errorem errore curaret, contrarias sibi definitiones nova arte confudit; utque hoc compositionis suae poculum securis auditoribus propinaret, exemplis voluit colorare quod miscuit. Ait enim (Collat. 13, cap. 11) : Si enim dixerimus, nostrum esse bonae principium voluntatis, quid fuit in persecutore Paulo? quid in publicano Matthaeo? quorum unus cruori ac suppliciis innocentium, ⁜ i alius violentiis ac rapinis [Col. 0230B] publicis incubans, attrahitur ad salutem. Sin vero gratia Dei semper inspirari bonae voluntatis principia dixerimus: quid de Zacchaei fide? quid de illius in cruce latronis pietate ⁜ j dicimus; qui desiderio suo vim quamdam regnis coelestibus inferentes, specialia vocationis monita praevenerunt?

2. Per istam ergo ⁜ k bonorum principiorum dissimilitudinem probare nititur, hoc posse quosdam per liberum arbitrium, sine adjutorio Dei, quod quidam nisi Deo cooperante, non possint: et hoc vult de quorumdam tardiore obedientia et quorumdam sequaciore consensu intelligi. Quasi ubi dura infidelitas Deo subditur, et Evangelio, quod diu impugnavit, repente succumbit, ibi mutationem hominis dextera operetur Excelsi (Psal. LXXVI, 11) : [Col. 0230C] ubi autem ⁜ l tranquillam cohortationem solumve rumorem, sine haesitatione diffidentiae, docilis auditor amplectitur, bonum talis conversionis 323 humanae sit tantummodo voluntatis. Quasi vero potentia ⁜ m Dei eos tantum ad Filium attrahat, quos aut voce increpaverit, aut poena obtriverit, aut terrore tremefecerit; illorum autem mentibus nihil suae virtutis admoveat, qui ad promissiones Redemptoris sui spe alacri et avido desiderio cucurrerunt. Sed Veritas dicit: Nemo venit ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum (Joan. VI, 44) . Si ergo nemo venit, nisi attractus, omnes ⁜ n qui quocumque modo veniunt, [Col. 0231A] attrahuntur. [Alias CAP. XIV.] Trahit ⁜ a itaque ad Deum contemplatio elementorum, omniumque quae in eis sunt ordinatissima pulchritudo. Invisibilia enim ejus, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I, 20) . ⁜ b Trahunt rerum gestarum relatores; animum audientis inflammant narrantes laudes Domini et virtutes ejus, et mirabilia ejus quae facit (Psal. LXXVII, 4) . Trahit timor: Principium enim sapientiae timor Domini (Prov. I, 7; Psal. CX, 10) . Trahit laetitia, quoniam, Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, in domum Domini ibimus (Psal. CXXI, 1) . Trahit desiderium: quoniam, Concupiscit et deficit anima ⁜ c mea in atria Domini (Psal. LXXXIII, 3) . ⁜ d Trahunt delectationes: Quam dulcia enim faucibus meis eloquia tua, super mel et [Col. 0231B] favum ori meo (Psal. CXVIII, 103) . Et quis perspicere aut enarrare possit, ⁜ e per quos affectus visitatio Dei animum ducat humanum, ut quae fugiebat, sequatur; quae oderat, diligat; quae fastidiebat, esuriat; ac subito commutatione mirabili, quae clausa ei fuerant, ⁜ f fiant aperta; quae onerosa, sint levia; quae amara, sint dulcia; quae obscura, sint lucida? Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII, 14) . Quoniam Deus qui dixit de tenebris ⁜ g lumen splendescere, ipse illuxit in cordibus nostris, ad illuminationem scientiae claritatis Dei in facie Christi Jesu (II Cor. IV, 6) , id est, in manifestatione Filii sui, qui est ⁜ h in gloria Patris.

3. Qui ergo illuxit in corde Matthaei publicani 324 [Col. 0231C] et Pauli tunc Ecclesiam persequentis, ipse et in corde Zacchaei, et in corde crucifixi cum Domino latronis illuxit: nisi forte otiosa Domini vox fuit, cum Zacchaeum, [Col. 0232A] qui quaerebat ⁜ i videre Jesum quis esset, compellare dignatus est dicens: Zacchaee, ⁜ j festina, descende; quoniam hodie in domo tua oportet me manere (Luc. XIX, 5) ; et non ⁜ k sibi praeparavit ejus animum, cujus elegit hospitium. Denique cum murmurarent omnes, ⁜ l cur ad virum peccatorem introisset hospitari, et ⁜ m Zacchaeus jam poenitentiam agens, dimidio bonorum suorum in pauperes erogato, redditurum se in quadruplum fraudata promitteret, Dominus ait: Hodie salus huic domui facta est, ⁜ n quia hic est filius Abrahae. Et ne lateret causa hujus salutis, adjecit: Venit autem filius hominis ⁜ o quaerere et salvum facere quod perierat: ut quem agnoscebamus salvum factum, ⁜ p sciremus a quaerente praeventum. In latronis quoque justificatione, etiamsi nulla operantis [Col. 0232B] gratiae ⁜ q intelligerentur indicia, nonne cum omnibus credentibus etiam ipsum acciperemus attractum? dicente Domino: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo (Luc. X, 22) ; et, cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me (Joan. XII, 32) ? ⁜ r Inter omnia autem, hunc vel traditum esse, vel tractum, etiam ipsius confessio docet; qui cum aliquamdiu blasphemasset in ⁜ s Jesum Christum, repente est mutatus, ⁜ t et dixit: Domine, memor esto mei, cum veneris in regnum tuum (Luc. XXIII, 42) . Sed unde in uno homine tanta compugnantium vocum sit orta diversitas, instruat nos ⁜ u beatus Apostolus, et dicat: Nemo in Spiritu Dei loquens, dicit anathema Jesu; et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3) . Ut non dubitemus in ejusdem hominis [Col. 0232C] voluntate, et de proprio ⁜ v fuisse quod blasphemavit, et de Spiritu sancto fuisse quod credidit. Frustra igitur disputator iste, ⁜ x ad inscrutabilem unius gratiae [Col. 0233A] varietatem, argumentum definitionis suae voluit 325 aptare; ut portio justificatorum solius voluntatis suae motibus ad Christum venire credatur, portio autem reluctans ⁜ a trahi, et invita compelli: cum Deus sit qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 6) , sive alios sic, alios autem sic attrahere velit, ad quem nemo, nisi aliquo modo attrahatur, venit.

[Alias CAP. XV.] 1. Post haec ⁜ b subjicit testimonia sacrae Historiae, quibus ostendit observantiam mandatorum [Col. 0233B] Dei, consummationemque virtutum divinae gratiae deputandam (Collat. 13, c. 11) : quod et nos promptissime confitemur. Et commemoratis exemplis de Balaam, quem volentem ⁜ c Israeli maledicere Deus in benedictionis verba transtulerit (Num. XIII) ; et de Abimelech, qui peccare non permissus sit ⁜ d in Rebeccam (Gen. XXVI) ; et de Joseph a fratribus vendito, quorum malam voluntatem in bonum Deus ⁜ e verterit (Genes. XXXVII) : recurrit ad confirmationem definitionis suae, ut liberum arbitrium, quod gratiae se dicit jungere, a parte quadam humani generis, quantum in ipso est, auferat, et in quadam parte constituat, dicens: Haec enim duo, id est, ⁜ f vel gratia, vel liberum arbitrium, sibi quidem invicem videntur adversa; sed ⁜ g utraque concordant, et utraque nos pariter [Col. 0233C] debere ⁜ h suscipere pietatis ratione colligimus: ne unum horum homini subtrahentes, ecclesiasticae fidei regulam excessisse videamur.

2. ⁜ i Ecclesiasticae fidei regula est, praedicante Apostolo: Nemo potest dicere Dominum Jesum ⁜ j , nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3) . ⁜ k Ecclesiastica regula est: Quid autem habes quod non accepisti (I Cor. IV, 7) ? [Col. 0234A] 326 Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Ecclesiastica regula est: Gratia Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit, sed plus omnibus illis laboravi; non autem ego, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10) : et, Misericordiam consecutus sum, ut fidelis essem (I Cor. VII, 25) . Ecclesiastica regula est: Habemus ⁜ l autem thesaurum istum in vasis fictilibus, ut sublimitas virtutis sit Dei, et non ex nobis (II Cor. IV, 7) . ⁜ m Ecclesiastica regula est: Gratia salvati estis per fidem, et hoc non ex vobis, Dei enim donum est; non ex operibus, ne forte quis extollatur (Ephes. II, 8) . Ecclesiastica regula est: In nullo terreamini ab adversariis, quae est illis causa perditionis, ⁜ n vobis autem salutis, et hoc a Deo: ⁜ o quia vobis donatum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, [Col. 0234B] sed etiam ut patiamini pro eo (Philip. I, 28) . Ecclesiastica regula est: ⁜ p Cum timore et tremore vestram ipsorum salutem operamini. Deus enim est qui operatur ⁜ q in nobis et velle et operari pro bona voluntate (Philip. II, 12) . Ecclesiastica regula est: Non quia idonei sumus cogitare aliquid ⁜ r a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5) . Hanc regulam firmat ⁜ s Dominus dicens, Nemo potest venire ad me, nisi datum fuerit ei a Patre meo (Joan. VI, 66) : et, Omne quod dat mihi Pater ⁜ t venit ad me (Ibid., 37) : et, Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5, 16) : et, Non vos me elegistis, sed ego elegi vos (Luc. X, 22) : et, Nemo novit Filium, nisi Pater; neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI, 27) : et, Sicut Pater ⁜ u vivificat [Col. 0234C] mortuos, ita et Filius quos vult, vivificat (Joan. V, 21) : et, Beatus es, Simon Barjona, quoniam caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in coelis est (Matth. XVI, 17) .

3. Hac regula nulli hominum aufertur voluntas; quia virtus gratiae non hoc in voluntatibus operatur ut non sint, sed ut ex malis bonae, et ex infidelibus [Col. 0235A] sint fideles; ⁜ a et quae ex semetipsis erant tenebrae, lux efficiantur in Domino; quod mortuum erat vivificatur, quod jacebat erigitur, quod perierat invenitur. ⁜ b Hoc in omnibus prorsus hominibus qui eruuntur de potestate 327 tenebrarum, et transferuntur in regnum Filii dilectionis Dei, sine cujusquam exceptione personae, agere credimus gratiam Salvatoris. Quia, sicut hic idem probabiliter, sed non stabiliter definivit, dicimus atque defendimus, Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium, qui nobis et initia sanctae voluntatis inspirat, et virtutem atque opportunitatem eorum quae recte cupimus, tribuit peragendi. Omne enim ⁜ c datum bonum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17) : qui et incipit [Col. 0235B] quae bona sunt, et exsequitur; et consummat in nobis. In qua sententia si auctor ipsius permaneret, ecclesiasticam regulam non excederet; neque simul et libero arbitrio ⁜ d infensus, et gratiae Dei esset ingratus: quorum ⁜ e duorum dum unum in Paulo et Matthaeo, aliud in Zacchaeo et latrone indicat operatum, non intelligit in illis se liberum arbitrium, in istis gratiam sustulisse.

[Alias. CAP. XVI.] 1. Deinde adjecit: Nam cum viderit nos ⁜ f Deus ad bonum velle deflectere, occurrit, dirigit, atque confortat. Ad vocem enim clamoris tui, statim ut audierit, respondebit tibi (Isaiae XXX, 19) : et, Invoca me, inquit, in die tribulationis tuae, et eripiam te, et ⁜ g glorificabis me (Psal. XLIX, 15) . Quis non videat [Col. 0236A] quod haec doctrina meritum libero assignat arbitrio, ⁜ h quo praeveniatur gratia, quae ei famuletur reddens debitum, non conferens 328 donum? Quae definitio in episcoporum Palaestinae synodo, etiam ⁜ i Pelagio anathematizante damnata est. ⁜ j In eo enim qui bonum incipit velle, et cupit ab iniquitate atque errore discedere, gratiam Dei hoc ipsum profitemur operari. Quoniam a Domino gressus hominis diriguntur, et viam ejus volet (Ps. XXXVI, 23) ; et, ⁜ k Omnis vir videtur sibi justus, dirigit autem corda Dominus (Prov. XXI, 2) ; et, A Domino diriguntur gressus viri; mortalis autem quomodo intelligit vias suas (Prov. XX, 24) ? ⁜ l Et quod ait Apostolus: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timorem; ⁜ m sed accepistis Spiritum adoptionis ⁜ n filiorum, in quo clamamus, [Col. 0236B] Abba Pater (Rom. VIII, 15) .

[Alias CAP. XVII.] 2. Post haec ⁜ o sequitur, et dicit (Collat. 13 c. 12) : Nec enim talem Deus hominem fecisse credendus est, qui nec velit umquam, nec possit bonum. Alioquin nec liberum ei permisit arbitrium, si ⁜ p ei tantummodo malum ut velit et possit, bonum vero nec velle nec posse concessit. Et quomodo stabit illa Domini post praevaricationem primi hominis lata sententia, Ecce Adam factus est sicut unus ex nobis, sciens bonum et malum (Gen. III, 22) ? Non enim talis ante fuisse putandus est, qui boni esset prorsus ignarus. Alioquin velut quoddam irrationabile ⁜ q atque insensatum animal eum fatendum est fuisse formatum: quod satis absurdum, atque a catholica fide ⁜ r omnimodis alienum est. Quin immo secundum sententiam sapientissimi [Col. 0236C] Salomonis, fecit Deus hominem rectum (Eccli. VII, 30) : id est, ut tantum boni scientia jugiter frueretur: sed ipsi quaesierunt cogitationes multas. Facti enim sunt, ut dictum est, scientes bonum et malum. Concepit ergo Adam post praevaricationem, quam non habuerat, scientiam mali; boni vero, quam acceperat, scientiam non amisit.

[Alias CAP. XVIII.] 3. Rectum ⁜ s atque omni vitio [Col. 0237A] carentem creatum esse primum hominem, in quo omnium hominum concreata natura est, dubitare fas non est; eumque tale accepisse liberum arbitrium, ut si auxiliantem sibi Deum ⁜ a non desereret, ⁜ b posset in bonis quae naturaliter acceperat, perseverare quia vellet; et merito voluntariae perseverantiae in eam beatitudinem ⁜ c pervenire, ut nec vellet decidere in deteriora, nec posset. [Alias CAP. XIX.] Sed ipso libero arbitrio, quo quamdiu voluit bonus mansit, 329 ⁜ d a proposita sibi lege discessit; nec denuntiatae sibi mortis supplicium formidavit, deserens Deum, et sequens diabolum, rebellis Domino ⁜ e servatori, et inimico obediens peremptori. «Fuit ergo Adam, et in illo fuimus omnes; periit Adam, et in illo perierunt omnes (Ambr. lib. VII in Lucae c. XV) .» Quod [Col. 0237B] ita non falso dixit beatus Ambrosius, sicut non falso ipsa Veritas ait, ⁜ f Venit Filius hominis quaerere et salvare quod perierat (Luc. XIX, 10) . Naturae enim humanae, in illa universalis praevaricationis ruina, nec substantia ⁜ g erepta est nec voluntas; sed lumen decusque virtutum, quibus fraude invidentis exuta est. Perditis autem per quae ad aeternam atque inamissibilem corporis ⁜ h animique incorruptionem poterat pervenire, quid ei remansit, nisi quod ad temporalem pertinet vitam, quae tota est damnationis et poenae? Propter quod natos in Adam renasci oportet in Christo, ne in illa quis inveniatur generatione quae periit. Nam si posteri Adae in illis virtutibus naturaliter agerent in quibus Adam fuit ante peccatum, non essent natura filii irae (Ephes. II, 3) , ⁜ i non essent [Col. 0237C] tenebrae (Ephes. V, 8) , nec sub potestate tenebrarum (Coloss. I, 13) , Salvatoris denique gratia non egerent; quia non frustra boni essent, nec justitiae praemio fraudarentur; habentes ea bona quorum amissione primi patres de paradiso exsulare meruerunt. Nunc autem, cum sine sacramento regenerationis aeternam mortem nemo possit evadere, nonne ex ipsius remedii singularitate apertissime patet in quam profundum malum totius humani generis natura demersa sit, illius praevaricatione in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) , et quidquid ille perdidit perdiderunt? Perdidit autem primitus fidem, perdidit continentiam, perdidit charitatem, spoliatus est sapientia et intellectu, caruit consilio et fortitudine; et impie altiora sectando, a veritatis scientia, et obedientiae [Col. 0238A] pietate dejectus est: nec ipso saltem timore sibi ⁜ j reliquo, ut ab interdictis vel metu caveret poenae, qui ⁜ k non abstineret amore justitiae. Liberum ergo arbitrium, id est, rei sibi placitae spontaneus appetitus, ubi usum bonorum quae acceperat fastidivit, et vilescentibus sibi felicitatis suae praesidiis, insanam cupiditatem ad experientiam praevaricationis intendit, bibit omnium vitiorum venenum, et totam naturam hominis ⁜ l intemperantiae suae ebrietate madefecit. Inde priusquam edendo carnem 330 Filii hominis, et bibendo sanguinem ejus, lethalem digerat cruditatem, ⁜ m labat memoria, errat judicio, nutat incessu; neque ullo modo idoneus est ad illud bonum eligendum et concupiscendum, quo se sponte privavit: quia non sicut potuit Deo non impellente corruere, [Col. 0238B] ita potest Deo non erigente consurgere.

[Alias CAP. XX] 4. Non igitur recte dictum est: Nec enim talem Deus hominem fecisse credendus est, qui nec velit umquam nec possit bonum. Quasi nos istam hominis debilitatem a Creatore dicamus conditam, et non peccati merito ab homine contractam. Qui ergo putat consequens esse ut si liberum arbitrium ⁜ n obcaecatum esse dicatur, obcaecatio ipsa ad naturae referatur auctorem, vult persuadere quod tam sanum sit in Adae posteris liberum arbitrium, quam in Adam fuit ante peccatum: ⁜ o quod satis alienum a catholica fide ducimus. Quid enim peccato laesum est, si id laesum non est unde peccatum est? Nisi forte dicatur in Adae posteros poenam transisse, non culpam: quod ⁜ p omnimodo falso [Col. 0238C] dicitur, et ob hoc forte non dicitur. Nimis enim impium est hoc de Dei sentire justitia, quod a praevaricatione liberos cum reis voluerit esse ⁜ q damnatos. Patet ergo culpa ubi non latet poena, et societas peccati convincitur de communione supplicii; ut quod est humanae miseriae, non de institutione Creatoris, sed de retributione sit judicis.

[Alias CAP. XXI.] 5. Illud enim inepte positum est, et ⁜ r contra sensum omnium tractatorum, quod ad probandam liberi arbitrii incolumitatem connexuit, dicens: Et quomodo stabit illa Domini post praevaricationem primi hominis lata sententia, Ecce Adam factus est sicut unus ex nobis, sciens bonum et malum (Genes. III, 22) ? Quasi diabolus Adae vera promiserit, et Adam transgrediendo mandatum Dei, profecerit [Col. 0239A] in similitudinem Dei, et ⁜ a hoc ei fuisse collatum pronuntiaverit Deus: cum in his verbis ⁜ b significatum sit potius quid non fuerit assecutus, qui superbiae ingressus viam, quod habebat amisit, dum quod non acceperat concupivit. Non minus autem in ipsa hujus sensus conclusione peccatum est, dum dicitur: Concepit ergo Adam post praevaricationem, quam non habuerat, scientiam mali; boni vero, ⁜ c quam acceperat, scientiam non amisit. Scientiam boni Adam tunc habebat, quando bonum sanctumque mandatum Dei fideli corde 331 servabat, et erat justus manens in imagine Creatoris sui, legisque ejus non obliviscens. Postquam autem se, hoc est, imaginem et templum Dei deceptori suo ⁜ d vendidit, perdidit boni scientiam, quia perdidit bonam conscientiam. [Col. 0239B] Justitiam enim iniquitas depulit, humilitatem superbia destruxit, continentiam concupiscentia elisit, infidelitas rapuit fidem, captivitas abstulit libertatem: nec potuit ulla illic portio residere virtutum, quo tanta irruperat turma vitiorum. Nemo enim potest duobus dominis servire (Luc. XVI, 13) ; et: Qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) : et, A quo quis superatus est, ⁜ e ei et servus addictus est (II Petr. II, 19) . Nemo autem servit, nisi cum aliqua libertate; et nemo ⁜ f liber est, nisi cum aliqua servitute, dicente Apostolo (Rom. VI, 20) , Cum enim servi essetis peccati, ⁜ g liberi fuistis justitiae. Quem ergo fructum habuistis tunc, ⁜ h in illis in quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est. Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Dei, habetis fructum [Col. 0239C] in sanctificatione, finem vero vitam aeternam. Qui itaque servit diabolo, liber est a Deo; qui autem ⁜ i liberatus servit Deo, liber est a diabolo: ut appareat malam libertatem potuisse haberi ex humanae voluntatis defectu; ⁜ j bonam autem libertatem non potuisse recipi sine liberatoris auxilio.

[Alias CAP. XXII.] 1. Sed ne haec primi hominis calamitas in progeniem ejus transisse videatur, ⁜ k quam integro sit omnium hominum natura judicio, exemplo gentium probaturus hic doctor ⁜ l addit et dicit (Collat. 13 cap. 12) : Denique non amisisse genus humanum post praevaricationem Adae scientiam boni, etiam Apostoli sententia evidentissime declaratur, qui dicit (Rom. II, 14) , ⁜ m Cum enim 332 gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt; hi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente eis conscientia ⁜ n ipsorum, et inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus, [Col. 0240B] in die quo judicabit Deus occulta hominum.

2. Si de his ⁜ o Apostolus loquitur qui ex praeputio sunt vocati, et cum essent longe, ⁜ p facti sunt prope (Ephes. II, 13) , credentes in eum qui, quorum aliquando non misertus est, nunc autem miseretur (I Petr. II, 10) , et justificans circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem (Rom. III, 30) , duos condidit in semetipso, destructoque pariete inimicitiae (Ephes. II, 14) Judaeorum et gentium, in uno novo homine fecit pacem; concludens omnia in incredulitate, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus (Galat. III, 22) : si, inquam, de his Apostolus loquitur in quorum cordibus Deus digito suo, id est, Spiritu sancto scribit novum testamentum, ut legis plenitudinem et opera charitatis naturaliter exsequantur, [Col. 0240C] reformata scilicet renovataque natura; ⁜ q quid hinc superbissimi sensus novitas adjuvatur, cum reconciliatio inimicorum non possit nisi gratiae Mediatoris ascribi? Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius (Rom. III, 23) . Ergo gratia gloria est Dei, non meritum liberati. Quis enim prior dedit ei, ⁜ r ut retribueretur illi? Nihil boni operis ex mortuis, nihil justitiae procedit ex impiis: ⁜ s omnis ipsorum salus gratuita est; et ideo gloria Dei est, ut qui gloriatur, in illo cujus gloria eguit glorietur (Rom. XI, 35) .

[Col. 0241A] 3. Sin autem (quod magis vult hic disputator intelligi) de illis ista dicuntur qui, alieni a gratia Christiana, quaedam ad similitudinem legalium mandatorum proprio judicio ⁜ a sanciebant, intelligentes mores civitatum concordiamque populorum non posse aliter contineri, ⁜ b nisi et recte factis praemia, et peccatis poenae decernerentur, ⁜ c sicut dictum est ab ipsa Sapientia Dei, Ego ex ore Altissimi prodivi, et in omni gente primatum tenui; requiem quaesivi in Jacob, et inveni. Ergo quis ambigat, hanc sapientiam humano 333 generi ad temporalis vitae utilitatem, ⁜ d ex naturae a Deo conditae superesse reliquiis? Si enim nec ad ista terrena ordinanda rationalis animi vigeret ingenium, non vitiata esset, sed exstincta natura. Quae tamen etiamsi excellentissimis artibus, ⁜ e et [Col. 0241B] cunctis mortalium eruditionum polleat disciplinis (Eccli. XXIV, 7) , justificari ex se non potest: quia bonis suis male utitur, in quibus sine cultu veri Dei impietatis ⁜ f immunditiaeque convincitur, et unde se defendi aestimat, accusatur. Cum ergo Paulus definiat, quod non ex operibus legis ⁜ g justificatur omnis caro (Rom. III, 20) ; et quoniam in Christo neque circumcisio, neque praeputium valeat aliquid, sed nova creatura (Galat. V, 6) ; ⁜ h quid iste impiam infidelium libertatem naturalibus instruit bonis, et propriis vult justificare principiis? Quid ad renovationem ⁜ i lacessitae vetustatis, idoneam definit praevaricatricis scientiae nuditatem? Quasi ista scientia vel ex naturae opibus residua ⁜ j consecuta, vel ex legalis doctrinae eruditione quaesita, possit sui perceptione [Col. 0241C] praestare ut quod faciendum noverimus, etiam facere diligamus: aut ullus sit bonae voluntatis motus, nisi quem creaverit diffusae per Spiritum sanctum charitatis ⁜ k afflatus. Sine fide enim impossibile est ⁜ l placere (Hebr. XI, 6) : et, Omne quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23) : et, in Christo Jesu [Col. 0242A] neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium; sed fides quae per dilectionem operatur (Galat. V, 6) .

[Alias CAP. XXIII.] 1. Post haec, in conclusione testimoniorum quibus probare voluit, quod hi qui per increpationem propheticam surdi appellantur 334 et caeci, possint ex facultate naturae et aures suas aperire ad audiendum, et oculos ⁜ m suos ad videndum (quasi non de iisdem dicat Dominus, Et dabo eis cor aliud, et spiritum novum dabo eis; et evellam [Col. 0242B] cor lapideum de carne eorum, et dabo eis cor carneum; ut in praeceptis meis ambulent, et justificationes meas observent, et faciant eas (Ezech. XI, 19, et XXXVI, 26) ; ⁜ n addit et dicit (Collat. 13, cap. 12) : Denique ut possibilitatem boni eis inesse ⁜ o significaret, increpans eos, Quid autem, inquit, etiam ex vobismetipsis non judicatis quod justum est (Luc. XII, 57) ? Quod utique non eis dixisset, nisi eos judicio naturali quod aequum est scisset posse discernere. Jam non solum voluntatem boni, sed etiam possibilitatem libero ascribit arbitrio: tamquam ideo ⁜ p ab eis exigatur intelligentia, ideo justitia reposcatur, quia possint haec sine Dei donis de naturae proferre bonis. Imperantur autem ista homini, ut ex ipso praecepto, ⁜ q quo ei hoc quod accepit indicitur, ⁜ r agnoscat id se suo vitio perdidisse; [Col. 0242C] et non ideo iniquam esse exactionem, quia ad reddendum quod debet idoneus non est; ⁜ s sed a littera occidente confugiat ad spiritum vivificantem, et facultatem quam ⁜ t non invenit in natura, quaerat ex gratia. Quod si facit, magna est misericordia ⁜ u Dei: si non facit, justa est poena peccati.

[Col. 0243A] [Alias CAP. XXIV.] 2. Deinde ad plenitudinem praemissae disputationis, ⁜ a regulari sententia pronuntiat, dicens (Collat. 13, cap. 12) : Unde cavendum nobis est, ne ita ⁜ b ad Deum omnia sanctorum merita referamus, ut nihil nisi id quod malum atque perversum est humanae ascribamus naturae. Quid evidentius, quid expressius secundum Pelagii Coelestiique commentum ab ullo ⁜ c eorum discipulo potuit definiri? Illi dicunt, Gratiam Dei secundum merita nostra dari: ⁜ d et iidem dicunt, Gratiam Dei non ad singulos actus dari: hic intra unam sententiam blasphemiam utramque conclusit dicens, Cavendum nobis esse, ne ita ad Deum omnia sanctorum merita referamus, ut nihil nisi quod malum atque perversum est humanae ascribamus naturae. Vult ergo esse multa propria [Col. 0243B] hominum merita, quae non sint 335 gratiae largitate collata, quibus ad augendas naturales divitias quaedam desursum munera debeantur. Vult nos gratiam Dei non ad singulos actus accipere, ac ⁜ e proinde non pro omni opere bono semper orare. ⁜ f Atque ita consequens erit ut in Dei muneribus nullum meritum esse credendum sit, quando quidem sine merito sit quem Deus semper in omnibus adjuverit: aut si etiam in his quae Deus tribuit, aliqua merita collocantur, constet etiam ipsa propria acquiri ⁜ g facultate potuisse; et ideo in aliquibus ⁜ h oporteat nos adjuvari, ut possibilius fiat per gratiam, quod non erat impossibile per naturam. Ecce jam in ista paucorum brevitate verborum, non duarum tantum, sed multarum impietatum numerosa connexio est: quae [Col. 0243C] si scrupulosioris diligentiae discretione tractetur, in nullo a damnati erroris catena absoluta monstrabitur.

[Alias CAP. XXV.] 1. Sed ne suspicionibus agere videamur, et latebras sensuum ultra verba rimari, quid adcrescat cognitis, doceant quae sequuntur. [Col. 0243D] Qui ergo inter principia disputationis suae dixerat, [Col. 0244A] Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium; qui nobis et initia sanctae voluntatis inspirat, et virtutem atque opportunitatem eorum quae recte cupimus, tribuit peragendi: nunc volens probare, quod religiosae cogitationes et sancta consilia, nulla Dei inspiratione concepta, de naturali possint prodire sapientia, ponit verba Salomonis, dicentis: Voluitque David pater meus aedificare domum nomini Domini Dei Israel: et ait Dominus ad David patrem meum: Quod cogitasti in corde tuo aedificare domum nomini meo, bene fecisti, hoc ipsum mente pertractans; verumtamen 336 non tu aedificabis domum nomini meo (III Reg. VIII, 17) . Deinde, ut ostendat quomodo hoc intelligendum sit, infert ⁜ i ipse tractator (Collat. 13, cap. 12) : Haec ergo cogitatio, [Col. 0244B] atque iste tractatus regis David, utrumne bonus et ex Deo, an malus et ab homine fuisse dicendus est? Si enim bona et ex Deo fuit illa cogitatio, cur ab eo a quo inspirata est, eidem negatur effectus? Si autem mala, et ex homine fuit, cur laudatur ab Domino? Restat ergo ut et bona, et ex homine fuisse credatur. In quem modum etiam nostras quotidie cogitationes possumus judicare. Neque enim aut soli David bonum ex semetipso cogitare concessum est, aut nobis, ⁜ j ne quid boni umquam sapere aut cogitare possimus naturaliter, denegatur.

2. Nullo modo hoc testimonio atque argumento ⁜ k probari potest, quod piae cogitationes ex solo libero arbitrio, et non ex Dei inspiratione nascantur. Non enim ideo voluntas David, quae utique bona erat, [Col. 0244C] non ex Deo fuisse credenda est, quia templum sibi Dominus non ab eo aedificari, sed a filio ipsius voluit. Quaerendum ergo est, de quo spiritu processerit affectus ⁜ l istius voluntatis, nempe de illo ⁜ m Dei, in quo dicebat, Si introiero in tabernaculum domus meae, si ascendero in lectum ⁜ n stratus mei, si dedero somnum oculis meis, aut palpebris meis dormitationem, aut requiem temporibus meis, donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Jacob (Psal. CXXXI, 3) . Quod cum Propheta concupisceret, non ignorabat verum illud perfectumque templum ab illo esse condendum, qui cum esset Filius Dei, factus est etiam filius David; ⁜ o quique cum videret templum a Salomone constructum, dicebat, Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud. Dicebat autem de templo corporis [Col. 0244D] sui (Joan. II, 19 et 21) . Ut ergo hoc templum praefiguraretur, [Col. 0245A] quod in Christo et in Ecclesia disponebatur, merito ad ⁜ a instructionem ejus non David eligitur, sed filius David: ut per filium hominis ⁜ b significaretur Filius Dei et hominis, et per templum dissolubile indicaretur tabernaculum incorruptibile; ad cujus condendam imaginem et voluntas David probata est, et opus in eum translatum est cujus persona magis eidem imagini congruebat. ⁜ c Atque ita et ex Deo erat hoc velle David, et ex Deo erat hoc facere Salomonem.

3. Quod ut exemplis magis elucescat, requiramus 337 ubi fieri Deus ⁜ d noluerit, quod homines facere Deo volente voluerunt. Dominus ⁜ e praecepit apostolis, dicens, ⁜ f Euntes ite, et docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus [Col. 0245B] sancti, et docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis (Matth. XXVIII, 19) . Quod cum apostoli ⁜ g audirent, sine dubio non verba nuda per corporales sonos exterioribus tantum auribus acceperunt, sed virtute ⁜ h viventis verbi accensa est in cordibus eorum inexstinguibilis flamma charitatis, qua ardentissime vellent Evangelium Christi omnibus gentibus praedicare. ⁜ i Sed cum vetiti sunt loqui verbum in Asia, et cum tentarent ire in Bithyniam, prohibiti sunt ab Spiritu Jesu (Act. XVI, 6 et 7) : numquid non ex Deo hanc voluntatem habebant, quod etiam istorum optabant ad fidem corda convertere, quos occulto judicio Deus Evangelium tunc nolebat audire? Aut quod Ecclesia quotidie pro inimicis suis orat, id est, pro his qui ⁜ j necdum Deo crediderunt, numquid [Col. 0245C] non ex Spiritu Dei facit? Quis hoc dixerit, nisi qui hoc non facit, aut qui putat fidem non esse Dei donum? ⁜ k Et tamen quod pro omnibus petitur, non pro omnibus obtinetur. Nec est iniquitas apud Deum, qui saepe postulata non tribuit, quae ⁜ l postulare donavit.

[Alias CAP. XXVI.] 4. Bonam igitur voluntatem, eam scilicet ⁜ m qua adhaeretur Deo, nec negandum [Col. 0246A] est hominis esse propriam, et confitendum est Deo inspirante conceptam. Nam cum nemo sit bonus, nisi solus Deus (Luc. XVIII, 19) , quale erit bonum quod auctorem non habet bonum? Naturae quippe humanae, cujus creator est Deus, etiam post praevaricationem manet substantia, manet forma, manet vita, et sensus, et ratio, caeteraque corporis atque animi bona, quae etiam malis vitiosisque non desunt: ⁜ n sed non in his habet veri boni perceptionem, quae mortalem vitam honestare possunt, aeternam autem conferre non possunt. Neque enim ignotum est, ⁜ o quantum Graecae scholae, Romana eloquentia, et totius mundi inquisitio, circa inveniendum summum bonum, acerrimis studiis, et excellentissimis ingeniis laborando nihil egerint, nisi ut evanescerent in [Col. 0246B] cogitationibus suis (Rom. I, 21) , et obscuraretur cor insipiens eorum, qui ⁜ p ad cognoscendam veritatem 338 semetipsis ducibus utebantur. Si ergo quis de aerumnosis vanitatibus et insaniis fallacibus erubescens, tenebras esse et mortem quidquid pro lumine et vita amplectebatur intelligit, et ab his se conatur abstrahere; non est ab ipso, quamvis non sine ipso sit, ista conversio; nec propria virtute ad principia salutis enititur: sed agit haec occulta et potens gratia Dei, quae, ⁜ q remotis terrenarum opinionum et operum mortuorum favillis, torrem obruti cordis exagitat, et desiderio veritatis inflammat: non ut invitum hominem subigat, sed ut subjectionis cupidum faciat; nec ut ignorantem trahat, sed ut intelligentem sequentemque praecedat. Manens enim [Col. 0246C] liberum arbitrium, ⁜ r quod utique cum ipso homine Deus condidit, a vanitatibus et cupiditatibus suis, in quas neglecta Dei lege ⁜ s defluxit, non a seipso, sed a Creatore mutatur; ut quidquid in eo ⁜ t in melius reficitur, nec sine illo sit qui sanatur, nec nisi ab illo sit qui medetur; cujus sumus nova creatura novumque figmentum, creati in Christo Jesu in operibus [Col. 0247A] bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus (Ephes. II, 10) .

[Alias CAP. XXVII.] 1. Nunc jam videamus quo disputantis progrediatur intentio. Dubitari ergo, inquit (Collat. 13, c. 12) , non potest, inesse quidem omni [Col. 0247B] animae naturaliter virtutum semina, beneficio Creatoris inserta. Sed nisi haec opitulatione Dei fuerint excitata, ad incrementum perfectionis non poterunt pervenire: quia secundum beatum Apostolum, neque qui plantat est 339 aliquid, neque qui rigat, ⁜ a sed qui incrementum dat Deus. Adjacere autem homini in quamlibet partem arbitrii libertatem, etiam liber ille qui dicitur Pastoris, apertissime docet: in quo duo angeli unicuique nostrum adhaerere dicuntur, id est, bonus ac malus; in hominis vero optione consistere, ut eligat quem sequatur. Et idcirco manet in homine liberum semper arbitrium, ⁜ b quod gratiam Dei possit vel negligere vel amare. Si dubitari non potest, inesse omni animae naturaliter virtutum semina beneficio Creatoris inserta: solus Adam praevaricatus est, et in peccato ejus nemo peccavit; in nullis iniquitatibus [Col. 0247C] concepti sumus, et in nullis nos matres nostrae peperere delictis (Psal. L, 7) ; non fuimus natura filii irae, nec fuimus sub potestate tenebrarum (Ephes. II, 3) ; qui, manentibus in nobis naturaliter virtutibus, filii potius nati sumus pacis et lucis (Coloss. I, 13) . Absit ab animis piorum fallacis doctrinae insidiosa deceptio. Virtutes cum vitiis habitare non possunt. Quae enim participatio, inquit Apostolus, justitiae cum iniquitate? aut quae societas luci ad tenebras (II Cor. VI, 14) ? Virtus namque principaliter Deus est: cui non aliud est habere virtutem, quam esse virtutem. Hujus cum participes sumus, ⁜ c habitat Christus in nobis, qui est Dei virtus et Dei sapientia (I Cor. I, 24) ; habitat fides, spes, charitas, continentia, intellectus, consilium, fortitudo caeteraeque virtutes. [Col. 0247D] Cum vero ⁜ d ab hoc bono recedimus, omnia nobis e contrario oriuntur ex nobis. Discedente enim pulchritudine, quid succedat nisi deformitas? abeunte [Col. 0248A] sapientia, quid resideat nisi insipientia? non regnante justitia, quid dominetur nisi iniquitas?

2. Virtutum itaque semina, quae beneficio Creatoris inserta sunt, praevaricatione primi parentis eversa sunt; nec haberi queunt, nisi eo restituente qui dederat. Reformabilis enim est natura humana ⁜ e formatori suo, et eorum bonorum quae habuit, capax est: ut per mediatorem Dei et hominum hominem Christum Jesum, in eo ipso quod ei remansit, possit recuperare quod perdidit. Remansit autem ei rationalis animus, qui non virtus, sed virtutis habitaculum est. ⁜ f Ex participatione enim sapientiae, et justitiae, et misericordiae, non sapientia, neque justitia, neque misericordia; sed sapientes, et justi, et misericordes sumus. Quae bona, quamvis rationale [Col. 0248B] nostrum vitiis occupatum sit, et praevaricantibus nobis Dei templum spiritus immundus invaserit, possunt tamen rursus in ipsum rationale 340 confluere, per eum qui mundi principem foras mittit (Joann. XII, 31) , et ligans fortem, vasa ejus rapit (Marc. III, 27) , fugatoque mundi hujus spiritu, ⁜ g dat Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis (I Cor. II, 12) . Qui autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII, 9) .

[Alias CAP. XXVIII.] 3. Puto autem istum veri similitudine decipi, et in specie falsarum errare virtutum, dum ea bona quae non possunt nisi ex Dei munere haberi, etiam in impiorum animis ⁜ h aestimat reperiri; ideo scilicet, quia multi eorum sint justitiae, temperantiae, continentiae, et benevolentiae sectatores: [Col. 0248C] quae omnia non frustra quidem, neque inutiliter habent, multumque ex eis in hac vita honoris et gloriae consequuntur: sed quia in iis studiis non Deo, sed diabolo serviunt, licet habeant temporalem de vana laude mercedem, ad illam ⁜ i tamen beatarum virtutum non pertinent veritatem. ⁜ j Et ita manifestissime patet, in impiorum animis nullam habitare virtutem, sed omnia opera eorum immunda esse atque polluta, habentium sapientiam non spiritalem, sed animalem; non coelestem, sed terrenam; non Christianam, sed diabolicam; non a Patre luminum, sed a principe tenebrarum; ⁜ k dum et ipsa quae non haberent nisi dante Deo, subdunt ei qui primus recessit a Deo.

4. Qui ergo dicit, sine ullo opere gratiae, naturaliter [Col. 0248D] omni animae semina inesse virtutum, quid laborat ostendere, nisi de istis seminibus ⁜ l quaedam germina praecedentium Dei gratiam pullulare meritorum? [Col. 0249A] Denique ut videretur aliquid gratiae tribuisse: Ad perfectionis, ait, incrementum semina haec pervenire non poterunt, nisi opitulatione Dei fuerint excitata: ut scilicet opitulatio Dei sit cohortatio atque doctrina, mens autem, quae virtutum est opulenta seminibus, utatur facultate quam possidet; ad hoc tantum juvanda, ut earum virtutum apprehendat culmina, quarum sibi scit inesse principia. [Alias CAP. XXIX.] Igitur ⁜ a secundum istum humana anima sic aedificabitur in Dei templum, ut non accipiat fundamentum praeter quod aliud nemo potest ponere, quod est Christus Jesus (I Cor. III, 11) . Quando autem hoc fundamentum ⁜ b incipitur, nisi quando fides in audientis corde generatur? Quae si naturaliter inerat, non coeptum ibi est aliquid, sed ⁜ c superstructum. Superflue [Col. 0249B] ergo infidelis videbatur, qui fidem habebat antequam crederet. Hoc autem et de aliarum virtutum principiis potest dici, quas gratia augere debeat quia sunt, non donare 341 quia desunt. Sed aliud nos omnia sanctarum Scripturarum eloquia docent. Legimus principium esse sapientiae timorem Domini (Prov. I, 7) , et legimus donum Dei hanc esse virtutem (Ibid. IX, 10) . Timor, ⁜ d inquit, Dei super omnia se superposuit: ⁜ e beatus homo cui donatum est habere timorem Dei (Eccli. XXV, 14 et 15) . Cum ergo timor Dei principium sit sapientiae, quae virtus haberi potest sine sapientia, ⁜ f cui ex timore principium est? Beatus apostolus Petrus, Gratia vobis, inquit, et pax adimpleatur ⁜ g in recognitione Domini nostri Jesu Christi, qui nunc omnia nobis divina virtute sua, quae ad [Col. 0249C] vitam et pietatem pertinent, donavit (II Petr. I, 2) . Numquid ait, Qui virtutum semina, quae naturaliter habebamus inserta, opitulatione sua excitavit in nobis? ⁜ h Sed ait, Qui nunc omnia nobis quae ad vitam et pietatem pertinent, donavit. ⁜ i Quod dicendo, cujus virtutis initium in natura posuit, quod non ab eo collatum sit qui cuncta donavit? Propter quod et [Col. 0250A] beatus Paulus: Quid enim habes, inquit, quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis (I Cor. IV, 7) ?

5. Ergo omnia quae ad vitam et pietatem pertinent, non per naturam, quae vitiata est, habemus; ⁜ j sed per gratiam, qua natura reparatur, accepimus. Nec ideo ⁜ k aestimare debemus in naturalibus thesauris principia esse virtutum, quia multa ⁜ l laudabilia reperiuntur etiam in ingeniis impiorum. Quae ex natura quidem prodeunt; sed quoniam ab eo qui naturam condidit recesserunt, virtutes esse non possunt. Quod enimvero illuminatum est lumine, lumen est; et quod eodem lumine caret, nox est. ⁜ m Quia sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum (I Cor. III, 19) . Ac sic vitium est quod putatur esse virtus, quandoquidem [Col. 0250B] stultitia est quod putatur esse sapientia. ⁜ n Quando autem fieri potest, ut qui in naturalium virtutum seminibus, quae iste magnificat, gloriantur, ipsas virtutes suas ei doctrinae subjiciant provehendas, quae dicit, Si quis videtur inter vos sapiens esse, stultus fiat, 342 ut sit sapiens (I Cor. III, 18) ? et, Quia in sapientia Dei non cognovit hic mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I, 21) . Quid illa ⁜ o scientiae sapientiaeque praesumptio magis ineptum esse censeat magisque ridendum, nisi Spiritus Dei aspernationem subegerit superborum, rationesque illas quae ignotae veritati canina facundia repugnabant, gratiae suae virtute destruxerit: ut semen verbi praesulcata cordis terra concipiat, et dignos aeternis horreis [Col. 0250C] fructus Dei agricultura producat?

[Alias CAP. XXX.] 6. ⁜ p Post illud autem nullius auctoritatis testimonium quod disputationi suae de libello Pastoris inseruit, ex quo ostendere voluit, inter boni et mali angeli contrarias suasiones, ita omnem hominem naturali judicio et propriae discretioni esse commissum, ut ei non plus a Deo praesidii, quam a diabolo [Col. 0251A] sit periculi, addidit ⁜ a definitionis suae regulam, dicens: Et idcirco manet in homine liberum semper arbitrium, ⁜ b quod gratiam Dei possit vel negligere, vel amare. In qua sententia etiam hoc quod ait, ⁜ c in homine remanere semper liberum arbitrium, ex aliqua parte non constat: si quidem multa millia infantium in regnum Dei assumptorum, aut a regno Dei extraneorum, sine ullius suae voluntatis arbitrio gratiam Dei aut accipiant, aut amittant; multique excordes ad omnia prorsus et fatui, per sacramentum regenerationis ab aeternae mortis vinculis eruantur. Accipiamus tamen ita hoc dictum, ut ad eos proprie pertineat haec definitio, qui uti possunt libera voluntate. Itane libera est ista libertas, ⁜ d ut quantum ex se habeat fastidii ut negligat gratiam Dei, tantum ex se [Col. 0251B] habeat delectationis ut diligat? Itane illum ⁜ e vetustae infidelitatis glacialem rigorem nullus meridiani caloris spiritus relaxavit, et torpor mentis obstrictae de suo algore concaluit; ⁜ f et dicente Domino, Ignem veni mittere in terram (Luc. XII, 49) , 343 nulla ad cor frigidum scintilla pervenit, et cinis mortuus a semetipso in flammam charitatis exarsit? Nihil tale ⁜ g in istis gratiae amatoribus factum est, quale illi experti sunt, qui dicebant, Nonne cor nostrum erat ardens ⁜ h , cum essemus cum illo in via, et aperiret nobis Scripturas (Luc. XXIV. 32) ? Sed nec illud in eisdem actum est quod ⁜ i in Lydia, civitatis Thyatirorum purpuraria, quae inter mulieres, quibus illic Apostolus praedicabat, sola tunc ostenditur credidisse, Cujus, inquit, cor aperuit Deus, ut intenderet his quae a [Col. 0251C] Paulo dicebantur (Act. I, 14) ? Et tanta est secundum istum liberi arbitrii ⁜ j incolumitas et facultas, ut charitatem, quae in omnium arce virtutum est, non ex Dei munere, sed ex sola habeant voluntate. Quid ergo in anima a suo aedificatore ⁜ k reparatur? aut qua largitate gratiae fiet ornatior, si illa sunt ei propria, sine quibus non possunt prodesse donata? Sed Apostolus, [Col. 0252A] qui profitetur, sine charitate non operationes miraculorum, non scientiam, non fidem, non prophetiam, non erogationes divitiarum, non ipsam saevissimorum suppliciorum prodesse tolerantiam (I Cor. XIII, 2 et 3) , unde habeatur ipsa charitas non tacet: Quoniam charitas, inquit, Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 5) : et, ⁜ l Pax, inquit, fratribus cum charitate et fide, a Deo Patre et Domino Jesu Christo (Ephes. VI, 23) . Sanctus etiam Joannes apostolus instruat nos, unde hujus boni coeperimus esse participes. Charissimi, inquit, diligamus nos invicem, quia dilectio ex Deo est (I Joan. IV, 7) . Et ne ⁜ m possemus opinari ideo dilectionem dictam ex Deo, quia in natura hominis hic ⁜ n satus esset affectus, paulo post ait, Non quod nos dilexerimus [Col. 0252B] Deum, sed quoniam ipse dilexit nos (Ibid., 10) : et iterum, Nos diligamus Deum, ⁜ o quia prior dilexit nos (Ibid., 19) . Agnoscat ergo humma egestas, hoc quod de quibuslibet bonis recte dicitur, multo rectius sibi dici de eo sine quo bona cuncta non prosunt; ⁜ p Quid enim habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis (I Cor. IV, 7) ?