050

⁜ a Tradunt fabulae poetarum, desectis quondam hydram capitibus, numerosius renascentem per sua [Col. 0012C] damna crevisse, ita ut novo inauditoque miraculo, multiplicato mortibus suis monstro lucri genus esset amissio; scilicet dum quidquid ferrum secantis abscinderet, totum id fecunditas prodigiosa geminaret, [Col. 0013A] donec laborans atque aestuans coeptae illius desectionis industrius appetitor, cassatis toties inefficaci opere virtutibus, fortitudinem belli armaret arte consilii, et, admotis, ut aiunt, ignibus, multiplicem portentuosi corporis prolem ferventi gladio desecaret; ac sic, ambustis intrinsecus medullis, cum rebelles venas improbae fecunditatis exureret, tandem parturitio monstruosa cessaret. Ita ergo etiam haereses in Ecclesiis, illius quam poetarum commenta finxerunt hydrae similitudinem gerunt; et istae enim adversum nos linguis feralibus sibilant, et istae virus lethale jaciunt, et istae sectis capitibus renascuntur. Sed quia resurgente morbo non debet cessare medicina; et quanto major fuerit aegritudo, tanto instantior debet esse curatio; potens est enim [Col. 0014A] Dominus Deus noster ut quod de morte hydrae illius gentilium falsitas finxit, hoc in Ecclesiarum bellis veritas peragat, et ignitus sancti Spiritus gladius; ita in exstinguenda novella haeresi penitus medullas perniciosae generationis exurat, ut tandem prodigiosa fecunditas emorientibus venis parere desistat.

⁜ a Non nova enim sunt haec in Ecclesiis monstruosi seminis germina: semper has Dominici agri seges lappas sentesque toleravit, et assiduum in ea suffocatricis zizaniae germen emersit. Hinc enim ⁜ b Hebionitae, hinc ⁜ c Sabelliani, hinc ⁜ d Ariani, hinc denique ⁜ e Eunomiani et ⁜ f Macedoniani, hinc ⁜ g Fotiniani et [Col. 0015A] ⁜ a Apollinaristae, caeterique Ecclesiarum vepres, et enecantes bonae fidei frugem tribuli pullularunt. Quorum primus Hebion, dum Incarnationem Dominicam nimis asserit, divinitatis eam conjunctione nudavit. Sabellii autem post hunc ⁜ b ex dissimilitudine haereseos superioris schisma prorumpens, dum in Patre ac Filio et Spiritu sancto distantiam nullam esse contendit, sacram et ineffabilem Trinitatem, quantum in ipso fuit, blasphema confusione permiscuit. Secuta est deinde hunc quem diximus ⁜ c Arianae perversitatis impietas: quae ne videretur sacras miscere personas, diversas esse dixit atque dissimiles [Col. 0016A] in Trinitate substantias. Eunomius autem post hunc quidem, sed ejusdem admodum pravitatis, ⁜ d licet similem sibi divinam esse asseruit Trinitatem, diversam tamen a seipsa esse contendit, admittens similitudinem, excludens parilitatem. Macedonius quoque irremediabili in Spiritum sanctum impietate blasphemans, licet ejusdem substantiae Patrem et Filium dixerit, sanctum tamen Spiritum creaturam vocans, reus totius Divinitatis fuit, quia laedi in Trinitate aliquid non potest sine totius Trinitatis injuria. Fotinus autem ⁜ e quamvis Jesum, qui ex Virgine natus est, Deum dixerit, male tamen ⁜ f cum principio hominis [Col. 0017A] principium esse Dei confinxit. Apollinaris vero hominem unitum Deo inconsiderate intelligens, humanam eum non habuisse animam male credidit, quia non minoris erroris est Domino Jesu Christo impropria addere quam propria derogare. Quod enim de illo non ita dicitur ut est, etiamsi honor videatur, [Col. 0018A] injuria est. Ita singuli ex similitudine haereseos haeresim procreantes, omnes quidem a se diversa, sed omnes tamen fidei adversa senserunt. Nuper quoque, id est, in diebus nostris, emersisse ⁜ a haeresim venenosam, ⁜ b et maxime Beligarum [ Lips. in marg. ex maxima Veligarum] urbe conspeximus, certi erroris, [Col. 0019A] incerti nominis: quia cum recenti capite ⁜ a ex antiqua Ebionitarum stirpe surrexerit, dubium admodum est antiqua magis dici, an recens debeat. Nova enim assertoribus, sed vetusta erroribus fuit. Solitarium quippe hominem Dominum nostrum Jesum Christum natum esse blasphemans, hoc quod ad Dei postea honorem potestatemque pervenit, humani meriti, non divinae asseruit fuisse naturae: ac per hoc eum divinitatem ipsam non ex proprietate unitae sibi divinitatis semper habuisse, sed postea pro praemio laboris passionisque meruisse; cum utique Dominum Salvatoremque nostrum non Deum natum, sed a Deo blasphemaret [Col. 0020A] assumptum: ⁜ b confinis scilicet huic haeresi quae nunc exstat, et quasi germana ac consanguinea, quaeque tam Ebionitis quam his recentibus consentanea, tempore quidem inter utrosque media, sed utrisque tamen perversitate conjuncta. Sint quamvis ejus nonnulla alia his quae jam diximus consimilia, sed longum est universa memorare. Neque enim nunc ad dicendum commemorationem praeteritorum, sed confutationem novorum sumpsimus.

⁜ c Illud sane unum praetereundum non arbitramur, [Col. 0021A] quod peculiare ac ⁜ a proprium supradictae illius haereseos, quae ex Pelagiano errore descenderat, fuit: quod dicentes quidem solitarium hominem Jesum Christum sine ulla peccati contagione vixisse, eo progressi sunt, ut assererent homines, ⁜ b si velint, sine peccato esse posse. Consequens enim existimabant, ut si homo solitarius Jesus Christus sine peccato fuisset, omnes quoque homines sine Dei adjutorio esse possint, quidquid ille homo solitarius sine consortio [Col. 0022A] Dei esse potuisset. Ac sic nullam facerent inter omnem hominem ac Dominum nostrum Jesum Christum esse distantiam; cum idem utique homo nisu atque industria sua mereri possit, quod Christus studio ac labore meruisset. Quo factum est ut in majorem quoque ac monstruosiorem insaniam prorumpentes, dicerent, Dominum nostrum Jesum Christum hunc in mundum, non ad praestandam humano generi redemptionem, sed ad praebenda bonorum [Col. 0023A] actuum exempla venisse: videlicet ut disciplinam ejus sequentes homines, dum per eamdem viam virtutis incederent, ad eadem virtutum praemia pervenirent: ⁜ a evacuantes, quantum in ipsis fuit, omne sacri adventus donum et omnem divinae redemptionis gratiam, cum idem dicerent homines consequi posse vivendo, quod praestitisset Deus pro humana salute moriendo. Addiderunt quoque Dominum, Salvatoremque nostrum post baptisma factum esse Christum, post resurrectionem Deum: alterum assignantes unctionis mysterio, alterum merito passionis: unde advertit novus nunc jam, non novae haereseos auctor, qui Dominum Salvatoremque nostrum solitarium hominem natum esse contendit, idem se omnino dicere quod Pelagianistae ante dixerunt: [Col. 0023B] et consequens errori suo esse, ut qui utique sine peccato solitarium hominem Jesum Christum vixisse asserit, omnes quoque per se homines sine peccato posse esse blasphemet: nec necessariam quoque exemplo illius dicant redemptionem Domini fuisse, cum ad coeleste regnum suo tantum homines nisu (ut aiunt) valeant pervenire. Nec dubium id est, re ipsa penitus declarante. Hinc enim illud est, ⁜ b quod intercessionibus suis Pelagianistarum querelas fovet, et scriptis suis causas illorum asserit: quod subtiliter his, vel, ut verius dixerim, subdole patrocinatur, et consanguineae sibi improbitati improbo suffragatur affectu, sciens scilicet ejusdem se esse sensus, ejusdem spiritus, et ideo dolens cognitam [ Lips. in marg. cognatam] sibi haeresim [Col. 0023C] ab Ecclesia esse disjunctam, quam scit sibi utique perversitate conjunctam.

Sed tamen quia illi qui de hac pestilentium spinarum [Col. 0024A] stirpe descenderant, ⁜ c divina ope jam ac pietate sanati sunt, orandus quoque etiam nunc Dominus Deus noster est, ut quia consentaneae sibi in quibusdam sunt ⁜ d pristina illa haeresis et haec nova, similibus malorum initiis similem bonorum exitum largiatur. ⁜ e Leporius enim tunc monachus, modo presbyter, qui ex Pelagii, ut supra diximus, institutione, vel potius pravitate, descendens apud Gallias assertor praedictae haereseos, aut inter primos, aut inter maximos, fuit a nobis admonitus, a Deo emendatus; ita male conceptam persuasionem magnifice condemnavit, ut non minus pene admiranda sit correctio illius, quam illaesa multorum fides; quia primum est errorem penitus non incurrere, secundum bene repudiare. Is ergo in se reversus, non solum in Africa, [Col. 0024B] ubi tunc erat atque nunc est, tam errorem suum cum dolore quam sine pudore confessus est, sed etiam ad omnes admodum Galliae civitates flebiles confessionis ac planctus sui litteras dedit: scilicet ut ubi deviatio ejus prius cognita erat, illic etiam emendatio nosceretur; et qui testes erroris antea fuerant, iidem postea correctionis essent.

Ex cujus confessione, vel potius deploratione, nonnulla inserenda existimavimus, duplici ex causa: ut correctio eorum et nobis testimonio et his qui nutant exemplo esset; quorumque errorem sequi non [Col. 0024C] erubuissent, eorum emendationem sequi non erubescerent; ac sicut simili aegritudine infirmarentur, ita simili remedio sanarentur. Is ergo agnita opinionis suae perversitate, et inspecta fidei luce, scribens ad episcopos Gallicanos, ita exorsus est: Quid in me primum, o domini mei venerandi et beatissimi sacerdotes, [Col. 0025A] accusem nescio, et quid in me primum excusem non invenio. Sic imperitia et superbia, sic stulta simplicitas cum persuasione noxia, sic fervor cum intemperantia, sic, ut verius dicam, cum sui diminutione debilis fides, simul in me omnia recepta viguerunt, ut tot et tantis simul sit et obedisse confusio, et haec eadem ab animo potuisse cedere, mihi stupenda gratulatio. Et post pauca subjungit: Si ergo minime percipientes hanc potentiam Dei, sensu nostro et propria ratione sapientes, quasi in inferiora [ Lips. in marg. quasi inferiora] se Deus agere videatur, ita hominem cum Deo natum esse dicamus, ut seorsum quae Dei sunt soli Deo demus, et seorsum quae sunt hominis soli homini reputemus, ⁜ a quartam manifestissime introducimus in Trinitate personam, [Col. 0025B] et de uno Filio Deo non unum, sed facere incipimus duos Christos, quod a nobis jam ipse Dominus et Deus Christus avertat! Ergo confitemur Dominum ac Deum nostrum Jesum Christum unicum Filium [Col. 0026A] Dei, qui sibi ante saecula natus ex Patre est, nobis a tempore de Spiritu sancto, et Maria semper virgine factum hominem, Deum natum. Et confitentes utramque substantiam carnis ac Verbi, unum eumdemque Deum atque hominem inseparabilem semper pia fidei credulitate suscipimus; et ex tempore susceptae carnis, sic ⁜ b omnia dicimus quae erant Dei transisse in hominem, ut omnia quae erant hominis in Deum venirent. Et ⁜ c hac intelligentia Verbum factum sit caro, non ut conversione aut mutabilitate aliqua coeperit esse quod non erat, sed ut potentia divinae dispensationis Verbum Patris numquam a Patre discedens, homo proprie fieri dignaretur, incarnatusque sit unigenitus secreto illo mysterio quo [ Al. quod] ipse novit; nostrum namque est credere, [Col. 0026B] illius nosse. Ac sic ipse Deus Verbum, totum suscipiens quod est hominis, homo sit; et ⁜ d assumptus homo totum accipiendo quod Dei est, aliud quam Deus esse non possit. Non tamen quia ⁜ e incarnatus [Col. 0027A] dicitur, et immixtus, diminutio ejus est accipienda substantiae; novit enim Deus sine sui corruptione misceri, et tamen in veritate misceri; novit in se ita suscipere ut nihil ei crescat augmenti, sicut seipsum totum novit infundere, ut nihil accidat detrimenti. Non ergo ad intelligentiam imbecillitatis nostrae secundum experimentorum visibilia documenta facientes conjecturam de aequalibus se invicem ingredientibus creaturis, putemus Deum hominemque commixtum, et tali confusione carnis et Verbi quasi aliquod corpus effectum. ⁜ a Absit ita credere, ut conflatili quodammodo genere duas naturas in unam redactas arbitremur esse substantiam; hujusmodi enim commixtio partis utriusque corruptio est. Deus enim, qui capax non capabilis est, penetrans [Col. 0027B] non penetrabilis, implens non implebilis, qui ubique simul totus est, et ubique diffusus est, per infusionem potentiae suae misericorditer naturae est mixtus humanae. Et post pauca: Nascitur ergo nobis proprie de Spiritu sancto et Maria semper virgine [Col. 0028A] Deus homo Jesus Christus Filius Dei. Ac sic in alterutrum unum fit Verbum et caro: ut manente in sua perfectione naturaliter utraque substantia, sine sui praejudicio, et humanitati divina communicent, et divinitati humana participent. Nec alter Deus, alter homo, sed idem ipse Deus qui et homo; et vicissim homo, qui et Deus Jesus Christus unus Dei Filius nuncupetur et vere sit: et ideo id agendum nobis semper est et credendum, ut Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, Deum verum, quem cum Patre semper et aequalem Patri ante saecula confitemur, eumdem a tempore susceptae carnis factum Deum hominem non negemus; nec, quasi per gradus et tempora proficientem in Deum, alterius status fuisse ante resurrectionem credamus, [Col. 0028B] alterius post resurrectionem, sed ejusdem semper plenitudinis atque virtutis. Et item paulo post: Sed quia Verbum Deus in hominem dignanter hominem suscipiendo descendit, et per susceptionem Dei homo ascendit in Verbum, ⁜ b totus Deus Verbum factus est [Col. 0029A] totus homo. Non enim Deus Pater homo factus est, nec Spiritus sanctus, sed Unigenitus Patris; ideoque una persona accipienda est carnis et Verbi, ut fideliter sine aliqua dubitatione credamus unum eumdemque Dei Filium, inseparabilem semper ⁜ a geminae substantiae, etiam gigantem nominatum in diebus carnis suae (Psalm. XVIII) , et vere semper omnia gessisse quae sunt hominis, et vere semper possedisse quae Dei sunt. Quoniam et sic crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Deï (II Cor. XIII) .

Hanc ergo ⁜ b ejus confessionem, id est, catholicorum [Col. 0029B] omnium fidem, et omnes Africani episcopi, unde scribebat, et omnes Gallicani, ad quos scribebat, comprobaverunt. Neque ullus adhuc omnino exstitit cui fides haec sine infidelitatis crimine displiceret, quia professio impietatis est, probatam negare pietatem. Sufficere ergo solus nunc ad confutandam haeresim deberet consensus omnium, quia indubitatae veritatis manifestatio est auctoritas universorum, et perfecta ratio facta est ubi nemo dissensit [ Lips. in [Col. 0030A] marg. dissentit]. Ita ut qui contra hoc sentire nitatur, hujus prima statim fronte non tam sit audienda assertio, quam damnanda perversitas: quia praejudicium secum damnationis exhibuit, qui judicium universitatis impugnat; et audientiae locum non habet, qui a cunctis statuta convellit. Confirmata enim semel ab omnibus veritate, quidquid contra id venit, hoc ipso statim falsitas esse noscendum est, quod a veritate dissentit. Ac per hoc sufficere ei etiam id solum convenit ad sententiam damnationis, quod discrepat a judicio veritatis. Sed tamen quia rationi non obest sermo rationis, et semper veritas ventilata plus rutilat, meliusque est errantes disputationis curatione corrigi, quam censurae severitate damnari; curanda est, quantum in nobis est, per [Col. 0030B] divinam opem in novis haereticis vetus haeresis, ut, recepta per sacram misericordiam sanitate, medela potius eorum det sanctae fidei testimonium quam damnatio justae severitatis exemplum. Adsit tantum disputationi ac sermoni de se habito ipsa Veritas, et pietate illa qua Deus ad homines venire dignatus est humanis erroribus opituletur, qui ad hoc se vel maxime in terris atque in homine nasci voluit, ut falsitati amplius locus esse non posset.

Quoniam libello primo quaedam praemisimus, quibus ⁜ a novum haereticum ex antiquis haereseos stirpibus pullulare approbaremus, sufficere quidem ei ad excipiendam justae damnationis sententiam debet priorum haereticorum justa damnatio. Quia cum easdem radices habeat, atque iisdem erroribus [ Lips. in marg. scrobibus] emergat, satis jam in auctoribus suis ipse damnatus est; maxime cum idipsum quod ipsi asserunt, etiam hi qui proxime ante hos male secuti sunt bene condemnarint, ut sufficere [Col. 0029D] his abunde jam in alterutrum suorum exempla debeant, vel horum scilicet qui emendati, vel eorum qui condemnati sunt. Si enim corrigi queunt, habent in suorum correctionibus medelam; si corrigi non queunt, habent in suorum damnatione sententiam: [Col. 0030C] tamen ne praejudicio magis adversum eos quam judicio uti velle existimemur, ipsam eorum in medium pestiferam propositionem, vel potius blasphemantem amentiam proferamus: Sumentes in omnibus scutum fidei, et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) , scilicet ut resurgens vetusti draconis caput idem divini sermonis gladius etiam nunc in novis anguibus desecet, qui prius in antiquis serpentibus amputavit. Nam cum idem horum error sit qui illorum fuit, pro desectione istorum haberi debet desectio illorum: et quia renascentes colubri pestiferos in Ecclesia Domini flatus agunt et tabescere quosdam sibilis suis faciunt, jungenda est propter [Col. 0030D] novas infirmitates antiquis curationibus recens medela, ut etiam si illud quod prius actum est non valet ad languoris damnationem [ Lips. in marg. curationem], hoc tamen quod nunc agimus valeat ad languentium sanitatem.

Dicis itaque, quisquis es ille haeretice, qui Deum [Col. 0032A] ex Virgine natum negas, Mariam matrem Domini nostri Jesu Christi ⁜ a Θεοτόκον, id est, matrem Dei, appellari non posse, sed Χριστοτόκον., hoc est, Christi tantum matrem, non Dei nemo enim, inquis, [Col. 0035A] ⁜ a antiquiorem se parit. Ac de hoc quidem tam stulto argumento, quo nativitatem Dei carnali intelligentia aestimandam putas, et mysterium majestatis humanis credis censendum esse rationibus, postea, si Deus annuet, disputabimus; nunc interim et Christum Deum, et Mariam matrem Dei divinis testibus approbemus. Audi itaque loquentem ad pastores de Dei ortu angelum Dei: Natus est, inquit, vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus, in civitate David (Lucae II) . Ne solum utique in Christo hominem intelligeres, et Domini tibi et Salvatoris nomen adjecit, scilicet ut quem Salvatorem esse cognosceres, Deum nequaquam esse dubitares; et cum salvandi virtus non nisi divinae competeret potestati, divinae esse eum potentiae non ambigeres, in quo potentiam [Col. 0035B] salvandi esse didicisses. Sed hoc incredulitati tuae parum fortasse videatur, quia cum angelus Dominum potius et Salvatorem quam Deum aut Dei Filium nominavit, cum utique impiissime Deum neges quem Salvatorem esse fatearis. Audi quoque archangelum Gabrielem Mariae virgini praedicantem: Spiritus, inquit, sanctus veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi: ideo et quod nascetur in te sanctum, vocabitur Filius Dei (Lucae I) . Vides quemadmodum nativitatem Dei indicaturus, Divinitatis opera praemiserit? Spiritus enim sanctus, inquit, veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Pulcherrime loquens angelus, divinitate verborum, majestatem divini operis explicuit. Spiritus enim sanctus Virginis interiora sanctificans, et in his potentia divinitatis suae [Col. 0035C] spirans, ⁜ b humanae se inseruit miscuitque naturae, atque id quod alienum a se fuerat suum fecit, virtute id sua, scilicet, ac majestate praesumens. Ac ne ad introitum divinitatis humana fortasse infirmitas non subsisteret, venerandam omnibus Virginem virtus Altissimi roboravit, ut corpoream imbecillitatem circumfusa umbrae suae protectione firmaret, et ad consummandum conceptus sacri inenarrabile sacramentum humana infirmitas non deficeret, quam divina obumbratio sustineret. Spiritus ergo, inquit, sanctus veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Si nasciturus itaque de sana Virgine homo tantummodo solitarius erat, quid tanto agebatur sacri adventus nuntio? quid tanto divinitatis ipsius apparatu? [Col. 0036A] Si utique homo ex homine, et caro tantummodo nascebatur ex carne, jussio quippe tantum ad id potuerat aut voluntas divina sufficere. Si enim ad fabricandos coelos, fundandam terram, creandum mare, sedes denique et thronos, et angelos, et archangelos, et principatus, et potestates, si ad creandam postremo omnem coelestem militiam, et ad illa innumera divinorum exercituum millium millia, sola sibi tantum voluntas Dei imperiumque suffecit (quia ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt (Psalm. XXXII) , cur id ad conceptionem (ut tu ais) unius hominis parum visum est, quod satis ad procreationem divinorum omnium fuit? et id potentia ac majestas Dei in ortu unius infantuli parum credidit, quod ad conditionem terrenorum omnium [Col. 0036B] coelestiumque suffecit. Sed illud utique est, quod illa omnia opera acta fuerant per jussionem Dei; nativitas autem agenda non erat nisi per adventum, quia et concipi ab homine Deus nisi se donante, et nasci nisi se illabente, non poterat; et ideo archangelus superventuram Virgini majestatem sacram indicabat, videlicet ut quia agi tanta res per hominum officium non valebat, ipsius ad futuram deceret [ Lips. in marg. diceret] majestatem in conceptu, qui erat futurus in partu. Et ideo descendit Verbum Filius, adest majestas Spiritus sancti, virtus obumbravit Patris, utique ut in sacramento sacrae conceptionis omnis esset cooperatio Trinitatis. Ideo inquit: Et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Bene addidit, ideo, ut ostenderet scilicet [Col. 0036C] ideo haec secutura, quia fuerant illa praemissa; et quia Deus supervenisset in conceptione, ideo Deus futurus esset in partu. Rationem ergo tantae rei puellae reddidit nescienti, dicens: Utique quia Spiritus sanctus superveniet, et quia virtus Altissimi obumbrabit, ideo et quod nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei. Hoc est dicere: Ne ignores, inquit, hunc tantae rei apparatum, hoc tanti mysterii sacramentum, ideo in te tota veniet majestas Dei, quia ex te nascetur Filius Dei. Quid hic ultra adhuc ambigi, aut quid amplius dici potest? Deum dixit superventurum, Dei Filium nasciturum. Tu quaere nunc, si placet, quomodo aut Dei Filius Deus non sit; aut quomodo quae Deum edidit, Theotocos, id est, Dei [Col. 0037A] mater esse non possit? Sufficere ergo haec tibi sola, immo sufficere haec tibi summa deberent.

Sed quia testimonia sacrae nativitatis abunde suppetunt, utpote quae idcirco omnia scripta sunt ut ipsius testes essent, inspiciamus in pauxilla aliqua portione, etiam ad nuntiationem de Deo veteris Testamenti, ut intelligas futurum ex Virgine Dei ortum, non tunc tantum cum factus est nuntiatum, sed etiam ab ipso admodum mundi ortu esse praedictum; revera ut quia ineffabile opus agendum erat, tolleret quandoque incredulitatem rerum praesentium praemissa semper annuntiatio futurorum. Ait itaque [Col. 0037B] Isaias propheta: ⁜ a Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et ⁜ b vocabunt nomen ejus ⁜ c Emmanuel, quod est interpretatum, Nobiscum Deus (Isaiae VII) . Quis est hic incredulae ambiguitati locus? Concepturam propheta virginem dixit, virgo concepit; filium nasciturum, filius natus est; vocandum Deum, vocatur [Col. 0038A] Deus. Hoc enim appellatur nomine, quod natura. Unde cum vocandum eum Dei Spiritus Deum dixerit, probat se ab Spiritu Dei vacuum, qui se a consortio reddit divinae nuncupationis alienum. Ecce ergo, inquit, virgo concipiet, et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum, Nobiscum Deus. Sed illud est forsitan quo se infidelis vertat tergiversatio, ut dicat hoc quod vocandum eum Deum propheta dixerat, non tam ad majestatem divinitatis quam ad appellationem nominis pertinere. Sed quid facimus ⁜ d quod appellatus hoc nomine in Evangeliis Christus omnino non est, et tamen mentitus esse per prophetam Dei Spiritus dici non potest? Quid ergo illud est? ut intelligamus utique prophetiam illam divinitatis nomen tunc praedixisse, non carnis. [Col. 0038B] Nam cum ⁜ e aliud in Evangelio homo unitus Deo nomen acceperit, necesse est utique hoc vocabulum hominis fuisse, illud divinitatis. Sed pergamus ulterius, et alia ad veritatem probandam veritatis testimonia convocemus. Ubi enim de Deo agitur, nulla re divinitas melius quam suis testibus approbatur. Ait ergo [Col. 0039A] idem propheta alibi: Filius natus est nobis, parvulus datus est nobis, cujus principatus super humerum ejus, et vocabitur nomen ejus magni consilii angelus, ⁜ a Deus, fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis (Isa. IX) . Sicut superius utique vocandum eum Emmanuel propheta dixerat, ita hic vocandum eum et magni consilii nuntium, et Deum, fortem, et patrem futuri saeculi, et pacis principem dicit, cum utique nullo loco eum in Evangeliis vocatum his nominibus legerimus; ut intelligamus scilicet ⁜ b non carnis esse haec vocabula, sed divinitatis: atque illud in Evangeliis ⁜ c nomen esse hominis suscepti, hoc ⁜ d ingenitae potestatis. ⁜ e Et quia nasciturus in homine Deus erat, ita nomina ipsa per dispensationem sacram fuisse divisa, ut et carni hominis nomen inderet, et divinitati [Col. 0039B] Dei. Vocabitur ergo, inquit, magni consilii nuntius, Deus, fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis. Non hic, quisquis es, o haeretice, non hic propheta ille divino spiritu plenus, exemplo assertionis tuae, illum qui natus est, conflatili statuae et figmento insensibili comparavit. Filius enim, inquit, natus est nobis, parvulus datus est nobis, cujus principatus super humerum ejus, et vocabitur nomen ejus magni consilii nuntius, Deus, fortis. Ne hunc quem annuntiabat alium quam illum qui in carne natus est intelligeres, nomen nativitatis adjecit, dicens: Parvulus natus est nobis, filius datus est nobis. Vides quot cognominibus ad demonstrandam corporalis ortus proprietatem propheta usus sit? et natum enim eum et parvulum nominavit, scilicet ut evidentius significationem [Col. 0039C] natae sobolis nomen exprimeret parvitatis: praevidens absque dubio divinus Spiritus hanc blasphemantium haereticorum perversitatem, his omni mundo Deum qui nascebatur rerum ipsarum vocabulis demonstravit; ut etiam si blasphemare haereticus quaereret, blasphemiae tamen locum penitus invenire non posset. Filius ergo, inquit, natus est nobis, parvulus datus est nobis, cujus principatus super humerum ejus, et vocabitur nomen ejus magni consilii nuntius, Deus, fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis. Parvulum hunc qui natus est, et pacis principem esse docuit, et futuri saeculi patrem, et Deum, fortem. Quis est tergiversandi locus? separari parvulus hic qui natus est a Deo qui in eo natus est non potest; hunc enim quem natum dixit, patrem futuri [Col. 0039D] saeculi nominavit; hunc quem parvulum nuncupavit Deum, fortem praedixit. Quid est, haeretice, quo [Col. 0040A] te conferas? septa et conclusa sunt omnia, non est usquam penitus exeundi locus. Superest ut errorem quem voluntas noluit intelligere, tandem incipiat vel necessitas confiteri. Sed non contenti his quae sufficiunt, quid etiam per alium prophetam Spiritus sanctus dixerit inquiramus: ⁜ f Si affiget, inquit, homo Deum suum, quia vos affigitis me (Malach. III) ? ut evidentiora utique fierent quae prophetabantur, quod de passione Domini nostri propheta cecinit, quasi ipsius de quo dicebat ore praedixit: Si affiget homo Deum suum, quia vos affigitis me? Nonne tibi, quaeso, dixisse hoc Dominus Deus noster quasi ad crucem ductus videtur? Cur, quaeso, Redemptorem vestrum me non agnoscitis? Cur Deum indutum pro vobis carne nescitis? Salvatori vestro necem [Col. 0040B] paratis? auctorem vitae ad mortem ducitis? Deus vester sum, quem suspenditis, Deus vester quem crucifigitis. Quis, rogo, hic error, aut quae insania est? Si affiget homo Deum suum, quia vos affigitis me? Vides quomodo vox haec ipsarum quodammodo quae actae sunt rerum vox sit? Numquid expressius quidquam aut manifestius quaereres? Vides quomodo testimonia sacra natum in carne Dominum Jesum Christum, ab ipsis quodammodo incunabulis usque ad crucem, quam pertulit, prosecuta sint? Cum utique illum quem alibi legis Deum in carne nasci, hic Deum in cruce videas affigi. Et ideo a propheta et illic ubi natus est Deus dicitur, et illic ubi crucifixus est Deus evidentissime nominatur; ne scilicet in aliquo dignitati divinitatis praejudicaret carnis assumptio, [Col. 0040C] et honorem majestatis infringeret vel humilitas corporis, vel contumelia passionis; cum utique augere in nobis affectum ejus et cultum debeat vel dignatio tam humilis nativitatis, vel pietas tam benigna patientis, quia maximum utique et immani simum scelus est, ut ideo apud nos minus honoris habeat, quia plus amoris impendit.

Sed his omissis, quae explicari ideo nullo modo possunt, quia sicut immensitas beneficiorum illius, ita et relatio modum non habet, tempus est ut fortissimum de eo ac manifestissimum testem ejus [Col. 0040D] apostolum Paulum consulamus; fidelissime enim nobis omnia de Deo dicere potest, e cujus semper [Col. 0041A] pectore locutus est Deus. Testatur ergo in hunc modum de gratia atque adventu Domini Dei nostri, missus ad destruendum gentilis superstitionis errorem electus gentium magister: ⁜ a Apparuit, inquit, gratia Dei et Salvatoris nostri omnibus hominibus, erudiens nos ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie et pie et juste vivamus in hoc mundo, exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi (Tit. II) . Apparuit, inquit, gratia Dei Salvatoris nostri. Bene congruo ad ostendendum novae gratiae et generationis adventum sermone usus est. Dicens enim, apparuit, ortum novae gratiae ac nativitatis expressit, quia exinde apparere donum gratiae novae coepit, ex quo Deus in mundo natus apparuit. Digna ergo et congrua hanc [Col. 0041B] novae gratiae lucem verbi proprietate, quasi digito indicante, monstravit. Hoc enim rectissime apparuisse dicitur, quod subita quasi apparitionis luce monstratur. Sicut in Evangeliis apparuisse stellam magis orientalibus legimus (Matth. II) ; et in Exodo, Apparuit, inquit, Mosi angelus in igne flammae rubi (Exod. III) . In omnibus enim et his et aliis visionibus sacris hoc utendum vel maxime verbo Scriptura existimavit, ut apparuisse haec diceret, quae insolita claritate fulgerent. Ita ergo et Apostolus sciens adventum coelestis gratiae, quae ortu sacrae nativitatis apparuit, verbo eam fulgidae apparitionis expressit, ut apparuisse utique id diceret quod novae lucis splendore radiaret. Apparuit ergo gratia Dei Salvatoris nostri. Numquid causari hic aliquid [Col. 0041C] quasi de ambiguitate nominum potes, ut dicas aliud esse Christum, aliud Deum? ut Salvatorem a majestate nominis sui distrahas, et Dominum [ Lips. in marg. Deum] a divinitate secernas? Ecce hic vir Dei ex Deo loquitur, et apparuisse ex Maria gratiam Dei evidentissima praedicatione testatur. Ac ne forte non ex Maria Deum apparuisse diceres, nomen statim addidit Salvatoris, scilicet ut eum natum ex Maria Deum crederes, quem Salvatorem natum negare non possis, juxta illud: Quia natus est vobis hodie Salvator (Luc. II) . O admirabilem et vere a Deo datum gentibus magistrum! qui sciens futuram hanc haereticae pravitatis insaniam, quae in litem vocabula Dei verteret, et calumniari Deo de suis nominibus non timeret, ne Salvatoris vocabulum [Col. 0041D] haereticus a divinitate secerneret, nomen Dei ante praemisit; scilicet ut praemissum Dei nomen omnia sibi quae sequerentur nomina vindicaret, neque ullus in sequentibus solitarium esse hominem Christum crederet, quem in primo statim vocabulo [Col. 0042A] Deum esse didicisset. Exspectantes, inquit idem Apostolus, beatam spem, et adventum gloriae magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi. Vidit profecto ille divinae sapientiae doctor ad insidiosas calliditates diabolicae captionis simplicem tantummodo non sufficere doctrinam, nisi sanctam fidei praedicationem munimine cautionis armasset. Et ideo cum superius nomen Dei Salvatorisque posuisset, hic addidit, Jesu Christi; scilicet ne ad significandum Dominum Jesum Christum sufficere tibi forsitan nomen solum non crederes Salvatoris, et non eumdem Jesum Christum Deum esse intelligeres quem Salvatorem Deum esse cognovisses. Quid ergo ait? Exspectantes, inquit, beatam spem, et adventum gloriae magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi. Nihil hic de [Col. 0042B] nominibus Domini nostri deest, et Deum hic, et Salvatorem, et Jesum et Christum vides. Sed omnia haec videns, omnia in Deo esse perspicis. Audisti enim Deum, sed Salvatorem. Audisti Deum, sed Jesum. Audisti Deum esse, sed Christum. Separari hoc appellationis diversitate non valet, quod divinitas unitate conjunxit. Quidquid libet de his requisieris, idem invenies. Salvator Deus est, Jesus Deus est, Christus Deus est: omne hoc quod audis, ⁜ b plurale est nuncupatione, sed unum est potestate. Quia cum et Salvator Deus sit, et Jesus Deus, et Christus Deus, intelligere apertum est quod omnia haec distinguuntur appellatione, sed junguntur majestate. Et cum evidentissime audias quod unus in singulis nuncupatur Deus, intelligere utique aperte potes quod est in omnibus [Col. 0042C] unus Deus. Ac sic non licet tibi jam ex dissimilitudine Dominicae nuncupationis quaerere discrepantiam potestatis, et pro varietate appellationis diversitatem facere personae. Non licet dicere: Christus ex Maria natus est, et non Deus; Apostolus enim proclamat: Deus. Non licet dicere, Jesus ex Maria natus est, et non Deus; Apostolus enim testatur: Deus. Non licet dicere: Salvator natus est, et non Deus; Apostolus enim confirmat: Deus. Nihil est quo te conferas; quidquid de Dominicis vocabulis sumpseris, ⁜ c Deus est quod nominaris. Nihil est quod dicas, nihil est quod afferas, nihil quod improba falsitate confingas. Potes habere in incredulitate impia quod non credas, non habes in calumniandi occasione quod deneges.

Quamquam quia de divina hac Salvatoris Domini [Col. 0043A] nostri gratia paulo superius loqui coepimus, volo ut de eadem re adhuc ex lectionibus sacris aliqua dicamus. Legimus in Actibus Apostolorum, apostolum Petrum eos qui, Evangelium recipientes, nihilominus tamen jugum vetustae legis portandum esse censebant, ita redarguentem: Quid, inquit, tentatis Deum, imponere jugum super cervices discipulorum, quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus? Sed per gratiam Domini nostri Jesu Christi credimus salvari, quemadmodum et illi (Actor. XV) . Donum certe gratiae hujus per Jesum Christum datum apostolus dicit. Responde mihi nunc, si placet, gratiam hanc quae ad salutem omnium data est, ab homine, an a Deo datam existimes? Si ab homine, reclamat tibi Vas Dei Paulus, dicens: Apparuit gratia Dei Salvatoris [Col. 0043B] nostri (Tit. II) . Divini esse gratiam hanc docet muneris, non imbecillitatis humanae. Et sane etiam si sacrum testimonium non suppeteret, ipsa rei veritas testimonio erat, quia praestare rem perpetui et immortalis boni fragilia et terrena non possunt, nec dare quisquam alteri valet quo ipse indiget, aut tribuere illius rei copiam cujus rei inopiam sustinere fateatur. A Deo ergo necesse est gratiam datam non neges. Deus ergo est qui dedit, data autem est per Dominum nostrum Jesum Christum; ergo Dominus Jesus Christus Deus. Si autem est ille, utique ut est, Deus, ergo illa quae Deum peperit, Theotocos, id est, genitrix Dei. Nisi forte ad tam ridiculam blasphemiae contradictionem tendere velis, ut illam ex qua Deus natus est, Dei matrem [Col. 0043C] neges: cum illum qui natus est, Deum negare non possis. Sed videamus tamen quid de hac eadem Domini nostri gratia etiam Evangelium Dei senserit. Gratia, inquit, et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I) . Si solitarius homo Christus, quomodo haec facta per Christum? Unde in eo virtus divina, si in eo sola, ut ais, humana conditio? Unde coelestis largitas, si terrena paupertas? Nemo enim potest tribuere quod non habet. Dans ergo divinam gratiam Christus, habuit quod dedit. Neque enim potest harum diversissimarum inter se rerum quis differentiam sustinere, ut simul et patiatur indigentiam inopis, et habeat munificentiam largientis. Et ideo sciens apostolus Paulus omnes divitiarum coelestium thesauros in Christo esse, recte ad Ecclesias scribit: [Col. 0043D] Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum (I Cor. XVI) . Qui scilicet saepius jam docuerat eumdem Deum esse quem Christum, cunctamque in illo majestatem deitatis esse, et omnem in eo corporaliter plenitudinem Divinitatis habitare, recte utique jam sine adjectione nominis Dei solam precatur gratiam Christi. Quia cum eamdem docuerit saepius gratiam Dei esse quam Christi, plenissime nunc solam precatur gratiam Christi, quia in gratia Christi omnem scit Dei gratiam contineri. Gratia ergo, inquit, Domini nostri Jesu Christi vobiscum. Interrogo te, quisquis [Col. 0044A] es, o haeretice, scribens haec ad Ecclesias Paulus, quid his precabatur ad quos scribebat? Gratia enim, inquit, Domini nostri Jesu Christi vobiscum. Si homo ⁜ a solitarius Jesus Christus, ergo et ille optans dari Ecclesiis gratiam Christi, gratiam dari hominis optabat; et dicens, gratia Christi vobiscum, hoc dicebat, gratia hominis vobiscum, gratia carnis vobiscum, gratia imbecillitatis corporeae, gratia fragilitatis humanae Aut cur omnino nomen gratiae ipsius nominaret, si gratiam hominis optaret, quia optandi ratio non subsistebat, ubi non erat quod optaretur, nec precandum erat ut ejus gratia his contingeret, qui substantiam, ut ais, ipsius quae optabatur gratiae non haberet? Ergo vides haec stulta esse penitus et ridicula; immo potius non ridicula, sed deflenda: [Col. 0044B] ea enim quae quibusdam facilioribus sunt ridicula; piis ac fidelibus flenda sunt, quia in stultitia vestrae infidelitatis illi effundunt lacrymas charitatis, et in insipientia impietatis alienae illi habent lacrymas pietatis suae. Resipiscamus ergo aliquando, et respiremus, quia sensus hic non sapientia tantum, sed etiam spiritu caret cum sit utique et spiritali sapientia vacuus, et spiritu salutis alienus.

Sed dicas forsitan gratiam hanc Domini nostri Jesu Christi, de qua Apostolus scribit, non cum ipso natam, sed postea ei illapsu divinitatis infusam; [Col. 0044C] quia et homo ipse a te Dominus noster Jesus Christus, quem solitarium dicis, non cum Deo natus, sed postea a Deo dicatur assumptus, ac per hoc totum, homini illi gratiam quando et divinitatem datam? Neque nos aliud dicimus quam quod divina gratia cum divinitate descenderit, quia et divina gratia Dei sit et largitio quodammodo ipsius divinitatis ac donum munificentia gratiarum. Temporis ergo inter nos forsitan putetur magis quam rei esse distantia, quia divinitatem quam nos cum Domino Jesu Christo natam, tu postea dicas infusam. Sed illud est quod natam cum Domino divinitatem negans, nec postea fideliter confiteri potes, quia non potest una eademque res in parte esse impia, et in parte probari pia, et eadem in portione fidei et in portione esse perfidiae. [Col. 0044D] Primum ergo illud a te requiro: Dominum nostrum Jesum Christum, qui ex Maria virgine natus est, hominis tantum filium, an etiam Dei dicas Filium? Nos enim, id est, catholicorum omnium fides, nos, inquam, omnes utrumque hoc et credimus, et intelligimus, et scimus, et confitemur, quod et hominis est filius, quia ex homine natus est, et Dei Filius, quia ex Divinitate conceptus. Tu ergo utrumque hoc, id est Dei Filium atque hominis, an tantum hominis esse asseris? Si tantum hominis, reclamant tibi apostoli, reclamant prophetae, reclamat [Col. 0045A] denique ipse ⁜ a per quem est facta conceptio Spiritus sanctus. Obruitur impudentissimum os tuum cunctis divinorum apicum testimoniis; obruitur sacris voluminibus sanctis testibus; obruitur denique ipso Dei Evangelio, quasi divina manu. Et Gabriel ille magnus, qui in Zacharia vocem incredulam virtute verbi sui coercuit, multo magis in te blasphemam atque impiam suo ipso ore damnavit, dicens ad Mariam [Col. 0046A] virginem Dei matrem: Spiritus, inquit, sanctus veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Ideo et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Lucae I) . Vides quod ut secundum carnem hominis fieret filius Jesus Christus, ante est Filius Dei praedicatus? Paritura enim Dominum virgo Maria, sancto in se Spiritu descendente et virtute Altissimi cooperante concepit. Ac per hoc intelligis ⁜ b quod [Col. 0047A] Domini Salvatorisque nostri inde est origo, unde conceptus; et cum descendente in Virginem totius Divinitatis plenitudine natus sit, filius esse hominis non poterat, nisi prius Dei Filius fuisset, et ideo missus ad annuntiandam sacri ortus nativitatem angelus Dei, cum sacramentum conceptionis ante dixisset, partui ipsi nomen imposuit, dicens: ⁜ a Ideo et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (hoc est, illius Filius nuncupabitur ⁜ b quo generante est generatus). Dei ergo Filius Jesus Christus, quia et a divinitate genitus, et ⁜ c a divinitate conceptus. ⁜ d Si autem Dei Filius, ergo indubitanter Deus; si autem Deus, ergo gratia Dei non carens, neque enim ea re umquam caruit quam ipse fecit. Gratia enim et veritas per Jesum Christum facta est.

Omnis ergo in eo gratia, omnis virtus, omnis potentia, omnis divinitas, omnis denique divinitatis ac majestatis ipsius plenitudo cum eo atque in eo semper fuerunt, sive in coelo, sive in terra, sive in utero, sive in ortu: nihil umquam Deo de Deo defuit; semper enim cum Deo deitas, non loco umquam ab eo, non tempore separata: ubique enim Deus totus, ubique perfectus, non divisus, non demutatus, non imminutus est; quia nec addi umquam Deo nec detrahi quidquam potest: sic enim imminutionem deitatis non habet, sicut nec augmentum. Idem ergo in terris fuit, qui et in coelis; idem in humilibus, qui [Col. 0049A] in excelsis; idem in hominis exiguitate, qui in Dei majestate. Et ideo bene Apostolus Christi gratiam nominans (I Corint. XVI) , Dei gratiam nominabat, quia Christus totum erat quod Deus: omnis in ipsa statim hominis conceptione Dei virtus, omnis divinitatis venit plenitudo. Inde enim illi omnis divinitatis perfectio, unde et origo. Neque enim umquam sine Deo fuerat homo ille, qui utique hoc ipsum quod erat, a Deo acceperat. Hoc itaque primum, velis, nolis, negare non potes, quod Dominus Jesus Christus Filius Dei sit; Archangelo utique clamante [Col. 0050A] in Evangeliis: Quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei (Lucae I) . Hoc autem posito, scito te quidquid de Christo legeris, de Dei Filio legere; quidquid de Domino aut Jesu legeris, Dei Filium nominant: omnia haec ejus vocabula, Filium Dei clamant. Et ideo tu in his omnibus quaecumque audieris, nomen divinitatis agnoscens, cum in omnibus videas te Dei Filium intelligere debere, argumentare, si placet, quomodo Deum valeas a Dei Filio separare.

Scribens Romanis divinus ille Ecclesiarum magister, cum argueret, immo defleret Judaeorum, id est, fratrum suorum infidelitatem, his verbis usus est: ⁜ a Optabam, inquit, anathema esse ipse ego a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitae, quorum adoptio est filiorum, et gloria, et testamentum, et legislatio, et obsequium, et promissiones; ⁜ b quorum patres, ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX) . O affectum, et fidelissimi apostoli, et piissimi propinqui, qui inaestimabili [Col. 0049C] charitate mori vult, et pro cognatis ut proximus, et pro discipulis ut magister. Et quae tandem causa ut mori vellet? una utique, ut illi viverent. Vita autem eorum in quo continebatur? in hoc scilicet, ut ipse ait, ut Deum Christum secundum carnem natum ex sua carne cognoscerent. Et ideo utique Apostolus plus dolebat, quia eum ex Israel natum non intelligerent, qui ex suis editum plus amare deberent. Ex quibus Christus, inquit, secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX) . Eum scilicet ex illis Christum natum ait secundum carnem, qui sit super omnia Deus benedictus in saecula. Christum utique secundum carnem natum ex illis non negas; sed idem qui ex illis natus [Col. 0050B] est, Deus est. Quid circumis? quid tergiversaris? Christum ex Israel natum secundum carnem Deum esse Apostolus dicit. Tu doce quando non fuerit. Ex quibus Christus, inquit, secundum carnem, qui est super omnia Deus. Vides quia hoc Apostolus unitate conjunxerit, separari omnino non potest Deus a Christo. Sicut enim ex illis Christum Apostolus praedicat, ita Deum in Christo esse confirmat. Aut utrumque hoc neges necesse est, aut utrumque fatearis Natus secundum carnem Christus ex illis dicitur, sed idem in Christo Deus ab Apostolo praedicatur. Unde et alibi: Deus enim erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V) . Dividi hoc ab alterutro nequaquam potest. Aut Christum ex illis editum denega, aut ex Virgine Deum in Christo [Col. 0050C] editum confitere: Qui est, inquit, super omnia Deus benedictus in saecula.

Sufficere quidem fidelibus ad indicandam majestatem divinitatis nomen Dei abunde potuit: sed addendo, super omnia Deus benedictus, blasphemiam perfidae assertionis exclusit; ne quis scilicet impiorum vocabulum Dei interdum etiam hominibus temporarie dono divinae dispensationis indultum, ad injuriam summae divinitatis assumeret, et contumeliosis Deo comparationibus coaptaret, sicut utique illud ubi ad Moysen dicit Deus: ⁜ c Dedi te deum Pharaoni [Col. 0051A] (Exod. VII) , aut illud, Ego dixi, Dii estis (Psal. LXXXI) , cum utique evidentissimam indulti nominis habeat significationem. Nam ubi dicit, Ego dixi, non tam nomen est potestatis quam sermo dicentis. Sed et illud ubi dicit, Dedi te deum Pharaoni, non divinitatem accipientis, sed potestatem dantis exposuit. Nam cum dixerit, dedi, in illo utique significata est Dei potestas qui dedit, non divinitatis natura in eo qui accepit. De Deo autem ac Domino nostro Jesu Christo cum dicitur, qui est super omnia Deus benedictus [Col. 0052A] in saecula, et res statim probatur in verbo, et verbi res demonstratur in nomine, quia Dei nomen in Dei Filio ⁜ a non significatio est adoptionis indultae, sed veritas proprietasque naturae.

Itaque, inquit idem Apostolus, ⁜ b Nos neminem ex hoc novimus secundum carnem, ⁜ c et si cognovimus [Col. 0053A] secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus (II Cor. V) . Bene sibi cuncta sacri sermonis scripta conveniunt, et in omni penitus sui parte, etiam ubi verborum specie non consonant, rerum tamen virtute concordant: sicut in hoc quod ait, et si cognovimus Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus; testimonium enim dicti praesentis confirmatio superioris est, quo dixit, Ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX) . Illic enim posuit, ex quibus Christus secundum carnem; hic autem, et si cognovimus Christum secundum carnem; illic, qui est super omnia Deus; hic autem, Christum secundum carnem nunc jam non novimus. Species verborum est alia, sed rei virtus una; eumdem enim quem illic secundum carnem [Col. 0053B] natum Deum super omnia praedicat, hic secundum carnem se jam non nosse confirmat. Ideo scilicet, quia eumdem quem natum in carne noverat Deum, in saecula confitetur, et ideo a se eum ignorari secundum carnem, quia sit super omnia Deus benedictus in saecula; ac per hoc et illud ibi, qui est super omnia Deus, et hoc dicit, Non novimus jam Christum secundum carnem, quia est Deus benedictus in saecula. Ascendit ergo quodammodo, quasi in altiorem gradum doctrinae apostolicae praedicatio, et licet sibi sensu in utroque conveniat, sacramentum tamen perfectae fidei quasi sententia expressiore confirmat, dicens: Et si cognovimus secundum carnem Christum, sed ⁜ a nunc jam non novimus, videlicet, quia prius eum et hominem scimus et Deum, nunc tantum Deum. [Col. 0053C] Cessante enim infirmitate carnis, nihil in eo jam novimus nisi virtutem divinitatis; quia totum in eo virtus est majestatis divinae, ubi esse desiit infirmitas imbecillitatis humanae. Omne ergo penitus hoc testimonio mysterium et sumptae carnis et perfectae divinitatis [Col. 0054A] exposuit. Dicens enim, Et si cognovimus Christum secundum carnem, sacramentum nati in carne Dei locutus est; adjiciens autem, Nunc jam non novimus, vim depositae infirmitatis explicuit. Ac per hoc cognitio illa carnis ad significationem pertinet hominis, ignoratio autem ad honorem divinitatis: Hoc est enim dicere, Cognovimus Christum secundum carnem, quamdiu quod secundum carnem agnosceretur, fuit; nunc jam non novimus postquam esse desivit. ⁜ b Natura enim carnis in spiritualem est translata substantiam; et illud quod fuerat quondam hominis, factum est totum Dei. Et ideo non novimus Christum secundum carnem, quia absorpta per divinam majestatem infirmitate corporea, nihil sacro resedit corpori ex quo imbecillitas in eo carnis possit [Col. 0054B] agnosci. Ac per hoc quidquid fuerat prius substantiae duplicis, factum est virtutis unius. Cum utique non sit dubium Christum qui crucifixus est ex infirmitate nostra, totum vivere ex majestate divina.

Quod scilicet Apostolus omni scriptorum suorum corpore praedicans, bene etiam ad Galatas scribens ait: Paulus apostolus non ab hominibus neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem (Galat. I) . Vides quam bene sibi in prioribus praesentibusque conveniat. Illic enim dicit, nunc jam non novimus Christum secundum carnem; hic ait, [Col. 0054C] non ex hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum. Patet quemadmodum etiam hic idem quod in superioribus doceat. Dicens enim, missum se non per hominem, hoc dicit, non novimus Christum secundum carnem; et ideo ⁜ c non per hominum missum, [Col. 0055A] sed per Jesum, quia per Christum missus, non per hominem missus sum, sed per Deum; nomen enim in eo jam hominis non cadit, in quo totum sibi divinitas vindicavit. Et ideo cum dixisset missum se non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum, bene addidit, et Deum Patrem; hoc est, missum se a Deo Patre et a Deo Filio esse designans. In quibus utique licet propter mysterium sacrae et ineffabilis generationis, duplex sit persona, generantis et geniti, una tamen est virtus mittentis Dei. Et ideo ille missum se a Deo Patre et Deo Filio dicens, in personis quidem dualem ostendit numerum, sed in missione unam docuit potestatem.

Sed per Christum, inquit, Jesum, et Deum Patrem, qui suscitavit eum a mortuis. Praeclarus utique et admirabilis magister, sciens Dominum Jesum Christum sicut verum Deum, ita et verum hominem praedicandum, ita semper majestatem divinitatis in eo praedicat, ut Incarnationis confessionem penitus non relinquat: excludens utique et ⁜ a phantasma Marcionis Incarnatione vera, et ⁜ b paupertatem Hebionis divinitate perfecta; ne scilicet per alterutram blasphemiae perversitatem Dominus Jesus Christus [Col. 0056A] aut homo penitus sine Deo, aut Deus sine homine credatur. Bene ergo Apostolus missum se sicut a Deo Patre, ita et a Deo Filio praedicans, confessionem statim Dominicae Incarnationis adjunxit, dicens: Qui suscitavit eum a mortuis; verum scilicet incarnati Dei corpus suscitatum a mortuis docens juxta illud: Et si cognovimus Christum secundum carnem; bene addens, sed jam non novimus. Hoc enim se in eo nosse dicit secundum carnem, quod sit a mortuis suscitatus. In eo vero se eum jam non nosse secundum carnem, quod cessante carnis fragilitate, in sola eum noverit Dei esse virtute. Fidelis scilicet praedicandae Dominicae divinitatis et satis idoneus testis, qui in principio vocationis suae coelitus castigatus, majestatem suscitati a mortuis Domini [Col. 0056B] nostri Jesu Christi, non fide tantum animi sui crederet, sed ⁜ c etiam oculis corporalibus approbasset.

Unde etiam ⁜ d apud Agrippam regem et caeteros mundi judices disserens, ita ait: Dum irem Damascum cum potestate et permissu principis sacerdotum, die media in via vidi, rex, de coelo supra splendorem solis circumfulsisse me lumen, et omnes qui mecum [Col. 0057A] simul erant: omnesque nos cum decidissemus in terram, audivi vocem dicentem mihi Hebraica lingua, Saule, Saule, quid me persequeris? durum est tibi contra stimulum calcitrare. Ego autem dixi: Quis es, Domine? Dominus autem dixit ad me: Ego sum Jesus Nazarenus, quem tu persequeris (Act. XXVI) . Vides quod eum Apostolus, quem in tanto majestatis fulgore viderat, recte jam se secundum carnem non nosse dicebat. Cum enim jubar illud divini luminis quod sustinere non potuit, in ipsa sui prostratione vidisset, vox haec secuta est: Saule, Saule, quid me persequeris? Cui quaerenti quis esset, ita evidenti Dominus personae suae significatione respondit: Ego sum Jesus Nazarenus, quem tu persequeris. Te, te, inquam, haeretice, nunc interrogo, te [Col. 0057B] appello: credis de se Apostolo, aut non credis? Aut si parum id aestimas, credis de se Domino, aut non credis? Si credis, finita quaestio est. Hoc enim necesse est quod nos credimus, credas. Nos enim, juxta Apostolum, et si cognovimus Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus. Nos Christum contumeliis non afficimus, nos carnem a Deo non separamus, et totum quod Christus est, esse in Deo credimus. Tu ergo si idem quod nos credimus, credis, eadem necesse est fidei sacramenta fatearis. Si autem a nobis dissides, si neque Ecclesiis, neque apostolo, neque ipsi denique de se Deo credis, ostende nobis in hoc quod Apostolus vidit, quid sit caro, et quid sit Deus. Ego enim hic discernere nihil valeo: video ineffabilem illuminationem, video [Col. 0057C] inexplicabilem claritatem, video splendorem humanae fragilitati intolerabilem, et supra id quod ferre mortales oculi queunt, inaestimabilem majestatem, Dei luce fulgentem. Quae hic divisio, quae hic discretio est? In voce Jesum audimus, in majestate Deum cernimus; quid est aliud, nisi ut in una eademque substantia Deum et Jesum esse credamus? Volo tamen de hoc eodem adhuc aliquid apud te loqui. Dic mihi, quaeso, si tibi nunc persequenti fidem catholicam id appareret quod ignoranti Apostolo tunc apparuit, si te inopinantem atque securum fulgor ille circumdaret, et perculsum atque perterritum splendor immensi luminis consterneret, jaceresque in tenebris oculorum atque errorum tuorum, quas tibi immensas et ineffabiles angustias pavor [Col. 0057D] mentis augeret! Dic mihi, obsecro, cum te imminentis mortis formido premeret, et terror comminantis [Col. 0058A] desuper majestatis urgeret, audires quoque illud in tanta mentis confusione dignum perfidia tua nomen, Saule, Saule, quid me persequeris? et quaerenti tibi quis esset, responderetur a coelo: Ego sum Jesus Nazarenus, quem tu persequeris; quid diceres? Nescio, non ad plenum adhuc credo, deliberare amplius mecum volo quem te esse existimem, qui e coelo loqueris, qui me fulgore tuae divinitatis obruis, cujus vocem audio et majestatem ferre non possum. Tractandum mihi de hoc negotio est, credendum tibi sit, an non credendum; Christus sis tu, an Deus: si Deus solus sis, an in Christo; si Christus solus sis, an in Deo. Discretionem hanc subtiliter observari et diligenter considerari volo quid credendus sis, quid judicandus sis. Nolo enim [Col. 0058B] aliquid de officio meo perdere, ut cum te ut hominem despiciam, aliquid tibi divini honoris impendam. Si ergo ut Paulus tunc apostolus jacuit, prostratus humi jaceres, et fulgore divini luminis obrutus extremos spiritus ageres, haec forsan diceres, hac otiosa loquacitatis garrulitate gannires. Sed quid facimus? quod aliud tunc Apostolo visum est. Et cum tremens ac semianimis concidisset, dissimulandum ultra non censuit, deliberandum amplius non putavit; suffecitque ei quod ineffabilibus experimentis quem ignorans hominem esse credidit, admonitus Deum esse cognovit: non dissimulavit, non distulit; nec male conceptum errorem infideli amplius deliberatione suspendit, sed audito e coelis Jesu Domini sui nomine, subdita ut famulus, trepida [Col. 0058C] ut flagellatus, devota ut conversus voce respondit: Quid faciam, Domine? Itaque paratissima ac devotissima fide id statim meruit, ut quem fideliter credidit, eo ipso jugiter non careret; et ad quem corde transierat, is in cor ejus ipse transiret, dicente ipso de se Apostolo: An experimentum ⁜ a quaeritis ejus qui in me loquitur, Christus (II Cor. XIII) ?

Quo loco volo, haeretice, ut mihi disseras, hunc quem loqui Apostolum intra se dicit, homo sit an Deus? Si homo, quomodo in corde ejus corpus loqui poterat alterius? Si Deus, ergo jam non homo Christus, [Col. 0058D] sed Deus: quia cum locutus in Apostolo Christus sit, et ⁜ b loqui in eo non potuerit nisi Deus, ergo [Col. 0059A] locutus in eo est Christus Deus. Vides itaque nihil esse hic jam quod dici queat, nec disjunctionem aut divisionem aliquam inter Christum fieri et Deum posse, quia totus in Christo Deus, et totus in Deo Christus. Nulla hic recipi disseparatio potest, nulla discissio: una tantum est simplex, una tantum pia, una tantum sana confessio, adorare, amare et colere Christum Deum. Vis autem adhuc plenius et cumulatius scire nullam inter Deum et Christum esse distantiam, et eumdem penitus Deum intelligendum esse quem Christum? audi Apostolum ad Corinthios loquentem: Omnes enim nos, inquit, manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum, sive malum (II Cor. V) . Alio autem loco ad Romanam Ecclesiam [Col. 0059B] scribens: Omnes, inquit, astabimus ante tribunal Dei (Rom. XIV) . Scriptum est enim: Vivo ego, dicit Dominus, quia mihi flectetur omne genu, et confitebitur omnis lingua Deo (Isaiae XLIX) . Vides ergo unum atque idem tribunal Dei futurum esse quod Christi? Intellige ergo indubitanter Christum Deum; et ubi vides inseparabilem penitus Christi ac Dei esse substantiam, inseparabilem quoque agnosce esse personam. Nisi forte quia Apostolus in alia nos manifestandos epistola ante tribunal Christi, in alia ante tribunal Dei dixit, duo forte tribunalia facias, et alios judicandos a Christo, alios a Deo censeas. Sed haec frivola et furiosa sunt, et insanientibus insaniora. Agnosce ergo omnium Dominum, agnosce universitatis Deum, agnosce in tribunali Christi tribunal Dei. Ama vitam, [Col. 0059C] ama salutem tuam, ama a quo creatus es, metue a quo judicandus es. Velis enim, nolis, manifestandus ante tribunal Christi es, et seposita impietatis blasphemia, ac verborum infidelium cantilena, si aliud putas tribunal Dei esse quam Christi, venies ante tribunal Christi, et invenies utique documento inexplicabili ipsum tribunal Dei esse quod Christi, [Col. 0060A] totamque in Filio Dei Christo et Filii Dei majestatem et Patris Dei potestatem. Non enim Pater judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem (Joan. V) . Qui enim negat Patrem, et Filium: omnis qui negat Filium, nec Patrem habet; ⁜ a qui confitetur Filium, et Patrem habet (I Joan. II) . Disce itaque inseparabilem esse Patris ac Filii honorem, inseparabilem dignitatem; neque honorari Filium sine Patre, nec Patrem posse sine Filio. Honorare autem Deum ac Dei Filium, nisi in Christo unigenito Dei Filio nullus valet, quia spiritum ipsum utique honorandi Dei, nisi in spiritu Christi habere non potest, dicente Apostolo: Vos autem in carne non estis, sed in spiritu; si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem [Col. 0060B] Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII) . Et iterum: Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat. Quis est qui condemnet? Christus Jesus, qui mortuus est, immo qui resurrexit (Ibid.) . Vides ergo jam, etsi non vis, nullam omnino penitus vel inter Spiritum Dei et Spiritum Christi, vel inter judicium Dei et judicium Christi esse distantiam. Tu elige utrum malis, alterum enim fieri necesse est, ut aut Christum Deum esse fide intelligas, aut in Christo Deum damnatione cognoscas.

Sed videamus tamen caetera quae sequuntur. Scribens [Col. 0060C] ad Corinthiorum Ecclesiam idem, de quo superius locuti sumus, doctor Ecclesiarum omnium Paulus, ita locutus est: Judaei, inquit, signa petunt, et Graeci sapientiam quaerunt: nos autem praedicamus Christum crucifixum, ⁜ b Judaeis quidem scandalum, ⁜ c gentibus autem stultitiam, ipsis autem qui salvi fiunt, Judaeis atque Graecis, ⁜ d Christum Dei virtutem et Dei [Col. 0061A] sapientiam (I Corinth. I) . O fortissimum fidei Magistrum! cui docenti Ecclesias parum etiam hoc loco visum est ut Christum Deum esse diceret nisi crucifixum addidisset, scilicet ut ad exertissimam ac validissimam fidei doctrinam eumdem quem crucifixum diceret, Dei sapientiam praedicaret. Non ergo subtilitate aliqua aut circumitione verborum usus est, nec in praedicando Domini Evangelio crucis Christi nomen erubuit. Et licet hoc scandalum esset Judaeis, et stultitia gentibus, ⁜ a Deum audire natum, Deum audire corporeum, Deum audire passum, Deum audire crucifixum; non tamen ille propter Judaici scandali impietatem, virtutem pietatis suae non enervavit, aut propter alienae stultitiae infidelitatem fidei suae robur imminuit; sed palam, constanter, fortiter eum quem [Col. 0061B] caro ediderat, homines occiderant, lancea perforarat, crux distenderat, virtutem Dei et sapientiam praedicabat, [Col. 0062A] Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam. Sed tamen hoc quod erat aliis scandalum ac stultitia, aliis erat virtus Dei et sapientia. Pro diversitate enim personarum, erat diversitas sensuum; et quod expers sani intellectus et incapax veri boni diffidentia insipiens denegaverat, id intra ipsos animae recessus sacrum esse ac salutiferum fides sapiens sentiebat.

Dic mihi ergo, haeretice, hostis quidem omnium, sed tuus maxime, cui crux Domini nostri Jesu Christi, et cum Judaeis scandalum est, et stultitia cum [Col. 0062B] gentibus, qui sacramenta verae salutis et illorum respuis scandalo, et istorum non sapis stoliditate; cur [Col. 0063A] Pauli apostoli praedicatio, aut paganis stultitia, aut Judaeis scandalum fuit? numquid potuerat offendere homines, si Christum, ut tu asseris, solitarium esse hominem etiam ipse docuisset? cui enim nativitas illius, cui passio, cui crux, cui peremptio incredibilis aut gravis esse potuisset? aut quid novi vel inauditi in se Pauli praedicatio habuerat, si id passum hominem Christum esse dixisset, quod passim quotidie in hominibus conditio humana toleraret? Sed illud utique erat quod gentilis stultitia non recipiebat, quod Judaica infidelitas respuebat, quod Christum utique, quem illi, ut tu, solitarium hominem arbitrabantur, Apostolus Deum esse dicebat. Hoc erat utique quod impiorum sensus refutabat, quod perfidorum aures ferre non poterant, in homine Jesu Christo Dei [Col. 0063B] praedicare nativitatem, Dei asseri passionem, Dei annuntiare crucem. Hoc utique erat grave, hoc incredibile, quia hoc erat incredulum humanae audientiae, quod inauditum fuerat divinae contigisse naturae. Itaque securus es tali affirmatione atque doctrina, quod numquam praedicatio tua aut gentibus stultitia, aut Judaeis scandalum erit. Numquam tu a Judaeis atque gentibus aut cum Petro crucifigeris, ⁜ a aut cum Jacobo lapidaberis, aut cum Paulo capite plecteris. Non enim habet praedicatio tua illorum offensionem. Solitarium hominem natum, solitarium passum asseris. Timere non potes, ne persecutione sua te illi laedant, cum tu eos tua praedicatione confirmes.

Sed videamus tamen adhuc aliquid de hoc ipso. Christus ergo, juxta Apostolum, virtus Dei et sapientia Dei est. Quid habes quod respondeas? quid habes quo te conferas? Exire hinc et progredi nusquam potes. Christus Dei sapientia est, et Dei virtus. [Col. 0064A] Ille quem Judaei insectati sunt, quem gentiles riserunt, quem tu cum illis ipse persequeris; ille, inquam, qui et paganis stultitia est, et Judaeis scandalum, et tibi utrumque; ille, inquam, est Dei virtus, et Dei sapientia. Quid habes quod agas? claudes fortasse aures ne audias. Hoc et Judaei, Apostolo praedicante, fecerunt. Quidlibet facias, Christus in coelo est, et in Deo, et cum eo, atque in eo in superioribus, in quo et in inferioribus fuit, persequi eum jam cum Judaeis non potes. Sed facis unum tamen quod potes, persequeris eum in fide, persequeris in Ecclesia, persequeris opinionis impiae telo, persequeris pravi dogmatis gladio. Plus forte aliquid quam quidam veterum Judaeorum facis: Christum tu nunc persequeris, postquam eum etiam illi qui persecuti [Col. 0064B] fuerant crediderunt. Sed minoris criminis forsan putas, quod injicere in eum jam manus non potes. Non minus, inquam, non minus illi gravis illa est persecutio, in qua eum in suis impii persequuntur. Sed offendit te Dominicae crucis nomen, hoc et Judaeos semper offendit. Exhorrescis Deum audire passum, hoc et gentilis error irrisit. Quaero ergo nunc, in qua ab illis parte dissideas, cum in hac tibi atque illis perversitate conveniat? Sed ego praedicationem hanc sacrae crucis, praedicationem hanc Dominicae passionis non solum non imminuo, sed, quantum in voto est ac substantia mea, augeo. Hunc enim qui crucifixus est, non solum virtutem ac sapientiam Dei, qua nihil majus est, sed etiam totius divinitatis ac majestatis Dominum praedicabo. Hoc [Col. 0064C] magis, quod hic sermo meus doctrina Dei est, dicente Apostolo: ⁜ b Sapientiam loquimur inter perfectos: sed sapientiam non hujus saeculi, neque principum hujus saeculi, qui destruuntur; sed loquimur Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est, quam praedestinavit Deus ante saecula in gloriam nostram, ⁜ c quam nemo [Col. 0065A] principum saeculi hujus cognovit. Si enim cognovissent, numquam Dominum majestatis crucifixissent (I Cor. II) . Sed, sicut scriptum est, Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus his qui diligunt eum (Ibid. et Isaiae LXIV) . Vides quam breviter sermo Apostolicus quanta dixerit? Sapientiam se loqui dicit, sed sapientiam quam perfecti tantummodo sciant, prudentes saeculi nesciant. Dei enim hanc ait esse sapientiam, quae sit divino tecta mysterio, et ante omnia saecula in sanctorum gloriam praedestinata; atque ideo eam his tantum qui Deum sapiunt esse cognitam, principibus autem saeculi hujus penitus ignotam. Causam autem subdidit, qua utrumque quod dixerat comprobaret, dicens: Si enim cognovissent, [Col. 0065B] numquam Dominum majestatis crucifixissent. Sed scriptum est: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus his qui diligunt eum. Vides ergo quod sapientia Dei in mysterio abscondita, et ante saecula praedestinata, his fuit incognita, qui majestatis Dominum crucifixerunt? his autem cognita qui susceperunt? Bene autem in mysterio absconditam dicit Dei fuisse sapientiam, quia nullius hoc umquam hominis vel oculus videre, vel audire auris, vel cor potuit cogitare, quod majestatis Dominus vel nasciturus esset ex Virgine, vel venturus in carne, vel omni afficiendus poenae et contumeliae passione. Sed haec utique Dei dona, sicut nemo est qui, cum essent abscondita in mysterio, sapere umquam per se potuerit, ita beatus [Col. 0065C] est qui revelata cognovit. Unde quicumque eam non agnoverunt, necesse habeantur inter principes saeculi; qui autem cognoverunt, inter sapientes Dei. Non agnoscit ergo Deum in carne natum, qui negat; ergo et vos non agnoscitis, qui negatis. Sed quidlibet faciatis, quamlibet impie negetis, nos plus Apostolo credimus. Et quid Apostolo dico? plus Deo credimus. Ipsi enim per Apostolum credimus, quem locutum in Apostolo certi sumus. Dominum majestatis sermo divinus crucifixum a principibus hujus saeculi dicit; tu negas, et illi negabant Deum se crucifigere qui crucifigebant. [Col. 0066A] Habent ergo qui confitentur cum confitente Apostolo partem, habeas tu necesse est cum persequentibus portionem. Quid ergo est hic jam quod dici queat? Dominum majestatis crucifixum Apostolus dicit: immuta hoc si potes; separa nunc, si vales, Jesum a Deo. Crucifixum certe a Judaeis Christum negare non potes. Sed Dominus majestatis est qui crucifixus est, ergo necesse est aut Christum affixum esse in cruce deneges, aut Deum affixum esse fatearis.

Sed forte offendit te quod tamdiu unius vel maxime Pauli apostoli testimoniis loquor. Satis mihi idoneus est quem elegit Deus; nec enim erubesco eum fidei [Col. 0066B] meae habere testem, quem Deus voluit mundi totius esse doctorem. Sed tamen ut acquiescam in hoc voluntati tuae, qui habere me forsan alios quorum utar testimoniis non arbitraris, audi perfectum humanae salutis et sempiternae beatitudinis sacramentum, Martham in Evangelio praedicantem. Quid enim ait? Utique, Domine, ⁜ a ego credidi quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti (Joan. XI) . Disce a muliere fidem veram, disce aeternae spei confessionem. Habes tamen grande solatium; non erubescas ab ea sacramentum salutis agnoscere, a qua testimonium Deus non refutavit accipere.

[Col. 0066C] Quod si auctoritas tibi forsan personae majoris placet (quamvis nullius displicere vel persona vel sexus debeat cui confessio sacramenti auctoritatem facit, quia quamlibet conditio cujusquam aut locus minor sit, virtus tamen fidei nescit imminui), interrogemus tamen non incipientem aliquem puerulum cujus institutio rudis, aut feminam cujus fides forsitan videatur incipiens, sed summum illum et inter discipulos discipulum, et inter magistros magistrum, ⁜ b qui Romanae Ecclesiae gubernaculum regens, ⁜ c sicut fidei habuit, ita et sacerdotii principatum. Dic [Col. 0067A] nobis ergo, dic nobis, quaesumus, princeps apostolorum Petre, dic quemadmodum credere Ecclesiae Deum debeant? aequum est enim ut doceas nos, doctus a Domino, et aperias nobis januam, cujus clavem accepisti. Exclude omnes suffodientes coelestem domum, et eos qui per adulterinas cavernas et illicitos intrare aditus moliuntur averte, quia certum est quod nullus ostium regni intrare poterit, nisi ⁜ a cui clavis a te in Ecclesiis collocata [collata] reserarit. Dic ergo quemadmodum credere Jesum Christum et confiteri communem Dominum debeamus. Respondebis utique absque dubio: Quid me consulis qualiter Dominus confitendus sit, cum habeas qualiter sim ego ipse confessus? Lege Evangelium, et non requires personam meam, cum habeas confessionem meam; [Col. 0067B] immo illic habes personam meam, ubi confessionem meam, quia cum persona mea auctoritatem sine confessione non habeat, auctoritas est personae meae ipsa confessio. Dic ergo, evangelista, dic nobis confessionem: dic summi fidem apostoli, hominemne tantum confessus sit Jesum, an Deum; carnem in eo tantum esse dixerit, an Dei Filium praedicarit? Interroganti ergo Domino Jesu Christo quem eum crederent, quem confiterentur esse discipuli, respondit primus apostolorum Petrus, unus utique pro omnibus; idem enim unius habuit responsio, quod habebat omnium fides. Sed primum decuit respondere, ut [Col. 0068A] idem esset ordo responsionis qui erat honoris; et ipse antecederet confessione, ⁜ b qui antecedebat aetate. Quid ergo ait? ⁜ c Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI) . Simplici et rustica interrogatione ad confutandum te mihi, haeretice, uti necesse est. Dic mihi, quaeso, quis ille fuerit, cui Petrus ista respondit? Negare non potes Christum fuisse. Interrogo ergo, Christum quem vocas? hominem an Deum? hominem utique absque dubio; hinc enim omnis est tua haeresis, quia negas Christum Filium Dei. Et ideo etiam Mariam Christotocon esse, non Theotocon dicis, quia Christi genitrix sit, non Dei; Christum ergo tantum hominem asseris, non Deum, et ideo filium esse eum hominis, non Dei. Quid ergo ad haec respondit Petrus? Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi. Christum hunc quem tu hominis tantum filium [Col. 0068B] esse asseris, ille testatur Filium Dei. Cui vis credamus? tibi, an Petro? opinor, non es tam impudens, ut praeponere te audeas primo apostolorum. Tametsi quid est quod tu non audeas? aut quemadmodum apostolum non despicias, qui Deum negare potuisti? Tu es ergo, inquit, Christus Filius Dei vivi. Numquid hoc ambigui aut obscuri aliquid in se habet? Simplex tantum est et aperta confessio, Christum Dei Filium praedicat. Negas fortasse dictum, sed evangelista testatur. An mentiri apostolum dicis? sed detestabilis falsitas, apostolum falsitatis accusans. An [Col. 0069A] de alio Christo aliquo forsan hoc dictum esse contendis? Sed novum hoc prodigiosi commenti genus. Quid ergo reliquum est? unum scilicet, ut cum et quid scriptum sit legatur, et verum sit quod legitur, tandem vel vi vel necessitate constrictus, cum falsitatem astruere non valeas, veritatem impugnare desistas.

Sed tamen quia summi apostoli testimonio usus sum, quo Dominum Jesum Christum coram Deo ipse confessus sit, videamus quemadmodum confessionem ejus is quem confessus est approbarit, quia plus est multo quam quod apostolus dixit, si dictum illius Deus ipse laudavit. Dicenti ergo apostolo, Tu es [Col. 0069B] Christus Filius Dei vivi, quid a Domino Salvatore responsum est? ⁜ a Beatus es, inquit, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Spiritus Patris mei qui in coelis est. Si displicet tibi uti apostoli testimonio, Dei utere; laudando enim Deus quod dictum est, auctoritatem suam apostolico dicto addidit: ita ut etiam si dictum illud apostoli ore prodiit, suum esse hoc tamen Deus fecerit qui probavit. Beatus es, inquit, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Spiritus Patris mei qui in coelis est. Ergo in apostoli dicto et Spiritus sancti, et praesentis Filii, et Dei Patris testimonium vides; quid ergo amplius aut quid simile requiris? Filius laudavit, Pater interfuit, Spiritus sanctus revelavit. Apostoli ergo dictum totius Divinitatis est testimonium, quia [Col. 0069C] illius necesse est hoc dictum auctoritatem habeat, quo auctore processit. Beatus ergo es, inquit, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Spiritus Patris mei qui in coelis est. Ergo si Petro non caro et sanguis revelaverunt ista et inspiraverunt, jam intelligis quis inspiraverit tibi. Si illum Spiritus Dei docuit qui Christum Deum esse confessus est; vides quod tu spiritu daemonis doctus sis, qui negare potuisti?

Sed tamen dictum illud Domini, quo collaudavit [Col. 0070A] Petrum, quae dicta alia consequuntur? Et ego, inquit, tibi dico: Quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Vides quod dictum Petri Ecclesiae fides est? ergo extra Ecclesiam sit necesse est, qui fidem Ecclesiae non tenet. Et tibi, inquit Dominus, dabo claves regni coelorum. ⁜ b Fides haec coelum meruit, fides haec claves regni coelestis accepit. Intellige quae te maneant. Introire clavis hujus januam non poteris, qui fidem clavis istius denegasti. Et portae, inquit, inferni non praevalebunt adversum te. Portae inferni, fides est haereticorum, immo perfidia. Quantum enim a coelo inferna distant, tantum ab eo qui Christum Deum confessus fuerit is qui negat. Quae ligaveris, inquit, in terris, ligata erunt in coelis; et quaecumque solveris super terram, erunt soluta et in [Col. 0070B] coelis. Perfecta apostoli fides potestatem quodammodo Divinitatis accepit; ut quae ligasset vel solvisset in terris, vel ligata essent in coelestibus, vel soluta. Tu ergo qui contra fidem apostoli venis, cum ligatum te jam in terris videas, superest ut ligatum quoque in coelis esse cognoscas. Sed longum est ire per singula, quae prolixissimam et copiosissimam dissertionem numero sui faciunt, etiamsi breviter strictimque memorentur.

Sed unum addere tamen adhuc tibi apostoli testimonium volo, ut intelligas his quae ante passionem [Col. 0070C] Domini acta sunt, ea etiam quae post passionem sunt secuta congruere. Illapsus in conventum discipulorum suorum clausis Dominus januis, cum veritatem corporis sui apostolis declarare voluisset, palpata Thomas apostolus carne illius, tractato latere, exploratisque vulneribus, comperta penitus manifestati corporis veritate, quid proclamavit? Dominus, inquit, meus et Deus meus (Joan. XX) . Numquid dixit hoc quod tu dicis? homo et non Deus Christus, et non Divinitas? Corpus utique Domini sui tetigit, et Deum esse respondit. Numquid discretionem aliquam hominis et Dei intulit? aut ⁜ c carnem [Col. 0071A] illam Theodochon, ut tu ais, id est, susceptricem ⁜ a Deitatis nominavit? vel more impietatis tuae cum quem contigit, non propter se, sed propter eum quem in se receperat, venerandum esse memoravit? sed subtilitatem hanc discretionis tuae apostolus Dei forte non norat, et elegantiam judicii tui ac differentiam non habebat, homo videlicet rusticus et imperitus, dialecticae artis nescius, philosophicae disputationis ignarus, cui scilicet institutio Domini sui abunde sufficiebat, et qui nihil omnino sciebat, nisi hoc quod Domino docente cognoverat? Et ideo sermo suus coelestis doctrina erat, fides sua magisterium divinum erat; disjungere, ut tu facis, a corpore suo Dominum non didicerat, et divellere a se ipso Deum penitus nesciebat. Sanctus, sincerus, pius, innocentiam, peritiam, [Col. 0071B] fidem illaesam, scientiam incorruptam habens, ⁜ b sensum cum astutia simplicem, cum perfecta simplicitate ⁜ c sapientiam totius mali expertem, totius corruptionis ignarum, totius haereticae perversitatis immunem, et qui formam divini magisterii in se exprimens, [Col. 0072A] hoc tantum quod didicerat tenebat. Itaque ille, ut tu forsitan putas, rusticus et imperitus brevi te nunc responsione concludit, paucis sermonis sui [ Lips. in marg. sermonibus suis] conteret. Quid ergo apostolus Thomas tetigit, cum ad palpandum Deum accessit? Christum utique absque dubio. Quid autem exclamavit? Dominus, inquit, meus, et Deus meus. Nunc si potes, et Christum a Deo separa, et muta dictum hoc, si vales. Da dialecticam disputationem, da prudentiam mundialem, et stultam illam verbosa calliditate sapientiam. Verte omnes tete in facies, et contrahe. Quidquid sive animis sive arte valeas, quidlibet dicas, quidlibet facias, exire hinc nusquam vales, nisi hoc quod apostolus tetigit Deum esse fatearis. Et quidem si quo modo possis immutare forsan [Col. 0072B] historiae evangelicae praedicationem velis, ut nec corpus Domini Thomas apostolus contigisse, nec Christum Dominum Deum dixisse legeretur, sed immutari quod in Evangelio Dei scriptum est nequaquam potest. Coelum enim et terra transibunt, verba [Col. 0073A] vero Dei non praeteribunt (Matth. XXIV) . Ecce enim etiam nunc tibi ille qui nunc [ forte legendum tunc] testatus est, Thomas apostolus clamat: Deus est Jesus quem tetigi, Deus est cujus membra palpavi; non ego incorporalia tenui, nec intractabilia tractavi, non spiritum manu contigi, ut de eo tantum credar dixisse, Deus est; spiritus enim, juxta Domini mei dictum, carnem et ossa non habet (Lucae XXIV) . Ego corpus Domini mei tetigi, ego carnem et ossa palpavi, ego digitos meos in locum vulnerum misi, et de Christo Domino meo, quem palpaveram, proclamavi: Dominus meus et Deus meus. Non enim novi inter Christum et Deum facere distantiam, inserere sacrilegas opiniones inter Jesum et Deum nolo, divellere a se ipso Dominum meum nescio. Facesse a [Col. 0073B] me quisquis diversa sentis, quisquis diversa loqueris. ⁜ a Ego aliud Christum quam Deum esse non novi, hoc cum coapostolis meis tenui, hoc Ecclesiis tradidi, hoc gentibus praedicavi, hoc etiam tibi clamo, Christus Deus est, Christus Deus est. Aliud meus sana non sentit, aliud fides sana non loquitur, divelli a se Divinitas non potest. Et cum utique quidquid est Christus Deus sit, inveniri in Deo aliud non potest quam Deus.

Quid ais tu nunc, haeretice? sufficiuntne haec testimonia fidei, etiam summae infidelitati, an aliquid adhuc addendum est? et quid vel post prophetas, vel post apostolos addi potest, nisi forte, ut Judaei quondam expostulabant signum tibi de coelo, etiam [Col. 0073C] tu dari postules? Sed petenti hoc tibi, illud quod responsum tunc illis est, necesse est responderi: Generatio prava et adultera signum quaerit, et signum non dabitur ei, nisi signum Jonae prophetae. Et vere sufficere tibi signum hoc vel cum Judaeis crucifigentibus poterat, ut Dominum nostrum Deum etiam hac [Col. 0074A] re sola doctus crederes, qua etiam illi qui persecuti fuerant crediderunt. Sed tamen quia coelestis signi fecimus mentionem, ostendam tibi de coelo signum: et quidem tale, cui ne daemones umquam contradixerunt; dum ipsa veritatis necessitate cogente, licet Jesum corporeum esse cernerent, Deum tamen, quod erat, esse clamabant. Quid ergo ait Evangelista de Domino Jesu Christo? Baptizatus, inquit, confestim ascendit de aqua. Et ecce aperti sunt ei coeli, et vidit spiritum descendentem sicut columbam et venientem super se. Et ecce vox de coelis dicens: ⁜ b Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III) . Quid ad haec nunc, haeretice, ais? dictum displicet, an persona dicentis? Nec interpretatione certe indiget intelligentia allocutionis, nec commendatione verborum [Col. 0074B] dignitas alloquentis. Deus Pater est qui dixit: Evidens est quod dictum est. Numquid aut tam impudentem, aut tam sacrilegam vocem proferre poteris, ut dicas de unigenito Dei Filio nec Deo Patri esse credendum? Hic est ergo, inquit, Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Sed tentabis forsitan dicere, ut est dementia, ⁜ c de Verbo hoc, non de Christo dictum fuisse. Dic mihi ergo, quis erat qui baptizabatur? Verbum, an Christus? caro, an spiritus? Negare ut que non potes Christum fuisse. Homo ergo ille ex homine ac Deo natus, Spiritu sancto in virginem descendente, et virtute Altissimi obumbrante conceptus, ac sic hominis et Dei filius, ille utique, ut negare non potes, baptizatus est. Si ergo ille baptizatus est, ille et nominatus: quia ille utique [Col. 0074C] nominatus, qui baptizatus est. Hic est, inquit, Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Numquid dici significantius aut expressius quidquam potest? Christus baptizatus est; Christus ascendit de aqua; Christo baptizato coeli aperti sunt; propter Christum columba descendit super Christum; in corporali [Col. 0075A] specie Spiritus sanctus astitit; Christum Pater appellavit. Hoc si de Christo dictum negare ausus es, superest ut nec baptizatum Christum fuisse, nec Spiritum descendisse, nec Patrem locutum esse contendas. Sed urget tamen et premit te ipsa veritas: ut etiam si confiteri eam nolis, tamen negare non possis. Quid enim ait evangelista? Baptizatus autem confestim ascendit de aqua. Quis baptizatus est? Christus utique. Et ecce, inquit, aperti sunt ei coeli. Cui scilicet, nisi illi qui baptizatus est? Christo utique. Et vidit spiritum Dei descendentem sicut columbam et venientem super se. Quis vidit? Christus scilicet. Super quem descendit? super Christum utique. Et vox facta est de coelo, dicens. De quo? de Christo scilicet. Quid enim sequitur? Hic est Filius [Col. 0075B] meus dilectus, in quo mihi complacui. Ut omnia illa propter quem facta essent, ostenderentur, vox consecuta est dicens: Hic est Filius meus dilectus, hoc est dicere: Hic est propter quem cuncta haec facta sunt. Hic est enim Filius meus, propter hunc coeli aperti sunt, propter hunc spiritus meus venit, propter hunc vox mea facta est. Hic est enim Filius meus. Dicens ergo, hic est Filius meus, quem designabat? illum utique quem columba tangebat. Quem ergo columba tetigit? Christum scilicet. Ergo Christus Filius Dei est. Impleta est, ut reor, sponsio mea. Vides ergo profecto, haeretice, signum tibi de coelo datum: et quidem non unum, sed et multa et singularia? Habes enim unum in apertione coeli, aliud in Spiritus descensione, tertium in Patris voce. Quae [Col. 0075C] utique evidentissime omnia Christum Deum esse declarant: quia eum et reseratio coelorum Deum indicat, et descensio super eum Spiritus sancti Deum approbat, et allocutio Patris Deum esse confirmat. Neque enim vel coelum nisi Domini sui honore patuisset, vel Spiritus specie corporali nisi super Dei [Col. 0076A] Filium descendisset, nec Pater Filium nisi vere Filium declarasset: praesertim cum his divinae nativitatis significationibus, quae non solum veritatem piae fidei confirmarent, sed etiam pravitatem impiae opinionis excluderent. Ineffabili enim divini dicti magnificentia cum expresse ac significanter dixisset Pater, hic est Filius meus dilectus, addit etiam illud quod secutum est, dilectus scilicet, in quo mihi complacui. Utique sicut per prophetam Deum fortem, et Deum magnum jam praedicaverat (Isaiae IX) : ita hic dicens, Filius meus dilectus in quo mihi complacui, insuper proprii filii sui nomen adjecit, ut proprietatem divinae videlicet naturae nominum significaret adjectio, et id ad honorem Filii Dei peculiariter pertineret, quod nulli omnino homini contigisset. Itaque sicut [Col. 0076B] illa propria ac peculiaria in persona Domini nostri Jesu Christi fuerunt, quod coeli aperti sunt, quod eum Deus Pater cunctis videntibus per adventantem atque astantem columbam quasi manu quodammodo sua tetigit, et quasi digito indicante monstravit, dicens, Hic est Filius meus: ita illud quoque proprium ei ac singulare, quod peculiariter dilectus, et peculiariter Patri complacitus nominatur: ut peculiarem utique naturae significationem peculiaria additamenta monstrarent, et proprietatem unigeniti Filii etiam cognominum proprietas confirmaret, quam jam honor signorum praecedentium comprobasset. Sed jam libelli istius finis sit. Neque enim dictum hoc Dei Patris aut augeri humanis sermonibus aut exaequari potest. Nobis de Domino nostro [Col. 0076C] Jesu Christo Filio suo, satis per se ipse Deus Pater idoneus testis est, dicens, Hic est Filius meus. Tu si contradicendum his Dei Patris vocibus putas: illi a te necesse est contradici, qui eum evidentissima declaratione Filium suum esse ab omni mundo fecit agnosci.

Consummatis libellis tribus quasi fidelissimis atque opulentissimis testibus, utpote quorum veritas [Col. 0075D] non humanis tantum, sed etiam divinis testimoniis locupletata est, sufficere quidem nobis ad causae probationem, per divinam auctoritatem abunde poterant; cum ipsa utique per se causae suae auctoritas divina sufficiat. Sed tamen quia plena est his testimoniis sacrorum voluminum series ubi tot testes sunt quot sententiae, immo ubi ipsa Scriptura sacra quasi unum quodammodo divini oris est testimonium: accumulanda quaedam adhuc putavimus, non pro necessitate approbationis, sed pro facultate rerum et copia: ut quidquid necessarium non esset defensioni, totum proficeret ornatui. Ergo quia superioribus [Col. 0076C] libris Dominum Jesum Christum non propheticis tantum atque apostolicis, sed etiam evangelicis atque angelicis testimoniis, cum in carne atque in terra esset, Deum probavimus: nunc eum qui in carne natus est, etiam ante carnis susceptionem [Col. 0076D] Deum semper fuisse monstremus: ut intelligas consentientibus et quasi conclamantibus sibi divinorum voluminum testimoniis, eumdem te in nativitate corporea et hominem debere credere et Deum, quem ante nativitatem corpoream tantum Deum: et quem post editionem Virginis in corpore Deum, eumdem ante partum Virginis Verbum Deum. Disce ergo primum ab Apostolo totius mundi magistro, eum qui est sine exordio Deum, Filium Dei, in fine mundi, id est, in temporum plenitudine, Filium hominis factum esse. Ait enim: At ubi venit plenitudo temporis, ⁜ a misit Deus Filium suum factum ex muliere, [Col. 0077A] factum sub lege (Galat. IV) . Dic mihi ergo nunc, antequam Dominus Jesus Christus ex matre Maria nasceretur, habuit Deus Filium, aut non habuit? Negare non potes quin habuerit: neque enim umquam aut sine patre filius, aut sine filio pater: quia sicut ex patre filius, ita ex filio pater dicitur.

Vides ergo quod, dicente Apostolo, misit Deus Filium suum, suum utique Filium, ut ipsius verbis utar Apostoli, suum Filium Deus misit. Neque enim aut alienum aliquem filium misit, quia suum misisse dicitur: aut omnino mittere potuit, si non erat qui mitteretur. Misit ergo, inquit, Filium suum, factum [Col. 0077B] ex muliere. Ergo et quia misit eum, misit qui erat: et quia suum misit, non alienum utique, sed suum misit. Ubi ergo illud est tuum calliditatis terrenae argumentum: ⁜ a Nemo anteriorem se parit? Numquid enim non antiquior Maria Dominus? numquid non antiquior filia hominis, Dei Filius? numquid non antiquior denique homine ipso Deus? cum utique nullus hominum non ex Deo. Vides ergo quod non solum, inquam, antiquiorem se Maria peperit: non solum, inquam, antiquiorem se, sed auctorem sui, et procreans procreatorem suum, facta est parentis parens: quia quam promptum utique fuit Deo nativitatem homini tribuere, tam promptum sibi; quam facile ut hominem nasci faceret, tam facile ut ipse ex homine nasceretur. Neque enim circumscripta [Col. 0077C] est in persona sua potestas Dei, ut quod ei in [Col. 0078A] omnibus licet, non liceat in se, et qui utique in natura deitatis ipsius id habet ut omnia possit Deus, in sua tantum persona id non habeat, ut sit Deus in homine. Sequestratis ergo ac repudiatis frivolis et caducis terrenarum argumentationum stoliditatibus, simplici tantummodo testificationi ac nudae credendum est veritati: et his tantum de Deo testibus fides accommodanda, quos Deus misit, et in quibus ipse de se, ut ita dixerim, praedicavit. Aequum est enim ut de agnitione illius ipsi credamus cujus scilicet totum est quod de eo novimus: quia agnosci utique Deus ab homine non potuit, nisi agnitionem sui ipse tribuisset. Et ideo justum est ut totum credamus de eo quod scimus, cujus est omne quod scimus: quia si ei non credimus a quo scimus, fit ut omnino nihil [Col. 0078B] sciamus, dum ei non credimus per quem scimus.

Itaque quia superiore testimonio patuit, quod Deus Filium suum misit, et is filius hominis factus est, qui semper Filius Dei fuit; videamus an idem Apostolus alibi simile aliquid testimonio huic dixerit, ut lucens jam per se veritas, duplicata testimoniorum luce plus luceat. Ait idem ergo Apostolus: Misit Deus Filium suum in similitudinem ⁜ b carnis peccati (Rom. VIII) . Vides utique Apostolum non casu aliquid aut inconsiderata voce dixisse, ut id quod semel dixerat praeteriret? quia scilicet nec cadere in eum casus aut inconsiderantia poterat, in quo plenitudo divini [Col. 0078C] consilii et sermonis habitabat. Qui ergo ait: Misit [Col. 0079A] Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati; idem iterat, idem inculcat dicens: Misit Deus Filium suum. Eximius utique et admirabilis magister: sciens in hoc totum penitus catholicae sacramentum fidei contineri, ut natus in carne Dominus, et missus esse in hunc mundum Dei Filius crederetur, hoc etiam atque etiam clamitat dicens: Misit Deus Filium suum. Nec mirum si ad evangelizandum Dei adventum peculiariter missus sic praedicavit, cum id etiam ante legem lator legis ipse clamaverit, dicens: ⁜ a Obsecro, Domine, provide alium quem mittas (Exod. IV) . Quod in Hebraeorum voluminibus multo evidentius legitur: Obsecro, Domine, mitte quem missurus es. Pius utique propheta, et totius in se generis humani affectum habens, eum qui mittendus [Col. 0079B] a Patre ad redemptionem ac salutem omnium erat, ut quam celerrime mitteretur, quasi totius a Deo Patre humanae carnis vocibus postulabat, dicens: Obsecro, Domine, mitte quem missurus es. Misit ergo, inquit, Deus Filium suum in similitudine carnis peccati. Bene cum missum eum in carne diceret, peccatum ab eo carnis exclusit. Misit enim, inquit, Deus Filium suum in similitudine carnis peccati: hoc est, ut in vera carnis susceptione agnosceretur veritas non fuisse peccati: et quantum ad corpus veritas intelligeretur: quantum ad peccatum, similitudo peccati. Quia cum omnis caro peccatrix sit; ille autem sine peccato carnem habuerit, similitudinem peccatricis carnis in se habuit, dum in carne esset: veritate autem peccati caruit, quia sine peccato [Col. 0079C] fuit. Misit ergo, inquit, Deus Filium suum in similitudine carnis peccati.

Vis scire quam bene hoc Apostolus praedicarit, audi quemadmodum hoc in os Apostoli, quasi ex ipsius Dei ore defluxerit, dicente Domino: Non enim misit Deus Filium suum in mundum, ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum (Joan. V) . Ecce ipse, ut vides, Dominus missum se a Deo Patre [Col. 0080A] ad salutem humani generis protestatur. Quod si evidentius declarandum putas, quem Filium ad salvandos homines Deus miserit, quamvis proprius atque unigenitus Dei Filius non nisi unus sit: et cum Filium suum misisse dicitur, unigenitum utique suum misisse monstretur. Audi tamen David prophetam, eum qui ad salutem humanam missus sit, evidentissime designantem. Misit, inquit, ⁜ b Verbum suum et sanavit eos (Psalm. CVI) . Numquid vertere hoc ad carnem potes? ut dicas ad sanandum humanum genus hominem tantum a Deo missum. Non potes utique: reclamat enim tibi cum omnibus Scripturis sacris David propheta, dicens: Misit Verbum suum, et sanavit eos. Vides ergo ad sanandos homines Verbum missum esse: quia licet per Christum sanitas [Col. 0080B] data sit, Verbum tamen Dei in Christo fuit quod per Christum cuncta sanavit: ac sic unito per sacramentum Incarnationis Christo et Verbo Dei, factus est Christus et Verbum Dei unus ex re utraque Filius Dei. Quod utique apostolus Joannes declarare aperte volens, Misit, inquit, Deus Filium suum Salvatorem mundi (I Joan. IV) . Intelligis quomodo inseparabili connexione Deum hominemque conjunxerit? Christus enim cui ex Maria natus est, Salvator absque dubio appellatur, secundum illud, Quia natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus (Lucae II) . Hic autem ipsum quod missum est Verbum Dei, Salvatorem nominat, dicens: Misit Deus Filium suum Salvatorem mundi.

Patet itaque quod per sacramentum uniti cum homine Verbi Dei, et Verbum quod ad salvandum missum est, Salvator dicitur; et Salvator in carne natus, per Verbi utique consortium Dei Filius nuncupatur: ac sic indiscreta utriusque nominis majestate, quia unitus est cum homine Deus, ⁜ c quidquid est homo et Deus, totum penitus nuncupatur [Col. 0081A] Deus. Et ideo idem Apostolus bene subdidit dicens: Quisquis crediderit quia Jesus est Filius Dei, Deus in illo manet, et charitas Dei in eo perfecta est (I Joan. IV) . Illum vere praedicat credere, illum plenum divina asserit charitate, qui Jesum Filium Dei credit. Filium autem Dei Verbum Dei esse testatur: ac per hoc unum atque idem penitus vult intelligi unigenitum Verbum Dei, et Jesum Christum Filium Dei. Vis autem plenius scire, quamvis Christus secundum carnem vere ex homine homo natus est, tamen propter ineffabilem sacramenti unitatem, qua unitus cum Deo homo est, ⁜ a nullam penitus inter Christum et Verbum esse distantiam? Audi Dominicum Evangelium, immo potius audi ipsum descendentem Deum. Haec est, inquit, vita aeterna, ⁜ b ut cognoscant te solum [Col. 0081B] verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) . Superius audisti verbum Dei ad sanandos homines missum esse: hic autem audis eum qui missus sit, Jesum Christum esse. Separa hoc si potes: cum videas tantam unitatem Christi et Verbi esse, ut non solum unitum cum Christo Verbum, sed etiam propter unitatem ipsam Christus jam Verbum esse dicatur.

Sed parum hoc elucere forsitan putas: non quia parum luceat, sed infidelitas tenebrosa semper ipsa sibi etiam in luce tenebras facit. Audi itaque paucis sermonibus omne hoc unitatis Dominicae sacramentum [Col. 0082A] Apostolum complectentem: Unus, inquit, Dominus noster Jesus Christus, per quem omnia (I Cor. VIII) . Jesu bene, quanta est auctoritas in verbis tuis! tua enim sunt quae a tuis per te dicuntur. Ecce hoc Apostoli dictum quam paucis quanta complectitur! Unus, inquit, Dominus Jesus Christus, per quem omnia. Numquid ad praedicandum tanti mysterii sacramentum aliqua circumitione verborum usus est? aut id quod intelligi a nobis voluit, longae orationis narratione tractavit? Unus, inquit, Dominus noster Jesus Christus, per quem omnia. Simplici tantum et brevi locutione arcanum tantae majestatis edocuit: hac scilicet fiducia, qua sciebat sermonem suum in negotio Dei longis argumentationibus non egere, et fidem dictis suis divinitatem dare. Sola enim ad dictorum [Col. 0082B] confirmationem, rerum sufficit demonstratio, quando probatio in auctoritate dicentis est. Unus ergo, inquit, Dominus Jesus Christus per quem omnia. Considera ubi hoc de Verbo Patris legeris, quod de Christo legis. Omnia, inquit Evangelium, per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) . Apostolus dicit, per Christum omnia. Evangelium dicit, per Verbum omnia: numquid repugnant sibi sermones sacri? non utique: sed unum atque eumdem intelligi voluit et Apostolus Christum per quem omnia creata dixit, et evangelista Verbum per quod omnia facta esse memoravit. Audi, inquam, quid ipse de se Verbum Dei Deus pronuntiarit. ⁜ c Nemo, inquit, ascendit in coelum nisi [Col. 0083A] qui de coelo descendit Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) . Et iterum: Si videritis, inquit, Filium hominis ascendentem ubi erat prius (Joan. VI) . Filium hominis in coelo fuisse dixit, Filium hominis e coelo descendisse memoravit. Quid est? quid mussitas? Negato hoc, si hoc vales. Sed rationem dicti quaeris? non reddo: interim Deus hoc dixit: Deus hoc locutus est mihi; verbum illius summa ratio est. Removeo argumenta, removeo disputationes: sola mihi ad credulitatem sufficit persona dicentis. Non licet mihi de fide dicti ambigere, non licet deliberare. Quid mihi quaerere quomodo verum sit quod Deus dixerit: cum dubitare non debeam, quin verum sit quod Deus dixerit? Nemo, inquit, ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis [Col. 0083B] qui est in coelo. Verbum utique Patris semper in coelo fuit: et quomodo ille Filium hominis semper in coelo fuisse memoravit? Intellige ergo quod eum Filium hominis esse docuit, qui semper Dei Filius fuit: cum utique eum qui Filius hominis nuper exstitit, in coelo semper fuisse confirmet. Huc accedit majus aliud, quod eumdem Filium hominis, id est, Verbum Dei quod descendisse de coelo dixit, etiam tunc cum in terra loquitur, in coelo esse testatur. Nemo enim, inquit, ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis qui est in coelo. Quis, quaeso, est qui hoc loquitur? Christus utique. Ubi autem tunc erat cum loqueretur? in terra scilicet. Et quomodo se et e coelo cum natus est descendisse; et cum loquitur, in coelo esse testatur: et eumdem [Col. 0083C] se Filium hominis esse dicit, cum utique et e coelo nisi Deus descendere non potuerit: et cum in terra loquitur, et in coelo utique nisi per Dei infinitatem esse non possit? Adverte ergo tandem, et percipe, quod idem est Filius hominis qui Verbum Dei; quia et Filius hominis dum ex homine vere nascitur; et Verbum Dei, dum idem qui in terra loquitur, manet semper in coelo. Ac sic humanae est nativitatis, quod Filium se hominis vere dicit: divinae autem infinitatis, quod e coelo penitus non recedit. Et ideo bene Apostolus instar divinorum verborum docens: Qui enim, inquit, descendit, ipse est, et qui ascendit super omnes coelos, ut impleret omnia (Ephes. IV) , et ipsum descendisse dicit quem ascendisse. Descendere autem e coelo non potuit, nisi Verbum Dei. [Col. 0083D] Quod utique cum in forma Dei esset, exinanivit semetipsum, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo: humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp. II) . Descendit ergo e coelo [Col. 0084A] Verbum Dei: ascendit autem Filius hominis: ipsum autem ascendisse dicit quem descendisse. Ergo vides quod idem et Filius hominis, qui Verbum Dei.

Et ideo secundum divini verbi magisterium intrepide jam et incunctanter et Filius hominis e coelo descendisse, et Dominus majestatis crucifixus esse dicendus est: quia secundum suscepti corporis sacramentum, et Filius Dei factus est Filius hominis, [Col. 0084B] et in Filio hominis crucifixus est Dominus majestatis. Et quid plura? longum est de singulis multa dicere: dies enim me deficiet, si omnia quae ad hanc rem afferri possunt, conquirere aut explicare tentavero. Revolvenda enim hoc volenti sacra Scriptura omnis, ac legenda est. Nam quae sunt quae non pertineant ad hoc cum omnia scripta sint propter hoc? Breviter ergo ac strictim nonnulla dici necesse est, ut dici possint: et enumeranda quaedam magis quam explicanda, ac damnis (ut ita dicam) damna redimenda. Cum propter hoc utique conveniat aliqua transcurri, necesse sit prope cuncta reticeri. Venit ergo, inquit Salvator in Evangelio, Filius hominis salvare quod perierat (Lucae XIX) . Et Apostolus, Fidelis, inquit, sermo, et omni acceptione dignus: [Col. 0084C] quoniam Jesus Christus venit in mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum (I Tim. I) Sed et Joannes evangelista, In propria, inquit, venit, et sui eum non receperunt (Joan. I) . Vides ergo quod Scriptura alibi Filium hominis, alibi Jesum Christum, alibi Verbum Dei in mundum venisse praedicat? Intellige itaque ⁜ a dissimilitudinem appellationum esse, non rerum: et in diversa nominum specie ⁜ b unam esse virtutem. Nam licet venisse in mundum nunc Filius hominis, nunc Dei nominetur, id est Verbum; unus tamen in utroque nomine designatur.

[Col. 0084D] Nam cum utique secundum evangelistam is in mundum venerit per quem ipse factus est mundus; et Filius hominis factus sit, qui est mundi creator Deus: non interest quid in singulis nominetur, qui Deus in omnibus intelligitur. Non praejudicat enim [Col. 0085A] divinitati dignatio, aut voluntas sua; cum hoc utique magis divinitatem ipsam comprobet; quia quidquid voluit, hoc fuit. Ergo et quia voluit, in mundum venit: et quia voluit, homo natus est: et quia voluit, Filius hominis appellatus est. Omnia enim sicut vocabula sunt, ita virtutes Dei. Non imminuit in illo dissimilitudo nominis vim potestatis. Quidquidlibet dictus fuerit, in cunctis unum est; scilicet in specie vocabulorum aliqua diversitas, non est in virtute nominum nisi una majestas.

Verum quia hactenus evangelicis vel maxime [Col. 0086A] atque apostolicis quasi novis testibus usi sumus: nunc de propheticis ⁜ a veteribus [ Lips. in marg. de prophetis veteres] proferamus: admiscentes interdum antiquis nova, ut intelligant omnes, Scripturam sacram venturum in carne Dominum, toto quodammodo suo corpore, quasi uno ore clamasse. Ait itaque eximius ille et admirabilis tam munere Dei dives, quam testimonio, ⁜ b cui uni admodum contigit sanctificari antequam nasci, ⁜ c Jeremias propheta, ⁜ d Hic est, inquiens, Dominus noster: non reputabitur alius praeter eum: qui invenit omnem viam disciplinae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo (Baruch. III) . Post haec in terris visus est, et inter homines conversatus est. Hic est ergo, [Col. 0087A] inquit, Deus noster. Vides a propheta Deum quasi manu indice ostendi, et quasi digito significante monstrari? Hic est enim, inquit, Deus noster. Dic mihi ergo, quem Deum his signis propheta tunc atque indiciis demonstrabat? numquidnam Patrem? Et quid necesse erat ostendi eum quem se omnes nosse credebant? Non enim Judaei Deum tunc ignorabant: quia sub Dei lege vivebant. Sed id agebatur utique, ut Filium Dei Deum noscerent. Et ideo bene propheta eum qui omnem disciplinam invenisset, id est, legem dedisset, videndum in terris, id est, venturum in carne dicebat: ut quia eum qui legem dedisset, Deum esse Judaei non dubitarent, eum qui in carne venturus esset Deum esse cognoscerent: cum eum utique quem legislatorem Deum [Col. 0087B] crederent, videndum inter homines per susceptionem humanae carnis audirent: eodem ipso quoque per prophetam adventum proprium pollicente: Quia ego ipse qui loquebar, ecce adsum (Isaiae LII) . Non reputabitur ergo, inquit, Scriptura sacra, alius praeter eum. Pulchre hic propheta praevidens perversa dogmata, omnem sensum haereticae perversitatis exclusit, dicens: Non reputabitur alius praeter eum. Hic est enim unus ⁜ a ex Deo in Deum natus; cujus jussione universitatis opus secutum est; cujus voluntas rerum ortus est; cujus imperium mundi fabrica est; qui cuncta dixit, et facta sunt: cuncta mandavit, et creata sunt. Hic ergo unus est ad patriarchas loquens, in prophetis manens, ex Spiritu conceptus, natus ex Virgine Maria, in mundo visus, [Col. 0087C] inter homines conversatus, ⁜ b affigens ligno crucis chirographum peccatorum, triumphans in semetipso, adversarias nobis inimicasque virtutes morte occidens, resurgendi fidem omnibus tribuens, gloria sui corporis corruptionem humanae carnis interimens. [Col. 0088A] Vides ergo quod haec Domino Jesu Christo peculiaria sunt: et ideo non reputabitur alius ad eum, quia unus in hac gloriae ac beatitudinis singularitate Deus ex Deo natus est. Id ergo prophetica doctrina tunc agebatur, ut unigenitus a cunctis Dei Patris Filius disceretur [ Lips. in marg. diceretur]; et cum ad Filium non reputari Deum alterum audirent, unum utique in Patre ac Filio Deum esse cognoscerent. Post haec, inquit, in terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Vides quod evidenter hic ad ventus Domini ac nativitas designatur? Numquid enim Pater umquam, qui non nisi Filio tantum visibilis esse legitur, aut in terris visus est, aut in carne editus, aut inter homines conversatus est? Non utique. Intelligis ergo quod omnia haec de Filio Dei [Col. 0088B] dicta sunt. Nam et cum videndum in terris Deum propheta dixerit, et alius praeter Filium non sit visus in terris, non de alio hoc absque dubio propheta dixit quam de quo dictum postea res probavit. Cum enim videndum utique Deum dixerit, non de alio hoc vere dicere potuit, quam qui vere postea visus fuit. Sed de hoc satis hactenus, nunc ad alia transeamus. ⁜ c Labor, inquit Isaias propheta, labor Aegypti et negotiatio Aethiopiae, et Sabaim viri sublimes ad te transibunt, et tui erunt. Post te ambulabunt, vincti manicis pergent, et te adorabunt, teque deprecabuntur; quoniam in te est Deus, et non est praeter te Deus. ⁜ d Tu es enim Deus noster, et nesciebamus, Deus Israel Salvator (Isaiae XLV) . Quam bene sibi divina semper scripta conveniunt! Superior enim [Col. 0088C] propheta dixit: Hic est Deus noster; iste autem, tu es Deus noster. In illo utique divina doctrina, in hoc humana confessio est. Alter personam magistri docentis, alter personam populi confitentis [confirmantis] explicuit. Pone enim nunc docentem quotidie [Col. 0089A] in Ecclesia, sicut facit, Jeremiam prophetam ac dicentem de Domino Jesu Christo: Hic est Deus noster (Baruch. III) ; quid aliud utique responderet cuncta Ecclesia, sicut facit, quam id quod alius propheta ad Dominum Jesum dixit, Tu es Deus noster? Ita ut bene praesenti confessioni etiam praeterita ignorantia possit adjungi, dicente populo: Tu es Deus noster, et nesciebamus. Bene enim hi qui prius, daemoniacis superstitionibus occupati, ignorabant Deum, conversi ad fidem dicere possunt: Tu es Deus noster, et nesciebamus.

[Col. 0089B] Quod si ex Judaeorum magis persona probari tibi idipsum cupis, considera post infelicem illam ignorantiam et impiam persecutionem convertentes se ad fidem, et agnoscentes Deum passim populos Judaeorum; et vide an recte dicere possint, Tu es Deus noster, et nesciebamus. Sed ego addo aliud, ut tibi non ex confitentibus tantummodo Judaeis, sed etiam ex negantibus probem. Interroga enim eos qui perdurant adhuc in sacrilegio Judaeos, an sciant vel credant Deum. Scire utique se et credere confitebuntur. At contra interroga an credant Filium Dei, negabunt profecto et blasphemabunt. Vides ergo quod de eo hoc propheta dixit quem Judaei et nescierunt semper, et adhuc nesciunt; non de eo quem utique et credere se putant et confiteri. Et ideo bene hi qui ex [Col. 0089C] Judaeis ad fidem post ignorantiam veniunt, dicere possunt: Tu es Deus noster, et nesciebamus. Recte enim ⁜ a hi qui post ignorantiam credunt, nescisse se dicunt, quem adhuc non credentes se nescire contendunt. [Col. 0090A] Palam enim est quod eum nescisse se prius dicunt, post ignorantiam confitentes, quem adhuc nesciunt denegantes.

⁜ b Labor, inquit, Aegypti et negotiatio Aethiopiae, et Sabaim viri sublimes ad te transibunt (Isaiae XLV) . In his diversarum nationum vocabulis adventum crediturarum gentium significari, nemini dubium est. Transisse autem ad Christum gentes, negare non vales, utpote quae ⁜ c nomine Christianitatis indepto, non fide tantum ad Dominum Jesum Christum, sed etiam ipso nomine transierunt. Quia cum idem quod sunt vocentur, ⁜ d factum est quod erat fidei opus, nominis sacramentum. Ad te, inquit, transibunt, et [Col. 0090B] tui erunt: post te ambulabunt, vincti manicis pergent. Sicut sunt vincula coercitionis, ita sunt vincula charitatis, secundum illud quod ait Dominus: ⁜ e Attraxi eos in vinculis charitatis (Ose. XI) . Vere enim magna sunt haec vincula, et ineffabilis charitatis, quibus qui alligantur gaudent catenis suis. Vis scire hoc verum esse? audi apostolum Paulum gaudentem et exsultantem vinculis suis, cum ait, Obsecro vos ego vinctus in Domino (Ephes IV) . Et illud: Obsecro, cum sis talis ut Paulus senex, nunc autem et vinctus Christi Jesu (Ad Philemonem ). Vides quantum gaudebat vinculorum suorum merito, ⁜ f quorum etiam alios provocabat exemplo. Non dubium est autem in quibus unus est Domini amor, unum esse Dominicae vinculationis affectum, secundum illud: Multitudinis autem credentium [Col. 0090C] erat cor unum et anima una (Actor. IV) . Te, inquit, adorabunt, teque deprecabuntur, quoniam in te est Deus, et non est praeter te Deus. Dictum prophetae Apostolus evidenter exposuit, dicens: Quoniam ⁜ g Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi [Col. 0091A] (II Cor. V) . In te ergo est Deus, inquit, et non est praeter te Deus. Bene Propheta dicens: In te est Deus, ⁜ a non tantum eum qui praesens esset, sed etiam eum qui esset in praesenti, monstravit, habitantem scilicet ab eo in quo habitaret, ⁜ b naturarum significationem, non unitatis abnegatione distinguens.

Tu, inquit, Deus, et nesciebamus, Deus Israel Salvator. [Col. 0092A] Quamvis multis jam Scriptura et evidentibus signis, de quo loqueretur, ostenderet, expressit tamen manifestissime in Salvatoris nomine Christi nomen, quia idem Salvator utique qui Christus, dicente angelo: Quia natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus (Luc. II) . ⁜ c Jesum enim Hebraice Salvatorem interpretari nemini dubium est, sicut angelus sanctae Mariae virgini protestatur, dicens: Et vocabis nomen ejus Jesum: ipse enim salvum faciet [Col. 0093A] populum suum a ⁜ a peccatis eorum (Luc. I, et Matth. I) . Ac ne forte eum hoc modo Salvatorem diceres praedicatum quo de aliis dictum est: Et ⁜ b suscitavit eis Dominus salvatorem ⁜ c Othoniel filium Chenez (Judic. III) . Et iterum: Suscitavit eis Dominus salvatorem ⁜ d Aod filium Gera (Ibid.) ; adjecit: Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Matth. I) . Non est autem humanae opis redimere populum a captivitate peccati, quod illi soli utique possibile est de quo dictum est: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata [Col. 0094A] mundi (Joan. I) . Caeteri enim non suum populum, sed Dei; et non a peccatis, sed ab hostibus salvaverunt.

Tu es ergo, inquit, Deus noster, et nesciebamus, Deus Israel Salvator (Isaiae XLV) . ⁜ e Quos magis putas [Col. 0095A] hoc dicere? quibus hoc magis putas convenisse? Judaeis, an gentibus? Si Judaeis: Judaei utique Christum non cognoverunt, secundum illud: Israel autem me non cognovit, et populus meus non intellexit (Isaiae I) , et illud: Et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit: in propria venit, et sui eum non receperunt (Joan. I) . Si autem gentibus: palam est quod Christum gentilitas idolis occupata nescivit: quamvis illa nec Patrem scierit: sed tamen etiamsi nunc novit, non nisi per Christum tamen novit. Vides ergo quod sive ex gentibus sit credens populus, sive ex Judaeis, bene pro se uterque dicit, Tu es Deus noster, et nesciebamus, Deus Israel Salvator. Quia et gentes colentes prius idola, ignorabant Deum: et Judaei negantes Dominum, [Col. 0095B] ignorabant Filium Dei. Ac per hoc bene de Christo tam illi, quam isti dicunt: Tu es Deus noster, et nesciebamus. Quia tam illi nesciebant Deum qui non credebant, quam illi qui Dei Filium negabant. Sic ergo Christus credendus est, ut veritas loquitur, ut divinitas protestatur, ut Christus denique ipse praedicat, [Col. 0096A] qui utrumque est. Quid interserere te, infelix furor, inter Deum et Christum niteris? quid separare corpus suum a Filio Dei appetis, et ipsum a se Deum dividere conaris? unita discindis, et conjuncta discernis. Verbo Dei de Deo crede: nulla enim re melius confiteri divinitatem Dei omnino poteris, ⁜ a quam si ea ipsa de se, sicut Divinitas docuit, voce fatearis. Scitote enim juxta prophetam, quia Dominus ipse est Deus, qui invenit omnem viam disciplinae: qui utique et in terris visus est, inter homines conversatus est. Ipse lumen fidei in mundum intulit: ipse lucem salutis ostendit. Deus enim Dominus, et illuxit nobis. Hunc ergo crede, hunc dilige, hunc confitere. Quia ⁜ b quando ei, ut scriptum est, omne genu flectetur, coelestium et terrestrium et infernorum, et omnis [Col. 0096B] lingua confitebitur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II) : velis, nolis, negare non poteris, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. Haec enim perfectae confessionis perfecta virtus est, Deum ac Dominum Jesum Christum semper in Dei Patris gloria confiteri. Amen.

Diximus libro primo ⁜ a haeresim illam Pelagianae haereseos discipulam atque imitatricem, id omnibus modis tentasse atque pugnasse, ut Dei Filius Dominus Jesus Christus, natus ex virgine, homo tantummodo [Col. 0096C] solitarius crederetur; et arrepta postmodum virtutis via, id eum pie religioseque vivendo obtinuisse, ut dignus per hanc vitae sanctimoniam fieret, cui se majestas divina sociaret: ac sic exclusa ab eo penitus sacrae originis dignitate, sola ei tantummodo meritorum relinqueretur electio. Id adnitentes utique ac laborantes, ut eo quasi ⁜ b in plebem omnium [Col. 0097A] misso, et velut in turbam humani generis aggregato, id per bonorum actuum conversationem mereri omnes homines posse dicerent, quidquid bene vivendo ille meruisset. Pestifera scilicet ac lethalis assertio, quae et Deo vera derogans, et hominibus falsa promittens, in utroque nefandi esset damnabilis mendacii, dum et sacrilegii injuria Deum afficit, et hominem in spem falsae praesumptionis inducit. Perversissima scilicet atque impiissima assertio, ⁜ a mortalitati donans quod non erat, Deo tollens quod erat. Hujus ergo perniciosae ac mortiferae pravitatis haec quae nunc orta est recens haeresis, quasi redivivos quodammodo suscitans cineres, in veteribus favillis novum movit incendium: Solitarium quippe hominem natum esse asserit Dominum Jesum [Col. 0097B] Christum. Et ideo quid necesse est ut requiramus, an in consequentibus ejus perversitatis sit quae est in capite ipso sceleris unius? Superfluum quippe est exspectare in posterioribus qualis sit, quae exspectandi omnino causas jam in principio non reliquit: Quae enim ratio est explorare, an in similitudinem superioris haereseos eadem promittat homini quae (quod immanissimum scelus est) eadem tollit Deo? Ita ut pene impium sit, cum videamus quid praecesserit, requirere quid sequatur: quasi vero aliqua in consequentibus causa afferri possit, qua se probet non esse impium, qui negaret Deum. Ait ergo, ut saepe jam diximus, nova haeresis, Dominum Jesum Christum hominem tantummodo solitarium, ex virgine [Col. 0098A] natum esse: et ideo ⁜ b Mariam Christotocon, non Theotocon esse appellandam, quia Christi mater, non Dei. Addit praeterea sacrilegae assertioni quam prava argumenta, tam frivola, dicens: Nemo anteriorem se parit. Quasi vero unigeniti Dei nativitas a prophetis praedicta, a saeculis praenuntiata, humanis sit tractanda aut aestimanda rationibus: Aut vero ipsa, quisquis es, o haeretice, qui de partu suo calumniaris, virgo Maria propriis hoc quod actum est, egerit consummaritque virtutibus: ut ei in tanta re ac tanto opere imbecillitas objiciatur humana. Si quid itaque in hac re per hominis opus actum est, humanas quaere rationes: si autem totum quod actum est, Dei virtus est; quid impossibilitatem spectas humanam, ubi efficientiam vides esse divinam? Sed [Col. 0098B] de hoc tamen plenius postea. Nunc quod paulo anterius dicere coepimus exsequamur: ut omnes sciant in Pelagianis cineribus ⁜ c ignes quaerere te, et novis sacrilegiorum flatibus favillas veteres excitare.

Dicis ergo Christum hominem tantummodo solitarium natum esse. Hoc utique et illa quam in primo libro evidenter ostendimus, Pelagianae impietatis haeresis praedicavit, Christum hominem tantummodo solitarium natum esse. Addis praeterea Dominum ipsum omnium Jesum ⁜ d Christum θεοδόχον imaginem [Col. 0099A] appellandum, id est, non Deum, sed susceptorem Dei; scilicet, ut eum non propter se, quia sit Deus, sed quia [Col. 0100A] Deum in se suscipiat, honorandum putas. Hoc utique illa etiam quam ante dixi haeresis asserebat, ⁜ a Christum [Col. 0101A] non propter se colendum, videlicet quia Deus esset, sed quia bonis ac piis actibus Deum in se habere meruisset. Ergo vides Pelagianum te virus vomere, Pelagiano te spiritu sibilare. Unde convenit, ut de te non tam judicandum quam judicatum esse videatur: quia cum ejusdem erroris sis, necesse est ejusdem quoque etiam damnationis esse credaris. Ut non dicam illud interim, quod imperiali statuae Dominum comparans, in tantam sacrilegii impietatem ac blasphemiam prorupisti, ut recte admodum etiam Pelagium ipsum qui pene omnes impietate vicerit, hac amentia vicisse videaris.

[Col. 0102A] Ais ergo Christum Θεοδόχον imaginem appellandum, id est, non propter se eum quia sit Deus, sed quia Deum in se susceperit honorandum. Hoc modo ergo nihil inter eum et omnes qui fuerunt sanctos homines esse asseris, quia omnes utique sancti homines Deum in se habuerunt. Siquidem et in patriarchis Deum fuisse, et in prophetis Deum locutum non ignoramus. Omnes denique non dico apostolos, martyres, sed omnes quoque sanctos Dei et servos Dei habere in se Spiritum Dei credimus, secundum illud, Vos estis templum Dei vivi; sicut Deus dixit, quia habitabo in eis (II Cor. VI) . Et iterum: Nescitis quia templum Dei estis et Spiritus Dei habitat in vobis [Col. 0102B] (I Cor. III) ? Et per hoc omnes ⁜ a Theodochi sunt, ac [Col. 0103A] sic hoc modo cunctos admodum Christo similes et Deo pares dicis. Sed absit haec abominandi erroris impietas, ut facturae suae factor, ut famulis suis Dominus, ut terrenae fragilitati Deus terrestrium et coelestium comparetur; et haec ei ex beneficiis suis injuria fiat, ut qui habitatione sua dignatur hominem, idcirco idem quod homo esse dicatur.

Quinimmo hoc inter illum interest et sanctos omnes, quod inter habitaculum et habitatorem, quod utique ut habitetur non habitaculi est, sed habitatoris, in cujus scilicet arbitrio est et aedificatio habitaculi et usus; id est, vel ut, cum velit, habitaculum ipsum facere, vel ut, cum fecerit, dignetur habitare. An [Col. 0103B] experimentum quaeritis, inquit Apostolus, ejus qui in me loquitur Christus (II Cor. XIII) ? Et alibi: Nescitis quia Christus Jesus in vobis est? nisi forte reprobi estis (Ibid.) Et iterum: In interiore, inquit, homine habitare Christum per fidem in cordibus vestris (Ephes. III) . Vides quid intersit inter doctrinam Apostolicam et blasphemiam tuam? Tu in Christo Deum velut in homine habitare dicis; ille Christum ipsum in hominibus habitare testatur. Quod profecto, ut tu ais, caro et sanguis facere non possunt, scilicet ut ex hoc ipso quo eum Deum tu esse negas, Deus probetur. Nam cum eum qui in nomine habitet, Deum non neges, necesse est ut eum quem in hominibus habitare cognoscimus, evidentissime Deum esse credamus. Omnes ergo sive patriarchae, sive prophetae, [Col. 0103C] sive apostoli, sive martyres, sive denique sancti [Col. 0104A] omnes, habuerunt quidem in se Deum, et omnes filii Dei facti sunt, et ⁜ a omnes Theotoci fuerunt; sed diversa utique multo dissimilique ratione. Omnes enim credentes Deum filii Dei sunt per adoptionem, unigenitus autem tantum Filius per naturam; qui non ex materia aliqua est a Patre genitus, quia omnis res et omnis rerum materia per unigenitum Dei Filium est; non ex nihilo, quia ex Patre; non quasi partus, quia nihil in Deo vacuum atque mutabile; sed ineffabiliter atque inaestimabiliter Deus Pater in his quae ingenita in se erant, Unigenitum suum genuit; ac sic ab ingenito summo et sempiterno Patre unigenitus summus et sempiternus est Filius, idem habendus in carne qui habetur in spiritu, idem credendus in majestate, quia nasciturus in carne [Col. 0104B] [ Lips. in marg. idem credendus in corpore qui creditur in majestate, quia nasciturus in carne]. Non divisionem aliquam aut discissionem sui fecit, ut se ex parte aliqua non nascente pars sui aliqua nasceretur; aut aliquid in eo divinitatis postea superveniret, quod in eo natum ex Virgine non fuisset. Omnis enim, juxta Apostolum, ⁜ b omnis in Christo plenitudo divinitatis habitat corporaliter (Coloss. II) . Non quia aliquando habitaverit, et aliquando non habitaverit; nec quia postea fuerit, et ante non fuerit. Alioquin ad illam Pelagianae ⁜ c haereseos impietatem devolvimur, ut dicamus ex certo tempore habitantem in Christo Deum; tum in eum supervenisse, quando ille vita et conversatione id promeruerit, ut in se virtus divinitatis habitaret. Hominum ergo, hominum sunt haec, [Col. 0104C] non Dei, ut in quantum humana imbecillitas valet, [Col. 0105A] Deo se humilient, Deo subdant, Dei se habitaculum faciant, et habere hospitem atque habitatorem Deum fide et pietate mereantur. Quia prout quis idoneus munere Dei fuerit, ita eum divina gratia muneratur. Prout si quis dignus putatur Deo, ita Dei fruitur adventu, secundum illam Domini promissionem: Si quis diligit me, sermonem meum servabit; et ego et Pater meus veniemus ad eum, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV) . Longe autem alia de Christo res atque ratio est, in quo omnis plenitudo divinitatis habitat corporaliter, et qui ita divinitatis plenitudinem in se habet, ut cunctis de sua plenitudine largiatur; qui inhabitante in se divinitatis plenitudine, ita ipse in singulis sanctorum habitat, prout eos dignos [Col. 0105B] suo putarit habitaculo, et ita omnibus de plenitudine sua tribuit ut ipse in plenitudine sua jugiter perseveret; qui utique etiam cum in corpore suo in terra esset, animabus tamen sanctorum omnium inerat, coelos, terras, mare, omnem denique universitatem infinitate potentiae suae ac majestatis implebat; et ita totus in seipso erat, ut eum tamen mundi universa non caperent. Quia quamlibet magna sint et ineffabilia quae facta sunt, nulla tamen tam capacia et immensa sunt, quae ipsum possint capere factorem.

Iste ergo est de quo propheta dicit: Quoniam in te est Deus, et non est praeter te Deus. Tu es enim Deus noster, et nesciebamus, Deus Israel Salvator (Isaiae XLV) ; qui in terris utique postea visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch III) . De quo etiam David propheta ex persona ipsius dicit: De ventre matris meae Deus meus es tu (Psalm. XXI) , ostendens utique quod numquam ⁜ a homo ille Dominicus sine unitate Dei fuerit, in quo in ipso statim Virginis utero plenitudo divinitatis habitaret. Sicut et alibi idem propheta, Veritas, inquit, de terra orta est, et justitia de coelo prospexit (Psal. LXXXIV) , ut [Col. 0106B] intelligeremus scilicet prospiciente e coelis Filio Dei, id est, adveniente ac descendente, justitiam natam esse e carne Virginis; non phantasiam corporis, sed veritatem. Ipse est enim veritas, secundum illud ipsius testimonium Veritatis: Ego sum veritas, et vita (Joan. XIV) . Ergo quia anterioribus libris veritatem hanc, id est, Dominum Jesum Christum natum ex Virgine Deum probavimus, nunc, ut libello abhinc proximo instituimus, eum qui ex Virgine nasciturus esset semper Deum praenuntiatum esse doceamus. Ait itaque Isaias propheta: ⁜ b Quiescite ab homine, [Col. 0107A] cujus spiritus in naribus ejus, quia in quo reputatus est ipse, vel, ut verius atque evidentius ⁜ a in Hebraeo est, quia Excelsus reputatus est ipse (Isaiae II) . Pulchre autem dicens, quiescite, verbo vim prohibentis inquietudinem persecutionis expressit. Quiescite, inquit, ab homine cujus spiritus in naribus ejus, quia Excelsus reputatus ipse est. Numquid non una eademque sententia et humani corporis susceptionem et Dei locutus est veritatem? Quiescite, inquit, ab homine, cujus spiritus in naribus ejus, quia Excelsus reputatus est ipse. Nonne tibi, quaeso, palam alloqui persecutores Domini videtur, dicens, Quiescite ab homine quem persequimini, quia hic homo Deus est? Et licet in humilitate humanae carnis appareat, in celsitudine tamen divinae magnificentiae perseverat. [Col. 0107B] Bene autem dicens propheta, Quiescite ab homine cujus spiritus in naribus ejus, certissima humani corporis significatione hominem demonstravit. Intrepide utique ac fiducialiter, utpote qui tam constanter [Col. 0108A] veritatem hominis assereret quam Dei, quia haec fides vera est et catholica credere Dominum Jesum Christum ita substantiam veri corporis sicut veritatem perfectae divinitatis habuisse. Nisi forte in illo aliquid ambigendum putes, quia ⁜ b Excelsum pro Deo posuit; cum utique hic mos Scripturae sacrae sit Excelsum pro Deo dicere, sicut illud prophetae, Dedit vocem suam Excelsus, et mota est terra (Psal. XLV) . Et, Tu solus Excelsus super omnem terram (Psal. LXXXII) . Isaias quoque, qui haec dicit: Excelsus et sublimis habitans aeternitatem (Isaiae LVII) . In quo manifeste intelligendum est: cum illic Excelsum sine ulla adjectione Dei posuerit, quod etiam hic Deum in Excelsi nomine nuncuparit. Ergo quia evidenter per prophetam sermo divinus Dominum Jesum [Col. 0108B] Christum et hominem et Deum praenuntiavit, videamus an veteribus testimoniis etiam nunc conveniant et concordent nova.

⁜ a Quod fuit, inquit apostolus Joannes, a principio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, ⁜ b et manus nostrae palpaverunt de Verbo vitae, et vita manifestata est; et vidimus, et testamur, et annuntiamus vobis vitam aeternam, quae erat apud Patrem, et apparuit nobis. Vides quemadmodum vetera recentibus roborentur, et antiquam praenuntiationem novae praedicationis confirmatio consequatur? Isaias dixit: Quiescite ab homine, cujus spiritus in naribus, quia Excelsus reputatus est ipse (Isaiae II) . Ipse Joannes autem, Quod fuit, inquit, a principio, [Col. 0109B] quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae palpaverunt. Ille persequendum a Judaeis hominem esse dixit, hic palpatum hominem humanis manibus praedicavit. Ille eumdem quem hominem annuntiarat, Deum excelsum esse praedixit; hic eum quem palpatum ab hominibus esse docuit, Deum in principio semper fuisse memoravit. Ergo evidentissimum est quod ambo Dominum Jesum Christum et hominem manifestarunt et Deum, quia eumdem postea hominem quem semper Deum, ac per hoc hominem et Deum, quia hominem ipsum Deum. Quod fuit ergo, inquit, in principio [Lips. in marg. a principio], quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae palpaverunt de Verbo vitae, et vita [Col. 0110A] manifestata est; et vidimus, et testamur, et annuntiamus vobis vitam aeternam, quae erat apud Patrem, et apparuit nobis. Vides quot indiciis, quot modis, quam variis, quam multiplicibus dilectissimus ille ac devinctissimus [ Lips. in marg. devotissimus] Deo apostolus sacramentum divinae incarnationis insinuet? Jam primum quod eum qui in principio semper fuerit, visum in carne esse testatur. Deinde ne id quod auditum ac visum dixerat parum incredulis videretur, palpatum quoque, id est, tactum atque tractatum tam suis quam caeterorum manibus confirmavit. Bene utique per manifestationem assumptae carnis, ⁜ c opinionem Marcionitarum ac Manichaei errorem excludens; ne quis phantasiam ab hominibus visam crederet, cum palpatam corporis veritatem a se [Col. 0110B] apostolus praedicasset. Deinde addit Verbum vitae et vitam manifestam, hoc se vidisse, hoc annuntiare, hoc protestari, simul scilicet et exsequens officium fidei, et ingerens terrorem incredulitati, ut cum ille utique protestatur se praedicare, sibi imputaret periculum suum qui noluisset audire. Annuntiamus vobis, inquit, vitam aeternam, quae erat apud Patrem, et apparuit nobis: hoc quod apud Patrem semper fuit, hominibus apparuisse; hoc quod in principio semper fuit, ab hominibus visum esse; hoc quod Verbum vitae sine exordio erat, palpatum humanis manibus docuit esse. Vides quot modis, quam variis, quam multiplicibus, quam individuis, quam apertis ita sacramentum unitae cum Deo carnis exposuit, ut nemo alterutrum dicere omnino possit, [Col. 0111A] qui non utrumque memoraret. Quod ipse quoque Apostolus alibi evidentissime: ⁜ a Jesus enim, inquit, Christus heri et hodie, ipse et in saecula (Hebr. XIII) . Hoc est illud utique quod superiore testimonio dixit: quod erat a principio, hoc manus nostrae palpaverunt. Non quia palpari spiritus per se possit, sed quia Verbum scilicet caro factum in homine quodammodo cui unitum fuerat palpabatur. Et ideo idem Jesus heri et hodie, id est, idem ante exordium mundi qui in carne; idem in praeterito, qui in praesenti; idem quoque etiam in saecula, quia idem per omnia, qui ante omnia. Et hoc totum Dominus Jesus Christus.

Et quomodo idem ante mundi ortum, qui nuper [Col. 0112A] ortus? scilicet quia idem in homine nuper ortus, qui ante ortum omnium Deus. Et ideo Christus totum nominatur quod Deus, quia tanta est Christi et Dei unitas, ut nemo utique jam omnino possit vel Christum dicens non Deum in Christi nomine dicere, vel Deum dicens non Christum in Dei nomine nuncupare. Ac sic unito sibi penitus per majestatem sacrae nativitatis utriusque substantiae sacramento, quidquid erat, scilicet homo et Deus, factum est totum Deus. Unde Apostolus Paulus videns revelatis fidei oculis totum in Christo inexplicabilis majestatis arcanum, ita locutus est, invitans ad referendam Deo gratiam, agnoscentes beneficia Dei populos: Gratias, inquit, agentes Patri, qui dignos nos fecit portione sortis sanctorum in lumine, qui eripuit nos [Col. 0112B] de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem per sanguinem ipsius, remissionem peccatorum; ⁜ b qui est [Col. 0113A] imago Dei invisibilis, primogenitus universae creaturae; quia in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive potestates: omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant. Et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse primatum tenens; quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, et per ipsum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in coelis, sive quae in terris sunt (Coloss. I) . Numquid et hoc aliqua interpretationis adjectione indiget, cum ita copiose et evidenter expressum sit, ut in se non solum rerum fidem, sed etiam expositionis habeat claritatem? Gratias enim agere nos Patri jubet, [Col. 0113B] magna utique causa agendae gratiae adjecta, quia dignos nos fecerit portione sanctorum, et ereptos de potestate tenebrarum transtulerit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habeamus redemptionem et remissionem peccatorum; qui sit imago Dei invisibilis, primogenitus universae creaturae; quia in ipso ac per ipsum creata sint omnia, quorum utique sicut factor ipse, ita etiam gubernator sit. Et quid post haec? Ipse est, inquit, caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis. Resurrectionem quasi generationem Scriptura nominat; quia sicut generatio vitam creat, ita resurrectio generat ad vitam. Unde etiam ⁜ a resurrectio ipsa regeneratio nuncupatur, secundum illud Domini testimonium: Amen dico vobis, quod vos qui secuti estis me, in regeneratione [Col. 0113C] cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) . Ergo primogenitum ex mortuis eum dicit, quem superius invisibilem Dei Filium atque imaginem praedicavit. Quis autem imago invisibilis Dei, nisi unigenitus, Verbum Dei? et quomodo is resurrexisse ex mortuis dicitur, qui imago ac Verbum Dei invisibilis nominatur? Et quid tamen adhuc additur? Ut sit, inquit, ipse primatum tenens, [Col. 0114A] quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, et per ipsum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in coelis, sive quae in terra sunt. Numquid indiget primatu universorum Creator omnium? aut primatu eorum quae a se facta sunt, ipse qui fecit? Aut numquid dici de Verbo potest quod in eo qui sit primogenitus ex mortuis complacuerit omnem plenitudinem habitare, qui utique unigenitus Filius Dei, Verbum Dei ante universa rerum exordia, Patrem invisibilem in se habens, ita prius omnem plenitudinem in se habuit, ut esset ipse omnium plenitudo? Et quid postremo? Omnia, inquit, pacificans per sanguinem crucis ejus sive quae in terra, sive quae in coelis sunt. Manifestavit utique apertissime de quo diceret, quem primogenitum [Col. 0114B] ex mortuis nominasset. Numquid enim per Verbi aut Spiritus sanguinem reconciliata ac pacificata sunt omnia? Non utique. Neque enim in naturam cadere impassibilem res ulla potuit passionis, aut fundi sanguis valuit nisi hominis, aut mori alter quam homo; et tamen idem qui in sequentibus mortuus dicitur, superius imago Dei invisibilis praedicatur. Quomodo ergo et hoc? scilicet quia id omni modo ab apostolis cautum est, ne aliqua videretur in Christo esse divisio, et unitus in filio hominis Filius Dei inciperet per erraticas interpretationes duas habere personas, ac per pravas atque impias opiniones qui esset scilicet in se unus duplex fieret in nobis. Et ideo pulchre ac mirabiliter ab ipso unigenito Filio Dei usque ad unitum Filio Dei filium hominis [Col. 0114C] praedicatio apostolica descendit; ut sicut ipse rerum ordo, ita etiam doctrinae sermo decurreret. Ita cuncta inseparabili connexione et quasi quodam ponte continuans, ut sine ulla penitus divisione et intervallo eum quem in principio mundi legeres, in fine temporis invenires, neque ulla omnino distractione impiae discessionis admissa unum in carne atque alium in spiritu Filium Dei crederes; cum ita apostolicum magisterium, Deum pariter atque hominem per sacramentum [Col. 0115A] corporeae nativitatis unisset, ut eumdem tibi reconciliantem in cruce omnia demonstraret, quem ante exordium mundi imaginem Dei invisibilis praedicasset.

Quod quidem quamvis Apostoli dictum sit, tamen doctrina Domini est. Idem enim hoc in Apostolo ad Christianos, qui consimile illud in Evangelio ad Judaeos per se locutus est, dicens: Nunc autem quaeritis me interficere hominem, qui ⁜ a veritatem vobis locutus sum, quam audivi a Deo. Neque enim ego a me ipso veni, sed ille me misit (Joan. VIII) . Et Deum utique se et hominem esse indicans. Hominem in hoc quod hominem esse se praedicat; Deum in hoc quod [Col. 0115B] missum se esse confirmat. Apud eum enim necesse est fuerit a quo venerat; et ab eo venerat a quo se [Col. 0116A] missum esse dicebat. Unde etiam illud fuit quod dicentibus ad se Judaeis, Quinquaginta annos nondum habes et Abraham vidisti? convenientissima aeternitatis ac majestatis suae voce respondit, dicens: Amen amen dico vobis, ⁜ b priusquam Abraham fieret, ego sum (Ibid.) . Quaero ergo, cujus dictum hoc velis esse? Christi utique absque dubio. Et quomodo qui natus recenti tempore fuerat, ante Abraham se esse dicebat? Per illud scilicet, cui unitus erat penitus, Verbum Dei, ut intelligerent omnes quanta esset Christi ac Dei unitas, cum quidquid Deus in Christo diceret, ⁜ c totum jam sibi divinitatis unitas vindicaret. Bene autem conscius aeternitatis suae, illa in corpore tunc Judaeis voce respondit, qua quondam ⁜ d Mosi locutus fuerat in spiritu. Hic enim ait: Priusquam Abraham fieret, [Col. 0116B] ego sum. Mosi autem: Ego ⁜ e sum qui sum (Exod. III) . Admirabili utique divinae naturae aeternitatem sermonis [Col. 0117A] magnificentia praedicavit, quia ⁜ a nihil de Deo tam conveniens dici potest, quam ut semper esse dicatur, quia esse nec praeteriti initium nec futuri terminum habet. Et ideo apertissime hoc de aeterni Dei natura dicitur, quod aeternitati optime coaptatur. Quae quidem [Col. 0118A] ipse Dominus Jesus Christus, cum de Abraham diceret, diversitate sermonis ostendit, dicens: Priusquam Abraham fieret, ego sum. De Abraham dixit, priusquam fieret; de se autem, ego sum; scilicet quia temporalitatis est fieri; esse, aeternitatis. ⁜ b Et ideo [Col. 0119A] illud factum esse, humanae tribuit brevitati; illud autem, sum, naturae suae. Et haec omnia Christus utique, qui per sacramentum uniti hominis ac Dei in illo qui semper fuerat jam se fuisse dicebat.

⁜ a Quod apostolus quoque cum dilucidare ac manifestare omnibus cuperet, ita locutus est: ⁜ b Quoniam Jesus populum de terra Aegypti salvans, secundo [Col. 0121A] eos qui non crediderunt perdidit. Sed et alibi, ⁜ a Neque tentemus, inquit, Christum sicut quidam illorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt (I Cor. X) . Eximius quoque apostolorum Petrus: Et nunc quid tentatis Deum imponere jugum super cervices discipulorum, quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus? Sed per gratiam Domini nostri Jesu Christi credimus salvari quemadmodum et illi. Liberatum ab Aegypto Dei populum, et per ingentes [Col. 0122A] aquarum vias siccis pedibus abductum, ac per vastas eremi solitudines conservatum, non nisi a solo absque dubio Deo novimus, secundum illud: Dominus solus ducebat eos, et non erat cum eis Deus alienus (Deut. XXXII) . Et quomodo apostolus tot et tam evidentibus testimoniis, et a Jesu liberatum ab Aegypto populum Judaeorum, et Christum a Judaeis tunc in deserto tentatum praedicat, dicens, Neque tentemus Christum, sicut quidam illorum tentaverunt, [Col. 0123A] et a serpentibus perierunt? omnes quoque sanctos qui vixerint sub lege veteris Testamenti, beatus apostolus Petrus per gratiam Domini nostri Jesu Christi praedicat esse salvatos? Exi itaque, effuge hinc, si potes, tu quisquis ille es qui, rabido ore ac blasphemo spiritu furens, nihil interesse admodum inter Adam et Christum putas, et qui eum etiam post partum Virginis Deum denegas, ostende penitus quemadmodum etiam ante ortum corporis Deum non fuisse convincas. Ecce enim Apostolus clamitat populum de terra Aegypti ab Jesu esse salvatum, in deserto ab infidelibus Christum esse tentatum; patres quoque nostros, id est, patriarchas atque prophetas per gratiam Domini nostri Jesu Christi salvatos; nega tu haec, si potes. Nec mirabor si feceris, [Col. 0123B] ut neges quae omnes legimus, qui quae omnes credimus denegasti. Intellige ergo tandem quia jam tunc et ex Aegypto populum in Deo Christus eduxit, et in Deo Christus a populo tentatore tentatus est, et omnes justos in Deo Christus gratiae suae liberalitate salvavit; quia per sacramenti unitatem ita et Deus in Christum et Christus in Deum transiit, ut et quidquid Deus fecit, Christus id perfecisse; et quod postea Christus pertulit, Deus id pertulisse dicatur. Et ideo dicens Propheta, ⁜ a Non erit in te Deus recens, nec adorabis Deum alienum; hoc sensu et hoc spiritu praedicabat quo apostolus Christum eductorem [Col. 0124A] ex Aegypto Israeliticae plebis esse dicebat, ut eum utique qui ex Virgine natus est hominem, semper per sacramenti unitatem in Deo fuisse sentiret; alioquin, nisi ita creditur, aut cum haereticis Christus non Deus, aut certe contra Prophetam recens esse creditur. Sed absit hoc a catholica Dei plebe, ut aut a Propheta dissentire, aut cum haereticis sentire videatur; et in maledictum forsitan illud populus benedictionis incurrat, ut spem suam in homine posuisse dicatur. Quia enim Dominum nostrum Jesum Christum solitarium hominem natum asserit, dupliciter maledictioni obnoxius sit necesse est, sive in eum credat, sive non credat. Si enim credit, ⁜ b Maledictus qui spem suam ponit in homine (Jerem. XVII) . Si autem non credit, maledictus utique nihilominus, [Col. 0124B] quia licet in hominem non crediderit, Deum tamen penitus denegavit.

Hoc enim illud est quod, revelante sibi Domino, charissimus ille Dei Joannes praevidens, id de eo ipso locutus est qui in se loquebatur. Omnis, inquit, spiritus qui confitetur Jesum in carne venisse, ex Deo est; et ⁜ c omnis qui solvit Jesum, ex Deo non est; ⁜ d et hoc est Antichristi, quod audistis quia venit, et nunc jam in mundo est (I Joan. IV) . O admirabilem Dei singularemque pietatem, qui velut cautissimus ac prudentissimus [Col. 0125A] medicus venturos quandoque in Ecclesiam suam morbos ante praedixit! et cum praenuntiaret infirmitatem, dedit ex ipsa praenuntiatione medicinam, ut omnes, scilicet agnoscentes languorem ingruentem, procul jam atque longe vitare inciperent quae imminere didicissent. Et ideo sanctus Joannes: Omnis, inquit, qui solvit Jesum, ex Deo non est, et hoc est Antichristi. Agnoscisne eum, haeretice? Agnoscis de te jam palam et designanter dixisse? Nemo enim ita solvit Jesum quam qui non confitetur Deum. Cum enim in hoc omnis Ecclesiae fides et omnis cultus sit, Jesum Deum verum fateri, quis magis venerationem ejus et cultum solvere potuit, quam qui totum in eo quod omnes colimus denegavit? Caveas ergo, obsecro, caveas ne quis etiam Antichristum dicere queat. [Col. 0125B] Conviciari me aut maledicere putas? Non meum est quod loquor, ecce evangelista dicit: Omnis qui solvit Jesum, ex Deo non est, et hic est Antichristus. Si non solvis Jesum et Deum non negas, Antichristum te nullus dicere potest. Si autem negas, quid accusas quod Antichristum te quisquam esse dicat? Tu hoc de te, tu, inquam dum negas, ipse dixisti. Vis scire hoc verum esse? Dic mihi Jesum cum ex Virgine nasceretur, quid velis, hominem fuisse an Deum? Si Deum tantum, solvis utique Jesum, qui in eo hominem unitum Deo fuisse deneges. Si autem hominem, solvis utique nihilominus, qui solum tantummodo, ut facis, hominem natum esse blasphemes. Nisi forte existimas quod non solvas Jesum, qui fuisse eum Deum negas, qui solveres utique etiam si natum cum [Col. 0125C] Deo hominem denegares. Sed exemplis forsan hoc manifestius velis fieri; accipe de utroque. ⁜ a Manichaeus extra Ecclesiam est, qui Jesum Deum tantum fuisse asserit; Hebion, quia hominem. Uterque enim Jesum negavit ac solvit, alter solum dicendo hominem, alter tantummodo solum Deum. Quia licet diversa dixerint, par tamen ipsius diversitatis impietas. Nisi quod si ulla inter malorum magnitudinem potest esse discretio, injuriosior blasphemia tua est, quae solum hominem asserit, quam illa quae solum Deum; quia licet utrumque malum sit, contumeliosius tamen est divina Domino quam humana rapuisse. Fides ergo haec tantum catholica, haec tantum vera est, Dominum Jesum Christum sicut Deum, ita et hominem, et sicut hominem, ita et Deum credere. Omnis [Col. 0126A] qui solvit Jesum, ex Deo non est. Solvere autem hoc est, quod unitum est in Jesu velle rumpere, et quod individuum separare. Quid autem in Jesu unitum et individuum? Homo utique et Deus. Ergo ille Jesum solvit, qui haec separaverit atque disruperit. Alioquin si non disrumpit, ac separat, ergo nec solvit. Si autem separat atque disrumpsit, ille utique solvit.

Et ideo omni homini in hanc blasphemiam atque insaniam prorumpenti, ipse pro se in Evangelio Dominus Jesus illud quod ad Pharisaeos locutus est clamat ac protestatur: ⁜ b Quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX) . Quod licet illic ubi a Deo [Col. 0126B] dictum est, ⁜ c ad causam aliam responsum esse videatur, tamen profunditas Dei, quae non magis de carnalibus quam de spiritualibus loquebatur, cum de illo hoc, tum magis de hoc voluit intelligi; quia credentibus tunc Judaeis id quod tu dicis, hominem tantummodo Jesum sine Deo esse, cum de societate conjugii Dominus interrogaretur, non de eo tantum, sed etiam de hoc edocuit, et de minoribus consultus, etiam de altioribus majoribusque respondit, dicens, Quod Deus conjunxit, homo non separet. Hoc est: Nolite id separare quod in me Deus junxit; non separet humana impietas quod in me univit divina majestas. Vis autem plenius scire hoc ita esse, audi Apostolum de his ipsis de quibus tunc Salvator docuit disserentem? qui utique utpote magister a Deo missus, [Col. 0126C] ut capere tunc auditorum imbecillitas poterat, ea ipsa quae Deus in mysterio praedicarat exposuit. Cum enim de conjugio carnali, unde interrogatus in Evangelio Salvator fuerat, disputaret, replicavit ea ipse, quibus ille usus tunc fuerat, legis veteris testimonia, scilicet ut intelligeretur quod eamdem rem exponeret qui iisdem testimoniis uteretur. Adjiciens praeterea, ne deesse causae aliquid videretur, etiam carnale conjugium, mulieris quoque ac viri nomen, quos ad mutuum adhortabatur affectum, ita posuit: Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus Ecclesiam (Ephes. V) . Et iterum: Ita et viri debent diligere uxores suas, ut corpora sua. Qui uxorem suam diligit, seipsum diligit. Nemo umquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam, [Col. 0127A] quia membra sumus corporis ejus (Ephes. V) . Vides quemadmodum Christi atque Ecclesiae nomina viri ac mulieris nominibus adjungens, omnes a carnali audientia ad spiritualem intelligentiam traxit. Cum enim omnia ista dixisset, subdidit ea quibus in [Col. 0128A] Evangelio Dominus usus fuerat testimonia, dicens, ⁜ a Propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem suam, et adjungetur ad uxorem suam, et erunt duo in carne una (Matth. XIX) . Et quidem post haec quasi cum magna clamoris protestatione subjecit: ⁜ b Sacramentum, [Col. 0129A] inquit, hoc magnum est. Removit utique de hoc omnino et amputavit carnalem intellectum, ubi sacramentum penitus dixit esse divinum. Et quid tamen post ista subdidit? ⁜ a Ego autem dico in Christo et in Ecclesia. Cum dixisset, sacramentum hoc magnum est: non dixit, haec est expositio sacramenti. Sed quid? Ego autem dico, in Christo et in Ecclesia. Hoc est dicere: Illud quidem magnum est sacramentum, sed ego in Christo dico et in Ecclesia. Hoc est, ut ⁜ b quia capere illud ad praesens forsitan omnes non queunt, vel hoc capiant, quod tamen ab illo non discrepat, nec diversum est, quia utrumque de Christo est. Sed cui profundiora illa non capiunt, haec saltem [Col. 0130A] faciliora cognoscant, ut cum promptiorem intellectum coeperint capere, ad altiorem valeant pervenire, et planioris nunc rei adipiscentia sit postea profundioris via.

Quod ergo magnum illud est sacramentum, quod sub viri atque uxoris nomine designatur? Apostolum ipsum interrogemus, qui ad docendam eamdem rem alibi verbis rei ipsius usus est dicens: ⁜ c Et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, [Col. 0131A] praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria (II Tim. III) . Quod ergo magnum est illud sacramentum quod manifestatum est in carne? Deus scilicet natus e carne, Deus visus in corpore: qui utique sicut palam est manifestatus in carne, ita palam est assumptus in gloria. Hoc ergo magnum est sacramentum, de quo ipse ait: Propterea relinquet homo patrem suum et matrem, et adhaerebit uxori suae: et erunt duo in carne una (Matth. XIX) . Qui fuerunt ergo duo in carne una, Deus scilicet atque anima. ⁜ a In una enim, quae Deo unita est, carne hominis Deus est atque anima, secundum illud ipsius Domini, Nemo potest a me tollere animam meam; sed ego pono eam a me ipso. Potestatem habeo ponendi eam, et potestatem habeo iterum sumendi eam [Col. 0131B] (Joan. X) . Tria ergo nunc in hoc vides, Deum, carnem, animam: Deus est, qui loquitur; caro, in qua loquitur; anima, de qua loquitur. Propterea ergo homo ille de quo propheta dicit, ⁜ b Frater non redimit, redimet homo (Psalm. XLVIII) ? Qui, ut dictum est, ascendit ubi erat prius (Joan. VI) , et de quo legimus, Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III) . Propter hoc, inquam, reliquit homo patrem suum et matrem, id est, Deum ex quo natus est, et Jerusalem illam quae est mater omnium nostrum; et adhaesit [Col. 0132A] humanae carni, quasi uxori suae. Et idcirco de patre expresse dixit, relinquet homo patrem suum: ⁜ c de matre autem non dixit, suam, sed tantummodo matrem posuit, quia non tam ipsius erat mater, quam universorum credentium, id est, omnium nostrum. Et adjunctus est uxori suae, quia sicut vir et mulier unum corpus sunt, ita majestas divinitatis et caro hominis uniuntur, et facti sunt duo, id est, Deus atque anima in carne una. Quia sicut caro illa habitatorem in se habuit Deum, ita animam quoque in se cohabitantem Deo. Hoc ergo magnum est illud sacramentum, ad quod inquirendum nos admiratio Apostoli vocat et adhortatio Divinitatis invitat: non alienum utique etiam a Christo et ab Ecclesia, ut ipse ait, ego autem dico in [Col. 0132B] Christo et in Ecclesia. Quia et caro Ecclesiae caro Christi est, et in carne Christi Deus est atque anima; ac sit idem in Christo quod in Ecclesia, quia sacramentum quod in Christi carne creditur, etiam fide in Ecclesia continetur.

Hoc ergo sacramentum, quod et manifestatum est in carne, et apparuit in mundo, et gentibus praedicatur, ⁜ d multi sanctorum veterum sicut praevidebant [Col. 0133A] in spiritu, ita videre etiam in carne voluerunt. Amen enim, inquit Dominus, dico vobis quia multi prophetae et justi cupierunt videre quae vos vidistis, et non viderunt, et audire quae audistis et non audierunt (Matth. XIII) . Et ideo Isaias propheta, ⁜ a Utinam, inquit, Domine, disrumperes coelos, et descenderes (Isa. LXIV) . Sed et David: Domine, inclina coelos, et descende (Psal. CXLIII) . Moses quoque: ⁜ b Ostende, inquit, mihi teipsum, ut manifeste videam te (Exod. XXXIII) . Nemo admodum propius quam Moses legem capiens, alloquentem e nubibus Deum, atque ad ipsam admodum praesentiam majestatis accessit. Et quomodo cum nemo propiora quam ille de Deo cerneret, adhuc manifestiora poscebat dicens: Ostende mihi, inquit, teipsum, ut manifeste videam te, scilicet quia hoc ille [Col. 0133B] fieri precabatur quod iisdem admodum verbis Apostolus factum esse dicebat, id est, ut palam Dominus manifestaretur in carne, palam appareret mundo, palam assumeretur in gloria; et omnia oculis tandem carnalibus sancti cernerent, quae spiritalibus praevidebant.

Alioquin si, ut haereticus ait, Deus futurus in Domino Jesu Christo erat, ⁜ c velut in statua aut in organo, id est, ut habitaret tantum quasi in homine, et loqueretur quasi per hominem, non ut ipse esset qui habitaret, atque ex se et ex suo corpore loqueretur [Col. 0133C] Deus; jam utique sic et habitarat in sanctis, et locutus fuerat e sanctis. In his quoque ipsis, quos supra [Col. 0134A] dixi, qui adventum ipsius precabantur, sic erat ac loquebatur. Et quid necesse erat ut hoc omnes poscerent quod habebant, si hoc petebant quod jam acceperant? Aut quid videre oculis cuperent, quod corde retinebant, praesertim cum plus sit eamdem rem habere quempiam intra se, quam videre extra se? Aut si sic habitaturus erat in Christo Deus sicut in sanctis omnibus, cur magis Christum videre omnes sancti cuperent quam seipsos? Et si eamdem rem visuri in Domino Jesu erant quam in se habebant, cur non plus multo arbitrarentur eamdem rem in se habere quam in altero videre? Sed erras, infelix furor, non intelligens, ut Apostolus ait, et quae loquaris et de quibus affirmes (I Tim. I) . Omnes enim prophetae et omnes sancti portionem quamdam divini Spiritus, [Col. 0134B] prout capere poterant, a Deo acceperunt. In Christo autem omnis plenitudo divinitatis habitavit atque habitat corporaliter (Colos. II) . Et ideo longe de ejus plenitudine omnes sunt, ex cujus plenitudine aliquid accipiunt (Joan. I) ; quorum adimpletio Christi munus, quia vacui utique omnes erant, nisi ipse esset omnium plenitudo.

Hoc ergo sancti omnes optabant, hoc precabantur, hoc sic videre oculis desiderabant sicut animo ac mente sapiebant. Et ideo Isaias propheta: Utinam, inquit, disrumperes coelos, et descenderes (Isaiae LXIV) . [Col. 0134C] Sed et Habacuc idem annuntians quod ille optans, ⁜ d Dum appropiant, inquit, anni, ostenderis; in adventu [Col. 0135A] temporum demonstraberis: Deus de Theman, sive illud, Deus ab Austro veniet (Habac. VIII) . David quoque: Deus manifeste veniet (Ps. XLIX) . Et iterum: Qui sedes super cherubin, appare (Ps. LXXIX) . Alii adventum ejus quem mundo praestitit, annuntiabant, alii postulabant. Nonnulli specie dispari, sed affectu pari, intelligentes utique aliquatenus quantam rem precarentur, ut Deus in Deo habitans, in forma Dei ac sinu permanens, semetipsum exinaniret, formam servi acciperet, et se usque ad suscipiendas omnes passionum acerbitates contumeliasque submitteret, subiret poenam pro beneficiis, et, quod intolerabilissimum est et indignissimum, ab his ipsis mortem exciperet pro quibus ipse moreretur; intelligentes ergo hoc aliquatenus sancti omnes, aliquatenus, inquam, [Col. 0136A] intelligentes, quia quantum sit nemo intelligit, consona omnes adventum Dei voce et quasi concentu mutuo postulabant. Scientes utique in hoc spem omnium consistere, in hoc salutem omnium contineri; quia nullus solvere vinctos possit, nisi immunis a vinculis; nullus eximere peccatores, nisi peccato carens; nemo enim liberare aliqua re quemquam potest, nisi ea re ipse liber sit qua a se alius liberatur. Et ideo cum in omnes mors pertransisset, omnes vita indigebant, ut in Adam scilicet morientes, in Christo viverent. Quia quamvis multi sancti, multi electi ac familiares admodum Deo fuerunt, nulli tamen potuerunt per se penitus esse salvi, nisi fuissent adventu Domini et redemptione salvati.

⁜ a Legimus in Evangelio, appositis, jubente Domino, [Col. 0136B] quinque panibus, innumeram Dei plebem esse saturatam (Joan. VI) . Et quomodo id tamen factum sit, nec enarrare sermo, nec colligere aestimatio, nec concipere sensus potest. Tanta et tam incomprehensibilis divinae vis potestatis est, ut cum habeamus in nobis facti ipsius conscientiam, ⁜ b impossibile [Col. 0137A] tamen nobis sit facti rationem scire. Jam primum enim quis comprehendere queat quomodo tam exiguus panum numerus, non dicam ad esum ac saturitatem, sed etiam ad divisionem ipsam appositionemque suffecerit, cum plura multo millia hominum fuerint quam panes ipsi, ⁜ a plura pene convivia quam de tot panibus fragmenta esse possint? ⁜ b Nata est ergo ex verbo Domini rerum copia. Crevit in actu opus. Et cum parum esset quod videbatur, factum est inaestimabile quod dabatur. Nullus ergo hic conjecturae, nullus humanae aestimationi aut rationi locus. Solum est quod in tali re fidelium ac sapientium mentibus scire liceat; ut quamlibet magna sint quae a Deo fiunt, atque inaestimabilia, etiamsi ea ipsa sensu non capiant, impossibilia tamen Deo nulla esse cognoscant. [Col. 0137B] Sed de his tamen tam ineffabilibus divinae virtutis actibus, quod rectissime ineffabilibus sacri ortus miraculis coaptatur, quia ita res poscit, plenius postea.

Interim quia quinque panum fecimus mentionem, [Col. 0138A] non incongrue, ut reor, quinque eos libris quos jam evolvimus comparamus. Sicut enim numero pares sunt, sic specie non dissimiles. ⁜ c Nam cum illi hordeacei fuerint, et hi, quantum ad ingenium nostrum pertinet, hordeacei dici possunt, quamvis testimoniis sacris locupletati, despicabilibus involucris salutiferas opes contegant. Etiam in hoc scilicet ab illis non discrepantes, quia sicut illi cum essent pauperes specie, facti sunt divites benedictione; ita hi quoque cum ingenio nostro viles sint, sunt tamen sacra admixtione preciosi; et cum praeferant in se ex sermone nostro hordei vilitatem, habent tamen intrinsecus ex Dominicis testimoniis panis vivi saporem. Superest ut ad exemplum illorum, per divini muneris gratiam, innumeris ex seminibus salutiferos [Col. 0138B] cibos praebeant; et sicut illi corporalem dederunt edentibus fortitudinem, ita ii spiritalem legentibus tribuant salubritatem. Potens est autem Dominus, cujus etiam hoc donum est, sicut illud fuit, ut qui per cibum illum fecit non deficere in via saturos, per hunc quoque faciat non deviare saturatos. Sed tamen quia illic ubi parvo quidem esu, sed magno munere innumera plebs Dei pasta est, additi quinque [Col. 0139A] illis panibus duo pisces leguntur, par est ut nos quoque qui offerri per nos omnibus sequentibus Deum populis ⁜ a spiritalis prandii alimoniam cupimus, quinque illis libris quasi quinque panibus, duos adhuc libellos quasi duos pisces adjiciamus. Te orantes, Domine, te obsecrantes, ut videns nisum officii ac voti nostri, des pio conatui opus efficax; et cum nos pro obsequio affectuque nostro numerum illum panum ac piscium libellorum numero exaequare cupiamus, tu virtutem benedictionis illius in haec transferas; et qui scriptiunculam nostram numero evangelico numeraris, numerum quoque ipsum evangelico fructu expleas, tribuasque haec ad sanctum et salubrem cibum cunctis Ecclesiae tuae populis, omni aetati et omni sexui. Et si qui forte jam [Col. 0140A] lethifero illo virosi anguis spiritu afflati sunt, corruptoque animarum ac mentium statu, pestiferos venis languentibus morbos trahunt, des cunctis sani sensus vigorem, des plenam fidei sanitatem, ut tribuens per scripta haec nostri operis tui muneris salutarem omnibus curam, ad instar penitus sanctificati in Evangelio a te cibi, sicut per esum illum corroborasti esurientes, ita per hunc sanari jubeas tabescentes.

Igitur quia neganti Deum haeretico abunde jam, ut reor, cunctis superioribus scriptis divinorum testimoniorum auctoritate respondimus: nunc ⁜ b ad fidem [Col. 0141A] Antiocheni symboli virtutemque veniamus. ⁜ a In qua cum ipse baptizatus sit ac renatus, suis eum professionibus argui, suis (ut ita dicam) armis conteri oportet: hic enim ordo est, ut superatus jam testimoniis sacris, etiam seipso (ut ita dicam) teste superetur. Neque enim aliis jam rebus contra eum agi necesse erit, cum palam se et evidenter ipse convicerit. ⁜ b Textus ergo ac fides Antiocheni symboli haec [Col. 0142A] est: Credo in unum et solum verum Deum, Patrem omnipotentem, creatorem omnium visibilium et invisibilium creaturarum; et in Dominum nostrum Jesum Christum, Filium ejus unigenitum et primogenitum totius creaturae, ex eo natum ante omnia saecula et non factum, Deum verum ex Deo vero ⁜ c homoousion Patri: per quem et saecula compaginata sunt, et omnia facta; qui propter nos venit; et [Col. 0143A] natus est ex Maria Virgine; et crucifixus sub Pontio Pilato, et sepultus; et tertia die resurrexit secundum [Col. 0144A] Scripturas; et in coelos ascendit; et iterum veniet judicare vivos et mortuos. Et reliqua. In symbolo, [Col. 0145A] quod Ecclesiarum omnium fidem loquitur, scire opto quid sequi malis: hominum auctoritatem, an Dei? Quamvis ego tecum non censorie aut severe agam, ut tibi eligendae tantum alterius rei copiam tribuam, ut ⁜ a unum perimens [ Lips. in marg. permittens], alterum negem: utrumque enim do, utrumque concedo. [Col. 0146A] Et quid concedo, dicam? ad utrumque te, etiamsi nolis, traho: ⁜ b utrumque enim in symbolo esse si vis, oportet sapias voluntarius: si non vis, necesse est compellaris invitus. Symbolum quippe, ut scis, ex collatione nomen accepit. Quod enim Graece ⁜ c σύμβολον dicitur, Latine collatio nominatur. [Col. 0147A] Collatio autem ideo, quia in unum collata ab apostolis Domini, totius catholicae legis fide, quidquid per universum divinorum voluminum corpus immensa [Col. 0148A] funditur copia, totum in symboli colligitur brevitate perfecta; secundum illud Apostoli, ⁜ a Verbum, inquit, consummans et brevians in aequitate: [Col. 0149A] quia verbum breviatum faciet Dominus super terram (Rom. IX) . Hoc est ergo breviatum verbum quod fecit Dominus, fidem scilicet duplicis Testamenti sui in pauca colligens, et ⁜ a sensum omnium Scripturarum in brevia concludens, sua de suis condens, et vim totius legis compendiosissima brevitate perficiens. Consulens scilicet in hoc, ut piissimus pater, vel negligentiae quorumdam filiorum suorum, vel imperitiae: ut non laboraret utique, quamvis simplex et imperita, mens capere, quod possit facile etiam memoria contineri.

Vides ergo in Symbolo auctoritatem Dei esse: [Col. 0149B] Verbum enim breviatum faciet Dominus super terram (Rom. IX) . ⁜ b Sed hominum fortasse quaeris. Ne id quidem deest, per homines enim id Deus fecit. Sicut enim immensam [ Lips. in marg. universam] illam Scripturarum sacrarum copiam per patriarchas et prophetas maxime suos condidit, ita Symbolum per apostolos suos sacerdotesque constituit. Et quidquid illic per suos larga ac redundanti copia dilatavit, idem hic per suos plenissima brevitate conclusit. Nihil ergo in Symbolo deest, quod ex scriptis Dei per apostolos Dei conditum, totum in se, quantum ad auctoritatem pertinet, habet quidquid vel hominum est, vel Dei. Quamvis etiam quod per homines factum est, Dei existimandum sit, quia non tam illorum per quos factum est, quam illius [Col. 0149C] credendum est esse qui fecit. Credo, ergo inquit Symbolum, in unum verum, solum Deum, Patrem omnipotentem, creatorem omnium visibilium et invisibilium creaturarum; et in Dominum nostrum Jesum Christum, Filium ejus unigenitum, et primogenitum totius creaturae, ex eo natum ante omnia saecula, et non factum, Deum verum ex Deo vero, homoousion Patri, per quem et saecula compaginata sunt, et omnia facta. Qui propter nos venit, et natus [Col. 0150A] est ex Maria virgine, et crucifixus sub Pontio Pilato, et sepultus. Et tertia die resurrexit secundum Scripturas, et in coelos ascendit. Et iterum veniet judicare vivos et mortuos. Et reliqua.

⁜ c Si Arianae aut Sabellianae haereseos assertor esses, et non tuo ipso symbolo tecum uterer, convincerem te tamen testimoniorum sacrorum auctoritate, convincerem legis ipsius voce, convincerem denique probata per universum mundum Symboli veritate: dicerem te, etiamsi expers intelligentiae ac sensus esses, oportere tamen sequi saltem consensum generis [Col. 0150B] humani, nec pluris facere debere paucorum improborum perversitatem quam ecclesiarum omnium fidem; quae utique a Christo fundata, ab apostolis tradita, non aliud existimanda esset quam vox atque auctoritas Dei, quae haberet in se utique et vocem et sensum Dei. Et quid tandem si sic apud te agerem, quid diceres? quid responderes? nonne, obsecro, illud? Non ita te imbutum, non ita institutum esse; aliud tibi a parentibus, aliud a magistris atque auctoribus tuis traditum. Non hoc te in conventiculo illo paterni dogmatis, nec in ecclesia vestrae professionis audisse; aliud postremo textum ipsum atque sermonem traditi tibi atque insinuati symboli continere. In eo te baptizatum, in eo te renatum esse. Hoc tenere quod accepisses, et in eo te [Col. 0150C] vivere diceres, in quo regeneratum esse didicisses. Nonne, quaeso, dicens haec, fortissimo te etiam contra veritatem scuto uti arbitrareris? Et vere in negotio quamvis improbo non importuna defensio, et quae non absurde causam erroris diceret, si pertinaciam non sociaret errori. Nam cum hoc teneres, quod a parvo accepisses, ⁜ d plus haberet in te emendatio quod de praesenti errore corrigeret, quam severitas quod de praeterito vindicaret. ⁜ e Nunc autem [Col. 0151A] cum in catholica urbe natus, catholica fide institutus, catholico baptismate regeneratus sis, numquid agere tecum quasi cum Ariano aut Sabelliano possum? Quod utinam fuisses! minus dolerem in malis editum, quam de bonis lapsum; minus fidem non habitam quam amissam; minus veterem haereticum quam novum apostatam; minus enim intulisses cunctae Ecclesiae vel labis vel pestilentiae; minus denique esses vel acerbus ad dolorem, vel gravis ad exemplum, ⁜ a si popularis potius tentare quam sacerdos Ecclesiam posses. Ergo, ut supra dixi, si Sabellianae, aut Arianae, vel cujuslibet haereseos discipulus a que assertor esses, tueri utique te parentum exemplo velis, magistrorum institutione, plebis societate, symboli fide; non iniquum, haeretice, non iniquum aut grave aliquid postulo. Hoc fac in catholica fide editus, quod fueras pro perversitate facturus. [Col. 0151B] Tene parentum institutionem, tene Ecclesiae [Col. 0152A] fidem, tene Symboli veritatem, tene baptismatis salutem. Quod genus in te prodigii, quod genus monstri es? ⁜ b Pro te tu non facis quod alii etiam pro errore fecerunt. Sed progressi satis in altum sumus; et ⁜ c pro cognatae urbis affectu sequentes doloris impetum quasi ventum ferventem, dum cupidi cursus sumus, tenorem admodum recti itineris excessimus

Symbolum ergo, haeretice, cujus superius textum diximus, licet omnium Ecclesiarum sit (quia una omnium fides), peculiariter tamen Antiochenae urbis est atque Ecclesiae, id est, illius, in qua tu editus, in qua institutus, in qua renatus es. Hujus te perduxit [Col. 0152B] symboli fides ad vitae fontem, ⁜ d ad salutis [Col. 0153A] regenerationem, ad Eucharistiae gratiam, ad Domini communionem. Et quid plura? O nimium gravis et luctuosa conquestio! ad ministerii etiam officium, ad presbyterii culmen, ad sacerdotii dignitatem. Facile hoc, infe ix furor, aut leve esse arbitraris? Non vides quid egeris? in quod te barathrum praecipitaris? Perdens symboli fidem, ⁜ a totum quod fueras, perdidisti; sacramenta enim sacerdotii ac salutis tuae symboli veritate constabant. Negare te tantummodo illud putas? Tete, inquam, ipsum negasti. Sed negare te forsitan non putas. Videamus symboli textum, ut si ea dicis quae prius, non arguaris: sin autem multo alii et contraria, non exspectes jam ut a me confuteris, cum te tu ipse damnaveris. Si enim et aliud nunc asseris quam in symbolo est, et aliud [Col. 0153B] quam prius ipse dixisti, quid reliquum est, nisi ut nulli, praeterquam tibi, imputes animadversionem tuam, cum eamdem esse videas sententiam in te omnium quam tuam? Credo, inquit symbolum, in unum Deum, Patrem omnipotentem, creatorem omnium visibilium et invisibilium creaturarum. Et in Dominum Jesum Christum, Filium ejus unigenitum totius creaturae, ex eo natum ante omnia saecula, et [Col. 0154A] non factum. Jam primum ad haec respondere te convenit: Confitearis hoc de Jesu Christo Dei Filio, aut neges? Si confiteris, sana sunt omnia. Sin minus, quomodo nunc negas quod ipse ante confessus es? Elige ergo quid malis, alterum enim e duobus fieri necesse est, ut eadem te tua ipsa confessio, si permanet, sola liberet; aut si negaveris, prima condemnet. Credo enim, dixisti in symbolo, in Dominum nostrum Jesum Christum Filium ejus unigenitum et primogenitum totius creaturae. Si unigenitus et primogenitus totius creaturae Dominus Jesus Christus, ergo tua ipsa confessione indubitanter Deus. Neque enim alius unigenitus primogenitas totius creaturae, nisi unigenitus Dei Filius. Sicut primogenitus creaturarum, ita et creator omnium Deus. Et [Col. 0154B] quomodo solitarium hominem ex Virgine natum asseris, quem Deum ante saecula fuisse confessus es? Deinde, inquit symbolum, ex Patre natum ante omnia saecula, et non factum. Hoc symbolum per te locutum est, hoc tu per symbolum: Jesum Christum ante saecula ex Deo Patre natum, et non factum. Numquid aliquid de phantasiis his quibus nunc furis [Col. 0155A] symbolum dicit? Numquid etiam tu ipse dixisti? ⁜ a Ubi hic statua? ubi organum tuum, inquam? Absit enim ut hoc alterius sit quam tuum. Ubi illud quod Dominum Jesum Christum statuae instar affirmans, non quia Deus, sed quia imago Dei, adorandum putas; et ex Domino majestatis organum faciens, non [Col. 0156A] propter se eum, sed propter eum qui quasi in eo spiret ac resonet honorandum esse blasphemas! Dixisti in symbolo Dominum Jesum Christum natum ex Deo Patre ante omnia saecula, et non factum, quod utique non nisi unigenito tantum Dei Filio competit, ⁜ b ut nativitas illius factura non sit, et [Col. 0157A] natus tantummodo, non factus esse, dicatur; quia contra rationem rei ipsius atque honorem est, ut factor omnium factura esse credatur, et sic ipse auctor coeptorum omnium coeperit, sicut ab eo cuncta coeperunt. Et ideo natus, non factus dicitur, quia singularis ei est nativitas, non factura communis. Et cum sit Deus ex Deo natus, totum necesse est habeat divinitas geniti, quidquid magnitudo generantis.

Sequitur autem in symbolo: Deum verum ex Deo vero, homoousion Patri, per quem et saecula compaginata sunt, et omnia facta. Et cum hoc totum dixeris, [Col. 0157B] ⁜ a memento de Domino Jesu Christo te cuncta dixisse. Hoc enim in symbolo habes: Credere te in Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum, et primogenitum totius creaturae. Et post haec atque alia: Deum verum ex Deo vero homoousion Patri, per quem et saecula compaginata sunt. Quomodo ergo idem Deus et non Deus, idem Deus et idem statua, idem Deus et idem organum? Non concordant sibi haec, o haeretice, in aliquo, nec conveniunt, ut eumdem, cum volueris, dicas Deum; cum volueris, putes [Col. 0158A] figmentum. Dixisti in symbolo verum Deum, nunc dicis hominem solitarium. Quomodo haec sibi competere et coaptari queunt, ut idem summa sit virtus, idem sit sola infirmitas; idem summa majestas, idem sola mortalitas? Non conveniunt haec sibi in uno eodemque Domino, ut eumdem in cultum et in contumeliam dividens, ex parte qua mavis facias honorem, ex parte qua mavis facias injuriam. Dixisti in symbolo, cum sacramentum verae salutis acciperes: Dominum Jesum Christum, Deum verum ex Deo vero, homoousion Patri, creatorem saeculorum, factorem omnium. Ubi es, o dolor! ubi es ille qui tunc fuisti? ubi illa fides? ubi illa confessio? In portenta nunc atque prodigia recidisti [ Lips. in marg. recessisti]. Quae te stultitiae, quae amentiae perdiderunt? [Col. 0158B] Deum totius potentiae ac majestatis ad inanimam materiam et figmenta insensibilia transtulisti: profecit videlicet fides tua tempore, profecit aetate, profecit sacerdotio; ⁜ b deterior senex quam quondam parvulus, nunc pejor veteranus quam tirunculus, deterior episcopus quam incipiens factus es, nec discipulus postquam magister esse coepisti.

Sed videamus caetera quae sequuntur. Dicens ergo [Col. 0159A] symbolum: Dominum Jesum Christum, Deum verum ex Deo vero, homoousion Patri, per quem saecula compaginata sunt, et omnia facta, hoc inseparabili statim connexione subjunxit. Qui propter nos, inquit, venit, et natus est ex Maria virgine. Ille ergo, qui verus Deus, qui homoousios Patri, qui creator saeculorum, qui factor omnium; ille, inquam, venit in mundum, et natus ex Maria virgine; secundum illud scilicet Pauli apostoli: At ubi venit plenitudo temporum, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Galat. IV) . Vides quomodo Scripturis sacris symboli sacramenta conveniunt? Apostolus Filium Dei missum a Patre praedicat, symbolum venisse confirmat. Hoc enim erat consequens utique, ut quem missum Apostolus edocuerat, fides confiteretur [Col. 0159B] nostra venisse. Deinde Apostolus ait, ex muliere factum; symbolum autem, ex Maria procreatum. Advertis itaque quod ipsa in symbolo Scriptura loquitur, a qua symbolum ipsum se descendisse testatur. Bene autem Apostolus, factum, inquiens, ex muliere; ⁜ a factum pro nato posuit, divini eloquii consuetudine, qua factus pro nato ponitur, secundum illud: ⁜ b Pro patribus tuis facti sunt tibi filii (Psalm. XLIV) . Vel illud: ⁜ c Priusquam Abraham fieret, ego sum (Joan. VIII) . In quo scilicet evidenter dixisse noscitur: Priusquam nasceretur, ego sum; facti nomine rem nativitatis ostendens, ⁜ d quia efficientiam facti habet quidquid non indiget ut fiat. Qui propter nos ergo, inquit, venit et natus est ex Maria virgine. Si homo solitarius ex Maria natus est, cur venisse dicitur? [Col. 0159C] Neque enim venit nisi qui habet id ipsum in essentia ut venire possit. ⁜ e Qui autem nondum idipsum acceperat ut esset, quomodo id habere poterat ut veniret? Vides ergo quomodo ipse adventus nomine fuisse ante designatur adveniens? ⁜ f quia facultatem non habuerat, nisi cui ex hoc ipso quod [Col. 0160A] erat suppetere poterat ut veniret. Homo autem ante conceptum omnino non fuit; ergo in se non habuit ut venire possit. Deum ergo venisse certum est, ⁜ g cui in utraque re proposita et esse suppetit et venire, Qui utique et quia erat venit; et quia venire semper potuit, semper fuit.

Sed quid de verbo argumentamur, cum res eluceant? et in symboli textu judicia rerum quaerimus, cum ipse in eo sit sermo rerum? Repetamus confessionem symboli, et tuam; tua enim quae illius, quia confessionem illius tuam confitendo fecisti, ut intelligas [Col. 0160B] praevaricatum te non tantum a symbolo, sed et a te. Credo ergo, inquit symbolum, in unum solum verum Deum, Patrem omnipotentem, creatorem omnium visibilium et invisibilium creaturarum; et in Dominum Jesum Christum Filium ejus unigenitum, et primogenitum totius creaturae; ex eo natum ante omnia saecula, et non factum; Deum verum ex Deo vero, homoousion Patri, per quem et saecula compaginata sunt, et omnia facta; qui propter nos venit, et natus est ex Maria virgine. Propter nos ergo, inquit symbolum, Dominus noster Jesus Christus venit, et natus est ex Maria virgine, et crucifixus est sub Pontio Pilato, et sepultus, et resurrexit secundum Scripturas. Confiteri hoc Ecclesias non pudet, apostolos praedicare non puduit. Tu ipse, tu, inquam, [Col. 0160C] ipse, cujus nunc omnis vox sacrilegium est, qui nihil admodum non negas, haec tamen omnia negasti, Deum utique natum, Deum passum, Deum resurrexisse. Et quid post haec? quo devolutus es? quid effectus? in quae redactus? quid ais? quid evomis? ⁜ h quod nec ipse scilicet, ut quidam ait, non sani [Col. 0161A] esse hominis non sanus juret Orestes. Quid enim dicis? ⁜ a Quid est, inquis, quia ex Christotoco natus est Filius Dei? ut puta si dixerimus, Credo in Deum Verbum Filium Dei, unigenitum ex Patre natum, homoousion Patri, qui descendit et sepultus est; non statim auditus ipse accipit plagam? Deus mortuus? Et iterum. ⁜ b Nae, fieri, inquis, potest, ut qui ante omnia saecula natus est, ⁜ c secunda vice nascatur, et hoc Deus? Si fieri omnia haec omnino non potuerunt, quomodo Ecclesiarum symbolum facta [Col. 0162A] esse dicis? Quomodo etiam tu ipse dixisti? Conferamus enim cum his quae ante a te dicta sunt ea quae nunc a te dicuntur. Dixisti prius: Credo in Deum Patrem, et in Jesum Christum Filium ejus, Deum verum ex Deo vero, homoousion Patri, qui propter nos venit, et natus ex Maria virgine, et crucifixus est sub Pontio Pilato, et sepultus est. ⁜ d Nunc autem quid ais? Si dixerimus: Credo in Deum Verbum Filium Dei unigenitum, ex Patre natum, homoousion Patri, qui descendit, et sepultus est; non statim auditus ipse [Col. 0163A] accipit plagam? Acerbitas quidem atque impietas dicti tui cogere nos ad immoderatum ac fervidum respondendi impetum potest, sed restringenda paululum pii doloris sunt retinacula.

Te, inquam, ergo, te ipse consulo: dic mihi, quaeso, [Col. 0164A] si Judaeorum quispiam aut paganorum catholicae fidei symbolum neget, num audiendum eum existimes esse? non utique. Quid si id ipsum haereticus aut apostata? multo certe minus, quia ⁜ a intolerabilius est veritatem cognitam derelinquere quam incognitam negare. Duos igitur in te videmus, catholicum et apostatam; et prius quidem catholicum, et post ⁜ b apostatam. Quod ergo nobis sequendum putes, ipse [Col. 0165A] constitue; alterum enim praeponere in te non potes, nisi alterum in te ipse damnaveris. Dicis ergo damnari a te eum qui prius fuerit, damnari catholicum a te symbolum, damnari omnium confessionem, damnari fidem? Et quid igitur? o indignum facinus! o intolerabilis dolor! ⁜ a Quid facis in Ecclesia catholica, catholicorum praevaricator? Cur coetum populi polluis, qui fidem populi denegasti? Insuper et consistere in altario, et conscendere tribunal, et offerre impudentissimum ac perfidissimum os tuum populo Dei ausus es? occupare cathedram, praesumere sacerdotium, profiteri magistrum? Ut quid doces Christianos, Christum non credens? cum ipsum, in cujus Dei templo sunt, Deum neges: et post haec omnia, o insania! o furor! doctorem te et episcopum putas, [Col. 0165B] cum eum ipsum utique, o infelix caecitas! eum ipsum, inquam, Deum deneges, cujus te esse asseras sacerdotem? Sed efferimur prae dolore. Quid ergo inquit symbolum? vel quid tu in symbolo ipse dixisti? Dominum [Col. 0166A] utique Jesum Christum, Deum verum ex Deo vero, homoousion Patri, per quem saecula creata sunt, et omnia facta, hunc eumdem propter nos venisse, et natum esse ex Maria virgine. Cum ergo Deum natum ex Maria dixeris, quomodo Mariam Dei matrem negas? Cum Deum venisse dixeris, quomodo Deum nunc negas esse qui venit? Dixisti in symbolo: Credo in Jesum Christum Filium Dei, credo in Deum verum ex Deo vero, homoousion Patri, qui propter nos venit, et natus est ex Maria virgine, et crucifixus sub Pontio Pilato, et sepultus est. Nunc autem dicis: Si dixerimus, Credo in Deum Verbum Filium Dei unigenitum, ex Patre natum, homoousion Patri; qui descendit, et sepultus est; non statim auditus ipse accipit plagam? Vides ergo [Col. 0166B] destruere te penitus atque eradicare omnem catholici symboli, omnem catholici sacramenti fidem? o scelus! ⁜ b o portentum! ut ille ait, in ultimas terras asportandum! quia hoc rectius de te dicitur, ⁜ c ut in [Col. 0167A] illam scilicet solitudinem transeas, ubi nullum valeas invenire quem perdas. Fidem ergo salutis nostrae, sacramentum spei ecclesiasticae tu auditus tui atque aurium plagam putas. Et quomodo quondam, cum ad baptismum curreres, sanis haec sacramenta auribus audiebas? Quomodo cum te magistri Ecclesiarum docerent, aures tuae non vulneratae sunt? sine ulla tunc certe plaga duplici oris atque aurium fungebaris officio, cum et audita ab aliis diceres, et ipse te dicentem dictor audites. Ubi erant tunc haec aurium tuarum vulnera? ubi haec auditus tui plaga? Cur non contradixisti et reclamasti? Sed videlicet pro arbitrio ac libidine tua, cum vis, discipulus es; et Ecclesiae, cum vis, hostis; cum vis, catholicus; cum vis, apostata. Dignus nimirum auctor, qui in [Col. 0167B] quamlibet partem te contuleris, Ecclesias post te trahas, cujus voluntas lex vitae nostrae sit, qui mutabilitate tua humanum genus mutes; et ⁜ a quia tu esse [Col. 0168A] nolis quod omnes sunt, quod tu velis. Praeclara videlicet auctoritas, ut quia tu quod eras non es, esse mundus desinat quod fuit.

⁜ b Sed parvulum te forsitan, cum renascereris, fuisse dicis; et ideo nec sapere tunc, nec reclamare valuisse. Verum est, obstitit tibi infantia ne contradiceres, ⁜ c qui mori vir contradicendo potuisses. Qui enim si ⁜ d in illa fidelissima ac devotissima Christi Ecclesia, ⁜ e cum sacerdos symbolum respondenti et acclamanti populo Dei traderet, mutire tu in aliquo aut reclamare tentasses? audiendus fortasse fueras, [Col. 0168B] ac non statim ut novum prodigii aut monstri genus in pestem aliquam exterminiumque mittendus. Non quia piissima illa ac religiosissima plebs Dei contaminari [Col. 0169A] vel impiissimi cujusquam sanguine velit; sed quia in magnis plerumque urbibus fervens Dei amore populus, cum exsurgere contra Deum suum quempiam viderit, calorem fidei retinere non novit. Sed esto: infans, si tamen ita est, contradicere ac reclamare symbolo non potueris; cur adultior jam robustiorque tacuisti? Crevisti certe, et vir factus, et ministerio ecclesiastico insertus es. Per tot ergo aetates, per tot officii ac dignitatis gradus, numquam intellecta a te fides est, quam tamdiu ante docuisti? Diaconum certe ejus te et presbyterum fuisse nosti; si displicebat tibi salutis regula, cur suscipiebas ejus rei honorem, cujus non approbabas fidem? Sed providus videlicet vir et simplex religiosus, ita temperare te inter utrumque voluisti, ut teneres et sacrilegii [Col. 0169B] perfidiam, et catholici dignitatem.

⁜ a Plaga ergo auditus tui et vulnus aurium tuarum est Deus natus, et Deus passus. Et ubi illud tuum est, Paule apostole: Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam, ipsis autem vocatis Judaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (I Cor. I) ? Quid est sapientia et virtus Dei? Deus utique. Christum autem, qui crucifixus est, Dei virtutem et sapientiam praedicat. Ergo si absque dubio sapientia Dei Christus, ergo absque dubio Christus Deus. Nos ergo, [Col. 0169C] inquit, praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam. Crux itaque [Col. 0170A] Domini, quae stultitia gentibus et Judaeis scandalum fuit, tibi utrumque est. Neque enim aut stultitia ulla major est quam non credere, aut majus scandalum quam audire nolle. Vulnerabantur ergo illorum aures ad praedicationem ac passionem Dei, sicut nunc vulnerantur tuae. Plagam esse hoc auditus sui putabant, sicut tu putas. Et hinc erat quod ad nomen Dei ac Domini Jesu Christi, praedicante Christum Deum Apostolo, ⁜ b claudebant illi capitis sui aures, sicut tu claudis animi. Par in hac parte utriusque vestrum videri posset impietas, nisi quod hoc majus est crimen tuum, quod illi eum negabant, in quo adhuc passio ostendebat hominem; tu eum denegas quem etiam resurrectio jam probavit Deum. Ac per hoc illi eum persequebantur in terra, tu persequeris [Col. 0170B] et in coelo. Nec solum id, sed hoc utique crudelius et scelestius, quod illi negabant per ignorantiam, tu post fidem; illi nescientes Dominum, tu confessus Deum; illi sub aemulatione legis, tu sub professione antistitis; illi eum a quo se arbitrabantur alienos, tu eum cujus sacerdos es. O facinus indignum et inauditum! eum ipsum persequeris insectatione, cujus adhuc uteris dignitate.

Sed magno videlicet perfidiae atque impietatis tuae argumento ad negandum ac persequendum Dominum Deum uteris, dicens: ⁜ c Homoousios parenti debet esse nativitas. Nondum ad plenum dico ac profero [Col. 0170C] in Dei nativitate penitus hoc non esse servandum, ⁜ d quia non parientis fuit nativitas ipsa, sed nati; et [Col. 0171A] ipse natus est ut voluit, cujus fuit hoc ipsum ut nasceretur. Interim ⁜ a qui homoousion parenti dicis nativitatem esse debere, ego Dominum Jesum Christum homoousion dico fuisse et Patri pariter, et matri. Pro personarum enim diversitate reddidit parenti unicuique similitudinem suam. Secundum divinitatem enim homoousios Patri, secundum carnem autem homoousios matri fuit. Non quod alter qui homoousios Patri, alter qui homoousios matri, sed quia idem Dominus Jesus Christus et homo natus et Deus utriusque in se parentis habuit proprietatem, dum et in eo quod homo est humanae matris reddidit similitudinem, et in eo quod Deus Dei Patris habuit veritatem.

Alioquin si non idem Christus ex Maria est qui ex Deo natus, duos absque dubio Christos facis, secundum illud scilicet Pelagianae impietatis scelus, quae solitarium hominem ex Virgine natum asserens, ⁜ b eruditorem eum dixit humani generis, magis quam redemptorem fuisse; quia non redemptionem vitae hominibus, sed vivendi dederit exemplum: videlicet ut sequentes eum homines dum similia agerent, ad consimilia pervenirent. Una ergo impietatis vestrae origo, eadem errorum radix est. Illi solitarium hominem ex Maria natum asserunt, et tu idem. Illi filium hominis a Filio Dei separant, et tu idem. ⁜ c Illi Salvatorem aiunt per baptisma Christum esse factum, tu in baptismo templum Dei factum. Illi [Col. 0171C] eum Deum non negant factum post passionem, tu negas eum etiam post ascensionem. In uno ergo admodum tantum distat vestra perversitas, quod illi in terris blasphemare videntur Dominum, tu et in coelo. Vicisti ac supergressus es, non negamus, quos [Col. 0172A] imitaris. Illi quasi aliquando desinunt Deum negare, tu numquam. Quamquam nec illorum habenda sit ad plenum vera confessio, qui Salvatori post passionem tantum honorem divinitatis impertiunt; et cum eum ante Deum negent, postea confitentur: quia, ut mihi videtur, in Deo qui partem denegaverit, totum negat; et qui non semper fuisse confessus fuerit, semper negat. Sicut et tu, etiam si hodie in coelo Dominum Jesum Christum, qui ex Maria virgine natus est, verum Deum diceres, tamen nisi semper Deum diceres, non vere confitereris. Sed videlicet non vis mutare in aliquo aut variare sententiam: quem natum hominem solitarium dicis, etiam hodie Deum non esse contendis. O nova ac singularis impietas! quem cum haereticis hominem [Col. 0172B] esse asseris, Deum nec cum haereticis confiteris.

Sed tamen, dicere institueram, duos a te absque dubio Christos fieri, idipsum dilucidandum est. Dic mihi, quaeso, tu qui Christum a Filio Dei separas, quomodo in symbolo Christum ex Deo natum esse fatearis? Ais enim: Credo in Deum Patrem, et in Christum Jesum Filium Dei. Habes ergo hic Jesum Christum Filium Dei. Dicis autem ex Maria non eumdem Filium Dei natum. Ergo alter ex Deo Christus, alter ex Maria. Duo ergo in sententia tua Christi sunt. Qui cum in symbolo Christum non neges, [Col. 0172C] alterum ex Maria Christum asseris quam eum quem in symbolo confiteris. Sed dicis forsan Christum non esse ex Deo natum; et quomodo in symbolo ais: Credo in Jesum Christum Filium Dei? Aut negaturus es ergo symbolum, aut confessurus [Col. 0173A] Filium Dei Christum. Si autem confiteris in symbolo Christum Filium Dei, necesse est ut eumdem ex Maria confitearis Christum Filium Dei. Aut si alium ex Maria Christum asseris, duos utique Christos esse blasphemes [ Lips. in marg. blasphemas].

Sed tamen, etiamsi perversitas ac perfidia tua hac symboli fide non concludatur, nonne, quaeso, ratione ipsa ac luce veritatis obrueris? Dic mihi, quaeso, quisquis ille es, haeretice. Trinitas certe est quam credimus, quam confitemur, Pater et Filius et Spiritus sanctus. De majestate Patris ac Spiritus nulla quaestio est. Filio calumniaris, eo quod non eumdem [Col. 0173B] ex Maria dicas editum quem ex Deo Patre generatum. Dic mihi ergo: cum Filium Dei unigenitum natum ex Deo ⁜ a non negas, hunc qui ex Maria natus [Col. 0174A] est, quem velis esse? Dicis hominem solitarium, juxta illud quod ipse dixit: ⁜ b Quod natum est ex carne caro est (Joan. III) . Sed appellari homo non potest solitarius, qui sola non est humanae creationis lege generatus. Quod enim in ea natum est, inquit angelus, de Spiritu sancto est (Matth. II) . Et hoc tamen etiam tu ipse, qui omnia admodum sacramenta salutis negas, negare non audes. Cum ergo ex Spiritu sancto natus sit, et dici homo non queat solitarius, qui est Deo inspirante conceptus; si ille non est, qui, juxta Apostolum, semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philipp. II) ; et Verbum caro factum est (Joan. I) ; et humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem (II Cor. VIII) ; et qui propter nos egenus factus est, cum esset [Col. 0174B] dives (Philipp. II) ; dic mihi ergo, quis ille est, qui et ex Spiritu sancto editus, et Deo obumbrante conceptus? Alterum ⁜ c absque dubio esse dicis. Duo ergo [Col. 0175A] sunt: id est, et ille qui est ex Deo Patre in coelo genitus, et ille qui ex Maria Deo inspirante conceptus. Ac per hoc ⁜ a quartus est hic, quem introducis: quem in tantum cum verbis hominem solitarium dicas, re ipsa solitarium non fuisse confirmas; ut eum, etiamsi non ita ut debes, tamen et honorabilem et venerandum et adorandum esse fatearis. Ergo cum et adorandus sit utique Dei Filius qui ex Patre natus, et adorandus qui per Spiritum sanctum ex Maria procreatus; duos ergo et honorabiles tibi et venerabiles facis, quos in tantum a se dividis, ut [Col. 0176A] peculiariter suo quemque honore venereris. Ac per hoc intelligis quod negando ac separando a se Filium Dei, totum, quantum in te est, sacramentum divinitatis evertis. Dum enim quartam in Trinitate personam conaris inserere, vides te totam Trinitatem penitus denegasse.

Quae cum ita sint, ⁜ b negans ergo unum Jesum [Col. 0177A] Christum Filium Dei, negasti omnia. Nam et haec ratio ecclesiastici sacramenti et catholicae fidei est, ut qui partem divini sacramenti negat, partem non valeat confiteri. Ita enim sibi connexa et concorporata sunt omnia, ut aliud sine alio stare non possit, et qui unum ex omnibus denegaverit, alia ei omnia credidisse non prosit. Itaque si negas Deum Dominum Jesum Christum, necesse est ut, Filium Dei denegans, etiam Patrem neges. Quia juxta Joannis vocem: ⁜ a Qui non habet filium, nec patrem habet: qui autem habet filium, et patrem habet (Joan. II) . Negans ergo genitum, etiam genitorem negas. Negans quoque Filium Dei in carne natum, consequens est ut etiam in Spiritu natum neges, quia idem natus in carne, ⁜ b qui prius natus in Spiritu. Non credens ergo [Col. 0177B] in carne editum, necesse est etiam passum esse non credas. Non credens autem illius passionem, quid reliquum est, nisi etiam resurrectionem neges? quia fides suscitati ex fide mortui est. Nec stare potest ratio resurrectionis, nisi fides mortis ante praecesserit. Negans ergo passum et mortuum, negas quoque ab inferis resurgentem. Consequens utique est ut neges etiam ascendentem, quia ascensio sine resurrectione esse non potuit. Et qui resurrexisse non creditur, necesse est nec ascendisse credatur, [Col. 0178A] dicente Apostolo: Qui enim descendit, ipse est qui ascendit (Ephes. IV) . Ergo quantum in te est, Dominus Jesus Christus neque ab inferis resurrexit, neque coelum ascendit, neque ad dextram Dei Patris sedet, neque ad illum, qui exspectatur, examinationis ultimae diem veniet, nec vivos ac mortuos judicabit.

Intelligis itaque, o infelix et furiosa perversitas, evacuasse te penitus omnem symboli fidem, omnem spei sacramentique virtutem. Et in Ecclesia insuper [Col. 0178B] stare ausus es, et esse te sacerdotem putas: cum illa omnia denegaveris, per quae sacerdos esse coepisti? Redi ergo ad viam rectam, recipe sensum pristinum, resipisce tandem si aliquando sapuisti. Regredere ad temetipsum, si tamen habuisti in te quondam aliquid quo tunc regrediaris. Agnosce sacramenta salutis tuae, per quae innovatus, per quae renatus es. Non minus tibi nunc opus sunt quam tunc fuerunt: ut ⁜ c te per poenitentiam nunc regenerent, ⁜ d quae per fontem ante generarunt. Tene plenum [Col. 0179A] symboli ordinem: tene perfectam fidei veritatem. Crede in Deum Patrem, crede in Filium Deum: [Col. 0180A] in unum genitorem et in unum genitum (et eumdem tamen ⁜ a unigenitum et primogenitum) Dominum [Col. 0181A] omnium Jesum Christum, homoousion Patri: natum in deitate, natum in corpore: duplicis quidem nativitatis, sed unius majestatis. Qui creator omnium creaturarum idem fuerit natus ex Patre, qui postea natus ex Virgine.

Hoc enim, quod ex carne atque in carne venit, ortus ejus fuit, non imminutio: et natus tantum est, non demutatus. Quia licet in forma Dei manens, formam servi assumpserit, infirmitas tamen habitus humani non infirmavit naturam Dei: sed incolumi utique atque integra divinitatis virtute in carne hominis totum quod actum est, ⁜ a profectus fuit hominis, [Col. 0181B] non defectio majestatis. Nam cum editus in carne humana Deus est, ⁜ b nondum est in carne natus, ne Deus in se maneret, sed ut Deo in se manente homo Deus esset. Et ideo Martha cum carnalibus oculis hominem cerneret, spiritalibus tamen Deum confitebatur, dicens: Utique, Domine, ego credidi quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in mundum venisti (Joan. XI) . Ideo Petrus, revelante Spiritu sancto, cum extrinsecus filium hominis aspiceret, Dei tamen Filium [Col. 0182A] praedicabat, dicens: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI) . Ideo Thomas, cum carnem tangeret, Deum se tetigisse credebat, dicens: Dominus meus et Deus meus (Joan. XX) . Unum enim Christum omnes confitebantur, ne duos facerent. Hunc ergo crede; et ita crede Dominum omnium Jesum Christum, unigenitum et primogenitum, eumdem rerum creatorem, quem hominum conservatorem: eumdem prius conditorem totius mundi, quem postea redemptorem generis humani. Qui cum Patre atque in Patre permanens, Homoousios Patri, juxta Apostolum, formam servi accipiens, humiliavit se usque ad mortem, mortem autem crucis: et juxta symbolum: Natus est ex Maria Virgine, crucifixus sub Pontio Pilato, et sepultus; et tertia die resurrexit, secundum Scripturas; [Col. 0182B] et in coelum ascendit; et iterum veniet judicare vivos et mortuos. Haec est enim fides nostra, haec est salus nostra: Deum ac Dominum Jesum Christum, eumdem et ante omnia credere, et post omnia. Quoniam, ut scriptum est, ⁜ c Jesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula (Hebr. XIII) . In heri enim omne praeteritum tempus ostendit, in quo ante principium natus a Patre est. In hodie autem saeculi hujus spatia, in quo rursus ex Virgine natus est, passus est, resurrexit. [Col. 0183A] In eo vero quod ipse in saecula dicitur, ⁜ a omnis futurae aeternitatis immensitas designatur.

Sed dicis forsitan: Si eumdem in fine temporum natum dicam ex Virgine, qui ante omnia natus fuerit ex Deo Patre, carneum me etiam ante mundi initia Deum dicere: qui ipsum dicam postea hominem, quem semper Deum: ac per hoc hominem illum qui natus sit, postea semper fuisse. Nolo te hac ignorantiae caecitate atque hac errorum nocte confundi, ut putes me ⁜ b hominem qui ex Maria natus est, ante exordia rerum asserere, et Deum etiam ante principia [Col. 0183B] mundi semper corporeum praedicare. Non ita, inquam, non ita dico, quod priusquam nasceretur homo, in Deo fuerit, sed quod postea in homine natus Deus sit. Non enim caro illa quae ex carne Virginis nata est, semper fuit, sed Deus, qui semper fuit, ex carne Virginis in carne hominis advenit. Verbum enim caro factum, ⁜ c non carnem secum exhibuit, sed carni se hominis dignatione divinitatis univit. Dic enim mihi quando vel ubi Verbum caro factum est, aut ubi exinanivit semetipsum formam servi accipiens, aut ubi egenus factus est, cum esset dives? nisi in illo sacro Virginis utero, ubi, dum incarnatur, Verbum Dei caro dicitur factum; dum editur, formam servi in veritate suscepit; dum humana conditione patibulo affigitur, fit egenus, et pauper redditur [Col. 0183C] passione carnali, cum esset majestate divina dives? Alioquin, si, ut ipse ais, post haec in eum, ut in unum [Col. 0184A] prophetarum atque sanctorum divinitas venit: ergo et in illis in quibus habitare dignatus est, Verbum caro factum est: ergo per unumquemque illorum exinanivit semetipsum, formam servi accipiens. Ac per hoc nihil novum nec praecipuum in Christo factum est; nihil singulare, nihil mirabile nec conceptio ipsius habuit, nec nativitas, nec mors.

Et tamen, ut ad superiora redeamus, cum haec ita sint omnia, sicut diximus: quomodo Jesus Christus (quem tu hominem tantummodo esse asseris, etiam antequam ex Virgine nasceretur) semper fuisse legitur et a prophetis atque apostolis Deus etiam ante [Col. 0184B] saecula praedicatur? dicente Paulo, unus Dominus Jesus, per quem omnia (I Cor. VIII) . Sed et alibi: Quoniam in Christo, inquit, creata sunt omnia in coelis et in terra, visibilia et invisibilia (Coloss. I) . Symbolum quoque et humana pariter et divina auctoritate contextum: Credo, inquit, in Deum Patrem, et in Deum [Lips. in marg. Dominum] Jesum Christum, Filium ejus unigenitum, et primogenitum totius creaturae. Et post alia: Deum verum ex Deo vero: per quem et ⁜ d saecula compaginata sunt, et omnia facta. Et item: Qui propter nos venit, et natus est ex Maria virgine, et crucifixus, et sepultus.

[Col. 0184C] Quomodo ergo cum ipsa ⁜ e confessione nostra ante [Col. 0185A] Virginis partum atque conceptum ⁜ a Dominicus homo omnino non fuerit, Christus tamen, qui a te homo solitarius dicitur, Deus in scriptis sanctis sine exordio praedicatur? et tanta hominis ac Dei unitas legitur ⁜ b ut et homo Deo semper ante coaeternus, ⁜ c et postea homini Deus compassus esse videatur? cum utique nec ⁜ d ininitiabilis homo, nec passibilis Deus credendus sit esse. Illud est utique, quod jam superioribus scriptis testati sumus, quod unitus homini, id est, suo corpori Deus, nullam fieri patiatur inter hominem ac Deum humana opinione distantiam. Nec admitti omnino voluit, ut alius a quoquam Filius hominis, alius Filius Dei crederetur. Sed ita omnibus scriptis sacris Dominicum hominem connectit Deo [Col. 0186A] atque concorporat, ut nec in tempore admodum hominem quis a Deo, nec in Passione possit Deum ab homine discernere. Si enim ad tempus respicis, invenies semper Filium hominis cum Filio Dei. Si ad Passionem, invenies semper cum Filio hominis Dei Filium: ita scilicet unitum et individuum sibi Christum Filium hominis ac Dei Filium, ut quantum ad vocem divinae Scripturae pertinet, nec homo separari a Deo tempore, nec ab homine Deus omnino valeat Passione. Hinc enim illud est: ⁜ e Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) . Ubi cum Filius Dei loqueretur in terris, Filium esse hominis, testabatur in coelis: et eumdem Filium hominis quem ascensurum dicebat [Col. 0187A] in coelum, descendisse quoque antea testabatur e coelo. Vel illud: ⁜ a Si videritis Filium hominis ascendentem ubi erat prius (Joan. VI) : cum eum qui ex homine natus est nominet, in supernis tamen semper fuisse testatur. Sed et Apostolus, si ad tempus respicitur, per Christum omnia facta praedicat: Unus enim, inquit, Dominus Jesus Christus, per quem omnia (I Cor. VIII) . Si autem ad passionem majestatis, Dominum crucifixum esse designat. Si enim, inquit, cognovissent, numquam Dominum majestatis crucifixissent (I Cor. II) . Et ideo etiam symbolum, unigenitum et primogenitum Dominum Jesum Christum Deum verum ex Deo vero, homoousion Patri, et creatorem omnium dicens, natum ex Virgine, et crucifixum, postea et sepultum esse testatur. Ita concorporans [Col. 0187B] scilicet Dei et hominis Filium, et uniens hominem ac Deum, ut nec in tempore fieri ulla valeat, nec in passione, divisio; cum idem utique Dominus Jesus Christus, et per aeternitatem temporis Deus, et per tolerantiam passionis homo esse doceatur: ac licet nec homo ininitiabilis, nec Deus passibilis dici debeat, in uno tamen Domino Jesu Christo et homo ante perpetuus, et Deus mortuus praedicatur. Vides [Col. 0188A] ergo quod Christus omnia est, et nomen illius significatio utriusque naturae: quia et homo et Deus natus: ita et in se cuncta complectitur, ut in ejus nomine nihil deesse noscatur. Non ergo ante partum Virginis eadem in praeterito aeternitas hominis quae Dei: sed quia in utero Virginis unitus est Deus homini, factum est ut in Christo omnino non possit alterum sine altero nominari.

⁜ b Quidquid ergo de Domino Jesu Christo dixeris, totum dicis, et in Dei Filio Filium hominis, et in [Col. 0188B] hominis Filio Dei Filium nuncupabis; ⁜ c tropo scilicet synecdoches, quo et a parte totum intelligitur, et a toto portio nominatur. Docentibus id utique etiam scriptis sacris, in quibus Dominus saepe hoc tropo utens, dum de aliis sic docet, sic etiam de seipso voluit intelligi. Neque enim in divinis voluminibus aliter vel dies interdum, vel res, vel homines, vel tempora designantur. Sicut illud, ⁜ d quod [Col. 0189A] quadringentis Israelem annis serviturum Aegyptiis Deus praedicat, dicens ad Abraham: Sciens scito, [Col. 0190A] quia peregrinum erit semen tuum in terra non sua, et servituti eos subjicient, et affligent eos annis quadringentis [Col. 0191A] (Genes. XV) . Cum, si omne tempus ex quo Deus locutus est consideretur, plus sint quam quadringenti; si autem illud tantum quo servierunt, minus. Quod scilicet tempus, nisi hoc tropo intelligatur, [Col. 0192A] mentitus forsitan, quod absit a Christianis sensibus, Dei sermo videatur. Sed dum utique ⁜ a a tempore divinae vocis, et totum vitae tempus annos plus quam quadringentos, et servitus minus multo [Col. 0193A] quam quadringentos habet: ita fit ut vel a toto pars, vel a parte totum valeat intelligi. Non dissimilis quoque etiam de diebus interdum ac noctibus significatio est: ubi cum in utroque tempore unus dies intelligatur, in parte unius temporis tempus utrumque monstratur. Hoc siquidem modo etiam illud, quod de tempore Dominicae passionis obscurum videtur, aperitur. Cum enim sub exemplo Jonae prophetae [Col. 0194A] ⁜ a futurum Filium hominis Dominus in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus esse praedixerit (Matth. XII) : et post sextam sabbati, qua crucifixus est, non nisi una tantum apud inferos die et duabus noctibus fuerit, quomodo divini sermonis veritas invenitur? Tropo scilicet synecdoches, id est, ut ad diem qua crucifixus est, nox praeterita, et ad noctem qua resurrexit, dies futura referatur: ac [Col. 0195A] sic additis et nocte quae praecessit diei suae, et die qui subsecutus est nocti suae, nihil defuisse integro tempori noscitur, quod a sui parte impletur. Scatent his rationum exemplis Scripturae sacrae, sed longum est universa memorare. Sic enim dicente psalmo: ⁜ a Quid est homo, quod memor es ejus (Psal. VIII) ? a parte totum intelligitur, dum uno homine nuncupato, plenitudo humani generis demonstratur. Sic etiam illud ⁜ b ubi Achab peccavit, peccasse plebs dicitur; dum universitate appellata, a toto portio designatur. ⁜ c Joannes quoque praecessor Domini, Post me, inquit, venit vir qui ante me factus est, quia prior me erat (Joan. I) . Quomodo igitur post se venturum indicat, quem ante se fuisse designat? Si enim de homine hoc, qui postea natus est, intelligitur, quomodo ante ipsum fuit? Si de Verbo, quomodo vir ⁜ d post me venit? [Col. 0196A] nisi quod in uno Domino Jesu Christo et posterioritas hominis, et Verbi antiquitas demonstratur. Ac sic fit ut unus idemque Dominus ante illum fuerit et post illum venerit, quia et secundum carnem est Joanne posterior, et secundum divinitatem omnibus prior. Et ideo ille virum tantummodo nominans, et hominem demonstravit, et Verbum; quia cum Dominus Jesus Christus Filius Dei, et homine consummatus fuerit, et Verbo, unum de eo dicens, omnia demonstravit. Et quid plura? Dies me, ut reor, deficiat, si omnia quae de hoc dici possunt colligere aut enarrare tentavero. Et satis haec, quae nunc diximus, in hac negotii parte dumtaxat, et ad symboli sunt expositionem, et ad causae officium, et ad libri modum.

Quod evenire his solet qui cum pelagus jam evaserint, aut praetentas portibus syrtes, aut vicina littoribus saxa formidant, mihi hoc admodum accidit, ut reservatis ad ultimum quibusdam haereticorum calumniis, cum jam ad exacti laboris terminum venerim, [Col. 0196D] eum ipsum finem incipiam metuere, ad quem desideraveram pervenire. Sed ut Propheta ait: Dominus mihi adjutor est, non timebo quid faciat mihi homo (Psalm. CXVII) : non timeamus praetentas haereticorum insidiantium foveas et obseptas spinis passim horrentibus vias, quae cum asperent magis itinera quam claudant, de emundatione nobis potius labor, quam de possibilitate formido. Quia cum nobis agentibus rectum iter infirmiter se objiciant, et ⁜ a horreant ambulantibus magis quam obsint, ⁜ b plus [Col. 0197A] habet officium atque opus nostrum in purgatione quod agat, quam ex difficultate quod timeat. Igitur ⁜ a ad monstruosum illud lethiferi serpentis caput mittentes manum, et pertractare omnia admodum illigata ingentibus spiris tortuosi corporis membra cupientes, te, quem semper precati sumus, etiam atque etiam, Domine Jesu, precamur, ut des nobis verbum in apertione oris (Ephes. VI) ad ⁜ b destructionem munitionum, cogitationes destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversum scientiam Dei, ut captivemus omnem intellectum in obedientia tua (II Cor. X) ; quia vere ille liber fit, qui coeperit tibi esse captivus. Adesto ergo tu ⁜ c officio tuo operi, tuis pro te supra mensuram virium connitentibus. Da hiantia novi serpentis ora, et tumentia lethalibus venenis [Col. 0197B] colla conterere; qui facis supra serpentes et scorpiones illaesos credentium pedes ingredi, ac super aspidem et basiliscum ambulare, conculcare leonem [Col. 0198A] et draconem (Lucae X, Psalm. XC) . Tribuasque per intrepidam innocentiae constantis audaciam: ⁜ d ut delectetur infans ab ubere super foramine aspidis, et in cavernam reguli, qui ablactatus fuerit, manum suam mittat (Isaiae XI) . Da ergo et nobis in cavernas hujus immanissimi ac scelestissimi reguli innocuas manus mittere. Et si in foraminibus quibusdam jam, id est, in sensu humanorum latebras aut cubile habuit, aut ova posuit, aut squamosi tractus semitam dereliquit, aufer ab universis perniciosissimi anguis hujus sordidum et ferale contagium. Extrahe illatas perfidiae immunditias, et obsessas redolenti coeno animas ⁜ e ventilabro sacrae purgationis emunda, ut speluncae latronum domus orationum sint. Et ⁜ f in quibus nunc, ut scriptum est, diversoriis ericii et onocentauri, et [Col. 0198B] pilosi, et diversorum prodigiorum monstra versantur (Isaiae XXXIV) , in his sancti Spiritus tui dona, id est, fidei ac religionis decora resplendeant. Ac sicut, [Col. 0199A] ejectis quondam idolorum cultibus exterminatisque simulacris, fecisti ex fanis daemonum templa virtutum, inserens in cavernas serpentum et scorpionum fulgentis luminis radios, et ex cubilibus errorum ac turpitudinum domos ornamentorum ac pulchritudinum reddidisti, ita omnibus quorum oculos caligo haereticae perversitatis obsedit lucem misericordiae tuae ac veritatis infunde, ut Incarnationis tuae magnum ac salutiferum sacramentum reserato tandem ac puro lumine contuentes, ita te ex sacrosancto illo immaculatae Virginis utero editum mundo verum hominem esse intelligant, ut verum tamen Deum semper fuisse cognoscant.

Ac priusquam de his rebus loqui incipio quas necdum libris superioribus praelibavi, aequum arbitror ut enitar exsolvere quae jam ante promisi, ut expleta penitus sponsione, liberius de intactis dicere ordiar, cum de pollicitis satisfecero. Ait ergo ad destruendam sacrae nativitatis fidem sibilans in Dei Ecclesia novus coluber: ⁜ a Nemo anteriorem se parit. Primum ergo te non solum quid dicas, sed etiam unde dicas, nescire arbitror. Si enim scires, aut intelligeres unde diceres, nequaquam unigeniti Dei nativitatem mortalis opiniunculae ratione censeres; neque ei qui extra conceptum humanae originis natus est, humanis definitiunculis praejudicare tentares; aut terrenas impossibilitates divinae omnipotentiae [Col. 0199C] objiceres, si Deo impossibile nihil esse cognovisses. Nemo ergo, inquis, anteriorem se parit. Dic mihi, quaeso, de quibus te loqui causis, de quorum animantium aestimas definire naturis? hominibus te an feris, avibus an pecudibus legem ponere putas? Ista enim sunt et alia hujuscemodi, de quibus [Col. 0200A] haec dici possunt. Nemo enim ex his anteriorem se gignere praevalet, quia ea quae orta jam fuerint redire in id rursum non queunt, ut nova creatione generentur. Et ideo nemo anteriorem se parere, quoniam nec anteriorem gignere potest, quia non venit causa pariendi nisi ex possibilitate generandi. Tu ergo id in nativitate omnipotentis Dei, quod in ortu terrenorum animalium considerandum putas? et ei naturam humanae conditionis objicis, qui est auctor ipse naturae? Vides ergo, ut supra dixi, nescire te unde aut de quo dicas, qui facturas factori comparas, et ad aestimandam Dei omnipotentiam earum rerum exemplo uteris, quae ipsae utique non essent, nisi idipsum ex Deo essent quod sunt. Deus ergo ut voluit, et quando voluit, et ex ea qua voluit, [Col. 0200B] advenit. Nec tempus ei, nec persona, nec consuetudo hominum, nec exempla rerum praejudicarunt; quia obsistere ei non potuit lex creaturarum, qui est creator ipse cunctorum. Et posse ei quod voluit promptum fuit, quia potestas adfuit voluntati. Vis scire aliquatenus quanta sit omnipotentia Dei? ego id etiam Dominum de creaturis suis facere posse credo, quod tu eum de se ipso facere potuisse non credis. Omnia enim animantia quae posteriora se pariunt, si modo id Deus jubeat, ⁜ b anteriora multo se parere possunt. Nam et cibi ipsi et pocula, si ea Divinitatis voluntas sit, in conceptus quosdam et progenies verti possunt. Aquae denique ipsae, quibus ab exordio rerum manantibus, et quibus admodum omnia animantia utuntur, corporari, si id Deus [Col. 0200C] jubeat, in visceribus et gigni possunt. Quis enim sacris operibus modum statuet, aut divinam providentiam circumscribet? aut ⁜ c quis, ut scriptum est, dicit ei: Quid fecisti (Isaiae XLV) ? Si negas omnia Deum posse, nega anteriorem nasci ex Maria, Deo nascente, potuisse. Si autem impossibile Deo nihil [Col. 0201A] est, cur ei impossibilitatem in suo ipso adventu objicis, cui impossibile nihil in omnibus esse cognoscis?

Secunda aut perversitatis tuae vel calumnia blasphematrix, vel blasphemia calumniatrix est, qua ais: ⁜ a Homoousios parienti debet esse nativitas. Non dissimilis superiori; verbis enim magis quam re et genere diversa est. Cum enim de nativitate Dei agatur, idem dicis, potentiorem ex Maria non potuisse nasci, quod superius, anteriorem non potuisse generari. Et ideo vel id quod supra dictum est (Vide cap. 13 lib. VI) , etiam de hoc responsum puta; vel id quod nunc dicendum est, etiam de illo responderi existima. Ais ergo: homoousios parienti debet esse nativitas. Si ad terrenas creationes respicit, vel maxime ita evenit. Sin autem ad ortum Dei, quid in nativitate ejus naturae exempla consideras? quia constitutiones constitutori sunt obnoxiae, non [Col. 0202A] constitutionibus constitutor. Vis autem plenius scire quam non solum impiae, sed etiam ineptae sint hae calumniae tuae, et non videntis penitus Dei omnipotentiam cantilenae? Dic mihi, quaeso, tu, qui non nisi ex paribus paria nasci putas: unde ⁜ b inexplicabilis illa quondam in eremo coturnicum numerositas ad pastum Israeliticae plebis repente nata sit (Num. XI) ? Non enim eas ante in aliquo loco a genitricibus suis editas, sed subito adventu legimus illatas. ⁜ c Cibus denique ipse ille coelestis, unde per quadraginta annos in Hebraeorum castra defluxit? numquid mannam manna generavit (Exod. XVI) ? Sed haec de vetustis rerum miraculis. Quid de novis? ⁜ d Paucis panibus ac pisciculis innumeras populorum sequentium turbas Dominus Jesus Christus [Col. 0202B] in eremo non semel pavit (Matth. XIV et XV) . Satietatis ratio in cibis non fuit, quia esurientes causa invisibilis et arcana saturavit, praesertim cum plus multo superfuerit saturitati quam appositum fuerat esuritioni. Qua ratione hoc totum factum est, ut cum satietatem edentes caperent, etiam augmentis ineffabilibus cibus ipse ditesceret? ⁜ e Natum in Galilaea [Col. 0203A] vinum de aquis legimus (Joann. II) . Dic mihi quomodo disparem a sui qualitate substantiam dispar natura generavit? praesertim cum id quod Dominicae nativitati maxime convenit, nobilioris admodum rei ortus ex inferiore processerit? Dic mihi ergo quomodo ex illa aquae simplicitate egregius vini et admirabilis sapor natus sit? quomodo sit aliud haustum, aliud infusum? Numquid cisterna illa vel puteus hanc naturam habuit, ut aquas ex se sumptas in optima vina mutaret? Aut numquid vasorum id qualitas, aut ministrorum egit industria? nihil utique horum. Et quomodo facti ratio cogitatione cordis non comprehenditur, cum facti tamen veritas conscientiae firmitate servetur? ⁜ a Caeco super oculos in Evangelio (Joann. IX) lutum positum est, [Col. 0203B] et oculi abluto nati sunt. Numquid aut aqua hanc naturam habuit ut oculos pareret? aut lutum ut lucem crearet? nihil utique horum, praesertim cum aqua caeco nihil conferat, lutum autem videntibus etiam obesse possit. Et quomodo res nocendi vim in se habens officium remedii ac salutis exhibuit; et quae obesse sanis solet, quasi ministra tunc sanitatis fuit? Dicis itaque Dei hanc tribuisse virtutem, Dei praestitisse medicinam: et omnia haec quae diximus omnipotentiam penitus effecisse divinam, qui potens sit utique et ex insolitis nova condere, et ex contrariis salubria constituere, et ea quae in impossibilitatibus atque in efficientiis sita sint, in rerum possibilitates effectusque mutare.

Idem ergo de ortu ipsius Domini, quod de rebus omnibus confitere. Crede Deum natum, ut voluit, quem non negas potuisse quod voluit: nisi forte virtutem, quae ei ad alia omnia adfuit, ad seipsum aestimas defuisse; et ipsi ad nativitatem suam omnipotentia sua defuit, quae ab eo procedens universa penetravit. Tu mihi in nativitate Domini, objicis: Nemo anteriorem se parit; et in partu, quo omnipotens [Col. 0204A] Deus natus est, dicis: Homoousios parienti debet esse nativitas: quasi vero cum quolibet hominum humanis legibus agas, cui impossibilitatem suam objicias, quem terrena infirmitate concludas. Communem omnium dicis conditionem esse nascendi, eamdem legem esse generandi; non potuisse penitus in universitate generis humani uni tantum homini contingere, quod vetuerit Deus omnibus provenire. Non intelligis de quo dicas, non vides de quo loquaris: quia auctor utique omnium conditionum et cunctarum lex naturarum est, per quem est, et quidquid homo potest, et quidquid non potest; quia ipse utriusque rei penitus modum statuit, et usquequo accedere facultas, et quo ulterius non progrederetur infirmitas. Quam insane ergo tu ei impossibilitatem [Col. 0204B] humanam objicis, cui possibilitas ipsa debetur? Si personam Domini terrenis infirmitatibus aestimes, et omnipotentiam Dei humanis rationibus metiaris, nihil utique, quod secundum corporeas ipsius passiones Deo congruum videatur, invenies. Si enim verisimile videri potest, ut Maria anteriorem se Deum parere non quiverit, quomodo verisimile erit, quod crucifixus ab hominibus Deus fuerit? et tamen idem qui crucifixus est, Deus ipse praedixit: ⁜ b Si affiget homo Deum suum, quia vos affigitis me (Malach. V) ? Si ideo natus ex Virgine Dominus non putabitur, quia anterior parienti fuerit, qui nascebatur: quomodo Deus sanguinem habuisse creditur? et tamen ad presbyteros Ephesiorum dicitur: Regite Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo (Act. XX) . Postremo, quomodo [Col. 0204C] auctor vitae privatus vita existimabitur? Et tamen Petrus, Auctorem, inquit, vitae interfecistis (Actor. III) . Nemo in terris situs, in coelis esse potest: et quomodo Dominus ipse dicit, Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) ? Si denique ideo natum ex Virgine Deum non putas, quia homoousios parienti debet esse nativitas: quomodo res dissimiles ex dissimilibus crediturus es substitisse naturis? Ergo apud te nec coturnices subito ventus intulit, nec manna decidit, nec vinum ex aqua prodiit, nec multa millia [Col. 0205A] hominum exiguo cibo pasta sunt, nec post lutum caeco lumen apparuit. Quod si haec omnia incredibilia utique et contra rationem videntur, nisi a Deo facta credantur, cur in nativitate ejus denegas, quod in operibus confiteris? Aut numquid praestare ortui suo adventuique non potuit, quod humanis remediis atque utilitatibus non negavit?

Longum est de hac re et prope fabulosum, amplius dicere. Sed tamen ad confutandam ineptiam atque insaniam tuam, qua ais, quod homoousios parienti [Col. 0206A] nativitas esse debeat, id est, quod dissimilem sibi res quaelibet parere non possit: etiam terrenarum rerum exempla proferam, quo ex dissimilibus nasci multa convincam. Non quod in tali re comparatio ulla aut fieri possit, aut esse debeat, sed ut non dubites in sacro ortu existere id potuisse, quod etiam in terrenis his et caducis videas provenire. ⁜ a Apes, sicut minima admodum, ita prudentissima ac solertissima animalia, ex diversissimis edi legibus atque exire naturis. Cum enim sint miri ingenii animantia, et non solum sensu, sed etiam prudentia abundent, excerptis quibusdam herbarum floribus procreantur. Quod majus exemplum adhibendum, aut assumendum putas? ⁜ b ex atomis animalia [ Lips. in marg. ex inanimis [Col. 0207A] animalia, ex insensibilibus sensibilia] nascuntur. Qui opifex illic, qui fabricator est, qui formator corporum, qui inspirator animarum? Sonum denique ipsum, quo inter se quasi lequuntur, quis dedit? Concinnitates has pedum, artem orium [ Lips. in marg. ingeniorum], elegantiamque pinnarum [ Lips. in marg. pennarum] quis finxit atque composuit? ⁜ a Ingenium, iram, provisionem, motum, placiditatem, concordiam, dissensionem, bella, pacem, ordinationem, dispositionem, officia, principatus, omnia denique quae sunt illis quasi cum humano genere communia, cujus doctrina, aut cujus munere, quo imbuente aut quo instituente sumpserunt? Numquid hoc a paterno semine indeptae sunt? aut in genitali utero, atque in [Col. 0208A] materna carne didicerunt? ⁜ b Nec uterum utique norunt, nec semen sciunt: depasti tantummodo flores in alvearia congeruntur; ex quibus inaestimabili opificio apes exeunt. Nihil illic genitricum viscera prolibus conferunt; neque apes ex apibus eduntur; operariae sunt tantum, non procreatrices; ex herbarum flosculis animantia prodeunt: quid simile herbis et animantibus? quis fabricator igitur rerum istarum sit credo intelligis. I nunc et ambige, an potuerit nativitati suae Dominus id tribuere, quod vides eum etiam facturis minimis praestitisse? Superfluum forte sit post haec et alia addi aliquid: sed tamen etiam non necessaria ad exemplum, addantur ad cumulum. ⁜ c Locustis repente subtexi aera, impleri terras videmus. [Col. 0209A] ⁜ a Prode earum semina, prode ortus, prode generatrices. Inde enim, ut vides, exeunt, unde nascuntur. Praescribe his rebus omnibus, quod homoousios parienti esse nativitas sua debeat. Et tam invenieris in praescriptionibus his ridiculus, quam [Col. 0210A] nunc es in neganda Domini nativitate furiosus. Et quid post haec? Numquid progredi nos debere ultra vel tu ipse existimas? Adhuc addimus tamen aliquid: ⁜ b ex ovis volucrum, quas in Aegypto ibes vocant, basiliscos serpentes gigni indubitabile est. Quid cognatum [Col. 0211A] et consentaneum avi atque serpenti? Cur homoousios parienti nativitas sua non est? Et tamen haec omnia nec gignentes agunt, nec nascentes sciunt; sed fiunt latentibus causis et inexplicabili quadam atque multiplici gignentis lege naturae. Et tu ejus nativitati terrenarum opinionum praescriptiunculas objicis, qui ne earum quidem nativitatum rationem reddere potes, quae nutu ipsius ac praeceptione nascuntur, cujus arbitrium totum agit, cujus imperium totum efficit: cui nihil contraire, nihil obsistere potuit; [Col. 0212A] et ad totum, quod possibilitate agendum erat, velle suffecit.

Sed tempus tandem est ut reliquas etiam occultiores atque insidiosiores blasphemias tuas, quia, quod maluissemus, jam ignorare non possumus, saltem, ne ignorantes capiant, detegamus. ⁜ a Posuisti in quodam [Col. 0213A] pestifero tractatu tuo, dicens: Quoniam divinae naturae imago est homo, hanc autem projecit diabolus in corruptionem, doluit sicut pro imagine sua Deus, sicut pro statua sua imperator, et corruptam reparat imaginem; et sine semine formavit de Virgine naturam, secundum illum qui sine semine natus est Adam, et per hominem humanam naturam suscitat; quoniam enim per hominem mors, ideo et per hominem resurrectio mortuorum (I Cor. XV) . Veneficorum quorumdam, ut aiunt, consuetudo est ut in poculis quae conficiunt venenis mella permisceant, ut dulcibus nocitura celentur; et dum quis mellis dulcedine capitur, veneni peste perimatur. Ita ergo et tu, dicens: Divinae naturae imago est homo: hanc autem projecit diabolus in corruptionem; doluit sicut pro imagine [Col. 0213B] sua Deus, sicut pro statua sua imperator: ⁜ a ora quodammodo poculi pestilentis dulcedine quadam et quasi melle circumlinis; ut haurientes ingestum poculum homines, dum illecebrosa degustant, perniciosa non sentiant. Dei nomen objicis, ut religionis nomine mentiaris; sancta praemittis, ut perversa persuadeas; et confitendo Deum id efficias, ut eum ipsum neges, quem confiteris. Quis enim non videt quo eas, quid moliaris? Dicis quippe: Doluit sicut pro imagine sua Deus, sicut pro statua sua imperator, et corruptam reparat imaginem, et sine semine formavit de Virgine naturam, secundum illum qui sine semine nascitur Adam, et per hominem humanam naturam suscitat; quoniam enim per hominem mors, ideo et per hominem resurrectio mortuorum. [Col. 0213C] Hoc ergo tanto studio, hoc tanto actu praelocutionibus blandis fallax insidiator egisti, ut Deum in praecedentibus nominans, ad hominem in consequentibus pervenires; et eum ipsum solitarii hominis contumelia post afficeres, cui subdolae humilitatis officio honorem Dei ante detulisses. Dicis ergo quod imaginem Dei, quam diabolus projecerit in corruptionem, [Col. 0214A] pietas divina repararit: Corruptam enim, inquis, reparat imaginem. Jam hoc quam subdole quod ais, corruptam reparat imaginem, scilicet, ut persuadeas nihil plus fuisse in eo in quo imago reparabatur, quam in ea ipsa imagine fuerit cui reparatio praestabatur. Ac per hoc idem tantummodo vis esse Dominum quod Adam; nihil plus imaginis reparatorem quam ipsam imaginem corruentem. Denique quid agas, quid moliaris, sequentibus probas, dicens: Sine semine formavit naturam secundum illum qui sine semine nascitur Adam, et per hominem humanam naturam suscitat. ⁜ b Similem in omnibus et parem Adae Dominum Jesum fuisse asseris: illum utique sine semine, et hunc sine semine; illum hominem solum, hunc hominem solitarium. [Col. 0214B] Ac per hoc vides te diligenter cavisse ac prospexisse ne Dominus Jesus Christus aut major in aliquo Adamo, aut forte melior putaretur; cum ita eos sibi mensuris paribus comparaveris, ut derogaturum te quodammodo Adae aliquid crederes, si eidem quidpiam praetulisses.

Quoniam enim, inquis, per hominem mors, ideo et per hominem resurrectio mortuorum. Etiamne apostolico testimonio perversitatem ac scelus probare niteris? et contagione impietatis tuae Vas electionis infamas? videlicet, ut, quia a te auctor salutis tuae non intelligitur, idcirco etiam Apostolus Deum negasse [Col. 0214C] videatur. Et tamen, si Apostolicis testimoniis uti placebat, cur uno ejus contentus cuncta siluisti, et hoc non subdidisti statim: Paulus apostolus ab hominibus neque per hominem, sed per Jesum Christum (Galat. I) ? aut illud: Sapientiam loquimur inter perfectos (I Cor. II) ? et post alia: Quam nemo, inquit, principum saeculi hujus cognovit. Si enim cognovissent, [Col. 0215A] numquam Dominum majestatis crucifixissent (Ibid.) ? vel illud: Quoniam in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) ? et: Unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia (I Cor. VIII) ? ⁜ a An in parte Apostolum probans, in parte reprobans, in eo tantum eum recipis, in quo pro dispensatione hominem Christum nominat; in eo repudias, in quo Deum? Paulus enim hominem Jesum non negat; sed Deum tamen eumdem hominem confitetur: et ita humano generi per hominem resurrectionem venisse praedicat, ut in homine tamen ipso Deum resurrexisse confirmet. Vide enim, an cum, qui resurrexerit, Deum praedicet, qui eum, qui crucifixus est, Deum majestatis esse testatur?

Sed tamen, ne Dominum Jesum quasi unum de plebe crederes, dedisti ei aliquid dignitatis, tribuens ei honorem ut sancto homini, non divinitatem vero homini ac vero Deo. Quid enim dicis? Formavit Deus Dominicam Incarnationem: ⁜ b theotoci formam honoremus cum Deo, sicut unam formam deitatis, sicut divinae voluntatis inseparabilem statuam, sicut imaginem latentis Dei. Superius imaginem Dei Adam esse dixisti, hic Christum imaginem dicis: illum statuam, et hunc statuam. Sed gratiae videlicet tibi pro honore Dei agendae sunt, quod theotoci formam honorandam cum Deo esse concedis: in quo non [Col. 0216A] tam honor est, quam injuria. Neque enim in hoc ipso tribuis Domino Jesu Christo honorem divinitatis, sed negas: Subtili quippe impietatis arte honorandum cum Deo dicis, ne Deum esse fatearis: et hoc ipso, quo videris eum fallaciter conjunxisse, disjungas. Nam cum utique eum non ut Deum colendum, sed quasi cum Deo honorandum esse blasphemes, ideo ei tribuis divinae vicinitatis conjunctionem, ut deitatis auferas veritatem. Impiissime et callidissime hostis Dei, peragere vis scelus negantis, sub nomine confitentis. Honoremus, inquis, sicut divinae voluntatis inseparabilem statuam, sicut imaginem latentis Dei. Profecit videlicet apud nos, per beneficia sua, honor Creatoris ac Redemptoris nostri Domini Jesu Christi. Si ideo ab eo de aeterno interitu [Col. 0216B] redempti sumus, ut Redemptorem nostrum statuam diceremus: digno videlicet obsequio, digno cultu respondere benignitati ac pietati illius nitimur, si majestatem, quam ille propter nos humiliare non renuit, nos etiam auferre conemur.

Sed excusas videlicet illatam Domino contumeliam subditi honoris officio, dicens: tamquam imaginem latentis Dei In hoc, quod imaginem dicis, humanae eum comparas conditioni. In hoc, quod latentis Dei, certissimae derogas dignitati. ⁜ c Deus enim, inquit [Col. 0217A] David, manifeste veniet, Deus noster et non silebit (Psalm. XLIX) . Et venit utique et non siluit, qui priusquam ipse quippiam post ortum suum diceret, adventum suum et terrenis pariter, et divinis testibus declaravit, dum stella indicat, dum magi adorant, dum angeli annuntiant. Quid quaeris amplius? adhuc vox illius silebat in terris, et honor illius jam clamabat in coelo. Latuisse ergo in eo, ac latere tu Deum dicis? at non hoc prophetae, non patriarchae, non denique lex universa praedixit? Non dicebant [Col. 0218A] enim latitaturum, qui venturum omnibus praedicebant. Erras infelix caecitas, causas blasphemandi quaerens, et non inveniens. Tu eum latuisse etiam post adventum suum dicis: ego eum nec prius quidem latuisse approbo, quam veniret. Numquid enim ⁜ a patriarcham illum eximium cui vocabulum visio Dei praesentis imposuit, qua ex supplantatoris nomine ⁜ b in Israelis nomen ascendit; numquid sacramentum nascituri ex virgine Dei latuit? ⁜ c qui cum mysterium futurae Incarnationis ex concertatione [Col. 0219A] luctanctis secum hominis agnovisset: ⁜ a Vidi, inquit, Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea [Col. 0220A] (Gen. XXXII) . Quid, quaeso, viderat, ut vidisse se Deum crederet? numquid inter fulgura se ei et tonitrua [Col. 0221A] Deus protulit? aut reserato intrinsecus coelo coruscans se ei facies divinitatis ostendit? Nihil utique eorum, sed e diverso magis vidit hominem, et agnovit Deum. O vere dignus ⁜ a indepto nomine, et qui interioribus magis, quam exterioribus oculis, vocabuli a Deo dati meruit dignitatem! Luctantem secum humanam speciem videbat, et videre se Deum protestabatur. Sciebat utique, quod illa hominis species Dei veritas erat: quia in qua tunc erat specie Deus visus, in ea erat speciei ipsius postea veritate [Col. 0222A] venturus. Quamquam quid miremur, si tantus patriarcha indubitanter credidit, quod ei ipse per se Deus tam evidenter ostendit, dicente ipso: Vidi Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea? Quid ei tantum Deus praesentis divinitatis ostenderat, ut demonstratam sibi faciem Dei diceret? Homo enim ei, ut videbatur, tantummodo apparuerat, quem etiam in concertatione superaverat. Sed hoc utique per praecurrentia rerum indicia Deus agebat: ⁜ b ut nemo esset, qui Deum natum ex homine non crederet, [Col. 0223A] cum in humana specie Deum jam patriarcha ante vidisset.

Sed quid ego in uno exemplo tamdiu commoror, quasi multa desint? Numquid enim latere homines jam tum poterat in carne venturus Deus? cum de eo quasi ad omne humanum genus palam propheta diceret: Ecce Deus vester (Isaiae XL) ; et alibi, Ecce Deus noster (Isaiae XXV) ; et illud, Deus, fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis; et regni ejus non erit finis (Isaiae IX) ? Sed et cum jam venisset, numquid latebat eos quod venerat, qui venisse eum palam [Col. 0223B] confitebantur? Numquid ignorabat Dei adventum Petrus, dicens: Tu es Christus, Filius Dei vivi (Matth. XVI) ? Numquid Martha quid loqueretur, aut quem crederet, nesciebat? Utique, inquiens, Domine, ego credidi, quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti (Joan. XI) ? Omnes denique, qui ab eo vel morborum remedia, vel membrorum restitutiones, vel mortuorum vitam petebant, ab hominis id infirmitate an a Dei omnipotentia postulabant?

Diabolus denique ipse, cum eum omni illecebrarum ambitu, omni nequitiae suae arte tentaret, quid aut nesciens suspicabatur, aut tentans scire cupiebat? aut quid tantopere eum moverat, quod Deum in hominis humilitate quaerebat? Numquid documentis prioribus id didicerat? Aut quem vero in humano corpore Deum venisse cognoverat? Non utique; sed magnis signorum indiciis, magnis rerum experimentis, et veritatis ipsius vocibus ad suspicionem et inquisitionem rei hujus compellebatur; utpote et qui semel jam a Joanne audierat: ⁜ a Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi. Et iterum ab eodem: Ego [Col. 0224B] a te debeo baptizari, et tu venis ad me (Joan. I) ? Descendens quoque de coelo, et stans supra caput Domini columba, evidentem se ac manifestandae claritati [ Lips. in marg. manifestam declarati] Dei indicem dederat (Matth. III) . Vox quoque eum non per aenigmata nec per figuras a Deo missa permoverat, dicens: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui (Matth. I) Et ideo, licet hominem extrinsecus in Jesu videret, ⁜ b Filium Dei investigabat dicens: Si Filius [Col. 0225A] Dei es, dic ut lapides isti panes fiant (Lucae IV) . Numquid diabolo contemplatio hominis suspicionem divinitatis [Col. 0226A] eripuit, ut per hoc, quod hominem videbat, crederet Deum esse non posse? Non utique; sed [Col. 0227A] quid ait? Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Non ambigebat utique esse posse quod an esset [Col. 0228A] perscrutabatur; de veritate ei erat sollicitudo, non de impossibilitate securitas.

Atqui sciebat utique Dominum Jesum Christum ex Maria natum esse, sciebat pannis obvolutum in praesepio positum, ⁜ a pauperem ejus inter humana exordia parvitatem fuisse, et egenam etiam legitimis incunabulorum ministeriis infantiam: non dubitabat quoque eum veram carnem habere, vere hominem natum esse. Et ⁜ b cur ei hoc ad securitatem parum visum est? cur eum, quem vere hominem esse noverat, Deum posse esse credebat? Disce ergo, infelix furor, disce insania et crudelis impietas, disce tandem vel a diabolo minoris esse perfidiae. Ille si dixit, Filius [Col. 0229B] Dei es; tu dicis, Filius Dei non es. Quod ille interrogavit, tu negas. ⁜ c Nemo adhuc inventus est, praeter [Col. 0230A] te, qui diabolicam impietatem fuerit supergressus; quod ille in Domino confessus est esse posse, tu non credis esse potuisse.

Sed cessavit postea forsitan ac conquievit; et, cassatis tentationibus suis, deposuit suspicionem, quia non inveniebat effectum. ⁜ d Mansit quinimmo in eo semper, et usque ad ipsam Domini crucem suspicio in eum per formidines proprias cumulata pervenit. Quid plura? ne tunc quidem opinari de eo Filium Dei desiit postquam tantum in eum persecutoribus suis licere cognovit. Sed callidus utique hostis inter ipsas quoque corporeas passiones signa divinitatis [Col. 0230B] aspiciens, etiamsi esse eum malebat hominem, suspicari tamen compellebatur Deum; quia licet hoc [Col. 0231A] mallet credere, quod volebat, cogebatur tamen ad id, certis rerum indiciis, quod timebat. Nec mirum; quamvis enim cum et consputum, et flagellatum, et contumeliis affectum, et in crucem actum videret, cernebat tamen inter ipsas injuriarum indignitates, divinas exabundare virtutes, dum velum templi scinditur, dum sol refugit, dum dies obscuratur, dum passionis virtutem omnia sentiunt; cuncta etiam quae Deum nesciunt, opus divinitatis agnoscunt. Et ideo videns hoc diabolus ac tremens omnimodo pervenire ad Dei agnitionem, etiam in ipsa hominis consummatione, tentavit dicens per eos qui crucifixerant: ⁜ a Si Filius Dei est, descendat nunc de cruce, et credimus ei (Matth. XXVII) . Sensit utique Dominum Deum nostrum passione corporis redemptionem humanae [Col. 0231B] salutis operari, simulque ea et se destrui ac subjugari, et nos redimi atque salvari. Et ideo hostis generis humani omnimodo et omni dolo cassari ea voluit, quae agi pro omnium redemptione cognovit. Si Filius, inquit, Dei est, descendat nunc de cruce, et credimus ei; scilicet ut, motus verborum contumelia, Dominus desereret sacramentum, dum ulcisceretur injuriam. Vides ergo Dominum etiam in cruce positum Filium Dei appellari; vides eos id quod nominant suspicari. Disce itaque, ut superius dixi, vel a persecutoribus ipsis, vel a diabolo, Filium Dei credere. Quis umquam aequavit daemoniacam infidelitatem? [Col. 0232A] quis supergressus est? Ille eum Filium Dei esse suspicatus est, etiam cum mortem pertulit; tu negas etiam cum resurrexit. Ille eum Deum suspicatus est, cui se occuluit, tu negas, cui probavit.

Uteris ergo adversus Deum Scripturis sacris, et suos in ipsum testes agere conaris. Sed quomodo? vere, ut non solum Dei, sed etiam testimoniorum ipsorum praevaricator sis. Nec mirum utique, si, quia id quod vis non potes, id facis solum quod potes; qui vertere in Deum testimonia sacra non vales, quod vales, ipsa pervertis. Dicis enim: Ergo et Paulus [Col. 0232B] mentitur, de Christo dicens: ⁜ b Sine matre, sine genealogia. Interrogo te, de quo hoc velis dixisse Paulum? de Filio et Verbo Dei, an de Christo, quem tu a Filio Dei separas, et hominem tantum esse blasphemas? Si de Christo, utique quem hominem solitarium dicis, quomodo nasci homo sine matre et sine genealogia maternae originis potuit? Sin autem de Dei Verbo ac Dei Filio, quid facimus quod idem Apostolus, ut tu sacrilege aestimas, testis tuus, eodem loco atque eodem testimonio eum, quem tu sine matre asseris, etiam sine patre esse testatur, dicens: sine patre, sine matre, sine genealogia? Ergo superest ut Apostoli testimonio [Col. 0233A] utens, quia Filium Dei sine matre asseris, etiam sine patre esse blasphemes. Vides ergo perversitatis ac nequitiae tuae studio, in quod te impietatis praeruptum jeceris: ut quod nemo adhuc a saeculis, nisi insanus fortasse, dixit, dum Filium Dei matrem non habuisse dicis, etiam patrem ipsius deneges. Et hoc tamen nescio impietate majori an ineptia; quia quid stultius, quid ineptius, quam filii nomen ponere et patris nomen velle reticere? Sed dicis: Non reticeo, non nego. Et quis ergo te furor compulit, testimonium illud ponere, ubi dum matrem eum non habuisse dicis, etiam patrem ejus negasse videaris? Nam cum in eodem testimonio, sicut sine matre, ita etiam sine patre esse dicatur, necesse est ut si sine matre ibi intelligi potest eodem modo quo sine matre [Col. 0233B] esse ibi intelligitur, etiam sine patre esse credatur. Sed hoc praerupta illa ad negandum Deum insania non intellexit; quae cum id truncatum poneret, quod integrum scriptum est, non vidit reserata sacri voluminis serie redargui impudens atque apertum posse mendacium. O stulta blasphemia et amentia! quae dum ipsa non videt quid sequi debeat, etiam illud non sapuit quid legi possit; quasi vero quia ⁜ a auferebat sibi intelligentiam, auferre posset omnibus lectionem; aut ideo perdituri omnes ad legendum oculos capitis sui essent, quia ipse jam mentis oculos perdidisset. Audi ergo, haeretice, quod furatus es; audi plena et integra, quae debilia ac truncata posuisti. Apostolus duplicem Dei nativitatem insinuare omnibus cupiens, ut et in Deitate natum Dominum [Col. 0233C] et in carne monstraret, ait, Sine patre, sine matre; alterum enim proprium est divinitatis nativitati, alterum carnis. Quia sicut in Deitate est sine matre generatus, ita in corpore est sine patre: ac sic cum nec sine patre, nec sine matre sit, et sine patre tamen et sine matre credendus est. Quia si dum ex patre nascitur, respicis, sine matre esse; si dum ex matre, sine patre. Ac sic in singulis nativitatibus alterum habens, alterum in utroque non habuit; quia nec divinitatis nativitas matre eguit, et ad nativitatem [Col. 0234A] corporis sibi ipse suffecit sine patre. Ergo, inquit Apostolus, sine matre, sine genealogia.

Quomodo sine genealogia Dominum fuisse dicit, cum Evangelium Matthaei evangeli ae a genealogia coeperit Salvatoris, dicens: Liber generationis Jesu Christi, filii David, filii Abraham? Ergo et juxta evangelistam habet genealogiam, et juxta Apostolum non habet: quia juxta Evangelium ex matre habet, juxta Apostolum ex patre non habet. Et ideo bene Apostolus dicens, Sine patre, sine matre, sine genealogia; ubi eum sine matre genitum esse posuit, ibi etiam sine genealogia esse memoravit. Ac per hoc [Col. 0234B] in utraque Domini nativitate, et evangelica sibi et apostolica simul scripta conveniunt. Quia et juxta evangelistam habet genealogiam sine patre in carne natus; et juxta Apostolum non habet, sine matre Dominus in Deitate generatus, Isaia dicente: ⁜ b Generationem autem ejus quis enarrabit (Is. LIII) ?

Cur ergo, haeretice, non hoc modo quae legeras integra et incorrupta posuisti? Vides itaque Apostolum hac ratione qua natum Dominum sine patre posuit, hac etiam sine matre posuisse; ut et qua ratione intelligeretur esse sine patre, hac nosceretur esse sine matre. Et sicut non possit utique sine patre [Col. 0234C] credi, ita sine matre quoque non possit intelligi. Cur ergo, haeretice, non hoc modo quae in Apostolo legeras incolumia et inviolata posuisti? sed ⁜ c partem ingeris, partem subtrahis; et ut astruere falsitatem per scelus possis, veritatis verba furaris. Video a quo doctus es. Illius enim habere credendus es institutionem, cujus sequeris exemplum. Sic enim diabolus in Evangelio tentans Deum: Si Filius, inquit, Dei es, mitte te deorsum. Scriptum est enim quia angelis suis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis (Luc. IV, ps. XC) . Et cum hoc dixisset, cohaerentia et subjecta subtraxit, id est, Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem. Callide utique superiora posuit, inferiora subtraxit; illud enim posuit ut circumscriberet, ⁜ a hoc reticuit ne se ipse damnaret. Sciebat enim se aspidem et basiliscum, se leonem et draconem prophetica voce signari. Ita ergo et tu partem objiciens, partem subtrahens, illud scilicet ponis ut circumvenias, hoc subtrahis ne si totum utique posueris, circumscriptionem tuam ipse condemnes. Sed tempus tandem est ad ulteriora transire; nimis enim diu in singulis commorantes, dum affectu copiosae responsionis ducimur, modum libri etiam longioris excedimus.

Ais ergo in alia disputatione, immo in alia blasphemia tua, et Spiritum de divina natura separans, qui humanitatem ejus creavit. ⁜ b Ait enim quia Quod ex Maria natum est, de Spiritu sancto est (Matth. I) . Qui et justitia replevit, quod creatum est. Ait enim: Apparuit in carne, justificatus est in Spiritu (I Tim. III) . Item, qui eum fecit et daemoniis metuendum. Ego enim, ait, in Spiritu Dei ejicio daemonia (Luc. XI) . Qui et carnem ejus fecit templum. Vidi enim Spiritum ejus descendentem quasi columbam, et manentem [Col. 0235C] super eum (Joan. I) . Item, qui ei donavit elevationem in coelum. Ait enim: Dans mandatum apostolis quos [Col. 0236A] elegit, per Spiritum sanctum elevatus est (Actor. I) . Hunc denique qui tantam gloriam Christo donavit. Omnis ergo in his blasphemia tua haec est, ut nihil Christus per se habuerit; sed nec ipse, ut tu ais, solitarius homo aliquid a Verbo, id est, a Filio Dei acceperit, sed totum in eo donum Spiritus fuerit. Si ergo omne id quod tu ad Spiritum refers, esse ipsius demonstrabimus, quid reliquum est, nisi ut quem tu ideo hominem vis intelligi, quia, ut ais, totum habuerit alienum, nos ideo probemus Deum, quia habuerit totum suum? Et quidem hoc non disputationibus tantum, aut argumentis, sed voce ipsius Divinitatis probavimus, quia nulla de Deo rectius quam divina testantur. Et quia nulla se melius quam ipsa Majestas Dei novit, nullis de Deo dignius creditur [Col. 0236B] quam his in quibus Deus ipse est testis suus. Primum ergo quod ais, quia humanitatem ejus Spiritus sanctus crearit, possemus id nos simpliciter intelligere, si agnosceremus te id non infideliter protulisse. Neque enim nos conceptam ex Spiritu sancto Domini carnem negamus; sed ita tamen conceptum corpus cooperante Spiritu dicimus, ⁜ c ut creatum tamen sibi a Filio Dei hominem suum esse dicamus, dicente ipso in Scriptis sacris Spiritu sancto, atque testante: ⁜ d Sapientia aedificavit sibi domum (Prov. IX) . Vides ergo quod id quod conceptum est a Spiritu sancto, aedificatum a Filio Dei atque perfectum est? non quia aliud opus Filii Dei, aliud Spiritus sancti; sed quia per unitatem divinitatis ac majestatis, et operatio Spiritus aedificatio Filii Dei sit, [Col. 0236C] et aedificatio Filii Dei, cooperatio Spiritus sancti. Et ideo ⁜ e non solum Spiritus sanctus in Virginem supervenisse, [Col. 0237A] sed etiam virtus Altissimi obumbrasse Virginem legitur; ut quia sapientia ipsa plenitudo Divinitatis est, Sapientiae sibi domum aedificanti omnem divinitatis plenitudinem nemo ambigeret affuisse. Sed infelix blasphemandi amentia, dum separare Christum a Filio Dei nititur, non videt se ipsam a se Divinitatis penitus reparare naturam. Nisi forte credit quod ideo aedificata ei a Spiritu sancto domus sit, quia idoneus ac potens aedificare sibi domum ipse non fuerit. Sed hoc quam insanum est, tam ridiculum; ut qui nutu omnem coelestium ac terrestrium universitatem creasse creditur, adificare sibi corpus non potuisse credatur? praesertim cum virtus sancti Spiritus virtus ejus sit: et ⁜ a ita unita sibi atque inseparabilis divinitas sit Trinitatis atque [Col. 0237B] majestas, ut nihil omnino in una Deitatis persona possit intelligi quod a plenitudine divinitatis valeat separari. Ergo hoc posito et intellecto, quod, juxta fidem Scripturae sacrae, Spiritu sancto superveniente, et virtute Altissimi obumbrante, Sapientia sibi domum aedificaverit, reliquae calumniarum blasphemiae nihil sunt. Neque enim dubium est quod ipse per se atque in se universa fecerit, in cujus nomine ac fide etiam credentium fides nulla non potuit. Neque enim ille auxilio alterius eguit, cum ne illi quidem eguerint, qui in virtute ipsius crediderunt. Atque ideo et illud, quod ais, quia a Spiritu justificatus sit, et quod metuendum eum daemonibus Spiritus fecerit, et quod caro ejus a Spiritu facta sit [Col. 0238A] templum, et quod a Spiritu elevatus sit in coelum, sacrilega et furiosa sunt omnia: non quia in his omnibus quae ipse fecit unitas et cooperatio Spiritus defuisse credenda sit, utpote cum numquam Deitas a se desit, et in operibus Salvatoris semper virtus fuerit Trinitatis; sed quia tu Domino Jesu Christo, quasi inopi et imbecillo opitulatum vis Spiritum sanctum, qui ea illi utique tribuerit, quae praestare sibi ipsi non quiverit. Disce itaque ex sacris testimoniis Deum credere, et falsitatem veritati non admiscere, quia res non recipit, et ratio perhorrescit, ut divinis testimoniis daemoniaci spiritus intelligentia misceatur.

Jam primum enim hoc ⁜ b quod ais, quia justitia repleverit quod creatum est; et hoc Apostolico vis testimonio comprobare, quod dicat, apparuit in carne, justificatus est in Spiritu: utrumque insano sensu et furioso spiritu loqueris. Quia et hoc quod a Spiritu vis eum repletum esse justitia, ideo ponis ut ostendas ejus vacuitatem, cui praestitam esse asseras justitiae adimpletionem. Et hoc quod super hac re Apostolico testimonio uteris, divini testimonii ordinem rationemque furaris. Non enim ita ab Apostolo positum est, ut tu id truncatum vitiatumque posuisti. Quid enim Apostolus ait? Et manifeste ⁜ c magnum est [Col. 0239A] pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in Spiritu. Vides ergo quod mysterium pietatis, vel sacramentum, justificatum Apostolus praedicavit? Non enim tam immemor ipse dictorum suorum ac doctrinae suae erat, ut eum justitiae eguisse diceret, quem ipse semper justitiam praedicarat, dicens: Qui factus est nobis justitia et sanctificatio, et redemptio (I Cor. I) . Alibi quoque: Sed abluti, inquit, estis, sed justificati estis, sed sanctificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi (I Cor. VI) . Quam longe ergo ab eo est ut adimpletione justitiae indiguerit, qui justitia universa complevit; et ut majestas ejus justitiam non habuerit, cujus etiam nomen cuncta justificat. Vides ergo vel quam inepta blasphemia tua, vel quam insana sit, quia id auferre Domino nostro niteris, [Col. 0239B] quod ita ab eo in omnes credentes large semper effunditur, ut numquam in ipsa tamen jugi largitate minuatur?

Dicis quoque quod Spiritus eum fecerit daemonibus metuendum. Ad quod quidem respuendum ac refutandum, etiamsi ipsa dicti exsecrabilitas satisfecit, [Col. 0240A] tamen adhibemus exempla. Dic mihi, quaeso, tu, qui hoc, quod eum daemones timuerunt, non suum dicis, sed alienum, nec potestatis hoc vis fuisse, sed muneris, quomodo etiam nomen ejus potestatem habuit qua ipse, ut tu ais, indigens fuit? quomodo ⁜ a in nomine ejus daemones ejecti, debiles curati, mortui suscitati sunt? Petrus enim apostolus claudo illi qui sedebat ad speciosam portam templi, In nomine, inquit, Jesu Christi surge, ambula (Act. III) . Et iterum in civitate Joppe, ad eum qui ab annis octo paralyticus jacebat in lecto: Aenea, sanet te, inquit, Dominus Jesus Christus; surge et sterne tibi (Act. IX) . Paulus quoque: Praecipio, inquit, tibi, ad spiritum pythonem, in nomine Jesu Christi exire ab ea (Act. XVI) . Et exiit ab ea daemonium. Sed quam longe haec [Col. 0240B] imbecillitas a Domino nostro fuerit, hinc intellige, quod ego ne illos quidem imbecillos fuisse dico, quos ille per nomen suum potentes fecerit. Siquidem nulli umquam apostolorum post Domini resurrectionem vel daemonem vel ullam infirmitatem obstitisse agnovimus. Quomodo ergo metuendum eum Spiritus reddidit, qui alios fecit esse metuendos? aut in seipso infirmus fuit, cujus fides etiam per alios super universa regnavit? Postremo hi qui potestatem a Deo [Col. 0241A] acceperunt, numquam potestate ipsa ut sua usi sunt, sed potestatem ipsam ad eum a quo acceperant retulerunt: quia nec potestas ipsa vim ullam umquam habere potuit, nisi per nomen ipsius qui dedit. Ideoque et apostoli et omnes ministri Dei nihil in suo umquam, sed in Christi nomine atque invocatione fecerunt; quia potestas ipsa inde accipiebat virtutem, unde habebat exordium; et dari per ministros nequaquam poterat, nisi ab auctore venisset. Tu ergo, qui idem Dominum fuisse dicis quod unum ex servis suis; quia sicut apostoli nihil utique habuerant, nisi a Domino suo accepissent, ita tu nihil vis Dominum ipsum habuisse, nisi quod a Spiritu acceperit, ac per hoc et ipsum quod habuit, non ut Dominum vis habuisse, sed ut servum accepisse: dic mihi ergo quomodo ille [Col. 0241B] potestate ipsa, ut sua, non ut accepta, utebatur? Quid enim de eo legimus? Surge, inquit paralytico, tolle grabatum tuum, et vade in domum tuam (Matth. IX) . Et iterum supplicanti pro filio patri: Vade, inquit, filius tuus vivit (Joan. IV) . Et illud ubi unicus matris ad sepulcrum deferebatur: ⁜ a Adolescens, inquit, tibi dico, surge (Lucae VII) . Numquid ergo, ut mos eorum qui potestatem a Deo accipiebant, potestatem quoque ille dari sibi ad efficiendum invocatione divini nominis postulabat? Cur non sicut apostoli in nomine ipsius, ita ipse quoque in nomine Spiritus operabatur? Denique quid de ipso Evangelium protestatur? Erat, inquit, docens eos sicut potestatem habens, non sicut Scribae et Pharisaei (Matth. VII) . Aut superbum et arrogantem forsitan vis fuisse, [Col. 0241C] qui potestatem quam a Deo, ut ais, accepisset, suae potentiae deputaret? Sed quid facimus quod potestas numquam est obsecuta famulis, nisi per nomen auctoris; nec habere efficientiam potuit, si aliquid sibi ex ea faciens deputavit.

Sed quid tamdiu evidentibus quidem, sed tamen minoribus argumentis contra furentem blasphemiam agimus? Audiamus ipsum ad discipulos loquentem Deum: Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos [Col. 0242A] mundate, daemones ejicite (Matth. X) . Et iterum: ⁜ b In nomine, inquit, meo daemonia ejicietis (Marc. XVI) . Numquid ad potestatem exercendam alterius nomine eguit, qui ipsum nomen suum potestatem esse fecit? Sed quid adhuc additur: Ecce, inquit, dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones et super omnem virtutem inimici (Lucae X) . Ipse certe mitem, ut vere erat, et humilem corde se esse dicit (Matth. XI) . Et quomodo, pro summa utique potestate, in nomine suo operari alios praecipit, si ipse in nomine operabatur alieno? aut aliis dabat quasi suum, quod ipse, ut tu ais, non habuerat, nisi accepisset alienum? Dic mihi autem, qui sanctorum potestatem a Deo accipientes sic operati sunt? aut numquid non insanus Petrus creditus fuerat, aut furiosus Joannes, [Col. 0242B] aut amens Paulus, si quibuscumque aut aegris dixissent: In nomine nostro surgite; aut claudis: In nomine nostro ambulate; aut mortuis: In nomine nostro vivite; aut illud ad aliquos: Damus vobis potestatem calcandi super serpentes, et scorpiones, et super omnem potestatem inimici? Intelligis ergo ex hoc ipso insaniam tuam: quia sicut haec verba insana sunt, si sint humanae praesumptionis, ita tu insanissimus, qui divinae haec non intelligis potestatis. Ex duobus enim alterum confitearis necesse est, aut posse hominem divinam potestatem et habere et dare; aut certe si nullus omnino hominum id potest, Deum fuisse qui potuit. Nemo enim divinam virtutem potest tribuere in munificentia, nisi qui habuerit in natura.

Sequitur autem in blasphemia tua, quod caro ejus templum a Spiritu facta sit, ideo quia Joannes dixerit: Vidi enim Spiritum descendentem de coelo, et manentem super eum (Joan. I) . Quia furiosam assertionem tuam etiam divinis testimoniis confirmare conaris: quam ob causam videamus an hoc, quod tu ais, testimonium sacrum dixerit. ⁜ c Vidi enim, inquit, [Col. 0243A] Spiritum descendentem sicut columbam, et manentem super eum. Discerne hic, si potes, quis potior, quis major sit, quis honoratior? is qui descendebat, an is ad quem descendebatur? is qui deferebat honorem, an is cui deferebatur honor? Ubi hic in testimonio sonat, quod carnem ejus templum Spiritus fecerit? aut in quo honorem Dei minuit, si ad demonstrandum humano generi Deum Deus ipse descendit? Cum utique non minor intelligi debeat is, cujus indicata sit dignitas, quam is qui index fuerit dignitatis. Sed absit ullam credere aut fieri in divinitate distantiam: quia eadem una deitas, et aequalis potestas opinionem penitus impiae inaequalitatis excludit. Et ideo in hoc negotio, cum et Patris persona et Filii et Spiritus sancti sit, et cum Filius Dei sit [Col. 0243B] ad quem descenditur, Spiritus qui descendit, Pater qui testimonium dicit: nullus plus habuit honoris, nullus quidquam accepit injuriae: sed aequaliter ad plenitudinem deitatis totum redundat: quia quaevis in Trinitate persona honorem in se totius continet Trinitatis. Et ideo dici hinc amplius non necesse est, nisi ad manifestandam tantum impietatis tuae causam atque originem. ⁜ a Quia spinae utique ac tribuli ex radicibus emergentes qualitate sui stirpem suam produnt; ex eo ipso quod sunt, indicant unde nascantur. Ita ergo et tu ⁜ b Pelagianae haereseos spinosa soboles idem ostendis in germine, quod Pater tuus [Col. 0244A] habuisse traditur in radice. ⁜ c Leporius ille enim (ut Leporius discipulus suus dixit) Dominum nostrum asserebat Christum factum esse per baptismum: tu in baptismo templum Dei dicis factum esse per Spiritum. ⁜ d Non quidem ad plenum eadem verba sunt, sed ad plenum una perversitas.

Addis autem etiam hoc praedictis impietatibus tuis, quod elevationem Domino in coelum Spiritus condonarit: ostendens scilicet sacrilego sensu tuo, quod tam imbecillum ac tam egenum Dominum Jesum Christum fuisse credis, quod nisi eum Spiritus elevasset [Col. 0244B] in coelum, adhuc hodie forsitan futurum aestimares in terra. Ad probationem autem dicti etiam testimonium sacrum adhibes: inquis enim: Dans mandata apostolis quos elegit, per Spiritum sanctum elevatus est (Act. I) . Quid te appellem? quid te existimem? qui corrumpendo divinas litteras, id agis ne testimonia sacra habeant vim testimoniorum? Novum audaciae genus, quod id efficere argumentis nequitiae suae nititur, ut falsitatem veritas confirmare videatur. Non enim ita in Apostolicis Actibus dictum est, ut tu ais: quid enim Scriptura dicit? Quae coepit Jesus facere et docere, ⁜ e usque in diem qua praecipiens [Col. 0245A] apostolis, per Spiritum sanctum quos elegit, assumptus est. ⁜ a Quod utique hyperbaton est, et ita intelligendum: Quae coepit Jesus facere et docere usque in diem qua assumptus est, praecipiens apostolis quos elegit per Spiritum sanctum: ut responderi tibi forsitan amplius quam testimonio ipso in hac parte non debeat: quia sufficere utique ad plenum veritati debeat integritas testimonii, si falsitati poterat satis esse correptio. Sed tamen, tu qui putas Dominum nostrum Jesum Christum non potuisse coelum ascendere, nisi elevatus esset a Spiritu: dic [Col. 0246A] mihi, quomodo ipse ait, ⁜ b Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III) ? Agnosce ergo quam ridicule et stulte putas non potuisse eum in coelum ascendere, qui cum descendisset in terris, numquam abfuisse dicatur e coelo: et an possibile ei fuerit linquenti inferos coelum ascendere, cui promptum fuerit etiam in terris sito, semper in coelestibus permanere. Quid autem illud quod ipse ait: Ascendo ad Patrem meum (Joan. XX) ? ⁜ c numquid in ascensione hac intercessuram [Col. 0247A] opem ⁜ a indicavit alterius, qui in hoc ipso quo ascensurum se esse dixit, virtutem propriae potestatis ostendit? David quoque de ipsa Domini ascensione: Ascendit, inquit, Deus in jubilo, Dominus in voce tubae (Psal. XLVI) . Evidenter majestatem ascendentis per potestatem ascensionis explicuit.

Sed videamus tamen qua tandem praecedentes [Col. 0248A] blasphemias tuas adjectione concludas. Qui tamen, inquis, gloriam Christo donavit. Gloriam nominas, ut contumeliam facias. Nam in eo quod donatum Dominum gloria asseris, dum accepisse dicis, indiguisse blasphemas. Hoc enim ait impius sensus suus, ut largitas munerantis indigentiam accipientis ostendat. O infelicem impietatem tuam! et ubi illud est, quod de ascendente in coelum Domino Jesu Christo ipsa olim divinitas praenuntiavit? ⁜ b Attollite, inquiens, portas vestras, et introibit Rex gloriae (Psal. XIII) . [Col. 0249A] Cumque ipse sibi, ut solet sermo divinus, quasi sub inquirentis nomine respondisset, Quis est iste Rex gloriae? statim subdidit, Dominus fortis et potens, Dominus potens in praelio; sub praelii utique gesti nomine, victoriam Domini triumphantis ostendens. Deinde cum ad complendam rei expositionem, textum supradicti sermonis iterasset, hac majestatem Domini coelum introeuntis conclusione monstravit, dicens: Dominus virtutum, ipse est Rex gloriae. Scilicet ne susceptio corporis honorem summae imminueret divinitatis, eumdem hic Dominum virtutum, et regem coelestis gloriae esse docuit, quem superius victorem inferni praelii praedicavit. Nunc et donatam Domino gloriam esse dicito, cum et prophetia eum Regem gloriae esse dixerit, et ipse de se ita testificatus [Col. 0249B] sit: Cum venerit Filius hominis in gloria sua (Matth. XXV) . Repugna, si potes, et contradicito; ut cum ille se habere testetur gloriam suam, tu accepisse cum dicas alienam. Quamvis nos ita dicamus [Col. 0250A] eum gloriam habere propriam, ut non negemus tamen hanc ipsam gloriae proprietatem ei cum Spiritu ac Patre esse communem. Quia quidquid Deus possidet, Deitatis est; et regnum gloriae ita est Filio Dei proprium, quod non est tamen a totius Deitatis proprietate divisum.

Sed tempus tandem est finem libro, immo universo operi imponere, si paucorum tamen sanctorum virorum atque illustrium sacerdotum dicta subdidero, ut id quod auctoritate testimoniorum sacrorum jam approbavimus, etiam fide praesentis temporis roboremus. ⁜ a Hilarius vir virtutum omnium atque ornamentorum, et sicut vita, ita eloquentia insignis, qui [Col. 0250B] et magister Ecclesiarum et sacerdos, non per sua tantum merita, sed etiam per profectus crevit aliorum, et inter procellas persecutionum ita immobilis perstitit, ut per invictae fidei fortitudinem ⁜ b etiam [Col. 0251A] confessoris ceperit dignitatem; ⁜ a in libro fidei primo (Lib. I de Trinitat.) , Deum verum ex Deo vero Dominum Jesum Christum, et ante saecula natum, et postea hominem genitum esse testatur. Item in secundo libro: ⁜ b Unus unigenitus Deus in corpusculi humani formam sanctae Virginis utero insertus accrescit, qui omnia continet, et intra quem cuncta sunt, humani partus lege profertur. Item in eodem libro: Angelus testis est, Deus nobiscum est, ille qui nascitur. Item in libro decimo: Nati quoque in hominem ex partu Virginis Dei sacramentum docuimus. Item in eodem: Namque cum in homine natus Deus sit, non idcirco natus est, ne Deus non maneret. Item ejusdem in prooemio Expositionis ⁜ c Evangelii secundum Matthaeum: Erat namque primum necessarium nobis, ut unigenitus [Col. 0252A] Deus nostri causa homo, id quod tum non erat, gigneretur. Idem in eodem: Tertium deinceps illud congruum fuit, ut quia Deus homo genitus in mundo, et caetera. Haec quidem pauca sunt de satis multis. Sed tamen vides etiam ex his quae diximus quod palam et evidenter natum ex Maria Deum praedicat. Et ubi illud tuum: Non potuit creatura parere Creatorem; quod natum est ex carne, caro est? Longum est de ⁜ d singulis personis convenientia dicere. Enumeratio magis quam exsecutio dictorum agenda est, quia sibi ad exsecutionem sui ipsa sufficiunt.

⁜ e Ambrosius eximius Dei sacerdos, qui a manu Domini non recedens, in Dei semper digito ⁜ f quasi gemma [Col. 0253A] rutilavit; ⁜ a in libro, qui est ad Virgines, ita memorat (Lib. I) : ⁜ b Frater meus candidus et rubicundus. Candidus, quia Patris splendor est; rubens, quia partus est Virginis. Memento tamen antiquiora in eo divinitatis insignia quam corporis sacramenta. Non enim coepit ex Virgine; sed qui erat, venit in Virginem. Item ipsius in ⁜ c Natali Domini: Videte miraculum ⁜ d matris Dominicae: virgo concepit, virgo peperit, virgo cum parturit, virgo gravida, virgo post partum. Sicut in Ezechiele dicitur: Et porta erat clausa, et non est aperta, quia Dominus transivit per eam (Ezech. XLIV) . Gloriosa virginitas, et praeclara fecunditas. Dominus [Col. 0254A] mundi nascitur, et nullus est gemitus parientis: vacuatur uterus et verus infans excipitur, nec tamen virginitas violatur. Fas erat, ut Deo nascente meritum cresceret castitatis; nec per ejus egressum violarentur integra, qui venerat sanare corrupta. Item in ⁜ e Expositione Evangelii secundum Lucam: Quod ea potissimum lecta est ut Deum pareret, quae erat desponsata viro (Lib. II) . Natum certe ex Virgine Deum praedicat, Mariam matrem Dei nominat. Et ubi illa est prodigiosa atque exsecrabilis vox tua, qua ais, ⁜ f Quomodo mater potest esse alieni a natura sua? si autem mater ab ipsis vocatur, humanitas est quod natum [Col. 0255A] est, non Deus. Ecce eximius magister fidei, et hominem dicit eam esse quae genuit, et Deum esse qui natus est; et tamen hoc non infidelitatis causam, sed fidei esse miraculum.

⁜ a Hieronymus catholicorum magister, cujus scripta per universum mundum quasi divinae lampades rutilant, ⁜ b in libro ad Eustochium: Dei, inquit, Filius [Col. 0257A] pro nostra salute hominis factus est Filius: decem mensibus in utero, ut nascatur, exspectat; et ille cujus pugillo mundus includitur, praesepii continetur angustiis. Item ipsius in commentario Isaiae (In Isaiae VII) : Dominus enim virtutum, qui est Rex gloriae, ipse descendit in uterum virginalem, et ingressus est et egressus orientalem portam, quae semper clausa est (Ezech. XLIV) . De quo Gabriel dicit ad Virginem: Spiritus sanctus superveniet in te et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Propterea quod nascetur in te sanctum vocabitur Filius Dei (Luc. I) . ⁜ a Et in Proverbiis: Sapientia aedificavit sibi domum (Prov. IX) . Compara hoc, si placet, doctrinae tuae, immo blasphemiae, qua ais: Deus enim ⁜ b mensium [Col. 0258A] creator est, et non mensium partus. Ecce enim Hieronymus vir sicut maximae scientiae, ita probatissimae puraeque doctrinae, iisdem prope verbis quibus tu Dei Filium mensium partum negas, ille partum mensium esse testatur. Decem enim, inquit, mensibus in utero, ut nascatur, exspectat. Sed parva tibi forsitan viri hujus videtur auctoritas: idem omnes atque iisdem verbis putato dicere; quia quicumque Dei Filium partum esse Virginis non negat, partum esse mensium confitetur.

⁜ c Rufinus quoque, Christianae philosophiae vir, [Col. 0259A] haud contemnenda ecclesiasticorum doctorum portio, ita in expositione symboli de Domini nativitate testatur: Filius enim, inquit, Dei nascitur ex Virgine, ⁜ a non principaliter soli carni sociatus sed, [Col. 0260A] anima inter carnem Deumque mediante, generatus. Numquid obscure Deum ex homine natum testificatus est? ⁜ b Augustinus Hipponae Regiensis oppidi magnus sacerdos (Tract. 2 in Joan.) , ut autem [Col. 0261A] ⁜ a homines, inquit, nascerentur ex Deo, per quem efficimur; et natus ex femina, per quem reficeremur. Item illic: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Quid ergo mireris, quia homines ex Deo nascuntur? Attende ipsum Deum natum ex hominibus. Item ejusdem in epistola ad Volusianum (Epist. 3) : Sed et ipse Moyses et caeteri prophetae veracissime Dominum Christum prophetaverunt, et ei gloriam magnam dederunt; hunc non tamquam parem [Col. 0262A] sibi, nec in eadem miraculorum potentia superiorem, sed plane Dominum Deum omnium, et hominem propter homines factum, venturum pronuntiaverunt. Qui propterea et ipse talia facere voluit, ne esset absurdum, quae per illos fecerat, si ipse non faceret. Sed tamen et aliquid proprium facere debuit, nasci de Virgine, a mortuis resurgere, in coelum ascendere. Hoc Deo qui parum putat, quid plus exspectet ignoro.

Sed forte quia hi quos numeravimus viri in diversis mundi partibus fuerunt, minus probabiles tibi auctoritate videantur. Ridiculum id quidem, quia loco fides non imminuitur, et quid sit quis, non ubi sit, considerandum, praesertim cum religio omnes uniat, et hi qui in fide una sunt, in corpore quoque uno esse noscantur; sed tamen aliquos tibi, quos non despicias, etiam de Orientalibus proferemus. ⁜ a Gregorius splendidissimum scientiae ac doctrinae jubar, qui cum olim jam vita functus sit, etiam nunc tamen auctoritate ac fide vivit, et cum olim jam corpore [Col. 0263B] absit ab ecclesiis, tamen voce ac magisterio non recedit. ⁜ b Cum ergo, inquit ( Oratione in Natalem Salvatoris), processisset ex Virgine Deus, in ea quam [Col. 0264A] assumpserat humana natura, unum e duobus sibi invicem contrariis existens, carne ac spiritu, aliud in Deum assumitur, aliud deitatis gratia praestat. O nova et inaudita permixtio! O mira et inexquisita compago! Qui erat, fit, et creator creatur; et qui immensus est, capitur mediante anima, Deo et carne; et ille qui omnes divites facit, pauper efficitur. ⁜ c Item rursus de Epiphania: Sed quid fit? quid de nobis agitur, vel pro nobis? nova quaedam et inaudita efficitur permutatio naturarum; et Deus homo fit. Item illic, et Dei Filius coepit esse et filius hominis non conversus ex eo quod erat, inconvertibilis namque est, sed assumens quod non erat; misericors enim est, ut capi possit qui capi non poterat. Vides quam praeclare atque magnifice ita majestatem deitatis praedicat, ut dignationem incarnationis [Col. 0264B] carnationis insinuet? Sciens utique admirabilis fidei doctor, ex his omnibus quae nobis in mundum veniens Deus tribuit, beneficiorum esse cumulum, non [Col. 0265A] honoris imminutionem, quia quidquid homini Deus praestitit, augere ejus in nobis debet affectum, non minuere dignitatem.

⁜ a Athanasius quoque Alexandriae urbis sacerdos, eximium constantiae et virtutis exemplum; quem haereticae persecutionis procella non contrivit, sed probavit; qui similem semper splendenti speculo vitam habens, ⁜ b prius pene indeptus est martyris meritum quam confessoris caperet dignitatem. Videamus quid de Domino Jesu Christo vel de Domini matre senserit. Haec ergo, inquit, intentio et character sanctae Scripturae, quod saepe diximus, duplicem esse in eodem salvatore significationem: quod et [Col. 0266A] semper Deus fuit, et est Filius, Verbum, et lumen, et sapientia Patris; et quod postea propter nos carnem sumpsit ex Maria virgine theotoco, et homo factus est. Item post alia: Multi ergo sancti fuerunt et mundi a peccato: Jeremias et ab utero sanctificatus est; et Joannes cum esset in utero, exsultavit in gaudio voce Mariae ⁜ c theotoci, Deum utique Dei Filium, qui, ut verbis ipsius fidem universorum loquar, Verbum est, et lumen, et sapientia Patris, propter nos carnem sumpsisse dicit; et ideo theotocon virginem Mariam, quia sit mater Dei, appellat ( Lib. de Incarn. Verbi. )

⁜ d Joannes Constantinopolitanorum antistitum decus, [Col. 0267A] cujus sanctitas ⁜ a absque ulla gentilitiae persecutionis procella, ad martyrii merita pervenit, quid de Filii Dei incarnatione senserit ac praedicarit, ausculta: Et illum, inquit, quem si nuda deitate venisset, non coelum, non terra, non maria, non ulla creatura sustinere potuisset, illaesa Virginis viscera portaverunt. Hujus ergo fidem atque doctrinam, etiam si aliorum ignorabas, sequi ac tenere debueras; ⁜ b cujus utique amore ac desiderio te antistitem sibi plebs religiosa delegit: quia cum de Antiochena Ecclesia te sibi sumeret sacerdotem, ex qua illum ante praelegerat, recepturam se in te credidit quidquid in illo habere desiisset. Nonne, quaeso, hi omnes quasi prophetico olim spiritu ad confundendas [ Lips. in marg. confutandas] blasphemias tuas cuncta dixerunt? Tu enim Dominum Salvatoremque nostrum Christum esse clamitas, [Col. 0268A] non Deum; illi autem Christum Dominum, verum Deum. Tu Mariam Christotocon, non theotocon esse blasphemas: ⁜ c illi ita Christotocon non negant, ut theotocon esse cognoscant. Non res tantum blasphemiis tuis sunt oppositae, sed et verba rerum, ut aperte intelligamus olim adversus blasphemias tuas munimen a Deo inexpugnabile praeparatum; quod venturam quandoque vim haereticae impugnationis, parato jam muro frangeret veritatis. Et tu, o impiissime atque impudentissime praeclarae urbis contaminator, catholicae ac sanctae plebis gravis et exitiosa contagio, stare in Ecclesia Dei ac loqui audes, et blasphemis ac furiosis vocibus tuis, sacerdotes semper illaesae fidei et catholicae confessionis infamas, magistrorum priorum vitio plebem Constantinop. urbis errare? ⁜ d Tu ergo emendator priorum [Col. 0269A] antistitum, tu condemnator veterum sacerdotum, tu Gregorio excellentior, tu Nectario probatior, tu Joanne praestantior omnibusque Orientalium urbium sacerdotibus, qui etsi non ejusdem nominis cujus hi quos nominavi, ejus tamen fidei fuerunt? Quod quidem, quantum ad hanc causam pertinet, sufficit, quia cum de fide agitur, omnes in eo idem sunt quod optimi, in quo consortes sunt optimorum.

Unde ego quoque ipse humilis atque obscurus [Col. 0269B] nomine, sicut merito, licet mihi inter eximios Constantinopolitanae urbis antistites locum magistri usurpare non possim, studium tamen discipuli affectumque praesumo. ⁜ a Adoptatus enim a beatissimae memoriae Joanne episcopo in ministerium sacrum, atque oblatus Deo, et si corpore absum, affectu illic sum; et illi dilectissimo mihi ac venerandissimo Dei populo, etsi nunc praesentia non admisceor, tamen mente conjungor. Et hinc est quod condolens ei atque compatiens, in vocem nunc tristitiae communis ac doloris erupi, et quod unum potui, per opusculorum nostrorum flebilem querimoniam, quasi pro membrorum atque artuum meorum infirmitate clamavi. Etenim ⁜ b si juxta Apostolum (I Cor. XII) , dolente quidem minore corporis parte, condolet major [Col. 0269C] atque compatitur, quanto magis dolente majore minorem compati oportet? Inhumanissimum quippe est ut in uno atque eodem corpore majorum infirmitatem minora non sentiant, cum minorum majora patiantur. Unde obsecro ac deprecor omnes vos, qui intra Constantinopolitanae urbis ambitum siti, et per affectum patriae cives mei, et per unitatem fidei fratres mei estis, ut separetis vos ab illo, ut scriptum est, lupo rapaci, qui devorat Dei populum, sicut cibum panis (Psal. LII) . Ne tetigeritis neque gustaveritis quidquam illius, quia sunt omnia in interitum (II Cor. VI) . Exite de medio ejus, ac separamini, et immundum ne tetigeritis [Col. 0270A] (Coloss. II) . Mementote magistrorum veterum sacerdotumque vestrorum: Gregorii nobilis per orbem, Nectarii sanctimonia insignis, Joannis fide ac puritate mirabilis. Joannis, inquam, Joannis illius qui vere ad similitudinem Joannis evangelistae, et discipulus Jesu et apostolus, quasi super pectus Domini semper, affectumque discubuit. Illius, inquam, mementote, illum sequimini; illius puritatem, illius fidem, illius doctrinam ac sanctimoniam cogitate. Illius mementote semper doctoris vestri ac nutritoris, in cujus quasi gremio quodammodo amplexuque crevistis. Qui communis mihi ac vobis magister fuit; cujus discipuli atque institutio sumus. Illius scripta legite; illius informationem tenete; illius fidem ac meritum amplexamini. Quod etsi assequi grande est [Col. 0270B] ac difficile, sequi tamen pulchrum atque sublime. Quoniam in summa rerum, non adeptio tantum, sed etiam imitatio ipsa laudanda est; quia numquam fere aliquis ejus rei portione ad plenum caret, ad quam scandere ac pervenire contenderit. Ille ergo vobis in sensu semper et quasi in conspectu sit; ille in animo atque in cogitatione versetur. Ille denique ipse vobis etiam haec, quae a me sunt scripta commendet; quia haec, quae ego scripsi, ille me docuit, ac per hoc non tam mea haec quam illius esse credite, quia rivus ex fonte constat, et quidquid putatur esse discipuli, totum ad honorem referri convenit magistri. Te autem praeter omnia, ac super omnia, Deus pater Domini nostri Jesu Christi, aeque voce ac mente supplici obsecro ut haec quae ex largitate tui muneris scripsimus, [Col. 0270C] tu dono tui amoris insinues. Et quia, ut ipse nos Dominus Deus noster unigenitus tuus docuit, ita dilexisti hunc mundum, ut pro salute mundi unigenitum tuum mitteres, dones hoc plebi tuae, quam redemisti, ut, in Incarnatione unigeniti Filii tui, et tuum donum et affectum illius sapiat: et hoc quod pro nobis unigenitus tuus Dominus Deus noster et natus, et passus est, et resurrexit, ita omnes et intelligant et ament, ut dignatio suae [ Lips. in marg. sacrae] majestatis, profectus sit nostri amoris: nec in animis universorum humilitas illius imminutionem habeat honoris, sed augmentum semper pariat charitatis: [Col. 0271A] ac beneficia sacrae misericordiae ita omnes pie ac sapienter intelligamus, ut tanto plus debere noverimus [Col. 0272A] nos Deo nostro, quanto humilior propter nos factus est a se Deus.

Diversa sunt dona, et non omnibus una gratia Spiritus sancti tribuitur, sed ad quam unusquisque se studio vel industria sua dignum aptumque praebuerit. Denique cum in omnibus apostolis sanctis virtus integritatis perfecta fuisse credatur, abundantius tamen scientiae donum exuberavit in Paulo, quia se [Col. 0311D] ad hanc aptum solerti studio atque industria praeparavit.

(Annot. 1.) Pelagianorum sententia fuit, Deum sua munera non mere gratuito, sed secundum hominum merita distribuere. Sed aliud docet catholica et orthodoxa fides. Non enim efficiuntur sapientes, justi ac temperati qui se ad hasce virtutes aptos idoneosque faciunt, sed quos Deus liberali et gratuita sua bonitate virtutibus istis ornare dignatur. Nam Deus in donis suis liber est, et nemini obstrictus; quamquam non [Col. 0312C] prorsus sit diffitendum nostrum quoque esse adniti, velle et laborare, ut divinae beneficentiae ac munerum ipsius capaces efficiamur; dummodo tamen hanc ipsam animi praeparationem illi quoque ascribamus, a quo omne datum optimum et omne donum perfectum descendit (Jac. I) . At fides et prima bonae voluntatis motio, a solo Deo, nullo nostro merito datur, id quod apud Joannem indicat Christus illis verbis: Nemo venit ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum (Joan. VI) . Quamvis enim ii qui secundum naturae legem honeste et laudabiliter vivunt, tales sese praestent qui minus sint inepti minusque indigni gratia Dei ac muneribus illius; non tamen aptos, idoneos aut dignos se, divino adjutorio excluso, facere possunt. Verum quia homini per baptimum semel justificato, et quantum in se est ex inhabitante Spiritu facienti, Deus in his quae sunt et ad permanendum in justitia et ad salutem necessaria numquam deest (Spiritus enim adjuvat infirmitatem nostram, inquit Apostolus (Rom. II) ; et ipse [Col. 0312D] Deus apud eumdem Apostolum (Hebr. XIII) , Non te deseram neque derelinquam ), idcirco recte a Cassiano dictum est, unumquemque nostrum in ea potissimum virtute excellere, in qua se studio ac labore indefesso exercuerit; et scientiae donum in apostolo Paulo exuberavisse, quia se ad hanc solerti studio atque industria praeparavit.

Ut enim dicimus conatus humanos apprehendere perfectionem [Col. 0313A] per seipsos sine adjutorio Dei non posse, ita pronuntiamus laborantibus tantum ac desudantibus misericordiam Dei gratiamque conferri, et, ut verbis Apostoli loquar, volentibus et currentibus impartiri, etc. Et rursum: Praesto est namque, occasione sibi tantummodo a nobis bonae voluntatis oblata, ad haec omnia conferenda.

(Annot. 2.) Videntur etiam haec verba Pelagianam haeresim redolere, quibus asserit Auctor Deum laborantibus tantum suam gratiam largiri, nostrum vero esse bonae voluntatis occasionem Deo offerre, qua provocatus, munera sua in nos effundat. Verum secus res habet; loquitur enim non de paganis aut infidelibus aut impiis hominibus, sed de his qui adoptione facti sunt filii, et quos Spiritus inhabitat; atque ita non excludit in ista praeparatione divinum adjutorium, quasi possit homo suapte sponte laborare, et se ad gratiam Dei suscipiendam disponere, sed excitat in his verbis ignaviam nostram, ut nos qui [Col. 0313B] Spiritum Dei accipimus, qui semel illuminati sumus, qui donum coeleste gustavimus, in his quae sempiternam nostram promovent salutem, ingenium et vires omnes impendamus, id quod unice ab omnibus in Christo et per Spiritum sanctum renatis expostulat divina majestas. Quod vero in hisce verbis nihil divinae gratiae derogare voluerit Cassianus, ex quinque subjectis capitibus dilucide videre licet, in quibus suam de gratiae necessitate sententiam latissime prosequitur, eamque tum ratione, tum divinae Scripturae auctoritate corroborat, docens omnia studia nostra, labores, et conatus cassos esse atque irritos, nisi divino adjutorio et praeveniamur in bono, et omni momento fulciamur ac sustentemur. Quam sententiam adeo diffuse et clare hic prosequitur, ut persuasum mihi habeam ea quae in hisce capitibus ex propria scripsit sententia, instar apologetici cujusdam suscipienda esse adversus eos qui illum de divinae gratiae adjutorio perperam et contra catholicae atque orthodoxae fidei doctrinam sensisse [Col. 0313C] arbitrati sunt; in his siquidem monasticarum Constitutionum duodecim libris, sicut et in libris de Incarnatione Verbi propriam sententiam exponit. In Collationibus autem illorum refert opiniones quos loquentes introducit; in quibus si qui subinde errores cum vera et catholica doctrina pugnantes inveniantur, ii collatoribus ipsis, non Cassiano sunt ascribendi.

Mentem quidem non interpellari cogitationibus impossibile est, suscipere vero eas sive respuere omni studenti possibile est. Quemadmodum igitur ortus earum non omnino pendet a nobis, ita probatio vel electio consistit in nobis. Nec tamen ex eo quod diximus impossibile esse mentem cogitationibus non adiri, totum vel incursui vel malis spiritibus tribuendum est, qui eas nituntur ingerere; alioqui nec liberum in homine maneret arbitrium, nec in nobis staret nostrae correptionis industria.

[Col. 0313D] (Annot. 3.) Abbates isti quos in Collationibus loquentes introducit Joannes Cassianus, frequenter ita loqui videntur quasi gratiae Christi una cum Pelagio fuerint iniquiores; sed facile est plerosque illorum ab hoc errore vindicare, si animadvertamus eos non loqui de his qui omni gratia Dei vacui solo liberae voluntatis arbitrio aguntur, sed de Christianis et his qui in vitae monasticae perfectione magnos fecerunt progressus; qui per spiritum adoptionis facti filii, in eo quod semel acceperunt, perseverant, crescunt, et progrediuntur. De quibus etiam locutus est Pinufius abbas lib. IV Instit. c. 42, cum ait non debere nos patientiae virtutem de aliorum probitate ac modestia exspectare, id est, ut tunc eam tantummodo possideamus cum a nemine fuerimus irritati, quod ne possit non evenire, nostrae non subjacet potestati, sed potius de propria humilitate et longanimitate, quae in nostro pendet arbitrio. Non [Col. 0314A] enim hic exclusit adjutorium gratiae Dei, sed negat patientiam sola aliorum hominum modestia acquiri posse, nostro autem studio ac labore opus esse ut acquiratur; procul dubio de illis loquens quos divinus Spiritus inhabitans ad culmen perfectionis assequendum omni momento exstimulat et invitat. His itaque propter habitualem gratiam, ut vocant theologi, cum assidue agantur spiritu Dei, quemadmodum difficile non est assidua exercitatione et malorum tolerantia patientiae summum apicem attingere, ita quoque impuras et ab immundis spiritibus suggestas, sive e nobis ipsis exortas cogitationes repellere et refutare; quamquam interim dubitandum non sit quin sicut hae cogitationes partim a malignis spiritibus suggeruntur, partim oriuntur ex nobis, ita quoque earumdem refutatio atque rejectio libero nostro arbitrio et gratiae Dei conjunctim ascribenda sit. Omitto quod in quibusdam mss. codicibus legitur: Suscipere vero eas sive respuere, omni studenti per gratiam Dei possibile est, quod ea lectio non videatur [Col. 0314B] esse genuina, et in perpaucis iisque recentioribus tantum exemplaribus inveniatur.

Ex nobis oriuntur cogitationes, cum naturaliter ea quae gerimus, vel gessimus, vel audivimus, recordamur; de quibus B. David, Cogitavi dies antiquos, inquit, et annos aeternos in mente habui, et meditatus sum nocte, cum corde meo, et exercitabar, et scopebam spiritum meum.

(Annot. 4.) Beatus David in psalmo septuagesimo sexto, unde sumptus est hic versus, de illa dierum antiquorum et sempiternorum annorum recordatione loquitur, quae confert ad veram et christianam poenitentiam; qua peccata commissa consideratione aeterni et infernalis supplicii plangimus, et sic nos exercendo expurgamus, et scopamus spiritum nostrum. Ad quem etiam modum S. Ezechias, in Cantico, [Col. 0314C] recogitat omnes suos dies in amaritudine animae suae. Porro istius modi recordatio non oritur in nobis ex solis liberi arbitrii viribus, sed a Domino coelitus percuti debet petra pectoris nostri, ut ex oculis nostris largiter fluant aquae et fontes lacrymarum, quibus vetera peccata nostra defleamus. Quamquam fieri possit ut peccatores subinde male a se transacti temporis exigant rationem, et annorum aeternorum recordentur, de vera animi conversione et vitae melioris proposito nondum quidquam definientes: cujusmodi recordatio ex his quae naturaliter gessimus vel audivimus, excluso etiam divino adjutorio, in nobis esse potest. Et haec videtur esse abbatis Moysi sententia.

Sicut occasiones salutis diversis modis Deum cognoscimus operari, ita nostrum est occasionibus a Divinitate concessis enixius vel remissius famulari. Nam sicut Dei fuit vocantis oblatio, Exi de terra tua, ita [Col. 0314D] Abrahae fuit exeuntis obedientia, etc.

(Annot. 5.) In opere justificationis nostrae quaedam a solo Deo efficiuntur, quaedam vero conjunctim et libero nostro arbitrio et Deo sunt ascribenda. Nam ipse prior spiritum salutis nobis adhuc in ira sua constitutis et immeritis inspirat et, ut bene velimus, efficit; deinde vero, excitata prava nostra voluntate, operatur una nobiscum velle et perficere pro bona voluntate (Philipp. II) , ac demum perficit et supremam adjicit manum. Nec aliud vult hoc loco Paphnutius abbas, quemadmodum liquido videre licet ex his quae tum in hoc capite, tum in sequentibus usque ad finem collationis, ac praesertim cap. 19 et 22 subjiciuntur. Nos enim per haec quae protulimus, inquit, non liberum hominis arbitrium volumus submovere, sed huic adjutorium et gratiam Dei per singulos dies ac momenta necessarium comprobare.

Hanc pugnam utiliter nostris quoque membris insertam, etiam in Apostolo ita legimus: Caro enim concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem. Haec autem invicem adversantur sibi, ut non quaecumque vultis illa faciatis. Habes et hic pugnam invisceratam quodammodo corpori nostro dispensatione Domini procurante. Quidquid enim generaliter et sine alicujus exceptione omnibus inest, quid aliud credi potest nisi ipsi humanae substantiae, quid aliud credi potest nisi ipsi humanae substantiae post ruinam primi hominis velut naturaliter attributum? et quod universis congenitum concretumque deprehenditur, quomodo non credendum sit arbitrio Domini non nocentis, sed consulentis insertum?

(Annot. 6.) Concupiscentiam, quae membris nostris ab ipsa origine propter culpam primorum hominum insita atque ingenita est, qua spiritui caro perpetuo reluctatur, ipsi Deo tamquam auctori tribuit [Col. 0315B] abbas Daniel. Quod si de naturali appetitu intelligatur, qua concupiscimus et appetimus ea omnino quae naturae nostrae sunt consentanea, verissimam habet sententiam, quia Deus ut naturae, ita quoque omnium facultatum et virium naturalium auctor est. Si vero in ipsa concupiscentia spectemus excessum illum et declinationem a rectitudine rationis, qua spiritui caro perpetuo obluctatur, id non perinde Deo ascribendum est: nisi forsitan hac ratione, quia Deus hominibus post ruinam primorum parentum frenum illud originalis justitiae, quo ratio inferiores omnes intra praescriptos a se limites continebat, subtraxit; quo ablato necessario consecutum est ut vires illae sentiendi, veluti indomiti equi, capistro et repagulis omnibus solutis, quoquoversum ferantur. Sic fere Petrus Lombardus in II Sententiarum distinct. 31, proposita interrogatione utrum concupiscentia sit a Deo an aliunde, respondet quod ea consideratione qua poena est propter peccatum [Col. 0315C] inflicta, Deum habeat auctorem; qua vero consideratione culpa est, diabolum aut hominem reprobum. In his enim qui baptismatis sacramento initiati atque regenerati sunt, ubi ratio amplius non paret concupiscentiae, sed illi renititur atque obsistit, non est peccatum, dicente Apostolo ad Rom. VIII quod nihil sit damnationis in iis qui sunt in Christo Jesu, qui non secundum carnem, sed secundum spiritum ambulant; relinquitur tamen in illis concupiscentia in poenam, et ut sit renatis virtutis exercendae materia. Id quod abbas Daniel hoc loco dispensatione atque arbitrio Domini non nocentis, sed consulentis, factum esse affirmat. Eamdem sententiam latissime prosequitur B. Augustinus lib. V in Julianum, cap. 3 et 7.

A nobis earum qualitas pendet, quia cogitatio bona, inquit, scientibus eam appropinquat, vir autem prudens inveniet eam. Quidquid autem ut inveniri possit nostrae prudentiae industriaeque subjectum est, si [Col. 0315D] non fuerit inventum, nostrae sine dubio desidiae vel imprudentiae, non naturae vitio, imputandum est. Cui sensui Psalmista quoque congruit dicens, Beatus vir cujus est auxilium abs te, ascensiones in corde suo disposuit. Videtis ergo in nostra ditione consistere ut sive ascensus, hoc est, pertingentes ad Deum cogitationes, sive descensus, ad terrena scilicet et carnalia corruentes, in cordibus nostris disponamus, etc.

(Annot. 7.) De inconstantia humanae mentis et evagationibus ad quas a theoria spiritalium et divinarum rerum animus noster delabi solet, proposita erat disputatio utrum eae naturae vitio an vero ipsis hominibus imputari debeant. Cum enim per singula momenta cogitationibus lubricis evagetur animus, si ad Dei timorem sive theoriam sese componat spiritalem, usque adeo ut etiam summo conamine nostro [Col. 0316A] et tenacissima cordis intentione non posse prohiberi videatur, quin ad alia et externa dilabatur, idcirco quibusdam persuasum erat, non nostro, sed naturae vitio has animae pervagationes humano generi insitas esse. Huic quaestioni respondet abbas Serenus, mentem humanam quidem esse semper ac multum mobilem, nec posse umquam otiosam consistere, sicut et Sapientis dictat auctoritas, qui dicit terrenum istud habitaculum aggravare mentem multa cogitantem (Sap. IX) ; sed nostrum interim esse asserit ut in alterutram partem mens continuo ac diutino exercitio inflectatur, atque ita longo usu assuefacta circa bonum aut malum circumagat indefessos volatus (sic enim ille loquitur), et immorandi robur acquirat. Non ergo hanc nostri animi evagationem vel Deo creatori, vel naturae humanae debemus adscribere. Vera est enim Scripturae sententia, Quia Dominus fecit hominem rectum, ipsi autem quaesierunt cogitationes multas (Eccle. VII) . Quod ergo subjicit abbas Serenus, a nobis pendere cogitationum nostrarum [Col. 0316B] qualitatem, non sic est accipiendum quasi in solis liberi arbitrii viribus positum sit, ut spiritalibus tantummodo studiis animus noster incumbat; sed negare vult illam animi nostri mobilitatem et evagationem Deo aut naturae imputandam esse, cum in nostra potestate sit accedente divinae gratiae auxilio longa assuefactione animum ad honesta tantum, sancta castaque studia et cogitationes inclinare. Atque haec est hujus capitis quarti aperta et dilucida sententia. Cujusmodi locutiones apud D. Chrysostomum, Nazianzenum et alios veteres, immo et apud ipsum Augustinum strenuum divinae gratiae assertorem passim inveniuntur. Nam hic, sermone 36 in sermonibus de Diversis ita loquitur: Multo majus est quod timere debes (loquitur de suppliciis gehennae et mortis aeternae) et in potestate habes ne veniat tibi quod times; et majus est, et longe majus, incomparabiliter majus quod timere debes, et in potestate habes ne veniat tibi; etenim si bene vixeris, si male vixeris, [Col. 0316C] moriturus es. Non effugies ut non moriaris seu vivendo bene seu vivendo male. At vero si elegeris hic bene vivere, in aeternas poenas non mitteris.

Sicut in daemonibus est instigationis copia, ita et in nobis virtus respuendi, sive acquiescendi libertas est attributa.

(Annot. 8.) Consentaneum est hoc iis quae proxime antegressa notatione diximus: nempe istam animi nostri lubricitatem volubilitatemque, qua saepenumero a sancta theoria ad externa minimeque ad rem pertinentia evagatur, non esse daemonibus ascribendam, sicut volebat abbas Germanus; sed nostrae potius supinitati ac tarditati, qui non assuefacimus nos ipsos sanctis et spiritalibus exercitiis. Quamquam enim adversariae illae potestates profectui nostro semper insidientur, recte tamen Serenus abbas negat illos esse impulsores malorum. Nam si ita esset, inquit, nullus [Col. 0316D] omnino hominum posset vitare peccatum quodcumque illi in cordibus nostris ingerere voluissent, si eis quemadmodum ad suggerendum, ita et ad compellandum facultas violenta suppeteret. Quamobrem sicut in illis est instigationis copia, ita et in nobis virtus respuendi, sive libertas acquiescendi est attributa. Quod tamen cum exclusione divini adjutorii minime accipiendum esse ex subjectis verbis manifestum est; subjicit enim: Quorum tamen potentiam et impugnationes si pertimescimus, etiam protectiones atque adjutoria Dei econtrario conferamus: de quo dicitur, Major est enim qui in nobis est, quam qui in mundo. Cujus auxilia multo vehementiore militant virtute pro nobis, quam adversum nos eorum multitudo confligit. Nam bonarum rerum non tantum suggestor, sed etiam fautor atque impulsor est Deus, ita ut nonnumquam nos etiam invitos et ignorantes attrahat ad salutem. Hactenus abbas Serenus.

Licet pronuntiemus nonnullas esse spiritales naturas, ut sunt angeli, archangeli, caeteraeque virtutes, ipsa quoque anima nostra, vel certe aer iste subtilis; tamen incorporeae nullatenus aestimandae sunt; habent enim secundum se corpus quo subsistunt, licet multo tenuius quam nostra. Nam sunt corpora secundum Apostoli sententiam ita dicentis: Et corpora coelestia et corpora terrestria; et iterum: Seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale. Quibus manifeste colligitur nihil esse incorporeum nisi solum Deum.

(Annot. 9.) De corporibus angelorum vetus est apud philosophos et theologos agitata quaestio: aliis corpora eis attribuentibus ac solum Deum spiritum et mere incorporeum esse statuentibus, aliis negantibus. Ea vero receptior magisque probata sententia est, quae angelos corporis expertes facit. Sic enim tradit B. Dionysius cap. 2 Coelest. Hierarch., et de Divinis Nominibus cap. 4. Sic Athanas. lib. de Communi [Col. 0317B] Essentia Patris et Filii et Spiritus sancti; Gregor. Naz. orat. 2 de Theolog.; Chrysost. homil. 22 in Genes.; Cyril. lib. IV in Joan. cap. 10; Theodor. contra Graecos lib. III, sub finem; Sophronius in epist. ad episcop. Constantinopolitan. quae lecta est in sexta synodo, actione 11; Damascenus lib. II Orthodox. Fid. cap. 3; Gregor. Magnus lib. IV Moral. cap. 9; Beda lib. 1 de Elementis philosoph.; denique B. Thom. Aquin. lib. de Spiritalib. Creaturis, art. 5, lib. II contra Gentes cap. 91, et I parte Summae Theolog., quaest. 50 et 51. Cui etiam suffragantur scholastici doctores in secundi libri Sentent. distinctionem octavam scribentes. Potest haec ipsa sententia rationibus quoque stabiliri: nam angeli in divinis litteris passim vocantur spiritus, quod est incorporeae substantiae vocabulum; rursus Marci V et Lucae VI refert Scriptura in unum hominem legionem integram daemonum ingressam fuisse. Legionis nomine autem (uti B. Hieronym. lib. IV in Matthaeum auctor est) sex millia daemonum comprehenduntur: qui si corporei essent, nequaquam in unum hominem ingredi potuissent. Ad extremum in synodo Lateranensi sub Innocentio III celebrata, caput primum manifeste significat angelicam naturam corporeae substantiae expertem esse. Sic enim habent verba illius synodi: Deus ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, corporalem scilicet et spiritalem, angelicam scilicet et mundanam; deinde humanam, quasi communem, ex spiritu et corpore constitutam.

Communionem sacrosanctam a senioribus nostris numquam meminimus energumenis interdictam; quinimmo, si possibile esset, etiam quotidie eis impartire eam, debere censebant.

(Annot. 10.) Exemplo cujusdam Andronici abbatis aliorumque energumenorum, qui per Eucharisticam communionem a daemonibus liberati fuerunt, ostendit [Col. 0317D] abbas Serenus energumenos a salutaris hujus escae perceptione minime arcendos esse; quamquam propter exscreationes, vomitum et ejus generis alia incommoda, quibus hi qui a daemonibus obsidentur obnoxii esse solent, non nisi maturo cum judicio et accurato circumstantiarum omnium examine praemisso ad tremenda haec et sacrosancta mysteria sint admittendi. Id quod non debet videri mirum, cum saepenumero etiam his qui sola corporis aegritudine laborant, sacra communio justis de causis negetur, ne qua sanctissimo augustissimoque sacramento irreverentia irrogetur.

Tot autem esse in immundis spiritibus quot in hominibus studia, non dubie comprobatur. Nam nonnullos eorum quos etiam Faunos vulgus appellat, ita seductores et joculatores esse manifestum est, ut certa quaeque loca seu vias jugiter obsidentes nequaquam [Col. 0318A] tormentis eorum quos praetereuntes potuerint decipere, delectentur, sed de risu tantummodo et illusione contenti, fatigare eos potius studeant quam nocere, quosdam vero solummodo innocuis incubationibus hominum pernoctare.

(Annot. 11.) Beatus Antonius apud Athanasium de ingeniorum diversitate quae in daemonibus existit, loquens, dicit quosdam summum nocendi verticem attingere; alios autem ex comparatione illorum pene innoxios videri, et singulos pro possibilitate virium suarum diversa contra singulas causas sumpsisse certamina; omnibus tamen hostile contra Christianos, maxime vero contra monachos et virgines Christi, odium esse. Quod ergo hic dicit abbas Serenus, quorumdam ejus modi esse ingenium, ut jocari quam nocere malint, sic accipiendum est, divina virtute eis ademptam esse nocendi facultatem; ideoque ludicra illusione contentos esse, quia non permittuntur nocumentum sive laesionem aliquam inferre: quod utique [Col. 0318B] facerent nisi divinitus prohiberentur. Omnibus enim inest nocendi voluntas, ideoque bene monet S. Antonius, ut omnes illorum machinationes, jocos, applausus, cachinnos, aliaque omnia quae circa nos gerunt habeamus suspecta; quia cum furore et truculentia nocere nequeunt, his dolis atque artibus circumvenire student. Spernendae sunt, inquit, eorum increpationes et admonitiones jejunandi, vigiliarum quoque fraudulenta suggestio: ob id enim familiares nobis species assumunt, ut affinitate virtutum nocentes, facilius virus interserant, et innocentes quosque per speciem honestatis elidant. Et paucis interjectis; propterea etiam Dominus cum de Scripturis loquentem jubebat tacere, quia peccatori dicit Deus, Quare tu enarras justitias meas et assumis testamentum meum per os tuum? Omnia daemones simulant, colloquuntur saepe cum fratribus et eos saepe conturbant, saepe inconditos excitant sonitus, manus apprehendunt, sibilant, insipienter cachinnant, ut vel in [Col. 0318C] puncto peccati Christianum pectus introeant; cumque ab universis fuerint repulsi, ad extremum debilitatem suam lamentatione testantur. Et Dominus quidem quasi Deus, et suae conscius majestatis obmutescere his imperabat, nos autem vestigiis sanctorum inhaerentes, eamdem gradiamur viam; qui memoratas subtilius fallacias pervidentes, canebant: Cum consisteret peccator adversum me, obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis. Et iterum: Ego vero tamquam surdus non audiebam, et sicut mutus non aperiens os suum; et factus sum sicut homo non audiens. Christus silentium ut Dominus imperavit, ut nos diabolo nihil credamus; et vincemus. Si orare compellunt, si jejunia suadent, non ex eorum nos monitis, sed ex nostra consuetudine id agamus. Denique etiamsi irruentes mortem nobis intentare videantur, ridendi potius sunt quam timendi; quia cum sint debiles minantur cuncta, nec faciunt. Hactenus ex B. Antonio. E quibus verbis clarum est omnia illa quae daemones circa nos faciunt, ut nos ad sui familiaritatem per jocos, cachinnos, et similes [Col. 0318D] ineptias abducant, eo spectare ut ipsi nos ad peccandum alliciant; ideoque omnis illorum societas caute prudenterque vitanda est, ut nulla in re eis acquiescamus, nullam etiam quacumque in re sermonibus aut consiliis illorum adhibeamus fidem. Sic enim Corinthios monet Apostolus I epist. X cap.: Nolo vos socios fieri daemoniorum. Et ad Ephes. VI cap.: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum. Rursum D. Petrus I epistolae V cap.: Adversarius vester diabolus, inquit, tamquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret. Ex quo tempore enim in baptismate diabolo renuntiavimus et hostem nobis esse professi sumus, capitale odium inter nos et illum intercessit; usque adeo ut numquam velit cuiquam in eo prodesse, quin multo acerbius, perniciosius ac gravius laedat in alio. Cujus rei evidens testimonium et exemplum videre est apud [Col. 0319A] D. Gregor. lib. I Moral. cap. 9. Quo loco scribit virginem quamdam energumenam per magos et ariolos ab unico daemonio liberatam fuisse, sed in locum illius sex aut septem millia daemoniorum successisse. Et B. Leo serm. 19 de Pass. Domini affirmat daemonem, si non in corpore, in anima tamen semper nocere ac laedere. Quod etiam confirmat D. August. lib. LXXXIII Quaestionum, quaest. 78.

Ante conditionem hujus visibilis creaturae, spiritales coelestesque virtutes Deum fecisse, quae pro hoc ipso quod scirent se ad tantam beatitudinis gloriam beneficio Creatoris ex nihilo fuisse productas, ei gratias referentes indesinenter ejus laudibus inhaererent, nemo fidelium dubitat, etc.

(Annot. 12.) Spiritales substantias multo ante creationem coeli et terrae exstitisse, Deumque multis ante saeculis laudavisse, recepta fuit olim apud priscos Christianos sententia, sicut hoc loco Serenus [Col. 0319B] abbas affirmat. Cui etiam astipulatur D. Basilius hom. 1 Hexam., enarrans illa verba Genesis: In principio creavit Deus coelum et terram: et homil. 2, ad illa verba, Terra autem erat inanis et vacua. Origenes quoque in libris περὶ ἀρχων , et potissimum lib. III cap. 3, et hom. 4 in Isaiam; Gregor. Naz. orat. in Christi Nativitatem; Ambros, lib. I Hexam. cap. 5, et in praefatione primi psalmi; Hilar. lib. XII de Trinit., paulo ultra dimidium libri, et in bello contra Auxentium, paulo ante finem; Hieron. in I cap. Epistolae ad Titum; Isidorus Hispalens. lib. I de Summo Bono cap. 12; Damasc. lib. II Fidei Orthodoxae cap. 3, et complures alii tam Graeci quam Latini. Porro B. Augustinus, quamquam magis probet opinionem asserentium angelos simul cum coelo et terra creatos esse, in undecimo tamen de Civitate Dei volumine cap. 32, permittit ut in hac controversia quod quisque velit opinetur, dummodo spiritales substantias Deo non faciat coaeternas, sed [Col. 0319C] omnia visibilia et invisibilia fateatur in tempore condita esse. Ad eumdem quoque modum Theodoretus quaest. 3 in Genesin, posteaquam adversus D. Basilium copiose multa disseruisset, ita demum concludit: Illud porro scire necesse est, omnia quaecumque existunt, excepta sancta Trinitate, naturam habere corruptioni obnoxiam. Hoc autem concesso, si quis angelorum turbas, ante coelum et terram conditas esse dixerit, non offendet verbum pietatis. Quod igitur Lateranensis synodus Romae sub Innocentio III celebrata cap. 1 habet, Creatorem omnium visibilium et invisibilium, spiritalium et corporalium sua omnipotenti virtute simul ab initio utramque de nihilo condidisse naturam, spiritalem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam, non sic accipiendum est, quasi in verbis istis prior illa sententia uti falsa reprobetur; sed propositum concilii erat Origenis caeterorumque qui spiritales substantias productas a Deo dixerunt, ut spiritali dignitate potirentur; deinde cum peccassent, creata [Col. 0319D] fuisse corpora omnia, quibus velut carceribus inclusae scelerum darent poenas, errorem confutare. Sic enim locum hunc intellexit S. Thomas in expositione primae decretalis. Esse autem posteriorem illam sententiam veritati magis consentaneam, divinarum litterarum et multorum etiam veterum scriptorum demonstrat auctoritas: nam Exodi XX scribit Moyses Deum sex dierum spatio coelum, terram, mare, et omnia quae in eis sunt, creasse; angelos autem esse in coelo, et idcirco coelestem militiam appellari nemo est qui ambigat. Quocirca confiteri oportet illos etiam sex dierum illorum spatio creatos esse. Ecclesiasticus quoque XVIII cap. dicit, Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul, nempe intra sex primos mundi dies. Et D. Joannes I Epist. III cap. diabolum ab initio peccasse dicit; certum est autem ipsum fuisse in coelo quando peccavit: nam hoc significant illa verba Christi Lucae X; Videbam [Col. 0320A] Satanam sicut fulgur cadentem de coelo. Clarum igitur evadit ipsum una cum coelo conditum esse. His accedunt prima illa verba Genesis, In principio creavit Deus coelum et terram: hoc est, ut Philo et alii complures exponunt, coelum et terra ante omnia alia creata sunt: ita tamen ut coeli nomine angeli quoque et sub terra corporeae res et animatae intelligantur. Suffragatur quoque superioribus D. Epiphan. in haeresi Pauli Samosateni, quae est 65 August. lib. XI de Civit. cap. 6 et 9, et lib. XII cap. 15; Theodor. quaest. 3 in Genes. et Gregor. Magnus lib. XXXII Moral. c. 10. Ut interim omittamus multos ex his quos ante produximus in patrocinium prioris sententiae, si diligenter introspiciantur, nostrae sententiae non derogare: nam plerique illorum non tam asserunt quam dubitant, utramque sententiam proponentes in medium: alii vero sui temporis vulgo receptam opinionem referunt, sicut hoc loco fecit abbas Serenus. Denique Magister Sentent. cum tota turba scholasticorum posteriori sententiae subscribit lib. II Sentent. [Col. 0320B] distinct. 2. Quapropter nobis quoque magis probatur ea sententia, quae cum Augustino et his quos commemoravimus, angelos ait significari coelorum nomine quando Moyses Deum in principio coelum et terram fecisse dicit; ideoque primo die cum ipso coelo creatos esse. Hinc etiam B. Gregor. lib. XXVIII Moral. cap. 14, ad illa verba, Cum me laudarent astra matutina, dicit angelos vocari astra matutina, quia primo mane creati sunt; nec debet quidquam movere ratio ab abbate Sereno in contrarium adducta ex illis verbis Job, Quando facta sunt simul sidera, laudaverunt me simul omnes angeli mei. Nam ad illam objectionem respondent Theodoretus et Epiphanius locis notatis, stellas quarto demum die creatas fuisse, ac propterea jam tum potuisse angelos Dominum laudare, sicut revera quoque laudabant. Quod vero objiciunt, si angeli non fuissent ante mundum creati, consequens fore Deum aliquando laudatoribus caruisse, ita dissolvit Theodoretus, ut dicat Deum non indiguisse [Col. 0320C] laudatoribus, quemadmodum ne nunc quidem illis opus habet. Deinde etiam hi qui statuunt angelos prius factos esse, diffiteri tamen nequeunt Deum illis multo semper fuisse antiquiorem; ac proinde semper fuisse tempus aliquod quo Deus laudatoribus careret, numquam tamen indigeret.

Priorem diaboli lapsum, quo superbiendo corruerat, quo etiam serpens meruerat nuncupari, secundo ruina per invidiam subsecuta est; quae inveniens eum adhuc aliquid in sese rectum habentem, ita ut etiam cujusdam colloquii atque consilii cum homine posset habere consortium, sententia Domini utiliter in ima dejecit, ut non jam sicut ante sublime aliquid intuens excelsus incederet, sed ut solo cohaerens reperet, et humiliatus super ventrem terrenis vitiorum escis atque operibus pasceretur.

(Annot. 13.) Geminam diabolo ruinam in hisce verbis tribuit abbas Serenus: priorem superbiae, qua [Col. 0320D] in coelum ascendere, super astra Dei solium suum exaltare, et Altissimo similis esse voluit; posteriorem invidiae, qua primos nostri generis auctores ad peccandum induxit. Addit quoque, ante secundam hanc invidiae ruinam, fuisse adhuc in daemone aliquid rectitudinis, quam posteriore illa transgressione amiserit; nempe cum Dominus illi diceret, Super pectus tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae (Gen. III) . Utrumque hoc loco nobis erit excutiendum. Ac primum quidem quod ad ruinam daemonis attinet, illud in confesso est ipsum, cum sit spiritalis et incorporeus, propria actione non potuisse peccare nisi duplici illo peccati genere, superbiae videlicet et invidiae, quod utriusque objectum (ut vocant) sit spiritale; illius quidem excellentia propria, hujus autem excellentia aliena ubi impedit nostram. Aliorum vero peccatorum objecta sunt pecuniae, cibus, potus, voluptates tangendi et [Col. 0321A] gustandi, torpor et similia: ideoque peccata quae circa res istas versantur, non possunt daemones propria actione admittere, sed consilio tantum, exhortatione, suggestione, consensu et similibus modis. Utrum autem illorum duorum, superbiae et invidiae, altero prius a daemone fuerit admissum, controverse disputatur. Nam B. August. lib. XI de Genes. ad litt., cap. 14, scribit quorumdam hanc fuisse sententiam, daemonem tum demum peccavisse, quando hominem ad imaginem Dei creatum fuisse vidit, et hanc ei gloriam invidisse, quod metueret ne prae se ad immortalem vitam, unde ipse exciderat, elevaretur; postea vero superbiae culpam, qua Altissimo aequalis esse voluit, accessisse. Ita opinati sunt D. Cypr. serm. de Zelo et Livore, et D. Basil. orat. de Invidia. Contra B. Augustinus loco commemorato multis rationibus ostendit invidiam superbia fuisse posteriorem. Initium enim omnis peccati superbia, inquit Ecclesiasticus (Cap. X) . Et de diabolo scribit S. Job, ipsum esse regem super omnes filios superbiae (Job. XLI) . Et Tobias cap. IV: Superbiam numquam in tuo sensu, aut in tuo verbo dominari permittas; in ipsa enim initium sumpsit omnis perditio. Huic sententiae suffragantur D. Athanas. quaest. 6 ad Antiochum; Gregor. Naz. orat. de Nativit. Christi; Chrysostom. lib. I de Compunct. cordis; Theodoret. in Epitome divinorum decretorum c. de daemonibus, et lib. III contra Graecos; Ambros. in ps. XXXVI, ad illa verba, Vidi impium superexaltatum, et epist. 84, ad Demetriadem, quam Prospero plerique ascribunt; D. Hieronym. in cap. XIV Lucae; August. lib. XII de Civit. Dei cap. 6, et lib. XIV cap. 13; Leo epist. ad Tubium cap. 6; Gregor. lib. XXXIV Moral. cap. 14-17; Damascen. lib. II de Fid. Orthodox. cap. 4; Anselm. lib. de Casu diaboli cap. 4, et Bernard. serm. 22 in Cantic. Accedit et ratio: nam daemon primos homines tentavit ad superbiam, ideoque verisimile est ipsum quoque per superbiam primum corruisse. Sic enim ratiocinatur D. August. lib. XIV de Civit. [Col. 0321C] Dei cap. 13. Praeterea rex civitatis Dei maxime enituit ac illustris fuit virtute humilitatis ac modestiae; ex adverso igitur princeps tenebrarum et rex diabolicae civitatis potissimum ac primum per superbiam corruit. Rursus Michael archangelus et militiae coelestis princeps cum diabolo quondam conflixit, eique maxime adversatur. Is autem ab humilitate nomen accepit, nam Michael idem valet, ac si dicas: Quis ut Deus? et significat reprehensionem superbiae, ut ne quis Deo velit aequari aut similis haberi, id quod Satanicae illi superbiae qua Lucifer peccavit, adversatur. Ad extremum invidia ex sua natura superbia posterior est, atque ex ipsa procedit, quemadmodum erudite D. Bonaventura exponit in II Sentent. distinct. 21, scribens: Superbus, inquit, amat excellentiam, atque ita nullum sibi parem admittit, sed excellentiam appetit singulariter et solus possidere; et ideo statim vel actu vel habitu invidet, cum nolit bonum quod possidet alteri esse commune. Haec Bonaventura. Credibile itaque est daemonem [Col. 0321D] ante per superbiam, qua in coelum conscendere nitebatur, lapsum fuisse quam primi homines a Deo creati essent. Nam hi sexto demum die ex limo terrae formati sunt; illum autem verisimile est exiguo admodum tempore in veritate stetisse, et paulo post creationem suam, nempe primo die, per superbiam cecidisse. Creato vero homine, animadvertens diabolus ipsum in eo statu constitutum quo poterat fraudibus et dolis suis illum circumvenire, et in suam redigere potestatem, vel quo, si divinae jussioni pareret, ad sempiternam felicitatem, e qua ipse daemon exciderat, conscendere potuisset; superbia atque livore inflammatus hominem tentare coepit, eumque cum omni sua sobole et posteritate tyrannidi suae subjugare, et a spe coelestis retributionis deturbare conatus est. Et superbia quidem illum stimulavit in eo quod hominem sibi subdere voluit, illique praeesse et imperare; invidia autem in eo quod a [Col. 0322A] sempiternae beatitudinis adeptione ipsum arcere studuit. Neque vero licet existimare id quod hoc loco scribit abbas Serenus, fuisse in daemone post priorem superbiae ruinam, qua Deo aequari voluerat, aliquid rectitudinis, quo per subsecutum invidiae peccatum, divina permittente justitia, spoliatus sit; nam quemadmodum angeli post primum bonae voluntatis actum et meritum ita in bono confirmati sunt, ut ab eo excidere numquam possint, ad eumdem plane modum maligni spiritus ad primum superbiae peccatum in malo ita obduruerunt, ut ad bonum se convertere numquam potuerint, et extra statum merendi constituti omnem suam rectitudinem et integritatem amiserint. Hinc D. Damasc., lib II Fid. Orthod. cap. 4, id quod in hominibus est mors, id in daemonibus primam illam ruinam fuisse dicit; propterea quod sicut per mortem omnis merendi ac demerendi via nobis praecluditur, ita in daemonibus primus ille casus ante hominis creationem omnem itidem merendi potestatem eis ademit. Hominibus [Col. 0322B] enim totum hoc mortalis vitae tempus pro statu viae constituit Deus, daemonibus autem brevissimum quoddam temporis spatium ab exordio statim creationis illorum concessit, in quo vel sempiternam beatitudinem, vel perpetuam, horrendam ac justissimam Dei desertionem promererentur. Nec movet nos quod Serenus abbas sententiam suam ex eo stabilire nititur, quod daemoni ante invidiae culpam qua hominem ad peccandum allexit nondum negatum fuerit consortium et colloquium cum hominibus; non enim hoc arguit fuisse in eo aliquid rectitudinis, cum etiamnum ea facultas penes illum relicta sit, ut se in humanam speciem, vel etiam in angelum lucis, transformans, nostris obtutibus objiciat, et verborum illecebris in nostram sese familiaritatem insinuans, in peccati foveam incautos praecipitare studeat. Porro quod attinet ad ea verba quae Dominus ad serpentem locutus est: Quia fecisti hoc, maledictus es inter omnes bestias terrae, super pectus tuum gradieris, [Col. 0322C] etc. (Genes. III) , major difficultas est, propterea quod per hanc sententiam videatur daemoni aliquid rectitudinis, libertatis et facultatis ademptum esse, nec eum omni ornatu suo in quo conditus erat exutum fuisse nisi post secundam illam transgressionem qua hominem per invidiam seduxit. Quamquam enim juxta B. Chrysostomi enarrationem verba illa ad corporalem serpentem primo directa sint, contendit tamen B. Augustin., lib. XI de Genes. ad litt. c. 36, vel de solo daemone, vel certe praecipue de illo esse intelligenda Is enim posteaquam superbia et livore inflammatus hominem tentavisset, ut ei non solum ad coelestem beatitudinem, quam ei invidebat, aditum praecluderet, verum etiam sibi suaeque tyrannidi per superbiam subjiceret, eumque jam in peccati consensum pertraxisset, divina id exigente justitia, cumulavit sibi damnationem; et quia universum genus hominum sibi obstringere et subdere voluerat, idcirco maledictum illum pronuntiat Dominus prae omnibus bestiis terrae, ac [Col. 0322D] si diceret, Tu imperium supra homines usurpare voluisti, censeberis ab omnibus maledictus, erisque miserrimus et vilissimus, non tantum inter peccatores, sed etiam super omnes belluas et animantia terrae. Gradieris super pectus tuum, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae; hoc est: confisus in calliditate propria, futurum sperabas quod superbo et elato pectore supra omnes homines imperium obtineres; at contra quam sperabas eveniet, nam praeter terram nihil comedes, hoc est, terrenos, carnales et abjectos homines, quos Dominus ejicit atque evomit ex ore suo. Nam homo, inquit Augustinus, in poenam peccati factus est diaboli cibus; quando enim serpenti dictum est, Terram comedes, dictum est etiam homini, Pulvis es. Si ergo homo peccator pulvis, et pulvis serpentis cibus, ergo homo peccator serpentis est cibus. Haec Augustinus (Lib. de Agone Christiano cap. 2, et lib. III de Genes. contra Manich. cap. 17) . Hoc igitur [Col. 0323A] est dignissimum illius superbiae diabolicae, qua hominibus universis imperare voluit, supplicium, ut solos terrenos, pulverulentos et peccatorum sordibus inquinatos comedere possit ac debeat, eisque praesidere, hi autem qui imaginem terreni hominis exuere nituntur, quos divina Scriptura subinde coelum et coelestes appellat, ab illius tyrannide per Christum eximerentur. Hoc enim verbis illis significatur quae statim subjunguntur: Inimicitias ponam inter te et mulierem, semen tuum et semen illius. Ipsa conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo illius; in qua sententia per semen serpentis Antichristum, per semen mulieris Christum intelligi docent D. Irenaeus lib. III contra Haeres. cap. 38, D. Leo serm. 2 de Natal. Domini, et B. Rupertus lib. III in Genes. cap. 19. Deus enim, inquit Leo, praedestinata renovandis mortalibus suae pietatis remedia inter ipsa mundi primordia praesignavit, denuntians serpenti futurum semen mulieris quod noxii capitis elationem sua virtute contereret: Christum scilicet in carne venturum Deum [Col. 0323B] hominemque signans, qui natus ex Virgine violatorem humanae propaginis incorrupta nativitate damnaret. Haec ille. Christus itaque est illud semen mulieris benedictum, quod contrivit caput, hoc est, fastum illum et superbiam callidissimi serpentis, effecitque ne ille sui imperii terminos latius extenderet, sed solis impiis, terrenis et peccatoribus, qui mundi istius spurcitiis ac sordibus involuti nihil praeter terram et carnem sapiunt, dominaretur. Hinc jam dilucide intelligi potest, sententiam istam, qua Dominus serpenti maledixit, nihil rectitudinis diabolo ademisse; neque verbis illis, Super pectus tuum gradieris, significari quod ante secundam transgressionem rectus fuerit (quemadmodum Serenus abbas intellexisse videtur), sed quia supra omnes homines erigere se ipsisque praesidere voluerat, idcirco in terram prostratum atque dejectum fuisse, dictumque illi esse, Super pectus tuum gradieris, et ad instar illorum animantium quae terra pascuntur et vivunt, tu etiam [Col. 0323C] praeter terram nihil comedes cunctis diebus vitae tuae.

Quod unicuique nostrum duo cohaereant angeli, id est, bonus et malus, Scriptura testatur, etc.

(Annot. 14.) Sumpta est haec sententia de duobus angelis unicuique nostrum deputatis, quorum alter sit ad custodiam, alter ad exercitium, ex antiquissimo libro quem vocant Pastoris, quem ab Hermete discipulo, cujus aliquando meminit Apostolus Paulus, dictatum esse asserunt. Eamdem sententiam Origenes quoque tutatus est homil. 35 in Lucam. Verum quod ad libri illius qui Pastoris inscribitur auctoritatem attinet, quamquam apud Athanasium, Theodoretum et alios, pro canonico subinde citetur, D. Hieronymus tamen in Prologo Galeato, et Gelasius Pont. in concilio 70 episcoporum inter apocryphos illum rejecerunt. Neque movere nos debet Origenis auctoritas, nam is in multis passim hallucinatus est. D. Prosper quoque, in opusculo [Col. 0323D] adversus tertiam decimam collationem edito, hanc ipsam sententiam de duobus angelis, altero maligno, altero bono uti falsam rejicit. Nec mirum; nam neque necesse fuit duos angelos nobis deputari, neque congruum aut conveniens: ipsi enim daemones non egent incitatione aliqua ut nos infestent aut ad peccandum incitent, cum ad id faciendum ex perversae naturae suae inclinatione ipsi propendeant. Si vero etiam Deus malum angelum nobis deputasset in exercitium, videretur profecto peccati auctor esse, nimirum ipsum peccati auctorem, fomitem, sive causam nobis subministrans. Porro Satan ille qui D. Jobum tentasse dicitur, non fuit illi a Deo peculiariter ad exercitium deputatus, quemadmodum opinatur abbas Serenus; sed credibile est fuisse draconem illum et serpentem antiquum de quo Joannes in Apoc., qui vocatur diabolus et Satanas, qui seducit universum orbem, qui obambulat et circumit quatuor [Col. 0324A] angulos terrae (Apoc. XII) , qui olim una cum angelis suis in ipso creationis suae exordio cum Michaele et angelis in coelo decertans, non praevaluit, sed prostratus est et projectus cum angelis suis in terram. Ad eumdem modum quod dicitur in Psal. CVIII: Diabolus stet a dextris ejus, non significat Judae traditori singularem aliquem malignum spiritum assignatum fuisse, qui ei assidue fuerit a dextris, sed daemonem (quem in praecedenti hemistichio appellaverat peccatorem, in illis verbis, Constitue super eum peccatorem ) Judae praevaliturum fuisse. Sic enim constitutus est super illum peccator, sive Satan, quia traditus est auctori omnium scelerum, et is potestatem atque imperium in illum accepit. Eadem igitur est et posterioris hemistichii sententia, Diabolus stet a dextris ejus, pro quo in Chaldaea Paraphrasi legitur, Diabolus stet super dexteram ejus, quam translationem Hebraica veritas quoque admittit; hoc est: daemon praevalebit viribus adversus illum, et dominabitur ei quia dextrae ejus praevalebit; est [Col. 0324B] enim familiare divinis litteris per dextram supremam hominis potestatem ac vires intelligere. Unicum igitur angelum custodem, ac veluti nutritium et paedagogum nobis dedit Deus; maligni autem saepe plures et varii nos infestant, quibus ille Satan et serpens antiquus veluti satellitibus utitur ad nos expugnandos; ubi autem expugnaverint, tum dicitur supra nos constitutus, et stare nobis a dextris, sive supra dextram.

Nullo modo credendum est spiritales naturas coire cum feminis carnaliter posse. Quod si aliquando hoc secundum litteram fieri potuisset, quomodo nunc quoque vel frequenter, vel raro idipsum non evenire contingeret, et absque semine vel coitu viri aliquos nasci similiter de mulieribus conceptu daemonum cerneremus, cum praesertim eos constet libidinum sordibus admodum delectari, quas procul dubio per semetipsos exercere plus quam per homines mallent, [Col. 0324C] si illud ullo modo potuisset impleri?

(Annot. 15.) Divus Augustinus, lib. XV de Civit. Dei cap. 23, de coitu spirituum immundorum cum hominibus contrariam habet sententiam iis quae hic a Sereno abbate dicuntur: Apparuisse, inquit, hominibus angelos in talibus corporibus, quae non solum videri, verum etiam tangi possent, verissime sacra Scriptura testatur; et quoniam creberrima fama est, multique se expertos, vel ab eis qui experti essent, de quorum fide dubitandum non est, audivisse confirmant Silvanos et Faunos, quos vulgo Incubos vocant, improbos saepe mulieribus exstitisse, et earum appetisse ac peregisse concubitum, et quosdam daemones, quos Galli Dusios nominant, hanc assidue immunditiam et tentare et efficere, plures talesque asseverant, ut hoc negare impudentiae videatur. Exstat et Innocentii VIII epistola decretalis adversus maleficarum mulierum haeresin, in qua leguntur haec verba: Non sine ingenti molestia ad nostrum pervenit auditum complures utriusque [Col. 0324D] sexus personas propriae salutis immemores, et a fide catholica deviantes, cum daemonibus, incubis et succubis abuti. Quapropter ne labes hujus haereticae pravitatis in perniciem animarum sua venena diffundat, opportunis remediis, prout nostro incumbit officio, providere volentes, statuimus ut inquisitores per nos deputati debitum inquisitionis officium in hujusmodi personas exsequantur. Sunt qui Serenum abbatem excusantes dicunt eum non voluisse negare quin daemones cum hominibus possint coire, sed id non posse naturaliter fieri et naturali animantium more, hoc est, semen de sua substantia communicando. Nam possunt quidem daemones, Augustino teste, non solum coire cum feminis, sed etiam sobolem procreare et vere homines generare, non tamen proprii seminis virtute, quod nullum ex seipsis habent, cum sint incorporei, sed ope alieni seminis, quod ipsi maribus succubantes turpiter exceperunt, quodque exceptum [Col. 0325A] feminis incubantes infuderunt; ita ut, juxta B. Augustini in tertio de Trinitate (Cap. 8) sententiam, is qui ex ejusmodi generatione nascitur, non daemonis, sed hominis filius sit. Qui ad hunc modum abbatem Serenum excusant, videntur pro carnaliter legisse naturaliter, cum tamen mss. codices omnes, quos nobis quidem hactenus videre licuit, legant carnaliter. Jam vero addit daemones libidinum sordibus maxime oblectari, quodque eas per semetipsos mallent quam per homines exercere, si hoc ullo modo fieri potuisset; id nobis quoque non videtur probandum. Daemones enim voluptatibus et illecebris carnis non propter se delectantur, tamquam illae sint naturae illorum consentaneae, sed quod experimento et longo rerum usu didicerint eam esse naturae nostrae pravitatem foeditatemque, ut illis cupiditatibus semel implicata eluctari nequeat. Nullum enim est vitium quod perinde effeminatos ac molles efficit homines atque luxuria, nullum aeque obtundit, obnubilat et obfuscat ingenii acumen. Absorbetur enim ratio per [Col. 0325B] voluptates venereas, intellectus obscuratur, sensus pervertitur, et universae corporis atque animi vires ligantur, enervantur, frangunturque; ita ut nihil amplius homo percipiat de his quae Dei sunt: nam caecitas illa et obtusio mentis tollit omnem spiritalium rerum non tantum gustum, dulcedinem et suavitatem, verum etiam cognitionem. Recte autem reprehendit Serenus abbas illos qui asserebant feminas a nobis beatisque angelis adamatas, et foedis congressibus vitiatas, cum dicitur in Genesi (Cap. VI) , Videntes filii Dei filias hominum quod pulchrae essent, etc. Nam impossibile est ut corporeae illae mentes contempto divino amore in quo olim fuerant per Dei gratiam confirmatae, sese demiserint ad impuram feminarum libidinem, mutata angelica natura in humanam formam, juxta poeticarum Metamorphoseon fabulas. Id quod diserte ostendit B. Chrysostom. homil. 22 in Genes., Augustin. lib. XV de Civit. Dei cap. 23, et quaest. 3 in Genes., et Philastrius Brixiensis [Col. 0325C] episc. cap. 108 Catalogi sui adversus haereses.

Secunda petitio mentis purissimae advenire jam jamque regnum sui Patris exoptat; nempe illud quod praestituto tempore omnibus est perfectis et filiis Dei generaliter repromissum, in quo eis dicitur a Christo: Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi; intentis quodammodo illud obtutibus ac defixis desiderans et exspectans, dicensque ad eum; Veniat regnum tuum. Novit enim testimonio conscientiae suae, cum apparuerit, mox ejus se futurum esse consortem.

(Annot. 16.) Ipse spiritus, inquit Apostolus ad Rom. VIII cap.: Testimonium reddit spiritui nostro quod sumus filii Dei; si autem filii et haeredes: haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi. Et D. Joan. I Epist. V cap.: Qui credit, inquit, habet testimonium Dei in se. Quamquam haec testificatio non ita certa sit aut evidens [Col. 0325D] ut non liceat de ea dubitare: nemo enim nostrum nisi per divinam revelationem certo cognoscere potest sitne amore an odio dignus, nemo certo statuere quod futurus sit haeres coelestis et sempiternae retributionis; sed spiritus divinus suggerit nobis tale testimonium, ut bene confidere de Dei bonitate debeamus, utque ipsa conscientia nostra propter consortium fidei, propter commune vinculum charitatis et communicationem meritorum Christi quae nobis in sacramentis applicantur, certa cum fiducia propriae salutis et aeternae vitae bona exspectare audeat. Sic enim spes Christianorum a theologis definiri solet, quod sit virtus infusa divinitus, per quam certa cum fiducia nostrae salutis et aeternae vitae bona exspectantur. Haec eo a nobis annotata sunt, ne quis existimet abbatem Isaacum his verbis cum sectariis nostri temporis affirmare voluisse quod quisque nostrum certo et infallibiliter apud se statuere debeat [Col. 0326A] se consecuturum esse vitam aeternam. Nam huic sententiae sacrae litterae passim reclamant: monet enim Ecclesiasticus ne quemquam beatum dicamus ante mortem (Eccles. III) . Et apostolus Paulus vult nos metuere, ne ab olea excidamus (Rom. II) ; ut qui stat, videat ne cadat (I Cor. X) : ideoque hortatur etiam ut cum timore et tremore salutem nostram operemur (Philipp. II) . Quis enim sciat se in profectu justitiae perseveraturum usque in finem? nisi ab illo aliqua revelatione fiat certus, qui de hac re justo latentique judicio non omnes instruit, inquit August. lib. II de Bon. persever. cap. 13, et de Corrept. et Grat. cap. 13, et rursum lib. II de Civit. Dei cap. 11.

Videtis ergo qualis nobis ab ipso qui per illam exorandus est judice orationis sit modulus et forma proposita; in qua nulla divitiaram petitio, nulla memoria dignitatum, nulla potentatus ac fortitudinis postulatio, [Col. 0326B] nulla corporeae sanitatis seu temporalis vitae mentio continetur. Nihil enim caducum vult a se, nihil vile, nihil temporale, aeternitatum conditor implorari.

(Annot. 17.) Redarguit abbas Isaac illos qui potiora et spiritalia bona posteriore loco habent, et his praetermissis temporalia petunt a Deo. De temporalibus enim et caducis bonis, quamquam a Deo quoque exspectari et expeti debeant, minima nobis cura esse debet. Non enim frustra nos monet Christus at primum quaeramus regnum Dei et justitiam ejus, ac tum fore promittit ut reliqua nobis adjiciantur. Et hanc fuisse istius abbatis sententiam ex subjectis verbis liquido animadvertere licet. Subjicit enim: Itaque magnificentiae ejus ac munificentiae maximam irrogabit injuriam, quisquis his sempiternis petitionibus praetermissis transitorium aliquid et caducum ab eo maluerit postulare; et offensam potius [Col. 0326C] quam propitiationem judicis sui, vilitate orationis incurret.

Si cunctae exauditionum causae nos omnino deficiunt, saltem animet nos importunitatis instantia; quae absque ulla meriti vel laboris difficultate, in cujusque volentis sita est potestate.

(Annot. 18.) Non excluditur divinae gratiae adjutorium, quia quemadmodum absque illo non possumus orare, ita neque assidui vel importuni esse in oratione. Quod ergo abbas Isaac hanc importunitatis instantiam in cujuscumque volentis potestate positam esse dicit, intelligi debet de iis quos inhabitans Spiritus sanctus assidue regit ac ducit, et in quibus longo usu confirmata est bene agendi atque orandi voluntas. Videat lector annotationem tertiam.

Intra Aegypti regionem mos iste antiqua traditione servatur, ut peracto Epiphaniorum die (quem provinciae [Col. 0326D] illius sacerdotes vel Dominici baptismi, vel secundum carnem nativitatis esse definiunt; et idcirco non bifarie, ut in occiduis provinciis, sed sub una diei hujus festivitate, hujus sacramenti solemnitatem concelebrant) epistolae pontificis Alexandrini, etc.

(Annot. 19.) Sententia quae hac parenthesi intercluditur, dubia, obscura et explicatu difficilis est, quam obscuritatem potissimum inducit illa disjungens conjunctio, vel, quae pro copulante videtur accipienda esse: hoc sensu quod apud Aegyptios sacerdotes recepta fuisse videatur ea sententia quae habet Christum liberatorem nostrum eodem die natum et baptizatum, quo Magis ex Perside venientibus est manifestatus. Nam hac de re variant veterum sententiae. Quamquam ea opinio jam satis obtinuerit apud Christianos, qua creditur Dominus eodem die a Magis adoratus, et evoluto trigesimo aetatis suae [Col. 0327A] anno baptizatus. De Nativitate autem incerta et varia est opinatio (Epiphan. in haeresi 51; Origen. homil. 8 de diversis tom. II; Ambr. serm. 22, et D. Jansenius in Concordia Evangelica) ; quam nos aliis relinquimus discutiendam. Caeterum quod attinet ad celebrationem istarum festivitatum, constat ex Florentina synodo, occasione Armenorum controversiam aliquando fuisse in Ecclesia, quo potissimum tempore celebrari deberent; quam controversiam Eugenius pontifex ejus nominis quartus in suo illo decreto quod synodo Florentinae adjungitur, definivit. Nam in c. 8 Constitutionis illius apostolica auctoritate mandat Armenis, ut consuetudinem Romanae Ecclesiae, quae sanctorum Patrum testimoniis et omnium aliarum Ecclesiarum tam Graecarum quam Latinarum consuetudini consentanea est, suscipiant sequanturque; utque Annuntiationis Deiparae Virginis festum die vigesima quinta mensis Martii, Nativitatis D. Joan. Baptistae vigesima quarta Junii, Natalem Christi vigesima quinta Decembris, Circumcisionem [Col. 0327B] prima Januarii, Epiphaniam sexta Januarii, et Purificationem secunda Februarii festiva ac solemni recordatione celebrent.

Cum in nobis Deus ortum quemdam bonae voluntatis inspexerit, illuminat eam confestim atque confortat, et incitat ad salutem; incrementum tribuens ei quam vel plantavit vel nostro conatu viderit emersisse, etc.

(Annot. 20.) Haec Chaeremonis abbatis sententia prorsus haeretica est, quam idcirco prudens lector usque ad finem collationis pertranseat. Multa enim hic proferuntur ad extollendas liberi arbitrii vires, et ad deprimendam divini adjutorii necessitatem; quae idcirco etiam Dionysius Carthus. in sua Paraphrasi consulto omisit, et in locum illorum rectam, orthodoxam et catholicam de gratia et libero hominis arbitrio doctrinam substituit. Est autem, ut compendio rem totam exponamus, haec abbatis Chaeremonis [Col. 0327C] sententia, quaedam ab hominibus recte geri praeveniente et incitante illos divinae gratiae beneficio; quaedam vero ex solo naturae ductu, excluso Dei adjutorio: ita tamen ut Deus ipse quod inchoatum est atque incoeptum perficiat. Hanc sententiam posteaquam sub finem octavi capitis illis verbis quae hic annotata sunt proposuisset, prosequitur deinde et confirmat in cap. nono; deinde vero undecimo, duodecimo, tertio decimo, quarto decimo, quinto decimo, et septimo decimo capitibus, argumentis ex sacra Scriptura, ex variis exemplis, ac demum ex ipsa ratione depromptis corroborat. Verum B. Prosper Regiensis episcopus peculiari volumine hunc errorem confutavit, quod inscribit, contra Collatorem. Est autem perplexa et difficilis de gratia et libero arbitrio disceptatio, propter pugnantes et contrarias haereses, quarum altera libero arbitrio, altera gratiae Christi iniquior est; ideoque mediocritatem et veritatem ipsam attingere perquam difficile est. [Col. 0327D] Cui accedit quod ipsa quoque Scriptura divina liberi arbitrii vires ita subinde extollit quasi gratiae multum derogatum voluerit, subinde ad gratiam omnia referre videtur libero arbitrio excluso; quamquam secus res habeat: nam Spiritus sanctus utramque haeresin, de gratia scilicet Pelagianorum et Manichaeorum de natura exorituram praevidens, sermonem suum in divinis litteris ita temperare voluit, ut propter utrumque errorem alibi ad gratiam, alibi ad liberum arbitrium omnia retulisse videretur: nempe ut hinc intelligeremus nos esse συνεργούς , hoc est, cooperatores gratiae Dei. Concurrunt enim gratia et liberum arbitrium, atque ita ea loca Scripturae sanctae quae pugnare inter se videntur, facile rediguntur in concordiam, si nostrae voluntatis actum et conatum cum Dei auxilio copulemus: ita tamen ut ipsi Deo primas et potiores partes tribuamus. Ipse enim in nobis omnem bonae voluntatis motionem antevertit, [Col. 0328A] et ex nolentibus, repellibus et refractariis volentes facit; id quod in nostris viribus situm non est. Nam voluntas nostra qua eligimus et refugimus, ita est depravata per peccatum et inobedientiam primorum hominum, ut suis naturalibus praesidiis non possit quidquam velle, nedum facere, quod ad salutem conferat, nisi gratuito Dei munere prius excitata atque adjuta fuerit. Deinde vero semel per gratiam liberata et sanata, non potest in eo quod bonum rectumque est persistere atque proficere, nisi per momenta singula divinae gratiae praesidiis adjuvetur. Deus enim est qui operatur in nobis velle et perficere pro bona voluntate (Phil. I) . Quod regius propheta David in Psal. XXIX quoque agnoscit, cum ait, Ego dixi in abundantia mea: Non movebor in aeternum; Domine, in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem; avertisti faciem tuam a me, et factus sum conturbatus. Minimum igitur est quod in opere justificationis nostrae a nobis ipsis agitur, ita ut pene totum Deo sit ascribendum: nam ipse prior nos vocat et [Col. 0328B] movet; deinde efficit ut velimus, ac demum consummat ac perficit voluntatem nostram. In primo itaque et tertio nihil libertati nostrae licet tribuere, quia sicut Dei gratia ad bonum nos prior invitat, ita sola etiam voluntatem nostram perficit. Sed in medio, nimirum in ipso consensu, et, ut ita loquamur, volitione gratiae cooperatur nostra voluntas: sic tamen ut hic etiam potissimas ac primas partes obtineat gratia, secundarias voluntas nostra: ea propter in divinis litteris major frequentiorque est divinae gratiae, quam nostrae voluntatis commendatio; nempe quia ab illa est praecipuum robur et efficiendi facultas; et quia hoc propter nos ita fieri expediebat, ad eximendam scilicet e mentibus nostris omnem arrogantiam. Quis enim te discernit, o homo? Quid enim habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis (I Cor. IV) ? Et alibi: Nemo potest dicere, Dominus Jesus nisi in Spiritu sancto (I Cor. XI) . Rursus II Cor. III: Non sumus sufficientes [Col. 0328C] cogitare aliquid ex nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra omnis ex Deo est. Nemo igitur ad gratiam vel ad quodlibet bonum per cogitationem bonam se quoquo modo disponere potest, absque singulari munere et gratia ipsius Dei. Nam B. August. lib. I cont. duas Epist. Pelag. cap. 19, recte monet non dixisse Christum neminem posse ad ipsum venire nisi Pater eum duxerit, sed nisi traxerit (Canon. 15) : ut ostendat quod antequam Deus praeveniat, nemo velit ire; ac proinde neminem esse qui se disponat. Nam qui se disponit, hic certe vult ire. Hinc etiam David in Psal. LXXVI: Et dixi, inquit, nunc coepi, haec mutatio dexterae Excelsi. Sic Isaias cap. LXV, ex persona ipsius Dei, Inventus sum a non quaerentibus me, palam apparui his qui de me non interrogabant. Sic Jeremias in Threnis cap. V: Converte nos ad te, Domine, et convertemur. Converti autem procul dubio est disponi ad salutem et gratiam; quam dispositionem hic a Deo exspectandam esse his verbis insinuat propheta. Sic denique S. [Col. 0328D] Ezechiel cap. XXXVI: Non propter vos ego faciam, domus Israel, sed propter nomen meum. Deus ergo in nullo mortalium quidquam invenit, cujus intuitu ipsum vocet ad salutem; sicut de Zachaeo et Latrone sentit abbas Chaeremon; sed quidquid circa hominem facit, ex mera misericordia et gratia sua immeritis et indignis praestat. Id quod non solum ex divinis litteris luce clarius demonstrari potest, verum etiam apud veteres et orthodoxos Patres passim docetur. Nam in synodo Arausicana, quae paulo post tempore Cassiani coacta et celebrata est, et quam D. Leo pontifex hujus erroris occasione convocavit, negant Patres posse quemquam invocare Dei gratiam absque gratia: Si quis, inquiunt (Canon. 3) , per invocationem humanam gratiam Dei dicit posse conferri, non autem ipsam gratiam facere ut invocetur a nobis, contradicit Isaiae prophetae, et Apostolo idem dicenti: Inventus sum a non quaerentibus me, [Col. 0329A] palam apparui his qui de me non interrogabant. Et rursum canone 4 illius synodi et sequentibus, ex ipsius Augustini verbis quasi ex professo adversa sententia utpote haeretica et falsa condemnatur. Posteaquam enim Pelagii doctrina, qua ille homines omnia bona opera velle et facere posse statuebat absque gratia Dei, nisi nomine gratiae intelligeretur liberum arbitrium, lex, doctrina, correptio et his similia externa adminicula, ab Ecclesia rejecta fuisset, exorti sunt quidam alii in Galliis ac potissimum apud Massiliam, quos vocant reliquias Pelagianorum, qui mediam quamdam viam inter orthodoxam Ecclesiae doctrinam et Pelagianum errorem congressi, docebant non posse quidem homines ad veram justitiam pervenire sine auxilio Dei: attamen ipsum Deum omnibus offerre atque proponere salutem ac fidem, nec aliud requirere aut exspectare quam promptitudinem voluntatis nostrae; posse autem unumquemque ex viribus liberi arbitrii velle credere, et velle sanari, quamquam Dei esset hanc [Col. 0329B] voluntatem perficere et consummare. Isti ergo Dei gratiam fonti publico comparabant, de quo possent quicumque vellent haurire; vel soli, qui omnes illuminat, dummodo oculos aperiant, nec aliud impedimentum opponant; vel liberalissimo medico qui omnes volentes gratis curare paratus sit. Ita docuit Faustus quidam Galliarum episcopus, et permulti alii, inter quos etiam venit numerandus iste Chaeremon abbas. Sed contra hunc errorem scripsit D. Prosper, lib. I de Vocat. Gent. cap. 5. In opusculis contra Collatorem, ad objectiones Vincentianas, ad capitula Gallorum, et alibi, Scripsit etiam hac de re in epistola quadam ad Augustinum quae est in tomo VII operum Augustini, cui adjuncta est ejusdem argumenti D. Hilarii Arelatensis epistola ad eumdem Augustinum. Et occasione ejusdem erroris videtur Gelasius Pont. in concil. 70 episcop. Joannis Cassiani opuscula inter apocrypha recensuisse, sicut et libros Fausti Galliarum episcopi. Laudat vero B. [Col. 0329C] Augustini et Prosperi scripta in quibus hic error confutatus est. His adjiciendi sunt D. Fulgent. de Incarn. et Gratia Christi cap. 13, 17, 18 et seq.; Gregorius homil. 9 in Ezechielem, Bernardus in libro de Gratia et Libero Arbitrio: Innocentius primus epist. ad concil. Carthaginiense, quae 91, inter epistolas Augustini; Coelestinus primus in epistola ad episcopos Galliarum, ubi dicit coercendos esse illos qui contra B. Augustini sententiam in hac materia sentirent aut scriberent; D. Hieron. contra Pelagium scribens; denique B. August. prope infinitis locis, et praecipue in libro de Gratia et Liber. Arb. cap. 14 et 17, lib. I contra duas epist. Pelagian. cap. ult., et lib. II cap. 8-10, lib. IV in Julian. cap. 8, epist. 107 ad Vitalem, et in duobus libris ad Prosperum et Hilarium: altero de Praedestinat. Sanct., altero de Dono Perseverantiae. Huc spectant et illae comparationes Scripturae sacrae, quibus anima nostra vel luto vel terrae inaquosae similis esse describitur. Sic enim regius Propheta posteaquam dixisset neminem in conspectu Dei justificatum [Col. 0329D] iri, paulo post adjunxit: Expandi manus meas ad te, anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psalm. CXLII) . Si absque aqua sive arida est anima nostra, nihil itaque germinare potest. Deinde si recte Jeremias in cap. XVIII, et Apost. ad Rom. IX, luto comparaverunt animam humanam; nihil igitur ex sese ipsa potest, sed a Domino omnem non solum agendi facultatem, verum etiam praeparationem exspectare debet, quemadmodum lutum non tantum formatur a figulo in vas figulinum, sed ab eodem etiam praeparator, mollitur ac disponitur. Haec a nobis breviter quantum instituti nostri ratio postulat, dicta sufficiant. Nam dissolutiones argumentorum quae ab isto Chaeremone in medium allata sunt ad enervandam divini adjutorii necessitatem, apud D. Prosperum videre est, qui singula diffuse admodum in opusculo contra Collatorem prosequitur et perstringit.

Satius est vos hoc mendacii vel non impletae promissionis subire dispendium, quod semel praeteritum, nec ipsum ultra jam repeti, nec alia per semet poterit generare peccata; quam in illud incidere, per quod tepidioris vitae, ut dicitis, status quotidiano vos atque interminabili afficiat detrimento.

(Annot. 21.) Non temere ea quae ab isto cap. octavo usque ad finem collationis de mentiendi licentia tradit abbas Joseph, Dionysius Carthusianus in sua paraphrasi omisit. Nam B. Augustinus in libris de Mendacio et contra Mendacium, et alibi passim, nulla de causa mentiri licere gravissimis rationibus demonstrat; in cujus sententiam caeteri quoque orthodoxi scriptores descendunt. Verum Origenes in Commentario Epist. ad Galat. et in lib. VI Stromatum, simulationes et mendacia Christianis hominibus licita esse asseverat: Homo, inquit, cui mentiendi necessitas incumbit, attendat ut sic interdum utatur mendacio [Col. 0330B] tamquam condimento et medicamine, ut servet mensuram ejus; nec excedat terminos quibus usa est Judith contra Holophernem, et vicit eum prudenti simulatione; imitetur Esther, quae Artaxerxis sententiam diu tacita gentis veritate correxit; et in primis patriarcham Jacob, quem legimus benedictiones patris artificioso impetrasse mendacio. Ex quo perspicuum est nisi ita mentiti fuerimus, ut magnum nobis ex hoc aliquod quaeratur bonum, judicandi sumus quasi inimici ejus qui ait, Ego sum veritas. In eodem libro approbat Platonis sententiam quae est in lib. III de Republ., ubi habet Plato, Deo quidem indecens et inutile esse mendacium, hominibus vero quandoque utile et necessarium, ut eo tamquam medicamento utantur, ad magna bona procuranda, vel magna mala evitanda. Rursus lib. X Stromatum, addit Petrum et Paulum non vera, sed simulata contentione invicem apud Antiochiam contendisse, ut eo simulationis genere Judaeos et gentiles inter se de legalibus dissidentes ad concordiam [Col. 0330C] revocarent. Quae fuit etiam B. Hieronymi sententia in epist. ad D. August. et in Commentario Epist. ad Galat. docentis hypocrisin bonis viris in tempore necessariam ad imitationem multorum illustrium virorum, de quorum numero Jehu rex Israel, sub fallaci promissione colendi Baal, sacerdotes ejusdem Baal interemit; David ficta insania, periculum vitae evasit; Paulus, simulata objurgatione, Petrum nullius culpae reum ad terrorem Judaizantium reprehendit, et ut Judaeos Christo lucrifaceret Timotheum circumcidit, ipseque caput totondit in Cenchris, et facto calvitio oblationem obtulit in Jerusalem. Videtur quoque cum D. Hieronymo sensisse S. Chrysostomus, qui in fine primi libri de Sacerdotio, fraudes, dolos ac deceptiones quae non nocendi studio, sed magni alicujus boni gratia suscipiuntur, quandoque adeo necessarias esse affirmat, ut aliqui poenas luerint quia fraudes non exercuerunt. Id quod non solum confirmat exemplo militum qui in bello vario stratagematum genere hostes suos fallunt, et medicorum qui [Col. 0330D] multis artibus aegrotos circumveniunt, ut sumant amara pharmaca, sed etiam auctoritate apostoli Pauli quem hoc simulationis genere saepe fuisse usum scribit, et hac ratione multas myriades Judaeorum ad setraxisse. Fraudis, inquit, magna vis est, dummodo non fiat animo fraudulento. Caeterum qui recto semper calle ingreditur, de eo numquam deflectens, saepe fit ut ei etiam cui non astum aliquem struxerit, malorum incommodorumque quam plurimorum auctor sit. Itidem in Epist. ad Galat. scribens existimat cum B. Hieronymo Petrum et Paulum non vera, sed simulata contentione, ad discipulorum et fidelium qui praesentes aderant utilitatem, summa animi concordia inter se contendisse; ut dum Petrus a Paulo simulata reprehensione propter legalium observationem redargutus, non contradicit, sed quasi delictum suum agnoscens obmutescit, Judaei, et qui legalia servanda putabant, resipiscerent, et a legalium observatione [Col. 0331A] abstinerent. Eidem sententiae astipulantur Theodoretus Heracleae episcopus, Eusebius Emesae episcopus, Didymus Alexandrinus, Apollinarius Laodiceae episcopus, Theodoretus Cyri episcopus, Theophylactus, et Oecumenius in Epistolam ad Galat. scribentes. Addunt insuper neutrum illorum apostolorum simulando peccasse, eo quod liceat, immo et oporteat simulationem pio juvandi studio nonnumquam adhibere. Sed has illorum assertiones D. Augustinus in libris duobus ad Consentium, quorum alter est de Mendacio, alter contra Mendacium, ex professo damnat; et in epist. ad D. Hieron. dolet eam aliquando abs Hieronymo defensam fuisse (Epist. 8, c. 3) . Sic enim loquitur in ea epistola: Legi quaedam scripta quae tua dicerentur in Epistolas Pauli, quarum unam ad Galatas cum enodare velles, venit in manus locus ille quo apostolus Petrus a perniciosa simulatione revocatur: ibi mendacii patrocinium susceptum abs te tali viro, non mediocriter doleo. Mihi enim videtur exitiosissime credi eos homines per quos nobis divina [Col. 0331B] Scriptura ministrata est atque conscripta, aliquid fuisse mentitos. Alia quippe quaestio est sitne aliquando mentiri viri boni, et alia quaestio est utrum scriptorem sanctarum Scripturarum mentiri oportuerit; immo vero non alia, sed nulla quaestio est. Admisso enim semel in tantum veritatis fastigium officioso aliquo mendacio, nulla illorum librorum particula remanebit, quae non ut cuique videbitur, vel ad mores difficilis, vel ad fidem incredibilis eadem perniciosissima regula ad mentientis auctoris consilium officiumque referatur. Si enim mentiebatur apostolus Paulus cum apostolum Petrum objurgans diceret: Si tu Judaeus cum sis gentiliter, et non Judaice vivis, quemadmodum gentes cogis judaizare; et recte illi videbatur Petrus fecisse, quem non recte fecisse et dixit et scripsit, quid respondebimus cum exsurrexerint perversi homines? etc. Idem prosequitur Augustinus epistola 9 ad eumdem Hieronymum cap. 3 et 4. Petrus itaque non ficte aut simulate, sed vere ac juste a Paulo reprehensus est, quod illa simulatio [Col. 0331C] in Judaeorum salutem suscepta in scandalum et perniciem gentilium vergeret, et illos in errorem illum induceret quo existimare potuerant ritus legales ab omnibus servandos esse. Quamquam etiam fateri oporteat acerbius subinde de Petro scripsisse divum Augustinum, cum ait illum superstitiosa et prava simulatione legis onera gentibus imponere voluisse, et dum hanc ipsam simulationem inter gravia illius crimina admiscet, quemadmodum videre est in Commentario Epistolae ad Galatas, et de Agone Christiano cap. 30. Porro autem non esse neque umquam fuisse licita mendacia, ne veteris quidem instrumenti tempore (sicut abbas Germanus sensisse videtur in cap. 18 hujus collationis), Scriptura manifeste docet Exodi XXIII. Non suscipies vocem mendacii, inquit, Dominus, nec junges manum tuam ut pro impio dicas falsum testimonium. Et paucis interjectis: Mendacium fugies. Rursus Propheta regius in ps. V: Odisti omnes qui operantur iniquitatem, perdes omnes qui loquuntur mendacium. [Col. 0331D] Sapiens quoque in Proverbiis (Cap. XX) , Suavis est homini panis mendacii, inquit, et postea os ejus implebitur calculo. Et Sapientiae I: Os quod mentitur occidit animam. Denique Ecclesiastici XVII: Noli velle mentiri omne mendacium. Quam sententiam latissime prosecutus est B. Augustinus in duobus illis ad Consentium libris, ubi neque pro servanda pudicitia, neque pro vita temporali tuenda, neque ulla omnino de causa adversus Priscillianistas (quorum erat illa sententia: jura, perjura, secretum prodere noli) mentiri licere ostendit. Et beatus Joannes Anachoreta, magnus ille propheta apud Palladium c. 43 Historiae Lausiacae, docet neque parvum, neque magnum mendacium esse fingendum, etiam humilitatis tuendae causa (id quod abbas Joseph cap. 21 et 22 hujus collationis permittit) , eo quod mendacium omne a malo sit, uti Joan. VIII dicitur. Sic etiam D. Justinus in Apologia secunda dicit Christianos mori malle quam semel mentiri. Ambrosius lib. II in Lucam, [Col. 0332A] circa initium libri: Os justi, inquit, nescit mendacium. Et B. Hieron. in Apolog. 1 contra Rufinum arguit Origenistas propter locum paulo ante ex lib. VI Stromat. a nobis adductum. Accedit B. Gregor. XVIII Moral. cap. 2, ubi etiam levissima mendacia dicit esse peccata. B. Isidorus quoque in lib. Synonymorum omne mendacii genus fugiendum esse definit. Et Innocentius papa ejus nominis tertius in Decretalibus, tit. de Usura, cap. Super eo, divini praecepti verbo constanter vetari affirmat, ne quis etiam pro alterius vita servanda mentiatur. Atque huic sanctioni pontificiae omnes theologorum scholae subscribunt in III Sentent. dist. 37 et 38 scribentes, qui non solum mendacium omne profitentur esse peccatum, verum etiam omne sive noxiam sive officiosam simulationem et fraudem esse vitium veritati contrarium, et ad mendacii crimen pertinere. Nam sive sermone sive quocumque facto vel laedendi vel juvandi studio quispiam mentiatur, mendax est et omne mendacium peccatum. Et Aristoteles in IV Ethicorum (Cap. 7) , [Col. 0332B] Mendacium, inquit, ex sese parvum est et fugiendum, verum autem omne bonum atque laudabile. Quod si ex se malum est et vituperabile mendacium, nullo igitur fine, nullave circumstantia bonum effici potest; ne tum quidem quando humilitatis vel pudicitiae ac salutis causa suscipitur; sicut furtum, rapina et similia peccata, si ad proximorum subventionem referantur, non propterea peccati rationem amittunt, quia ad finem honestum atque utilem ordinantur, eo quod in propria ratione malitiam includant, et, sicut philosophi loquuntur, habent convolutam malitiam. Jam vero quod attinet ad ea quae in ista collatione ex sententia Josephi abbatis scripsit Cassianus, ut rem totam compendio absolvamus, respondemus ex sententia S. Augustini totam mendaciorum multitudinem quae in divinis litteris contineri videntur, in duas classes dividi posse, in quarum priore statuendi sunt hi qui revera mentiti non sunt, tametsi mentiri videantur. Primum enim errat in eo abbas Joseph quod [Col. 0332C] sponsionis ac promissionis mutationem cum mendacio confundit, in hanc sententiam, ut quemadmodum consilium ac propositum licet mutare dum aliquid nobis melius ac sanius occurrit atque suggeritur, ita quoque mentiri licere asseveret. Nam sponsionem quidem etiam jurejurando confirmatam, praesertim in incauta et imprudens sit, absque ullius mendacii periculo licet mutare et corrigere. Unde B. Isidorus bene monet, ut in malis promissis rescindatur fides, sicut habetur 22, quaest. 4, cap. In malis. Hinc recte abbas Joseph cap. 8 istius collationis, Veniabiliter, inquit, immo et laudabiliter definitio incauta mutabitur, si ad salubriorem transeat partem; nec constantiae praevaricatio esse credenda est quoties sponsio vitiosa corrigitur, sed, temeritatis emendatio. Id quod deinde rationibus et exemplis ex divina Scriptura et aliunde allatis, nono, quarto decimo et vigesimo septimo capitibus confirmat. Verum sponsionis sive pactionis correctio non est mendacium, uti ipse existimavit; qui enim aliquid [Col. 0332D] promittit, si habeat voluntatem exsequendi id quod promittit, non mentitur quando promittit, quia non loquitur aliud quam facere intendit. Si autem non implet quod promisit, videtur quidem violare fidem, quia consilium et institutum mutat, potest tamen ex duplici causa correctio ista atque mutatio excusari. Priore, si promiserat id quod non licet, aut, cujus exsecutio divinae legi contraria est; qui enim promittendo peccat, corrigendo promissionem suam bene facit. Recte itaque David postquam temere jurasset se occisurum Nabal, rogatus et increpatus ab uxore sententiam et juramentum suum retractavit, intelligens se jurare non debuisse quod postea cernebat se facere non debere. Id quod bene annotavit B. Augustinus contra Mendacium cap. 9. Posteriore, si res ipsae, rerumque circumstantiae et conditiones mutatae sunt; ut enim recte dicit Seneca lib. IV de Beneficiis, c. 34 et 35, tenetur homo id facere quod promisit si omnia permaneant immutata: alioqui enim non fuit in promittendo [Col. 0333A] mendax, quia promisit quod habebat in mente; nec fuit infidelis non implendo, quia eaedem conditiones non exstant. Et ad hunc modum oportet apostolum Paulum a mendacio vindicare, quod non iverit Corinthum quo se iturum promiserat, quia propter supervenientia impedimenta ire prohibebatur (II Cor. I) . Nec aliter intelligendae sunt minae illae quibus Deus in Scripturis Ezechiae morte, Ninivitis subversionem et excidium, et peccatoribus diversa supplicia comminatus est, quas intuitu supervenientis poenitentiae illum legimus relaxasse ac remisisse: quae omnia hic abbas in confirmationem sententiae suae adducit cap. 15 hujus collationis, ut statuat licita esse mendacia, quasi vero Deus etiam, qui est prima et infallibilis veritas, absque ingenti blasphemia aliquando mentitus fuisse credi possit. Non distinxit igitur Auctor inter comminationem et affirmationem, item inter mendacium et propositi mutationem, qualis fuit illorum angelorum quos Moyses scribit prius noluisse ingredi domum ipsius Lot, sed postea precibus [Col. 0333B] illius adductos ut sententiam mutarent (Genes. XIX) . Quod deinde in cap. 8 simulationes et fictiones omnes putat esse mendacia, ipsosque apostolos asserit mendacio subinde usos fuisse, id quoque falsum est; quamquam enim B. Petrus, sicut paulo ante a nobis dictum est, in eo quod cibos discerneret, et similia quadam legis praecepta propter Judaeos observaret, simulatione sit usus, non tamen mentitus fuisse putandus est: Non enim mentimur nisi falsum aliquid intendamus; nec omne quod fingimus mendacium est, inquit Augustinus (Lib. II qu. Evang. c. 51) , sed quando defingimus quod nihil significat. Cum autem fictio nostra refertur ad aliquam significationem veram, non est mendacium; sed aliqua figura veritatis. Et profert argumentum simile in figuratis locutionibus, quales sunt metaphoricae, ironicae, hyperbolicae, antiphrasticae, in quibus fingitur quaedam res non ut asseratur vera, sed proponitur uti figura alterius quod asserere volumus. Ad hunc igitur modum [Col. 0333C] Christus in Evangelio finxit se longius ire, quia composuit motum suum quasi volentis ire longius; sive ad significandum quod ipse longe adhuc abesset a fide illorum, ut vult Gregorius (Hom. 23 in Evang.) , sive quia cum longius ad eis discessurus esset in coelum, per hospitalitatem quodammodo retinebatur in terra, quemadmodum exponit Augustin. lib. II quaest. Evang. cap. ult., et in lib. contra Mendacium cap. 13. Talis fuit et apostoli Petri simulatio, qui se Judaeum in Judaicis illis observationibus simulabat; non quod Judaeus esse aut haberi vellet, sed ne Judaei offenderentur, si una cum gentibus legis onera contempsisset. Similem quoque simulationem habuit et suscepit in se apostolus Paulus, quando Judaeis Judaeus, infirmis infirmus, his qui sine lege erant, quasi sine lege fuerit, et omnibus omnia factus est ut omnes lucraretur. Haec enim, teste B. Augustino (Epist. 9 ad Hieron.) , compassione misericordiae dicta sunt, non simulatione fallaciae. Fit enim tamquam aegrotus qui ministrat aegroto, non cum se febres habere [Col. 0333D] mentitur, sed cum animo condolentis cogitat quemadmodum sibi ministrari vellet, si ipse aegrotaret. Nam utique Judaeus erat, Christianus autem factus, non Judaeorum sacramenta reliquerat, quae convenienter ille populus et legitimo tempore quo oportebat acceperat. Ideoque susceperat ea celebranda, cum jam Christi esset apostolus, ut doceret non esse perniciosa iis quia ea vellent, sicut a parentibus per legem acceperant custodire, etiam cum Christo credidissent; non tamen in eis jam constituerent spem salutis, quoniam per Dominum Jesum salus illa quae illis sacramentis significabatur, advenerat. Quapropter non ideo Petrum emendavit, quod paternas traditiones observaret; quod si facere vellet, nec mendaciter, nec incongrue faceret, sed quoniam gentes cogebat judaizare: quod nullo modo posset, nisi ea sic ageret tamquam adhuc etiam post Domini adventum necessaria saluti forent; quod vehementer per apostolum Paulum veritas dissuasit. Nec [Col. 0334A] apostolus Petrus hoc ignorabat, sed id faciebat timens eos qui de circumcisione erant. Hucusque D. Augustinus. Quam sententiam etiam prosequitur in lib. contra Mendacium 12 et 13 capitibus, exponens multa similia loca Evangelii, quae mendacio patrocinari videntur: quibus annumerari debet factum apostoli Pauli quod urget abbas Joseph in cap. 20 hujus collationis, quo jussus est ab apostolo Jacobo et senioribus Ecclesiae Mosaicos ritus Jerosolymis observare, ne videretur legem contemnere aut improbare. Nam in hoc facto non usus et prava simulatione Apostolus; sed quod verus esset legis aemulator voluit indicare, quodque de lege non sentiret perperam aut perniciose, sed ejus observationem his qui ex Judaeis conversi erant esse liberam, gentibus autem nequaquam imponendam. Hinc B. August. in lib. de Mendacio cap. 5 excusat eumdem Apostolum a suspicione simulationis, quae illi imputari posset propter Timothei circumcisionem et alia quaedam Judaica sacramenta ab eo observata; et asserit eum [Col. 0334B] hoc fecisse ex libertate sententiae suae, qua praedicavit nec gentibus prodesse circumcisionem nec Judaeis obesse: ideoque et Timotheus, inquit, cum in praeputio vocatus esset; tamen quia de Judaea matre ortus erat, et ostendere cognatis suis debebat ad eos lucrifaciendos, non hoc se dedisse in disciplina Christiana, ut sacramenta illa quae legis veteris essent, abominaretur, circumcisus est ab Apostolo, ut hoc modo demonstraret Judaeis, non ideo gentes ea suscipere quia mala sint, et perniciose a patribus observata, sed quia jam saluti non necessaria propter adventum tanti sacramenti quod per tam longa tempora tota vetus illa Scriptura propheticis locutionibus parturivit. Minoris momenti sunt quae isthic afferuntur ex XVII Actorum Apostolicorum capite, aut ex Epistolis ad Romanos et Corinthios, in quibus etsi multa dicat et indulgeat Apostolus ex affectu misericordiae, nihil tamen habet in quo fallacis simulationis aut mendacii jure argui possit. Huc referri [Col. 0334C] possunt omnia bellica stratagemata, militares insidiae, caeteraeque medicorum et judicum simulationes quae, remoto omni falsitatis crimine, in sola veritatis occultatione consistunt. Nam in illo judicio Salomonis III Reg. I cap., quod abbas Joseph adducit in cap. 25, ad statuendam mentiendi licentiam; item in verbis Josephi patriarchae Gen. XLII, quae ille ad fratres suos non tam asserendo quam explorando et tentando locutus est, nullum mendacium continetur. Rursus, nec illi mentiti sunt, qui figurate, mystice ac prophetice locuti fuisse describuntur. Cujusmodi locutionis exemplum habemus in Jacob patriarcha, in illis verbis, Ego sum primogenitus tuus Esau, Non est enim hoc mendacium, inquit August. libr. contra Mendacium cap. 50, sed mysterium, Quae si mendacia dixerimus, omnes etiam parabolae, ac figurae significandarum quarumcumque rerum, quae non ad proprietatem accipiendae sunt, sed in eis aliud ex alio est intelligendum, dicentur esse mendacia: Quod absit omnino. Idem prosequitur Augustinus [Col. 0334D] quaestione 74 in Genes. et Ambr. lib. II de Jacob cap. 2 et Innocentius in cap. Gaudemus titulo de Divortiis. Verisimile etiam est ipsum Jacob non ignoravisse quod secundum divinam Providentiam quae illum ad primogenituram delegerat, vere primogenitus erat, et jure fratri suo antepositus. Id quod ex matre scire poterat, quae revelationem hujus mysterii divinitus acceperat. Non recte igitur abbas Joseph, cap. 12 et 17 hujus collationis, patriarcham Jacob asserit non solum pro mendacio suo nullam contraxisse damnationem aut reprehensionem, verum etiam perpetua benedictionis haereditate ditatum esse. De David quoque insaniam simulante (I Reg. XXI) , dubium non est quin, sicut alibi passim, ita hoc loco etiam Christi typum et figuram expresserit. Porro ii qui aliquid veri affirmantes, aliquid etiam quod verum esset utili silentio conticuerunt, ad hanc priorem quoque non mentientium classem [Col. 0335A] pertinent. Hoc enim dilucide docet B. Augustinus in commentario psalmi quinti enarrans verba illa: Perdes omnes qui loquuntur mendacium: Ne quis arbitretur, inquit, perfectum et spiritalem hominem, pro ista temporali vita, in cujus morte non occiditur anima, sive sua, sive alterius, debere mentiri. Sed quoniam aliud est mentiri, aliud est verum occultare; siquidem aliud est falsum dicere, aliud est verum tacere, ut si quis forte vel ad istam visibilem mortem non vult hominem prodere, paratus esse debet verum occultare, non falsum dicere, ut neque prodat, neque mentiatur, ne occidat animam suam pro corpore alterius. Ad quem modum Abraham patriarcha Genes. XII cap. quando Saram sororem suam esse dixit, non est mentitus; sed dicendo verum veritatem tamen aliquam subticuit. Erat enim soror ipsius non ex matre, sed ex patre, ut loquitur Scriptura; id quod recentiores nonnulli, inter quos est Cajetanus in Genesim, et Dominicus Soto lib. II de Justit. et Jur. qu. [Col. 0335B] 3 art. 8, proprie dictum accipiunt, quasi Sara non fuerit quidem uterina soror Abrahae ex eadem matre, sed ex eodem patre genita. Sed huic intellectui repugnant Josephus lib. I Antiq. cap. 14; D. Hieron. in quaest. super Genes., explicans caput undecimum, et Augustin lib. XVI de Civit. Dei cap. 19, et lib. XXII contra Faustum cap. 35, qui dicunt Saram non fuisse ejus sororem, si proprie loqui velimus, sed filiam fratris. Nam Genes. cap. XI, posteaquam dixerat Moyses Abrahamum et Nachor accepisse uxores, illum quidem Sarai, hunc Melcham, statim addit Melcham et Jescham filias fuisse Aram fratris Abrahae et Nachor. Jescham autem D. Hieronymus asserit fuisse Saram; non enim credibile est Scripturam prodidisse nomen patris Melchae et non Sarae. Sic existimat D. Augustin. lib. XVI de Civit. Dei cap. 12. Deinde propriam sororem accipere uxorem natura penitus abhorret, usque adeo ut Levitici XX occidi jusserit Dominus illum qui sororem, sive ex patre, sive ex matre, accepisset uxorem. Est vero divinis [Col. 0335C] litteris familiare avos vocare patres, nepotes filios, et consanguineos fratres; sicut Danielis V cap. Nabuchodonosor vocatur pater Balthasaris, cujus avus erat, quemadmodum scribit in illum locum S. Hieronymus. Et Lot in Genesi (Cap. XIII) vocatur frater Abrahae, cum tamen ex cap. XI constet ipsum fuisse filium fratris Abrahae. Rursus Tobias junior cap. VIII libri Tobiae dicit quod non luxuriae causa sororem suam acceperit uxorem, quae tamen non erat proprie soror. Quapropter in eamdem plane sententiam accipiendum est, Saram fuisse sororem Abrahae, quia consanguinea erat, et fratris sui filia. Aliquid ergo veri tacuit, inquit Augustinus, non falsi aliquid dixit Abraham, quando tacuit uxorem, dixit sororem. Hoc et filius ejus fecit Isaac: nam et ipsum novimus propinquam suam conjugem fuisse sortitum. Quod vero idem Abraham cap. XXII Geneseos, immolaturus filium, ad pueros suos dicebat, Exspectate hic cum asino, ego autem et puer illuc usque properantes, postquam adoraverimus, revertemur ad vos; D. Ambrosius [Col. 0335D] lib. I de Abraham cap. 8 sic exponit, ut fateatur eum illic fuisse mentitum dissimulando, et simul etiam prophetasse, sicut fecit Caiphas, qui nesciens prophetavit; atque ita eadem verba putat fuisse mendacium uti ab Abrahamo proferebantur, et prophetiam quantum a Deo dirigebantur. Rectius tamen mea sententia. B. Augustinus sermone 72 de Tempore et lib. II Retract. cap. 22 negat in his verbis Abrahamum fuisse mentitum: Credebat enim Deum statim a morte excitaturum fuisse Isaac, si eum immolasset, atque ita se una cum illo ad pueros reversurum; juxta illud quod Apostolus de illo dicit in Epistola a Hebr.: Fide obtulit Abraham Isaac filium suum, arbitrans quod a mortuis suscitare potens est Deus.

In secunda classe (Cap. 11) reponimus eos de quibus dubitare non licet quin mentiti fuerint: quomodo mentitus est David coram Achimelech sacerdote [Col. 0336A] (I Reg. XXI) . Rex Hieu sive Jehu cum sacerdotibus Baal (IV Reg. X) , Raab pro exploratoribus Judaeorum (Josuae I) , Chusi ad Absalom pro salute regis David (I Reg. XVII) , Judith ad Holophernem (Judith. XI) , obstetrices Hebraeorum (Exod. I) , Thamar (Genes. XXXVIII) , et complures alii. Verum ex horum facto et mendacio neutiquam efficitur licita esse mendacia. Non omnia enim, inquit Augustinus lib. II contra Mendacium cap. 9, quae a sanctis vel justis viris legimus facta, transferre debemus in mores; sed etiam hinc discere quam late pateat, et ad quod usque perveniat, quod Apostolus ait (Galat. VI) , Fratres, etsi praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spiritales estis, instruite hujusmodi. Praeoccupationes enim sunt istae, in quibus delinquitur, dum quid faciendum sit, aut ad horam non videtur; aut qui viderit, vincitur; ut scilicet fiat peccatum, cum vel latet veritas, vel compellit infirmitas. Quamquam enim divina Scriptura haec mendacia [Col. 0336B] recenseat, nusquam tamen ea laudat vel approbat. Nam illos ipsos quidem qui mentiti fuerunt nonnumquam laudatos et bonis temporalibus a Deo cumulatos legimus; nullo modo tamen aestimare licet, remuneratam sive laudatam in eis fuisse fallaciam sive mendacium; sed pietatem, charitatem, et fidem qua complexi sunt illos, pro quibus mentiri non timuerunt, quemadmodum prolixe et erudite prosequitur B. Augustinus contra Mendacium cap. 14, 15, 16 et 17. Quocirca perperam Collator iste (Cap. 17) censet Raab meretricem mendacii sui merito populo Dei annumeratam, aut genealogiae Christi a Matthaeo insertam fuisse; vel patriarcham Jacob propter mendacium suum Domini benedictione ditatum fuisse, sicut latissime notatis capitibus prosequitur Augustinus.

Praeter enumerata divinae Scripturae testimonia et exempla quae Auctor adducit ad statuendam mentiendi licentiam, cavendae sunt in hac ipsa collatione sententiae aliquot perniciosae, quas hic ex ordine [Col. 0336C] subjiciemus.

Prima est: Mendacio tamquam elleboro utendum esse, quod sumitur imminente aliquo exitiali morbo (Cap. 7 et 19) . Corporis quidem salus et vita mendacio subinde servatur: at quia ex sese pravum est, idcirco nulla ei vis inest animum medendi; sed quacumque tandem causa adhibeatur, nocumentum ei infert, dicente Scriptura, Os quod mentitur occidit animam.

Secunda: Quando grave aliquod imminet de veritatis confessione discrimen, tunc mendaciorum sunt recipienda perfugia; ita tamen ut reatu humilis conscientiae salubriter mordeamur (Cap. 17) . Quod non est aliud dicere, quam facienda esse mala, ut veniant bona.

Tertia: Deum non respicere nec aestimare vocalem sive externam veritatis confessionem, sed intimam tantummodo cordis pietatem (Ibidem et alibi passim ). Repugnat Apostolus, qui dicit, Corde credi ad justitiam, [Col. 0336D] ore autem fieri confessionem ad salutem. Et regius propheta psalmo XIV ab homine justo utrumque requirit: ut et veritatem loquatur in corde suo, nec agat dolum in lingua sua.

Quarta: Per mendacium potuisse quosdam justificari (Ibidem) . Absit a Christianis mentibus ut credant justitiam mendacio comparari. Non enim est justitia ubi dolus regnat vel falsitas.

Quinta: Charitate excusari mendacium si ad servandam alterius vitam, vel propriam aut alienam pudicitiam, vel propter magnum aliquod bonum suscipiatur. Nam Sapiens dicit eruendos eos qui ducuntur ad mortem. Et Apostolus: Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius (Cap. 19) . Rectius B. Augustinus in libris de Mendacio et contra Mendacium, docet ita studendum esse alienae saluti, ut propriam tamen non postponamus. Si quis, inquit, ad te confugerit qui mendacio tuo possit a morte liberari, non es mentiturus; os enim quod mentitur, occidit animam, [Col. 0337A] etc. Eruendi itaque sunt quidem qui ad mortem ducuntur, sed non per vias obliquas, per furta, per fornicationes, per mendacia, aut quaecumque alia peccata. Nam per haec non promovetur charitas, sed violatur.

Sexta: Veritas quibusdam nocuit, et profuit mendacium. Nam Doeg Idumaeus cum apud Saulem prodidisset factum sacerdotis Achimelech, pro hac veritate eradicari meruit de terra viventium, ut dicitur in ps. LI, in qua terra Raab meretrix pro mendacio cum sua cognatione plantata est Samson quoque proditae veritatis justas tulit poenas (Cap. 20) . De Raab diximus illa non esse remuneratum mendacium, sed pietatem et fidem in exploratores urbis et terrae Jerichontinae. Nec refert quod veritatis confessio, si incaute et imprudenter facta sit, quibusdam male cesserit. Illos enim non tam veritas ejusve confessio quam imprudentia qua usi sunt, in discrimen adduxit. In martyribus autem confessio veritatis, quamquam temporale [Col. 0337B] nocumentum eis attulerit, non propterea infelices fuisse putandi sunt; sed hoc eis ad gloriam cessit, et ad sempiternam victoriam atque salutem.

Septima: Qui mirabilia virtutum suarum, vel proprios actus, quos necesse erat ad instructionem juniorum in collatione proferri, sub aliorum solebant colorare personis, quid aliud possumus quam apertum super his judicare mendacium? Ad quod etiam nos suo magisterio doctor gentium evidenter instituit; qui revelationum suarum magnitudinem ex alterius maluit proferre persona dicens: Scio hominem in Christo, sive in corpore, etc. (Cap. 24) . Frivolum plane argumentum; nam qui in tertia persona de se loquitur non propterea mentitur, nihil enim falsi enuntiat, quamquam aliquid veri taceat. Veritatem autem silentio premere, non est mentiri, sicut ante dictum est, nisi falsitas aliqua misceatur.

Octava: Humilitatis causa mentiendum esse, ut ne quis etiam interrogatus prodat aliis proprias virtutes, et ne prodendo jactantiam noxiae vanitatis incurrat [Col. 0337C] (Cap. 21, 23 et 24) . Hanc sententiam damnat B. Augustinus in haec verba: Cum humilitatis causa mentiris, si non eras peccator antequam mentireris, mentiendo efficeris quod vitaras: veritas autem ipsa in te non est, nisi te ita dixeris peccatorem, ut etiam esse cognoscas; veritas autem ipsa est, ut quod es dicas. Nam quomodo est humilitas ubi regnat falsitas? Plura videre est apud Gratianum 22, quaest. 2, Cum humilitatis, qui est canon nonus, et seq. Nec movet nos argumentum Josephi abbatis quod habet in cap. 21 hujus collationis; affert enim illic testimonia evangelica, quibus vetat Dominus ne velimus videri jejunantes. Et rursum: Nesciat sinistra tua quid faciat dextera. Quam objectionem bene dissolvit B. Gregorius homil. 11 super Evangelia: Inventus thesaurus, inquit, absconditur ut servetur, quia studium coelestis desiderii a malignis spiritibus custodire non sufficit, qui hoc et ab humanis laudibus non abscondit.

In praesenti etenim vita quasi in via sumus, qua ad [Col. 0337D] patriam pergimus. Maligni autem spiritus, quasi quidam latrunculi iter nostrum obsident. Depraedari ergo desiderat qui thesaurum publice portat in via. Hoc autem dico, non ut proximi opera nostra bona non videant, cum scriptum sit, Videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est, sed ut per hoc quod agimus laudes exterius non quaeramus. Sic autem sit opus in publico, quatenus intentio maneat in occulto, ut et de bono opere proximis praebeamus exemplum, et tamen per intentionem qua soli Deo placere quaerimus semper optemus secretum. Hactenus ex Gregorio. Qui ergo de virtute quam habet, aut de bono aliquo opere a se admisso interrogatus, veritatem confitetur, nec in eo sibi placet, sed Deo fert acceptum, illique gloriam omnem ascribit, non peccat in illam legem: Nesciat sinistra tua quid faciat dextera, quae de sola intentione ac proposito animi nostri disponit ac praecipit.

Has sententias Josephi abbatis videtur Joannes [Col. 0338A] Cassianus ita commemorasse, ut sese quoque de iis non immerito suspectum nobis reddiderit. Nam et sub finem collationis ita loquitur: Hac beatissimi Joseph institutione atque doctrina velut divino oraculo confirmati, in Aegypto residere maluimus, etc. Et quod magis ad rem facit, in lib. VI Institutionum de Archebio abbate scribens (Cap. 37) , dicit illum religiosa circumventione et charitatis mendacio apud fratres usum fuisse. Quae locutio non aliud sonare videtur quam quod servandae charitatis gratia, et ad juvandos alios mendacia recte adhibeantur, id quod hactenus ostendimus non licere. Immo nullum est omnino charitatis mendacium; non enim pugnant charitas et veritas, sed contra potius charitas mendacio et falsitati inimica est.

Quod denique in ultimo cap. istius collationis septimae decimae vetat abbas Joseph ne monachus quidquam definiat, aut quidquam certi statuat de observandis corporalibus exercitationibus, utpote de irremisso jejunii rigore, de vini, sive olei, sive carnium [Col. 0338B] perpetua abstinentia, de progressu cellulae penitus cohibendo, de lectionis seu meditationis incessabili jugitate, non est intelligendum de his quae solemni voto in religionibus subinde promittuntur, nam hoc licet in approbata religione; sed de his quae quisque monachus privata quadam temeritate apud se spondet, quae res uti imprudentiae, ita periculi plena est.

Quis est qui non possit suppliciter dicere, Peccatum meum cognitum tibi feci et injustitiam meam non operui? ut per hanc confessionem etiam illud confidenter subjungere mereatur, Et tu remisisti impietatem cordis mei. Quod si, verecundia retrahente, revelare peccata tua coram hominibus erubescis, illi quem latere non possunt confiteri ea jugi supplicatione non designas, ac dicere: Iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper; tibi soli peccavi, et malum coram te feci, qui et absque [Col. 0338C] ullius verecundiae publicatione curare, et sine improperio donare consuevit.

(Annot. 22.) Similia loca complura videre est apud D. Chrysostomum Joannis Cassiani praeceptorem, homil. 2 in Psalmum L, homil. 4 de Lazaro in cap. VI Lucae, homil. de publicano in cap. XVIII Lucae, homil. 1 in cap. XII Epist. ad Hebr., homil. de poenitentia et confessione, homil. 8 de poenitentia, et homil. 5 de incomprehensibili natura Dei: quae loca Lutherani una cum Calvino c. 9 Institutionis adducant adversus sacramentalis confessionis necessitatem. Sed perperam et imperite; non enim loquuntur Chrysostomus et Cassianus de secreta et auriculari confessione, quae sacerdotibus fiat, et sacramenti poenitentiae pars est. Sed hoc solum dicere volunt, quod non sit ad salutem necessaria illa theatralis et publica confessio, quae in publica poenitentia olim fiebat, quando poenitens ceu in theatro coram episcopo, sacerdotibus, et populi multitudine crimen [Col. 0338D] aliquod enorme confitebatur. Ad hanc igitur confessionem eos qui occulte deliquerant, D. Chrysostomus adigere noluit, tum quod non judicaret omnia occulta peccata publicanda esse, tum quod circa haec ipsa tempora publica confessio metu furentis populi a Nectario Constantinopolitano episcopo ipsius Chrysostomi praedecessore abrogata esset; idque propter matronam quamdam a diacono sub confessionis praetextu compressam, sicut refert Zozomenus lib. IX Hist. Tripart. cap. 35.

Sic et David praecepta Legis cognovimus supergressum, qui praecipiente Moyse ut inimicis talio redderetur, non solum hoc non fecit, verum etiam dilectione complexus est persequentes, et pro his Domino pie supplicans, etiam lugubriter flevit, et ultus est interfectos.

(Annot. 23.) Videtur alludere ad secundi libri Regum [Col. 0339A] caput primum, ubi refert divina Scriptura, quod Saule, Jonatha et multis aliis in praelio Philistinorum interfectis, eaque re ad aures ipsius Davidis perlata, David sciderit vestimenta sua, omnesque viri qui erant cum eo, et planxerunt, et fleverunt, et jejunaverunt in die illa usque ad vesperam super Saul et super Jonatham filium ejus et super populum Domini, et super Domum Israel, eo quod corruissent gladio. Puerum vero Amaleciten qui haec nuntiabat, interfici jussit, eo quod manum suam misisset in Christum Domini. Erat haec eximia quaedam Davidis in Saulem hostem suum pietas, qua illi semper pepercit, rogavit pro eo Dominum, et pro mortuo lacrymatus est, et jejunavit. Quod vero Theonas abbas de lege talionis dicit, illam a Moyse praeceptam esse, non sic intelligas velim hanc praeceptionem ad omnes pertinuisse, ita ut cuique laeso permissum fuerit tantumdem damni inferre ei a quo laesus esset, quantum passus fuisset; sed ad judices lex illa pertinebat, qui in Republ. juxta Philosophi [Col. 0339B] sententiam (Arist. l. V Ethic. c. 4) sunt veluti medium et justum quoddam animatum, ea quae inaequalia sunt ad aequalitatem redigentes. Nam in cap. XXI Exodi ubi lex ista decreta est, praescribitur norma quaedam certa, quam judices in puniendis delictis sequi debeant. Sic enim habet illius capitis initium, Haec sunt judicia quae propones eis, etc. Et Levit. XXIV, paulo post repetitam talionis legem subdit Dominus Deus, Aequum judicium sit inter vos, sive peregrinus sive civis peccaverit. Denique in Deuteronomio (Cap. XIX) praecipit Dominus ut penes judices et sacerdotes sit poenae istius definitio; qui cum invenerint falsum aliquem testem dixisse contra fratrem suum mendacium, reddent ei sicut fratri suo facere cogitavit. At Judaei, ac potissimum Scribarum et Pharisaeorum schola, ad omnes etiam privatos homines legem hanc extendebat, quasi quilibet illorum posset a proximo suo, si ab illo laesus esset, hanc talionis poenam exigere. Huic porro pravae illorum [Col. 0339C] opinioni occurrens Christus apud Matthaeum (Cap. V) , hortatur ne vindictam ullam a fratribus expetamus, sed ut percutienti dexteram maxillam parati simus etiam alteram, si opus est, percutiendam offerre. Audistis, inquit, quia dictum est, oculum pro oculo, et dentem pro dente; ego autem dico vobis non resistere malo. In quibus duabus sententiis, inquit Augustinus (Contra Adimantum c. 8) , duorum Testamentorum differentia demonstratur, sed amborum tamen ab uno Deo constitutorum. Nam quoniam primo carnales homines ardebant multo amplius se vindicare quam erat illa injuria de qua querebantur, constitutus est eis primus lenitatis gradus, ut injuriae acceptae mensuram nullo modo dolor vindicantis excederet. Sic enim et donare aliquando posset injuriam, qui eam primo non superare didicisset. Unde Dominus jam per Evangelii gratiam ad summam pacem populum deducens, huic gradui superaedificavit alterum, ut qui jam audierat non ampliore vindictam quam quisque laesus esset reddere, placata mente totum se donare gauderet. Quod etiam [Col. 0339D] in illis veteribus libris Propheta praedicat, dicens: Domine Deus meus, si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala (Ps. VII) . Et alius Propheta dicit de hujusmodi viro patiente injurias, et lenissime tolerante: Dabit percutienti se maxillam, saturabitur opprobriis (Thren. III) . Ex quo intelligitur et mensuram vindicandi recte carnalibus constitutam, et omnimodam injuriae remissionem non antum in novo Testamento esse praeceptam, sed longe ante in veteri praenuntiatam. Eamdem sententiam prosequitur idem Augustinus lib. XIX contra Faustum cap. 25. Quis, inquit, facile contentus est tantum rependere vindictae quantum accepit injuriae? Nonne videmus leviter laesos homines moliri caedem, sitire sanguinem, vixque invenire in malis inimici unde satientur? Huic igitur immoderatae ac injustae ultioni, lex justum modum figens poenam talionis instituit, hoc est, ut qualem quisque intulit injuriam, tale supplicium rependat; [Col. 0340A] quod non fomes, sed limes furoris est, non ut id quod sopitum erat hinc accenderetur, sed ne id quod ardebat, ultra extenderetur; imposita est enim justa vindicta quae juste debetur ei qui passus fuerit injuriam. Quod autem debetur, etsi benigne remittitur, non tamen inique repetitur. Itaque cum peccet qui immoderate vult vindicari, non autem qui vult juste vindicari, remotior est a peccato qui omnino non vult vindicari, et ideo subdit: Ego autem dico vobis non resistere malo. In eamdem sententiam B. Hieronymus enarrans hunc D. Matth. locum, ita scribit: Dominus noster vicissitudinem tollens, truncat initia peccatorum; in lege namque culpa emendatur, hic peccatorum auferuntur exordia. Haec ille. Lex igitur illa quae talionem praecipiebat, judicibus data erat, ut juxta illius praescriptum justa fieret compensatio; non enim licebat laeso ei a quo laesus erat talionem reddere, sed judex qui poenam hanc decernebat, idem et exigebat.

[Col. 0340B] Non ergo Christus ad excelsa virtutum fastigia quemquam praecepti necessitate constringit, sed liberi arbitrii provocat potestate et salubritate consilii et desiderio perfectionis accendit.

(Annot. 24.) Provocat quidem Christus liberi arbitrii vires; sed nos non sequimur neque paremus vocati, nisi ex munere ipsius Dei. Nam ipse tangit corda nostra, movet, excitat, inclinat, et facit ut ambulemus in praeceptis ipsius; nec tantum in praeceptis sive jussionibus, verum etiam in consiliis evangelicis suscipiendis, quae quo sunt excelsiora sublimioraque, eo ampliore gratia Dei, ut impleantur, indigent. Sed haec late prosecuti sumus in tertia decima notatione; idcirco brevitati hoc loco studebimus, lectorem ad eum locum remittentes. Multa si quidem hujuscemodi loca passim occurrent, e quibus nos quaedam tantummodo indicabimus. In quibus illud semper lectorem meminisse volo, quod in tertia annotatione a nobis dictum est, nimirum abbates [Col. 0340C] istos non loqui de iis qui divinae gratiae prorsus expertes sunt, sed de his quos inhabitans spiritus moderatur, et ad bonum semper invitat, nec umquam otiosos esse patitur: atque ita non excluditur nec ulla injuria fit gratiae Dei, quae semper cooperari intelligenda est. Similis locus est in septimi capitis principio in illis verbis: In nostra situm est potestate utrum sub Evangelii gratia, an sub Legis velimus terrore consistere, quod, excluso Dei adjutorio, haereticum et falsum est.

Si ego, inquit beatus Theonas, te abstrahere a morte non possum (alloquitur uxorem suam), nec tu me separabis a Christo; tutius est autem mihi cum homine quam cum Deo habere divortium. Aspirante itaque gratia Dei, definitionis suae exsecutionem instanter aggressus est, nec intepescere per aliquam moram desiderii sui passus est ardorem; nam confestim omni mundana facultate nudatus, ad monasterium pervolavit.

[Col. 0340D] (Annot. 25.) Etsi factum istud abbatis Theonae, quo post lapsum quinquennii tempus (quo cum sua conjuge in matrimonio vixerat) ad monasterium reclamante uxore confugit, a Patribus Aegypti adeo non sit reprehensum, ut ipse quoque propter varias animi sui dotes, et apostolicarum signa virtutum ac prodigiorum, in diaconiae munere multis aliis summis ac sublimissimis viris praelatus sit, quemadmodum scribit Cassianus cap. 10 hujus collationis, nullo modo tamen trahendum est in exemplum; nam canones omnes repugnant: non enim potest Deo accepta esse stulta et fallax promissio, qua quis rem non suam offert, sed quae in alterius est potestate. Ideoque si vir sui corporis potestatem non habet, secundum Apostoli sententiam, sed mulier; et vicissim mulier non habet sui corporis liberam potestatem, sed vir- non potest ergo vinculum conjugale, quod per supervenientem [Col. 0341A] carnis copulam, et per mutuam corporum traditionem consummatum perfectumque est, nisi sola corporis morte dissolvi, nec potest alter in alterius praejudicium continentiae votum Deo nuncupare. Hinc rursus Apostolus ad Romanos (Cap. VII) : Quae sub viro est mulier, vivente viro, inquit, alligata est legi (nempe connubii), si autem mortuus fuerit vir ejus, soluta est a lege, ut non sit adultera, si fuerit cum alio viro. Porro si matrimonium contractum quidem sit per mutuum consensum aliaque omnia quae ad hujus sacramenti perfectionem necessaria esse Tridentina synodus definivit, nondum autem accessit carnalis copula per quam uterque suum corpus in alterius transferat potestatem, manet adhuc libertas illa ad vota sanctiora etiam invito altero transeundi; quamquam secus opinatus sit Erasmus Roterodamus, qui prioris Epistolae ad Corinthios caput septimum enarrans, putat non debere sponsum sua sponsa fraudari propter approbatae religionis ingressum. At contra sacri canones definiverunt, quemadmodum [Col. 0341B] videre licet cap. Verum de Convers. conjugatorum, et cap. Ex publico, et 27, q. 2, ex Eusebio, et ex Nicolao, can. Scripsit, ut omittamus exempla Macarii, Alexii, et aliorum quos legimus celebratis nuptiis ante matrimonii consummationem castitatis voto sese astrinxisse. Quod etiam de D. Joanne Evangelista quidam senserunt, quem asserunt e mediis nuptiis a Christo ad apostolatus honorem evocatum atque evectum fuisse. Si vero post consensum commixtio et mutua corporum traditio fuerit consecuta, tollitur ista libertas, ut neuter sine alterius voluntate religionem ingredi aut profiteri queat. Quemadmodum enim spiritalis illa et prior copula, quae per mutuum consensum in ipsius sacramenti susceptione efficitur, per solum religionis ingressum, qui est velut mors quaedam spiritalis dirimitur; ita carnalis copula et corporum commixtio, sola corporis morte dissolvi potest, nisi forte ex mutuo consensu uterque conjux religionem velit profiteri. Hinc recte B. Augustinus [Col. 0341C] in psal. CXLIX: Si dicat vir, inquit, Continere jam volo, Nolo autem, uxor; non potest. Quod enim tu vis, illa non vult. Numquid per continentiam tuam illa debet fieri fornicaria? Si alii nupserit te vivo, adultera erit. Non vult tali lucro Deus tale damnum compensari. Redde debitum, et si non exigis, redde. Pro sanctificatione perfecta Deus tibi computabit, si non quod tibi debetur exigis, sed reddis quod debes uxori (33, quaest. 5, can. Si dicat vir) . Rursus epistola 199, ad Editiam ( Can. Secundum verba): Secundum verba Apostolica etiam si vir continere voluisset, et tu noluisses, debitum tibi reddere cogeretur. Et epist. 43 ( Can. Una sola): Una sola causa esse potest qua te ad id quod vovisti non modo non hortaremur, sed etiam prohiberemus implere, si forte tua conjux hoc tecum suscipere animi vel carnis infirmitate recusaret. Nam vovenda talia non sunt a conjugatis, nisi ex consensu et voluntate communi; et si praepropere factum fuerit, magis est corrigenda temeritas, quam persolvenda promissio. [Col. 0341D] Non enim Deus exigit si quis ex alieno aliquid voverit, sed potius usurpare vetat alienum. Hucusque ex Augustino: qui alibi etiam (Lib. I de Adul. Conjugiis c. 2) hanc sententiam apostoli Pauli auctoritate corroborat; nam I Cor. VII, non vult conjuges se invicem fraudare carnali debito, nisi ad tempus, ut vacent orationi, idque ex mutuo consensu. Et iterum revertimini, inquit, ne tentet vos Satanas propter incontinentiam vestram. Accedit ad jam dicta Remensis concilii auctoritas (33, quaest. 5) , in quo decretum est, ut is qui uxorem suam velari permisserit, aliam non accipiat, sed similiter convertatur. Et S. Gregorius l. V epist. 49, ad Urbicum abbatem: Quia Agatho praesentium lator in monasterio dilectionis tuae converti desiderat, hortamur ut cum omni eum dulcedine dilectioneque suscipias. Quem tamen ita suscipiendum esse cognosce, si et uxor ipsius similiter converti voluerit. Nam cum unum utrorumque corpus conjugii copulatione sit factum incongruum est partem converti, et partem [Col. 0342A] in saeculo remanere. Praeterea Alexander III Exonensi episcopo scribens de conversione conjugatorum cap. 4 (Vide etiam ibid. c. 8, Uxoratus, et c. 13 Ad apostolicam) : Cum sis, inquit, praeditus scientia litterarum, ignorare non debes sanctorum Patrum esse constitutioni contrarium, ut vir uxore sua, aut uxor viro ejus non assumente religionis habitum, debeat religionem intrare. Ad monasterium converti desiderans, prohibetur suscipi, nisi uxor ejus pariter convertatur. Nam cum unum utrorumque corpus conjugii copulatione sit factum, incongruum est partem converti, et partem in saeculo remanere. Inde est quod auctoritate apostolica prohibemus ne in episcopatu tuo virum vel uxorem, nisi uterque ad religionem migraverit, transire permittas. Verum si uxor ita senex est et sterilis, quod sine suspicione possit esse in saeculo, dissimulare poteris, ut ea in saeculo remanente et castitatem promittente ad religionem transeat vir ejus. Nec refert, quod canones isti multo post Theonae abbatis et Cassiani tempora [Col. 0342B] editi sunt, cum matrimonium consummatum, ex sua conditione et natura, non autem ex pontificia habeat auctoritate, quod dissolvi nequeat. Cujus vinculi tres potissimum causae sunt: primum enim sacramenti ratio impedit ne possit ullo modo dirimi; unde Eugenius pontifex in synodo Florentina: Tertium bonum, inquit, est indivisibilitas matrimonii, propter hoc quod significat indivisibilem conjunctionem Christi et Ecclesiae. Quamvis autem ex causa fornicationis liceat tori separationem facere, non tamen aliud matrimonium contrahere fas est, cum vinculum legitime contracti matrimonii perpetuum sit. Sic etiam Apostolus Ephes. V: Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo et Ecclesia. Eamdem rationem subinde urget B. August. de Bono Conjugali cap. 7, lib. V contra Julian. cap. 9 lib. I de Nuptiis et Concupisc. cap. 10 et 21. Altera ratio sumitur ex lege quam Deus in paradiso primis hominibus praescripsit (Genes. II) , et quam Christus apud Matthaeum repetit et confirmat, cum ait (Cap. 19) : Propter hoc [Col. 0342C] relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Itaque jam non sunt duo, sed una caro. Quod ergo Deus conjunxit, homo non separet. Ad hanc legem respexit Apostolus I Cor. VII; His, inquit, qui matrimonio juncti sunt praecipio non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere; quod si discesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari. Hanc quoque legem urget B. August. in libris ad Pollentium de Adulterinis Conjugiis, et cap. 7 libri de Bono Conjugali, ubi hanc legem vocat divinam regulam. Denique insolubile est conjugium ex ipsa lege naturae, id quod illa Christi interrogatio videtur insinuare, quae est apud Matthaeum: Non legistis, inquit, quia qui fecit ab initio, masculum et feminam fecit eos; ac si dicat, ideo sic condit Deus naturam in gemino illo sexu, ut ex ipsius naturae constitutione intelligeretur non posse matrimonium ulla ratione dirimi aut dissolvi. Hinc B. Hieron., enarrans hunc Matthaei locum, dicit Christum legem naturalem [Col. 0342D] in testimonium adduxisse. Nisi enim ab ipsa lege naturae, et ex primaeva creatione vinculum istud humanae naturae insitum fuisset, sed tantum ex constitutione aliqua posteriore obligaret, non stringeret igitur ethnicos et infideles; quod falsum est: nam Innocentius cap. Gaudemus, titulo de Divortiis, ethnicis repudium esse illicitum, ipsosque cum prima uxore permanere debere, affirmat. Hinc apud gentes et praesertim apud Romanos vitio vertebatur si quis conjugem repudiasset: nam Spurio Carbilio qui quingentis viginti tribus annis ab Urbe condita uxorem repudiavit, id vitio datum fuit, uti Aulus Gellius lib. IV cap. 3 auctor est, et Valerius Max. lib. II cap. 1. Hujus enim Spurii exemplo complures alii Romani levissimis de causis conjuges repudiabant, quemadmodum scribit Plutarchus in Romanis Problematibus. Nec verisimile etiam est Judaeis umquam licitum fuisse repudium, quemadmodum hic ad suae voluntatis confirmationem et excusationem asserit Theonas [Col. 0343A] (Cap. 9) ; sed propter duritiam cordis ipsorum impune tantummodo permissum erat ut uxores dato libello repudiarent. Fuit autem hic error scribarum et pharisaeorum, sicut apud Matthaeum videre licet, quod repudium tempore legis licitum fuisse crederent; quod etiam senserunt Durandus, Petrus de Palude, Scotus in Sententias Magistri scribentes, et Alphonsus Tostatus Abulensis episcopus Matthaeum enarrans. Verum cum hac sententia pugnat ipse Christus apud Matthaeum. Dictum est, inquit (Cap. V) , Quicumque dimiserit uxorem suam, det ei libellum repudii (Deut. XXIV) ; ego autem dico vobis, quia omnis qui dimiserit uxorem suam, excepta fornicationis causa, facit eam moechari; et qui dimissam duxerit, adulterat. Si adulterat qui dimissam duxerit, non est igitur ipsa dimissio sic licita, quasi per eam conjugium dissolvatur. Rursus apud eumdem Matthaeum tentantibus Dominum Pharisaeis et percunctantibus anne liceret quacumque ex causa dimittere uxorem? respondet: Non legistis quia qui fecit ab initio, masculum [Col. 0343B] et feminam fecit eos? et dixit, Propter hoc dimittet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Itaque jam non sunt duo, sed una caro. Quod ergo Deus conjunxit, homo non separet. Rursum interrogant: Quid ergo Moyses mandavit dari libellum repudii et dimittere? Ait illis, Quoniam Moyses ad duritiam cordis vestri permisit vobis dimittere uxores vestras: ab initio autem non fuit sic (Matth. XIX) . Ac si diceret: Moyses quidem praecepit dari libellum ante dimissionem, in quo dimittendae uxoris accusatio scriberetur; ipsam autem dimissionem et repudium non praecepit, quamquam non puniverit propter duritiam vestram. Ab initio autem non fuit sic; quia alia fuit Dei voluntas, et aliud institutum in paradiso: id quod magis inviolatum servari conveniebat. Sed et ipsa lex Moysis quae est in Deuteronomio (Cap. XXIV) , palam arguit ipsum Moysen adeo non praecepisse repudium, ut etiam fateatur eam quae repudiata est non esse liberam aut solutam a lege viri, sed [Col. 0343C] pollui si misceatur alteri. Si acceperit homo uxorem, inquit, et habuerit eam, et non invenerit gratiam ante oculos ejus propter aliquam foeditatem scribet libellum repudii, et dabit in manu illius, et dimittet eam de domo sua. Cumque egressa alterum maritum duxerit, et ille quoque oderit eam dederitque ei libellum repudii, et dimiserit de domo sua, vel certe mortuus fuerit, non poterit prior maritus recipere eam in uxorem, quia polluta est, et abominabilis facta coram Domino. Et S. Jeremias cap. III: Vulgo dicitur, inquit, Si dimiserit vir uxorem suam, et recedens ab eo duxerit virum alterum, numquid revertetur ad eum ultra? numquid non polluta et contaminata erit mulier illa? Si polluta, contaminata, et abominabilis est ejusmodi mulier, non erat igitur soluta a lege et vinculo prioris mariti, nec legitimae erant secundae nuptiae quas dato repudii libello contraxerat. Hanc sententiam amplectuntur D. August. contra Faustum lib. XIX cap. 26, Chrysostomus in V et XIX Matth. cap., et D. Hieronym. [Col. 0343D] in cap. XIX Matth. Minus momenti habent rationes aliae quas adducit iste Theonas: nam verba illa quibus Dominus patrem, matrem, uxorem, aut filios, aut agros relinquentibus centuplum promittit in hoc saeculo, et in altero vitum aeternam (Matth. XIX) , non ita sunt accipienda, inquit Chrysost. hunc locum enarrans, ut per eas nuptiae intelligantur divellendae aut dirimendae, nisi forte cum utriusque conjugis consensu. Et B. Augustinus (Epist. 89 quaest. 4) : In iis quae Dominus dimittenda mandavit, etiam uxor commemorata est, inquit, quam nullis humanis legibus licet vendere, Christi autem legibus nec dimittere, excepta causa fornicationis. Quid sibi ergo volunt ista praecepta? Non enim possunt inter se esse contraria, nisi quia occurrit aliquando necessitatis articulus, ubi aut uxor dimittatur aut Christus; ut alia omittam, si ipsi uxori maritus displicuerit Christianus eique proposuerit aut a se divortium, aut a Christo. Hic ille quid eligat, nisi Christum, et dimittat uxorem laudabiliter [Col. 0344A] propter Christum? Ambobus quippe Christianis Dominus praecepit ne quisquam uxorem dimittat, excepta causa fornicationis; ubi autem quaelibet ex eis persona infidelis est, consilium Apostoli attendatur ut si infidelis consentit habitare cum viro infideli, vir non dimittat uxorem. Similiter et uxor fidelis virum, si cum illo habitare consenserit. Quod si infidelis, inquit, discedit, discedat; non est enim servituti subjectus frater aut soror in hujusmodi: id est, si infidelis noluerit esse cum conjuge fideli, hic agnoscat fidelis suam libertatem, ne ita se subjectum deputet servituti, ut ipsam dimittat fidem, ne conjugem amittat infidelem. Hoc et de filiis atque parentibus, hoc de fratribus et sororibus intelligitur, propter Christum omnes esse dimittendos cum proponitur ista conditio, ut Christum dimittat, si illos secum esse desiderat. Haec eo loco Augustinus, in quibus verbis dilucide exponit quomodo intelligi debeant illae Scripturae quibus admonemur ut parentes, fratres, cognatos, uxores, insuper et animam nostram odio prosequamur; ut ex hac expositione manifestum [Col. 0344B] evadat quam frivolum et infirmum sit argumentum quod hinc sumit abbas Theonas ad divortii ac repudii sui excusationem. Non enim dixit Dominus apud Matthaeum quod quisquis dimiserit uxorem, patrem aut matrem, centuplum accipiet: sed qui haec dimiserit, inquit, propter nomen meum, id est, propter nomen Christi aut Christiani; nempe cum illa conditio proponitur, ut vel Christi nomen, vel illa sint deserenda. Ad eumdem plane modum, ineptum est et illud quod addit, se ad evadendam gehennae poenam ad sanctiora vota transire debuisse: et rursum quod subdit, Si non possum te a morte abstrahere, nec tu me separabis a Christo. Videtur enim in hisce verbis damnare conjugii sacramentum, quod tamen Apostolus dicit magnum esse sacramentum, in Christo et Ecclesia (Ephes. V) ; et ad Hebraeos scribens (Cap. XIII) , Honorabile connubium, inquit, in omnibus, et torus immaculatus. Hinc recte etiam B. Augustinus (Epist. 89, quaest. 4) , Desinant isti, inquit, contra [Col. 0344C] Scripturas loqui, et in suis exhortationibus ad majora sic excitent, ut minora non damnent. Num enim et sanctam virginitatem aliter exhortando persuadere non possunt, nisi conjugalia vincula damnaverint, cum, docente Apostolo, Unusquisque donum proprium habeat a Deo, alius sic, alius autem sic? etc. Non oportet igitur conjugatorum ordinem aut conjugii leges ab ipso Deo in paradiso institutas, et inditas homini, et a Christo rursum in nova lege laudatas ac sacramenti honore ditatas damnare; nec licet conjugale vinculum praetextu sanctioris voti dirimere, sicut fecit iste Theonas conjuge sua reclamante; quamquam id cum utriusque consensu, et si uterque ad religionem probatam transire velit, legitime fieri queat. Quod si quis objiciat hunc Theonam totius collegii sui suffragio, omnibus aliis in diaconiae munere praelatum fuisse, atque adeo ab ipso Deo edendorum miraculorum dono fuisse exornatum, respondebimus in ipso zelum illum et studium perfectionis ac pudicitiae remuneratum [Col. 0344D] fuisse, non autem divortium, quemadmodum 21 annotatione diximus de iis qui mentiti aliquando fuerunt, Deum in illis numquam laudasse mendacium, sed bene pietatem illam ac studium juvandi eos pro quibus mentiti fuisse leguntur. Videtur autem hic Theonas in seipso sensisse pudicitiae donum, attendisseque quod non tam sua voluntate quam parentum imperio conjugii leges suscepisset; sicut habet caput primum hujus collat., eoque confidentius dimissa conjuge ad monasterium pervolasse.

Quadragesimae lege is qui justus est atque perfectus non tenetur, nec exigui hujus canonis subjectione contentus est; quem profecto illis qui per totum annum deliciis vel negotiis saecularibus implicantur, Ecclesiarum principes statuerunt, etc. Et post pauca: Caeterum justi, quibus lex non est posita, quique spiritalibus officiis non exiguam illam, id est, decimam [Col. 0345A] partem, sed totum vitae suae tempus impendunt, quia liberi sunt a decimarum legalium functione, idcirco si eos superveniens honesta et sancta necessitas coarctarit, audent stationem jejunii absque ulla disceptatione laxare.

(Annot. 26.) Apostolus Paulus I Timoth. I cap., cum dicit legem justo non esse positam, sed injustis, et non subditis, impiis, et peccatoribus, de lege veteri intelligendus est, quae timorem habet conjunctum, coactionem et poenam: nam paulo ante hortatus erat suum Timotheum ut denuntiaret quibusdam ne aliter docerent, neque intenderent fabulis, etc. Deinde addit: A quibus quidam aberrantes conversi sunt in vaniloquium, volentes esse legis doctores; non intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant. Scimus autem quia bona est lex, si quis ea legitime utatur, quasi diceret: Lex illa vetus habuit suam utilitatem in populo Dei, quem timore urgebat, et erat illi veluti paedagogus quidam ad Christum; [Col. 0345B] sed ut habet timorem conjunctum, et compellit atque cogit, non pertinet ad justos et ad voluntarios: quales illi sunt qui per gratiam novi Testamenti et per inhabitantem Spiritum sanctum legem custodiunt; nam hos non opus est timore aut poenis adigere ad legis observationem, quamquam alioqui etiam praeceptum sit justis ut non occidant, non fornicentur, non furtum faciant. Lex vero pro lege veteri hoc loco accipitur, et in ea plenitudine, ut in se comprehendat omnia illa territamenta, comminationes, poenas et onera quae a Moyse veteri populo data erant. Haec enim cessare debuit, quando per gratiam novi Testamenti renati homines, non amplius timore aguntur, sed sponte ac libenter justitiam colunt, et praecepta charitatis de corde puro, conscientia bona, et fide non ficta custodiunt. Hanc esse hujus loci sententiam manifeste indicat B. August. concione 10 super psalmum CXVIII, exponens illum versiculum: Legem pone mihi, Domine, viam justificationum tuarum. [Col. 0345C] Numquid talis erat ille, inquit, qui dicit, Legem pone mihi, Domine, qualibus beatus Apostolus dicit positam legem? Absit; si enim talis esset, non superius dixisset, Viam mandatorum tuorum cucurri. Quid ergo quod orat ut sibi lex a Domino ponatur, si non ponitur justo? An eo modo non ponitur justo quomodo posita est populo contumaci in tabulis lapideis, non in tabulis cordis carnalibus, secundum vetus Testamentum in monte Sina, in servitutem generans; sed secundum novum Testamentum, de quo scriptum est per Jeremiam prophetam: Post illos dies, dicit Dominus, dabo leges meas in mentibus eorum, et in cordibus eorum scribam eas. Ecce quomodo voluit iste legem poni sibi a Domino: non sicut injustis et non subditis ad vetus Testamentum pertinentibus, sed sicut sanctis, filiis liberae, hoc est supernae Jerusalem, filiis promissionis, filiis haereditatis aeternae sancto Spiritu tamquam digito Dei in mente datur, et in cordibus scribitur non quam memoria teneant et vita negligant. Hactenus Augustinus. Fallitur [Col. 0345D] ergo Theonas dum putat Apostolum de omni lege locutum fuisse, ideoque viros justos ac religiosos ad legem ecclesiastici jejunii non astringi; sed posse illud propter honestam et sanctam aliquam necessitatem laxare et solvere: Omnis enim anima potestatibus sublimioribus subdita est; non esset autem subdita potestati superiori, nisi etiam legibus illius esset subjecta; nec potest quisquam quantumvis justus ac probus ab obligatione earum legum quae toti reipublicae Christianae praecipiuntur, eximi, nisi lex ipsa aut legislator justa de causa dispenset. Quod si quis forte contendat apostolum Paulum de omni praeceptione ac lege locutum fuisse, non tamen hinc efficiet, justos non teneri quadragesimalis jejunii observatione, sicut vult abbas Theonas; sed negat Apostolus justos esse sub lege, quia nulla est lex quae in illos habeat vim coactivam, ut loquuntur, sicut habet in injustos; atque ita justo non est lex posita, quia ipsi sibi sunt lex, inquit Apostolus, dum ostendunt [Col. 0346A] opus legis scriptum in cordibus suis (Rom. II) . Omnes itaque legi subjecti sunt justi atque injusti; sed hoc a se invicem distant quod illi sponte ac libenter parent, hi autem inviti coguntur; et eis lex omnis dura, acerba et observatu difficilis est. Fuit autem hic error Theonae abbatis Begardis et Beguinis communis, qui dixerunt homines Christianos ad ecclesiastica jejunia non teneri cum ad perfectionis statum pervenerunt, qui error in concilio Viennensi sub Clemente quinto condemnatus est.

Sciendum sane hanc observantiam Quadragesimae, quamdiu Ecclesiae illius primitivae perfectio inviolata permansit, penitus non fuisse. Non enim praecepti hujus necessitate, nec quasi legali sanctione constricti, arctissimis jejuniorum terminis claudebantur, qui per totum anni spatium aequali jejunio concludebantur.

(Annot. 27.) Quadragesimalis jejunii observationem [Col. 0346B] esse apostolicam sanctionem et traditionem, B. Hieronymus in epistola ad Marcellam adversus Montani errores, manifeste significat in haec verba: Nos unam Quadragesimam, secundum apostolorum traditionem, tempore nobis congruo jejunamus; illi tres in anno Quadragesimas faciunt, quasi tres passi sint Salvatores. Cui astipulantur canon 69 inter canones apostolorum, Div. Clemens Rom. lib. V Apostolicarum Constitutionum c. 12, D. Ignatius in Epistol. ad Philipp. cap. 4, ubi Quadragesimae jejunium, Dei et hominis imitationem appellat; Basilius Magnus oratione de Ebriosis, et in utroque de Jejunio sermone, in quorum altero dicit angelos tempore Quadragesimae per omnes Ecclesias jejunantes describere, et minus esse periculi si miles abjecto clypeo ad inimicorum aciem et castra transeat, quam si Christianus quispiam extra catalogum jejunantium inveniatur. In eamdem sententiam B. Ambrosius serm. 2 non leve peccatum esse asserit indictam a Domino Quadragesimam [Col. 0346C] violare, quia qui dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare. His assentiuntur Epiphanius, Leo, Hieronymus, Theophilus, Eusebius, Chrysostomus, et plures alii vetusti Patres, qui concordi sententia tradunt quod ab exordio nascentis Ecclesiae fuerit apostolica doctrina et constitutio de hoc jejunio suscipiendo, eo quod memoriam contineat vitae Christi et evangelicae legislationis. Nam Dominus praedicaturus Evangelium, jejunavit prius quadraginta diebus et quadraginta noctibus, quod jejunium quicumque nobis indictum esse negant, sicut faciunt protestantes, si nolunt etiam vitae Christi memoriam habere; quemadmodum non vult memoriam passionis Christi habere, qui non vult sequi vestigia ejus et compati, ut conglorificetur. Sicut enim passus est Christus ut et nos sequamur vestigia ejus, ita quoque quadraginta diebus jejunavit ut nos illum imitaremur jejunando, orando, abstinendo, et per omnia vestigiis illius insistendo. [Col. 0346D] Nam hoc est ἐνεργῶς , id est, efficaciter et ipso affectu meminisse vitae Christi, imitari illam, et pro naturae nostrae modulo, ut quisque ferre potest, moribus et vita exprimere.

Quid sit principaliter bonum quod Apostolus non potuerit perficere cum vellet, diligentius indagemus. Multa enim novimus bona quae beatum Apostolum omnesque illius meriti viros et habuisse per naturam, et acuisse per gratiam negare non possumus.

(Annot. 28.) Bonum bifariam dicitur, nempe officio sive secundum substantiam actus, ut loquuntur scholastici, et bonum verae virtutis, quod sit aeternae vitae meritorium. Illud potest ab hominibus fieri ex solis naturae viribus, sicut permulti philosophi et apud Romanos atque Graecos celebres viri multa moraliter et officio tenus bona fecerunt. Mansit enim in hominibus post peccatum inclinatio quaedam generalis ad [Col. 0347A] virtutes, seu reliquiae quaedam virtutum, propter quas in parabola evangelica post ruinam suam homo semivivus relictus fuisse describitur, cujusmodi reliquiae sunt: Bonum esse amare Deum, benefactoribus esse rependendam gratiam, parentes esse colendos, neminem injuria afficiendum esse. Per has reliquias, B. Augustinus libro II de Serm. Domini in monte, Deum quotidie etiam in perversissimis hominibus loqui asserit; numquam enim illae penitus oblitterantur aut exstinguuntur, sed quamdiu natura ipsa perseverat, tamdiu manet etiam aliqua ad bonum inclinatio, sicut ostendit Augustinus libro de Spiritu et Littera cap. 25 et 27, et lib. II de Libero Arbitrio cap. 10: Basil. in Regulis fusius disputatis cap. 2 et 3; Cyrill. super illud Joan., Illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum; D. Thomas 1-2, quaest. 63, art. 1, et quaest. 85, art. 1, 2 et 3. Quorum sententiae astipulantur Neoterici, D. Turnhoutius, Ruardus, Latomus, Dominicus a Soto, et complures alii. At verae virtutis bonum, quod Deo [Col. 0347B] nos gratos efficiat, et ad sempiternae salutis adeptionem promerendam conferat, non est in viribus nostris positum, sed divinitus donari debet, quia Deus gratuita sua bonitate depressos nos sub onere peccati excitare, illuminare, et per Christum erigere debet. Nam ipse est qui, sicut ait Apostolus, operatur in nobis velle et perficere pro bona voluntate (Philipp. II) . Hinc bene confitetur S. Jeremias, Scio, Domine, inquit, quia non est hominis via ejus, nec viri est ut ambulet et dirigat gressus suos (Cap. 10) . Et alibi: Sicut Aethiops non potest mutare pellem suam, sic nec vos potestis benefacere cum sitis mali (Cap. 13) . Et ipse Dominus in Evangelio: Nemo venit ad me, nisi Pater qui misit me traxerit eum. Rursus alio loco: Sine me nihil potestis facere. Sic etiam apostolus Paulus superbiam nostram increpans loquitur: Quid habes, o homo, quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? Non enim sumus sufficientes quidquam cogitare ex nobis tamquam ex nobis, [Col. 0347C] sed sufficientia nostra ex Deo est. Multa praeterea huc afferri possent, sed remittimus lectorem ad vigesimam notationem, ubi diffuse hac de re disputavimus. Quod ergo hoc loco dicit Theonas apostolum Paulum aliosque ejusdem meriti viros habuisse multa bona per naturam, et multa per gratiam acquisivisse, si de illis bonis intelligatur quae vere bona sunt, et quae ipse paulo post numerat, utpote de castitate, de misericordia, de temperantia, de justitia, error est, et ad Pelagianam haeresim accedit; si autem de naturae donis quibusdam accipiatur, tolerari potest, quia non est dissimile vero quod Apostolus habuerit quasdam propensiones ab ipsa natura, sive ad humanitatem, sive ad misericordiam, prudentiam et similes virtutes, cujusmodi propensiones Deus ipse naturae hominum alias atque alias indere consuevit.

Sicut bonitas nostra supernae bonitatis intuitu in malitiam vertitur, ita etiam justitia nostra divinae collata [Col. 0347D] justitiae panno menstruatae similis deputatur, dicente Isaia, Sicut pannus menstruatae universae justitiae nostrae.

(Annot. 29.) Joannes Sotteau sacrae theologiae licentiatus, in praefatione operum B. Prosperi, occasione eorum quae in hoc quarto cap. 23 collationis de justitia hominum per quamdam ταπείνωσιν sive extenuationem dicit abbas Theonas, pestilentissimum illum Martini Lutheri errorem, quo justitiam nostram verius esse injustitiam docebat, atque adeo neminem in hac vita justum esse nisi externe et per imputationem justitiae Christi, Cassiano impingit; sed temere et falso. Non enim negat Theonas in nobis esse justitiam, sed dicit illam comparatione excellentis justitiae quae in Deo existit obfuscari, ita ut non videatur esse justitia. Ad quem modum Psalmographus in psalmo CXLII dicit quod non justificabitur in conspectu Dei omnis vivens; hoc est, uti Euthymius, [Col. 0348A] Hilarius, Arnobius, et commentarius D. Hieronym. ascriptus exponunt, si hominis justitia ad eximiam illam Dei justitiam comparetur, et juxta illam exquiratur, non justificabitur in conspectu illius, nec videbitur esse justitia. Numquid enim justificari potest homo compositus Deo (inquit S. Job in c. XXV) , aut apparere mundus natus de muliere? Ecce luna non splendet et stellae non sunt mundae in conspectu ejus, quanto magis homo putredo et filius vermis? Et cap. IV: Numquid homo Dei comparatione justificabitur? Adeo sublimis igitur est Dei justitia, ut omnis humana et angelorum justitia cum ea comparata injustitia esse videatur. Sicut stellae sunt quidem in se clarissimae, at si ad solem conferantur aut coram illo statuantur, nihil lucis habere videbuntur. Nam D. Bernardus serm. 5 de Verbis Isaiae etiam ad angelos extendit illud Prophetae, Non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Justi sunt angeli, inquit, sed ex eo, non autem coram eo; et munere ejus, non comparatione. Ipse enim sibi justitia est, cujus [Col. 0348B] voluntas tam aequa est quam ipsa aequitas. Angeli autem vivunt tanto verius quanto propius assistunt ei apud quem est fons vitae. Ideoque justitia illorum ad Dei exactissimam justitiam et regulam suam comparata, non videtur esse justitia. Quod si ita est, multo minus ergo justificari poterit homo in conspectu illius, utpote cui ira, inquit Hilarius, cui dolor, cui cupiditas, cui ignoratio, cui oblivio, cui casus, cui necessitas, vel per naturam corporis, vel per motum animae semper fluctuantis admixta sunt. Hinc fit ut justitia quae in nobis est, quamquam sit veri nominis justitia, tamen propter occultas maculas, propter subrepentes superbiae cogitationes et venialia delicta, quae frequenter a nobis etiam cum recte operamur admittuntur, et quibus ipsa opera nostra bona venialiter saltem inquinantur, immunda quodammodo esse videatur, et veluti pannus menstruorum sordibus inquinatus. De hac disputatione plura videre est apud D. Augustinum toto libro II de Peccat. [Col. 0348C] Merit. et Remiss., D. Hieron. ad Ctesiphontem, et B. Greg. lib. IX Moral. cap. 1, et super psalm. CXLII. Porro Isaias propheta, cujus auctoritatem ex capite LXIV hic adducit abbas Theonas, in illis verbis: Sicut pannus menstruatae, etc., sustinet personam impiorum, quorum justitiae erant contaminatae multis sordibus idololatriae et similium scelerum, quia etsi Deum unum colere viderentur, hanc justitiam tamen frequenti idolorum cultu saepenumero contaminabant. Quem locum Isaiae adversus nostri temporis haereticos doctissime tractat B. Augustin. de Spiritu et Littera cap. 36.

Licet hunc Nicolaum quidam asserant non illum fuisse qui ad opus ministerii ab apostolis est electus, nihilominus tamen eum de illo discipulorum fuisse numero negare non possunt, quos omnes tales tamque perfectos in tempore illo fuisse manifestum est, quales [Col. 0348D] nunc perpaucos vix in coenobiis invenimus.

(Annot. 30.) Hanc notationem trigesimam et postremam extra ordinem adjicimus, propter opinionem quorumdam quae hic refertur de Nicolaitis haereticis, quos opinati sunt nonnulli ab alio Nicolao accepisse nomen et appellationem, quam sit diaconus ille unus e septem qui in Actis Apostolorum ab apostolis ad ministerium ecclesiasticum electi fuisse describuntur. Est enim haec improbabilis opinatio, et receptae apud omnes passim sententiae contraria. Nam D. Ignatius ad Trallianos scribens, a Nicolao diacono Nicolaitas putat esse nuncupatos: Fugite immundissimos Nicolaitas, inquit, amatores libidinis, malos calumniatores. Nam talis fuit apostolorum minister Nicolaus. Suffragatur huic sententiae B. Irenaeus lib. I contra Haeres. cap. 27, Epiphanius haeresi 25, Augustin. haeresi 5, Hieronym. ad Sabinum et alii complures.

Christum unctum interpretari, sapientium et fidelium nullus ignorat. Unctos vero non nisi sanctos viros et satis Deo dignos semper fuisse manifestum est, nec alios quam prophetas aut sacerdotes aut reges. Et tam magnum fuit ipsius unctionis mysterium, ut in Judaico populo non omnes illud, sed [Col. 0384D] satis pauci de plurimis mererentur accipere: et hoc usque ad adventum Domini nostri Jesu Christi, quem Deus oleo laetitiae, id est, Spiritu sancto, prae caeteris consortibus suis unxit (Ps. XLIV, 8) . Ex quo tempore credentes illi et baptismatis illius sanctificatione purgati, non aliquanti, sicut sub Lege prius fuerat, sed omnes in prophetis et sacerdotibus unguuntur et regibus. Cujus unctionis quales esse debeamus admonemur [Col. 0385A] exemplo, ut in quibus tam sancta est unctio, sit non minus sancta conversatio. Ex sacramento enim unctionis hujus, et Christi et Christianorum omnium, id est, in Christo credentium, vocabulum descendit et nomen: quod nomen ille frustra sortitur, qui Christum minime imitatur. Quid enim tibi prodest vocari quod non es, et nomen tibi usurpare alienum? Sed si Christianum te esse delectat, quae Christi sunt gere, et merito tibi Christiani nomen assume. Aut forsitan non esse, sed vocari desideras? Hoc satis foedum et miserum est, te velle vocari quod non sis. Nemo enim ita transit ad Christum, ut Christianus appelletur, et non sit. Qui Christianus dicitur, Christum se habere Dominum profitetur. Et vere habet, si ei in omnibus [Col. 0385B] obsequatur et serviat. Si quo minus, Christi ille non famulus, sed subsannator est et derisor qui ejus se servum dicit, cui servire dissimulat. Hinc ergo judicium geminum servatur, et pro Dei subsannatione, quem sine causa Dominum appellavit, et pro qualitate peccati.

Sed plerosque incredulos et impudentes et perfidos misericordis Dei longa patientia peccare ⁜ a facit intrepidos, ut ex hoc peccatorum suorum Deum non arbitrentur ultorem, quod non statim velit punire peccantes. Miseri et ingrati, suae salutis improvidi, ⁜ b quia hoc etiam Deo imputant, quod eorum differatur interitus: ignorantes Dei providentia duplici ratione [Col. 0385C] servari, ut et humano generi longa ejus patientia consulatur, et ne ille judicetur impatiens si illico voluerit ⁜ c damnare peccantes. Nam si tam patiens non esset, jam diu humani generis origo desiisset; nec justos de peccatoribus haberemus, si confestim Deus vellet punire qui peccant. Nonnullos enim scimus et legimus qui antea, aut ignorantiae caecitate, aut causa perfidiae, aut adolescentiae vanitate decepti, multiplici et vario peccatorum genere tenebantur obnoxii, et per sustentantis Dei clementissimam patientiam postmodum ab errore sunt conversi, majores adhuc ⁜ d operas fecisse justitiae quam ante peccata commiserant. Deus enim non donat peccata, sed differt; nec perseverantem peccatorem a morte liberat, sed ut vel sero convertatur et vivat [Col. 0385D] patienter exspectat, sicut beatus Petrus apostolus ait: Non tardat Dominus ⁜ e promissis; sed patienter agit propter vos, nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam converti (II Pet. III, 9) . Ille enim te quasi pius, benignus et clemens, illico idcirco non percutit, ut tu quanta illius erga te sit pietas, quanta clementia sit recognoscas, qui te peccatorem et impium exspectare mavult, et servare conversum, quam punire peccantem: sicut per prophetam ipse [Col. 0386A] Dominus loquitur, et quantum velit homini misericordiae pietatisque largiri, propriae vocis benignitate depromit, dicens: Et iniquus si convertat se ab omnibus iniquitatibus suis quas fecit, et custodiat mandata mea, et faciat judicium et justitiam et misericordiam; vita vivet, et non morietur; omnia delicta ejus quaecumque fecit, non erunt in memoria: in justitia sua quam fecit, vivet (Ezech. XVIII, 21, 22) . Et: Numquid voluntate volo mortem injusti, dicit Adonai Dominus, quam ut avertat se a via sua mala, et vivere eum faciam (Ibid. 23) ? Et alibi: Iniquitas iniqui non nocebit eum, in quacumque die averterit se a sua iniquitate (Ezech. XXXIII, 12) . Et iterum; Convertimini, filii, convertentes, et ego sanabo contritionem vestram (Jerem. III, 22) . Ecce quomodo te Deus, ut a peccatis tuis [Col. 0386B] vel sero convertaris et salvus esse possis, monet et provocat. Ecce qualiter jam morti obnoxium ut vivat hortatur, quam leniter, quam clementer invitat, ut etiam peccatoribus patris non neget pietatem: et adhuc filios appellat, qui patrem Deum peccando perdiderunt; sicut et ipse se perdidisse peccatores alio in loco cum voce flebili et miserabili quadam lamentatione testatur, dicens: Sine filiis factus sum, perdidi populum meum propter peccata eorum (Jerem. XV, 7) . Ex hoc ergo cognosce qualiter te Deus diligat, quem mavult vivere quam perire. Et tu eum contemnis et despicis, qui amplius quam tu ipse te diligit, qui te mori cupientem vult vivere? Nolo, inquit Dominus, mortem ⁜ f peccatorum, sed ut convertantur et vivant (Ezech. XVIII, 32) . Tu ergo mori voluisti [Col. 0386C] peccando, ille te ⁜ g vivere vult convertendo. O stulte, o irreverens et ingrate, qui nec in hoc Deo qui tibi vult misereri consentis, qui te mavult sua pietate salvare quam tuo perire peccato!

Nemo ergo sibi ideo blandiatur, nemo se stulta et vana suspicione decipiat, nemo idcirco securus delinquat et liber, quod super peccatores confestim Dei ira judiciumque non veniat, ut ex hoc opinetur se impune peccasse, quod non illico perimatur; sed hoc magis differre Deum quam dissimulare cognoscat, et iram ejus peccatoribus ⁜ h quam veniam subito et repente venturam, sicut scriptum est: [Col. 0386D] Ne dixeris, Peccavi, et quid accidit mihi triste? est enim Altissimus redditor patiens (Eccli. V, 4) . Et alibi: Ne tardes converti ad Dominum, neque differas de die in diem; subito enim veniet ira ejus (Ibid., 8, 9) . Quod in plerisque impletur, quibus ob nimia peccata, et in praesenti Dei ira supervenit, et in futuro servatur. Sed hoc nemo intelligit, nemo cognoscit, nec quisque adversa sustinens malis suis aestimat irrogari, sed quod pertulerit consuetudinis potius putat esse quam criminis. Et idcirco Deus in praesenti non [Col. 0387A] videtur punire peccantes, quia cum punit non cognoscitur. Multi sunt enim quos nemo intelligit, qui ob multitudinem peccatorum jam ante judicii diem in praesenti etiam judicantur. Aut dicat quis si quem sacrilegum, sanguinarium, rapacem, falsarium, homicidam, furem, fraudulentum, adulterum, caeterorumque criminum reum, vel in praesenti tempore potuerit videre longaevum? Nos enim plurimorum exempla videmus, per quae probare sufficimus sceleratos et impios, peccatorum suorum fine completo, et hoc etiam tempore judicari, et praesentem eis vitam negari non minus quam futuram.

Sed hoc ille facilius intelligere potest, qui per diversa tempora diversorum judicum impie scelerateque conversantium ⁜ a exspectavit interitum. Quorum [Col. 0387B] quo potestas sublimior est, eo ad peccandum major audacia, quae totum sibi licere credit quod potest, et dum alterius judicium non timent qui alios judicant ad peccandum praecipites sunt. Ita fit ut qui hominis non timent in delinquendo judicium, Deum judicem sentiant et ultorem. Ex quibus alii qui insontium animarum sanguinem frequenter effuderant, ita iram Dei judiciumque sensere, ut ipsi postmodum sanguinem fundere cogerentur suum, qui libenter fundebant alienum. Alii vero qui similia commiserant, sic Dei indignatione prostrati sunt, ut insepulti jacerent, et esca feris et coeli volucribus fierent. Alii autem qui innumerabilem hominum multitudinem injuste peremerant, membratim particulatimve concisi, ut non minor fuerit concisura membrorum [Col. 0387C] quam quos interimi fecerant numerus punitorum. Et quorum judicio maritis injuste peremptis multae effectae viduae, multi orphani patribus occisis derelicti, quibus praeter orbitatem mendicitas inferebatur et nuditas [nam addebant impietati et crudelitati quod deerat, ut eorum quos fecissent occidi spoliarent et liberos], nunc vero ipsorum conjuges viduae et filii orphani alienis quotidie egent panibus. Nonne videtur tibi istud testimonium in ipsis esse completum comminantis Dei et dicentis, Viduam et orphanos non vexabitis. Quod si vexaveritis eos, et vociferantes clamaverint ad me, exaudiam vociferationem eorum, et irascar animo, et perimam vos gladio, et erunt conjuges vestrae viduae, et filii vestri orphani (Exod. XXII, 22-24) ? O indignum nefas! o scelestum facinus! o [Col. 0387D] nimia et non ferenda crudelitas! Duo saevissima et atrocissima uno perpetrantur in tempore, homicidium fit ut rapina succedat; occiduntur mariti, occiduntur et patres, quo facilius viduae spolientur et orphani: et ita quisque in alterius morte congaudet, quasi non sit ipse quandoque moriturus. Merito ergo Deus hujusmodi crudelitatibus et impietatibus commovetur. Merito judicium suum in quibusdam etiam ante tempus ostendit. Merito vita talibus nec praesens nec futura conceditur. Quorum nos, ne sceleratos et impios in praesenti etiam Dei judicium evadere posse existimemus, admonemur exemplo.

[Col. 0388A] Sed hoc magis sentire nos convenit, tamdiu unumquemque Dei patientia sustentari, quamdiu nondum peccatorum suorum terminum finemque replevit: quo consummato eum illico percuti, nec illi jam veniam ullam reservari.

Esse autem certum peccatorum modum atque mensuram, Dei ipsius testimonio declaratur. Et quod unusquisque vel celerius vel tardius, prout peccatorum suorum modum expleverit, judicetur, evidentissime demonstratur, quando de Sodomorum et Gomorrhaeorum interitu atque incendio, qui sua jam peccata repleverant, ad Abraham Deus loquitur, dicens: [Col. 0388B] Clamor Sodomorum et Gomorrhaeorum repletus est, et peccata eorum magna vehementer repleta sunt (Gen. XVIII, 20) . De Amorrhaeis vero quid dicit, qui sua nondum peccata finierant, quos post multos annos quam supra dictae civitates crematae sunt, constat esse deletos?

Nondum repleta sunt peccata Amorrhaeorum usque adhuc (Gen. XV, 16) . Quo exemplo manifestissime instruimur et docemur, singulos secundum peccatorum suorum plenitudinem consummari, et tamdiu ut convertantur sustineri, quamdiu cumulum suorum non habuerint delictorum. Nemo se, inquam, fallat, nemo se decipiat: malos non amat Deus, peccatores non amat, injustos non amat, rapaces, crudeles, impios; sed amat bonos, justos, pios, humiles, innocentes, [Col. 0388C] mites, sicut scriptum est: Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es. Non habitabit juxta te malignus, neque permanebunt injusti ante oculos tuos. Odisti omnes qui operantur iniquitatem, perdes omnes qui loquuntur mendacium (Ps. V, 5-7) .

Sed dicit aliquis, Quid est quod videmus bonos etiam perire cum malis? Illi non pereunt, sed evadunt, qui de malorum consortio et persecutionibus liberantur, et ad requiem transferuntur. Illi plane moriuntur et pereunt, quos de hoc mundo recedentes majoris adhuc judicii supplicium exspectat et poena. Vocantur enim ante tempus boni, ne diutius vexentur [Col. 0388D] a noxiis; mali vero et impii tolluntur, ne bonos diutius persequantur. Justi de pressuris, tribulationibus et angustiis vocantur ad requiem, impii vero de luxuriis et opibus et deliciis rapiuntur ad poenam. Illi enim vadunt ut judicent, isti ut judicentur; illi ut vindicentur, isti ut in eos vindicta celebretur, sicut scriptum est: Justus autem si morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio erit (Sap. IV, 7) . Et iterum: Vivens inter peccatores translatus est (Ibid., 10) . Et iterum: Placita enim erat Deo anima ejus, et ideo properavit de medio iniquitatis eripere eum (Ibid. 14.) Et iterum: Cum impiis iter ad mortem; illi autem [Col. 0389A] sunt in pace (Sap. III, 3) . Vides ergo hanc solutionem corporis justis et Dei cultoribus requiem esse, non poenam; et cum dissolvuntur, liberari eos potius quam perire. Et idcirco ipsam solutionem qui fideles sunt nec timent nec verentur, sed venire magis desiderant et ⁜ a exoptant, per quam sibi requiem intelligunt exhiberi, non poenam. Iniqui vero et impii et suorum scelerum conscii eam merito naturali providentia pertimescunt, per quam se non nesciunt judicari. Quapropter hac ratione reddita et accepta, non oportet nos omnino peccare, praesertim cum non ignoremus peccatoribus judicium et in praesenti esse, et in futuro servari.

[Col. 0389B] Nec in hoc nobis nomine tantum, quod Christiani dicimur, blandiamur, sed propter hoc etiam nos judicandos credamus, si nomen nobis frustra vindicemus alienum. Aut si aliquis tam incredulus est, tam infidelis, tam pertinax, tam obstinatus, tam audax, ut quae quandoque ventura est, ⁜ b Dei judicis iram indignationemque non metuat, vel humanam consuetudinem erubescat; et videat quam brutus, quam insipiens ille, quam stultus ab ipsis etiam gentibus judicetur, cujus tanta est vanitas tantaque dementia, ut sibi nomen adipiscatur alienum. Quis enim tam vanus et miser est, qui advocatum, cum litteras nescit, audeat profiteri? Quis tam insanus et excors, ut profiteatur militem, qui nesciat arma gestare? Nemo enim quodcumque nomen sine causa sortitur. [Col. 0389C] Sutor ut dicatur, necesse est ut calceamenta conficiat; ut vocetur quis faber aut artifex, artis peritia facit; ut negotians nuncupetur quis, charius quod vilius emerat distrahit. Hujusmodi enim exemplis agnoscimus nullum sine actu nomen, sed omne ex actu nomen. Tu ergo quomodo Christianus diceris, in quo nullus Christiani actus, Christianus justitiae, bonitatis, integritatis, patientiae, castitatis, prudentiae, ⁜ c humilitatis, humanitatis, innocentiae, pietatis est nomen: et tu illud tibi quomodo defendis et vindicas, cui de tam plurimis rebus nec pauca subsistunt? Christianus ille est, qui non nomine tantum, sed opere est; ille qui Christum in omnibus imitatur et sequitur; qui sanctus, innocens, incontaminatus, intactus est; cujus in pectore malitia non habet locum, [Col. 0389D] cujus in pectore sola pietas consistit et bonitas; qui neminem novit nocere vel laedere, sed omnibus opem ferre. Christianus ille est, qui exemplo Christi nec inimicos novit odire, sed magis adversantibus sibi benefacere, et pro persecutoribus suis et hostibus exorare: nam et quisquis aliquem laedere aut nocere paratus est, ille mentitur se esse Christianum. Christianus est, qui potest justa voce dicere: Neminem nocui hominum, juste vixi cum omnibus.

Sed ne me ex sensu proprio loqui quis arbitretur aut credat, aut eum putet se facile posse contemnere, quod sua potius voluntate quam legis auctoritate loquatur; jam nunc ipsius legis, cujus praeceptis nobis vitae aditus aperitur, tam veteris quam novae incipiam exempla proferre, et ostendere quid Deus ab initio ⁜ d status mundi humano generi observare praeceperit, in quo semper placatus fuerit vel offensus. Lego enim post Adam, qui a Deo primus formatus est (Gen. I, 27) , de cujus causa nunc dicendum non est, in exordio mundi Cain et Abel fratres fuisse germanos (Gen. IV, 1 seq.) : e quibus unus [Col. 0390B] Deo placuit, eo quod innocens esset et justus: alter vero, quia injustus et nocens. Deo placere non potuit. Deinde interveniente tempore, Enoch satis justum fuisse Scriptura designat (Gen. V, 22 seq.) , cui tantum justitia contulit, ut nec praesentem mortem sciret, sed et ad immortalitatem de medio omnium mortalium singulariter raperetur. Cujus monstratur exemplo, unum Deo justum plurimis peccatoribus chariorem. Noe quoque et ille justus (Gen. VI, 8) , cui justitiae meritum quid praestiterit novimus, ut ipsi cum suis tantum vita daretur, per diluvium toto mundo damnato. Abraham quid per fidei et justitiae meritum consecutus sit Scriptura testatur (Gen. XV, 5, 6) , ut illo in tempore solus amicus Dei esset in terris, qui solus fuerat justus inventus. Loth vero [Col. 0390C] (Gen. XIX, 12) ut pereuntibus cunctis de Sodomitarum liberaretur incendio, quid aliud quam justitiae meritum fuit? Longum est nos ire per singulos, et omnium merita recensere.

Populum Judaicum, quem ad se Deus primum ex semine Abraham prae caeteris gentibus pertinere optavit, quomodo erudierit, quid eum, ut sibi placeret, facere, quid observare praeceperit, scire nos convenit. Primo in loco, quod derelicta regione in qua habitare semper optaverat, patriaque deserta, in alienam provinciam, hoc est, in Aegyptum ⁜ e migrare fecit, non sine causa nec sine Dei providentia [Col. 0390D] factum esse reor. Sed hanc fuisse puto rationem: quia Deus populum suum quem elegerat ⁜ f , misericordiae, pietatis, justitiae, caeterisque bonis operibus cupiens erudire, voluit eum in extera patria pro tempore esse peregrinum et captivum, ut captivitatis et peregrinationis miseriam disceret et laboris; quo facilius postmodum misereri peregrinantibus et laborantibus nosset, si ipse ante peregrinationis miserias didicisset. Nemo enim peregrino tam libenter miseretur et advenae, nisi qui peregrinationis exitus [Col. 0391A] novit. Nemo sic hospitem et sine tecto, suo introducit hospitio, nisi ut qui ante indiguit alieno. Nemo ita esurientem cibat, nemo sic sitientem potat, nisi ut qui sitim esuriemque perpessus est. Nemo tam facile nudum suis operit vestimentis, quam qui nuditatis et frigoris novit injuriam. Nemo sic tribulanti et misero et laboranti succurrit, nisi ut qui tribulationum et miseriarum casus expertus est et laborum. Merito ergo Deus misericordiae et pietatis magister, qui legem postmodum erat editurus, per quam populo suo misericordiae et pietatis omniumque bonorum operum praecepta traditurus, voluit eum prius omnes pressuras et tribulationes et angustias in terra perpeti aliena, quo facilius postea posset talia patientium misereri, et suis obtemperare [Col. 0391B] mandatis. Ut putes eum bonum fuisse agricolam, qui priusquam semen mittat, diu terram aratris et rastris domat, ne quod illi crediturus est semen pereat: ita et Deus populum suum diu ante macerat et domat, quam ei salutarium mandatorum semen impertiat. Denique ut ob hanc causam haec eum pertulisse evidentius clareat, ipsius Domini intueamur mandata, dicentis: Advenam non vexabitis, nec tribulabitis eum, fuistis etenim et vos advenae in terra Aegypti (Exod. XXII, 21) . Et iterum legimus: Deus magnus, qui non accipit personam, sed nec accipit munera, faciens judicium proselyto, orphano et viduae. Dare panem et vestimentum dilige, quia et ipse fuisti in terra Aegypti (Deut. X, 17-19) . Et alibi dicit: Si autem messus fueris messem in agro tuo, et oblivisceris [Col. 0391C] ⁜ a manuam, non reverteris accipere illam; proselyto et orphano et viduae erit, ut benedicat te Deus in operibus manuum tuarum; et memor eris quia famulus eras in terra Aegypti; ego ideo praecipio tibi verbum hoc (Deut. XXIV, 19-22) . Unde facile pervidetur atque dignoscitur eum populum ob hanc causam cunctis afflictum fuisse miseriis, ut misereri alteri suo doceretur exemplo, sicut scriptum est: Docuisti enim populum tuum per talia opera, quoniam oportet justos esse et humanos (Sap. XII, 19) . Qualem populum suum esse velit, late, ut arbitror, patet; et quibus possit operibus promereri, plurimis probatur exemplis.

Sed ne ad manifestandam ejus voluntatem parum videatur esse quod diximus, Legis etiam et Prophetarum praecepta jungamus; et quid Deo placeat semperque [Col. 0391D] placuerit, et quid crebrius fieri et observari praeceperit, tam veteris quam ⁜ b novae Legis testimoniis comprobemus. Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et ex totis viribus tuis (Deut. VI, 5) ; et diliges proximum tuum sicut te ipsum (Levit. XIX, 18) . Legis et Prophetarum praecipuum esse mandatum, Domini et Salvatoris nostri testimonio comprobatur, dicentis: In his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 40) . Quod rescindi non potest nec mutari, in duobus istis mandatis omne tam Legis [Col. 0392A] quam Prophetarum constare praeceptum, et illum legem implesse qui haec potuerit implere; nihil enim aliud in lege veteri quaeri quam ut Deum et proximum diligas. Et vere ille legis consummator et factor est, qui nec in Deum, nec in proximum peccat.

Sed quid Deum, quid proximum sit diligere, praeterire minime ac dissimulare debeo. Deum diligit, qui suis in omnibus mandatis obtemperat. Deum diligit, qui leges ejus et praecepta custodit. Deum diligit, qui ut ille sanctus est, et ipse se sanctificat, sicut scriptum est: Sancti estote, quoniam et ego sanctus sum Dominus Deus vester (Levit. XIX, 2) . [Col. 0392B] Deum diligit, qui et illud Prophetae dicentis implet eloquium: Qui diligitis Dominum, odite malum (Ps. XCVI, 10) . Deum diligit, qui non alia quam coelestia cogitat et divina. Deus enim non nisi sanctitatis et justitiae et pietatis amator est; et ille Deum diligit, qui non aliud quam quod Deus amare videtur operatur. Quid sit enim Deum diligere, Domini et Salvatoris doctrina declarat, dicentis: Qui audit verba mea, et facit ea, ille est qui diligit me (Joan. XIV, 21) . Si igitur ille Deum diligit, qui quod Deus praecipit facit; qui non facit, iste non diligit. Omnis vero qui non diligit, odit. Unde clarum atque manifestum est, ab eis Deum odiri, qui sua mandata non servant, de quibus ⁜ c Prophetam dixisse puto: Nonne qui oderunt te, Domine, oderam, et super inimicos [Col. 0392C] tuos tabescebam? Perfecto odio oderam illos, et inimici facti sunt mihi (Ps. CXXXVIII, 21, 22) . Odit Propheta justus peccatores, adulteros et injustos, et Dei mandata spernentes; sicut alio in loco dicit: Vidi praevaricantes pactum; et tabescebam (Ps. CXVIII, 158) . Et iterum: Iniquos odio habui, et legem tuam dilexi (Ibid., 113) . Vide ergo quam justi, quam integri esse debeamus et sancti, quibus praeterquam male conversari non licet, sed nec male conversantes agnoscere. Hoc et beatus Apostolus evidenter ostendit, qui nec panes cum peccatoribus frangi praecepit, dicens: Si quis frater cognominatur inter vos fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum ejusmodi nec cibum sumere (I Cor. V, 11) .

[Col. 0392D] Sanctum esse populum suum Deus voluit, et ab omni contagione injustitiae et iniquitatis alienum. Talem eum esse voluit, tam justum, tam pium, tam purum, tam immaculatum, tam simplicem, ut nihil quod in eo gentes redarguerent, invenirent, sed quod admirarentur, et dicerent: Beata gens cujus est Dominus Deus ejus, et populus quem elegit in haereditatem sibi (Ps. XXXII, 12) . Tales convenit esse Dei cultores et servos, mansuetos, graves, prudentes, pios, irreprehensibiles, intactos, immaculatos; ut quisquis eos viderit, stupeat, et admiretur, et dicat, [Col. 0393A] Vere hi homines Dei sunt, quorum talis est conversatio. Ita se homo Dei exhibere debet et agere, ut nemo sit qui eum non velit videre, qui non audire desideret; nemo non, cum viderit, Dei esse filium credat; ut vere in eo propheticum illud impleatur: Fauces ejus dulcedinis, et totus desiderium (Cant. V, 16) . Nam si se talem exhibeat Christianus, si se talem exhibeat Dei servus, ut his qui daemoniis idolisque deserviunt, conversando efficiatur aequalis; incipiet per eum Deus blasphemari et dici, O Christianum Dei servum! cujus tam mali actus, tam turpis opera, tam nequam est conversatio; cujus vita tam impia, tam scelesta, tam luxuriosa, tam sordida. Et erit illius prophetiae reus, Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes (Isa. LII, 5; Rom. II, 24) . Sed vae illis per quos nomen Domini fuerit blasphematum. Deus enim a nobis nihil magis desiderat et requirit, quam ut per actus nostros nomen suum magnificetur ab omnibus, sicut scriptum est: ⁜ a Sacrifica sacrificium laudis (Ps. XLIX, 14) . Hoc est enim sacrificium quod Deus super omnes hostias quaerit et diligit, ut per justitiae nostrae opera nomen suum ubique laudetur, et Deus verus esse servorum suorum actu et opere comprobetur. Illi vero Deum diligunt, qui non aliud quam unde nomen ejus glorificetur exercent.

Quomodo Deus diligi debeat, ut potuimus, diximus: [Col. 0393C] nunc vero quid sit proximum tamquam se ipsum diligere, ut possumus, explicemus: quamquam ipsius causae expositio alio in loco breviter disseratur, cum dicitur: Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris (Tob. IV, 1) . Dominus quoque et Salvator noster dicit: Omnia quaecumque vultis ut faciant vobis homines, ita et vos facite illis similiter (Matth. VII, 12) . Nemo est enim qui sibi malum optet ab aliquo fieri. Ille ergo proximum suum tamquam se ipsum diligit, qui ei non mali aliquid, quia nec sibi, vult fieri; sed si quid boni, prout ipse ab omnibus percipere optat et consequi, libenter impertit; quia non hoc solum a Christiano quaeritur, ut malo careat, sed ut exerceat bonum: qui etiamsi nihil mali fecerit nec boni, tamen ad aeternae vitae praemium non [Col. 0393D] admittitur, sed gehennae ignibus mancipatur, sicut in Evangelio Dominum dixisse legimus de iis qui nihil mali faciunt, nec boni tamen aliquid operantur: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, ⁜ b quem praeparavit Pater meus diabolo et angelis ejus. Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare; sitivi, et non dedistis mihi bibere; hospes fui, et non suscepistis me; nudus, et non vestistis me; infirmus, et non visitastis me; in carcere, et non venistis ad me (Matth. XXV, 41-43) . Non quia malum gesserunt, sed quia [Col. 0394A] bonum non fecerunt, condemnantur. Ex hoc enim quisque prudens et sapiens recognoscat quam spem illi habere possint qui versantur in malis, quando etiam illis vita negatur qui mali nihil fecerunt, nisi etiam aliquid gesserint boni. Neque enim Deus hoc tantum quaerit a nobis, ut mali non simus, sed ut efficiamur boni. Ex malis enim operibus vocantur mali, ita e contrario ex bonis appellantur boni. Et duo sunt quibus boni ⁜ c servire videntur et mali: bonus Deus, cui omnes bene conversantes deserviunt; diabolus autem malus, cujus quisquis qui male operatur, est famulus. Non enim a nobis hoc solum poscitur, ut non vivendo male servi esse diaboli desinamus, sed vivendo bene Deo servire videamur. Nam ⁜ d quisquis nec malum videtur operari nec bonum, cujus servus [Col. 0394B] videatur esse ignoro; vel quomodo vitam a Deo poterit sperare perpetuam, quam bene faciendo non meruit. Nemo, ⁜ e inquam, sensu proprio se decipiat et illudat, nemo se vana existimatione seducat. Quisquis bonus non fuerit, vitam non habet. Quisquis justitiae et misericordiae opera non fecerit, non potest regnare cum Christo. Quisquis non fuerit humanus, pius, hospitalis, benignus, clemens, gehennae non evadet incendium. Deus malos non amat, non diligit peccatores. Quisquis malum fecerit, inimicus est Dei. Quisquis sine dolo non fuerit, partem non potest habere cum Christo. Nihil enim amplius est Christiano quaerendum, nihil desiderandum magis, nihilque plus totis viribus enitendum, quam ut malitiam suo excludat ex corde, [Col. 0394C] quam ut nequitiam intra pectoris sui conscientiam non admittat, quam ut bonitatem teneat, justitiam servet, puritatem mentis custodiat. Esto innocens, si vis cum Deo vivere. Esto simplex, si vis regnare cum Christo. Quid tibi prodest malitia, quae in mortem trahit? quid nequitia, quae prohibet regnare cum Christo, quae se habentem exterminat? sicut scriptum est: Anima enim nequam disperdet qui se habet (Eccli. VI, 4) . Si vis vivere, audi Prophetam quid loquitur; si regnum Christi diligis, audi quomodo illud merearis adipisci. Quis est, inquit, homo qui vult vitam, et cupit videre dies bonos? Cohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum. Diverte a malo, et fac bonum; inquire pacem, et sequere eam (Ps. XXXIII, 13-15) . Hujusmodi enim homines Deus honorat et diligit, qui malum nesciunt, qui mentiri [Col. 0394D] non norunt, quorum dolum labia non loquuntur, in quibus non nisi bonitas videtur et puritas.

Innocentia est quae nos commendat Deo, simplicitas est quae facit regnare cum Christo. Quomodo Deus non nisi innocentes diligat, et sibi velit esse conjunctos, testimoniis plurimis declaratur, sicut in Psalmis scriptum est: Innocentes et recti adhaeserunt mihi (Ps. XXIV, 21) . Et alibi mandatur et dicitur: Custodi innocentiam, et vide aequitatem, quoniam sunt [Col. 0395A] reliquiae homini pacifico (Ps. XXXVI, 37) . Quantum innocentia homini praestet et conferat, etiamsi sero servetur, prophetae David testimonio comprobatur; qui cum graviter ante peccasset, postea judicari se non timet, ex quo innocentiam nosse coepit, sicut ipse dicit: Judica me, Deus, quoniam ego in innocentia mea ingressus sum (Ps. XXV, 1) . Sciebat igitur sibi jam non metuendum esse judicium, quia innocentiam vel sero cognoverat. Et alio in loco dicit: Me autem propter innocentiam suscepisti (Ps. XL, 13) . Suscepit postmodum propter innocentiam Deus, quem propter malitiam ante repulerat. Innocentes vero nec confundi coram Deo posse, manifestum est, cum dicitur: Quanto tempore innocentes custodierint justitiam, non confundentur (Prov. XIII, 6) . Nihil enim [Col. 0395B] Deo dignius, nihil charius esse potest, quam ut innocentia tota observatione teneatur. Licet quis in aliis operibus devotus appareat, si illam non habuerit, sibi frustra blanditur de sua devotione. Si illam Judaeis etiam sub veteri lege degentibus, quando adhuc illis inimicum licebat odisse, observare praeceptum est; quid te nunc agere convenit Christianum, qui inimicum tuum juberis amare (Matth. V, 44) ? Quando enim innocens non eris, vel cui esse poteris malus, qui inimicis praeciperis esse bonus? Sed tu forsitan et proximum odis, cui nec externum odisse conceditur; et fratrem persequeris, qui amare praeciperis inimicum; et Christianum te esse credis, qui nec novi nec veteris Testamenti praecepta custodis? Sed ne sine causa te Christianum aestimes et de solo tibi nomine [Col. 0395C] blandiaris, qualem te esse oporteat Apostolum audi dicentem: Qui furabatur, jam non furetur; magis autem laboret operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti. Omnis sermo malus de ore vestro non procedat; sed si quis bonus ad aedificationem fidei, ut det gratiam audientibus. Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis in die redemptionis. Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia auferatur a vobis cum omni malitia. Estote autem invicem benigni et misericordes; donantes invicem, sicut et Deus in Christo donavit vobis (Ephes. IV, 28-32) . Estote autem imitatores ⁜ a Dei, sicut filii charissimi; et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam [Col. 0395D] Deo in odorem suavitatis. Impudicitia autem et omnis immunditia et avaritia nec nominetur inter vos, sicut decet sanctos, aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurrilitas quae ad rem non pertinet, sed magis gratiarum actio. Hoc enim scitote, quod omnis impudicus, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non erit haeres in regno Christi et Dei (Ephes. V, 1-5) . Ille se merito Christianum judicet, qui haec praecepta custodit, qui sanctus, humilis et pudicus et justus est, qui in misericordiae et justitiae operibus conversatur.

Nam ⁜ b tu illum Christianum putas, in quo nullus Christianitatis est actus, in quo conversatio nulla justitiae est, sed nequitia, impietas et scelus? Illum Christianum putas, qui opprimit miserum, qui pauperem gravat, qui res concupiscit alienas, qui ut se divitem faciat, plures efficit indigentes, qui lucris gaudet injustis, qui de alienis lacrymis cibum capit, qui miserorum ditatur interitu, cujus os assidue mendacio violatur, cujus labia non nisi indigna et obscena et scelesta loquuntur et turpia, cui cum jubeatur distribuere sua, invadit aliena? Et ad ecclesiam talis audenter accedit, et temere et importune expandit impias manus illicito raptu et insontium [Col. 0396B] cruore violatas, et ore illo polluto atque sacrilego, quo fuerat paulo ante aut falsa locutus aut turpia, preces ad Dominum, quasi nihil sibi mali conscius, fundit. Quid agis impudens et miser? Quid te majorum peccatorum onere gravas? Quid Deo praeter contemptum injuriam irrogas? Quid ad provocandam celerius ejus iram in testimonium poenae tuae sceleratas ad Deum porrigis manus, ad quas ille non respicit, qui non nisi sanctas et immaculatas sibi jussit offerri? Quid ore illo Deum rogas, quo paulo ante locutus es male, cujus, quamvis multiplicentur, abominatur preces, sicut scriptum est: Cum extenderitis manus vestras, avertam faciem meam a vobis; et si multiplicaveritis preces, non exaudiam; manus enim vestrae sanguine plenae sunt. Lavamini, [Col. 0396C] mundi estote, auferte nequitias ab animis vestris (Isa. I, 15, 16) . Bene sibi ille conscius esse debet et certus, et suae innocentiae fidus, qui ad Deum manus extendit et porrigit, cum Apostolus dicat, Volo autem viros orare in omni loco, levantes puras manus (I Tim. II, 8) . ⁜ c Ille autem ad Deum merito extollit manus, ille preces bona conscientia fundit, qui potest dicere: Tu nosti, Domine, quam sanctae, quam innocentes, quam purae sint ab omni fraude et injuria et rapina, quas ad te expando, manus; quam justa, quam immaculata labia et ab omni mendacio libera, quibus tibi, ut mihi miserearis, preces fundo. [ ⁜ d Talis enim cito meretur audiri, et antequam penitus preces fundat,] potest impetrare quod postulat.

Scio enim esse quos ita nequitiae et avaritiae profunda [Col. 0396D] caligo caecavit, ut cum illis prospere cesserit quod aut pauperem per potentiam vinxerint, aut innocentem testimoniis falsis obruerint, aut infirmum virtute superaverint, aut furtum fecerint aut rapinam; Deo gratias agant quo opitulante talia perpetrasse se credunt, et tam iniquum Deum judicent, ut putent eum scelerum suorum fuisse participem.

Stulti et miseri usque adeo suis iniquitatibus excaecati, [Col. 0397A] ut non intelligant Deo non posse placere quod prohibet; et quasi unum crimen satis non sit, nisi adhuc male sentiendo de Deo adjiciatur et aliud. Alii vero hoc se justificari existimant, quod de substantia pauperum exiguam eleemosynam faciant; et de eo quod plurimis abstulerunt, uni quiddam minimum largiuntur. Cibatur unus unde plures esuriunt, et de multorum spoliis vix pauci teguntur. Non talem eleemosynam Deus quaerit, nec vult pietatem uni de alterius crudelitate praestari. Melius est enim te non facere eleemosynam, quam unde paucos tegis, inde plurimos facias denudare; et ut unum vestias, plures spoliare vestitos. Illam eleemosynam Deus comprobat, quae de justis laboribus ministratur, sicut scriptum est: Honora Deum de tuis justis laboribus, [Col. 0397B] et deliba ei de tuae justitiae fructibus (Prov. III, 9) . Nam illam abominatur et reprobat, quae de lacrymis praestatur alienis. Quid enim prodest, si te benedicat unus unde plurimi maledicunt? Vel quid confert tibi illa eleemosyna quae de substantia praestatur alterius? Revera timendum est quod Deus non habeat unde pauperes suos pascat, nisi tu aliena diripias.

Alios autem novi, quos ita insipientiae et imprudentiae tenebrosa ignorantia fallit ac decipit, ut fidem quam habere se simulant, sine justitiae operibus apud Deum sibi censeant profuturam: et hoc erroris genere sine metu crimina nefanda committunt, dum [Col. 0397C] credunt Deum non criminum, sed perfidiae tantum ultorem. Et ejusmodi non solum se ipsos perisse contenti sunt, sed et alios, in quibus nullum divinae scientiae lumen est, suis nituntur laqueis implicare. Et impletur in illis Salvatoris nostri sententia dicentis: Caecus si caeco ducatum praestet, ambo in foveam cadunt (Matth. XV, 14) . Nam si nullum crimen, sed sola perfidia condemnatur; ergo securi peccamus et liberi. Et sine causa dedit Deus mandata justitiae, si sola sine justitiae opera fides prodest. Unde hic tam impius, tam scelestus, tam perfidus ignorantiae error obrepserit, scire non possumus, nisi forte ex illis qui hoc exemplo in lege veteri populum seducebant, et secum aeternae morti et perpetuo tradebant interitui, de quibus scriptum [Col. 0397D] est: Nolite audire sermones prophetarum qui prophetant vobis, quoniam vani sunt ipsi, et visiones a corde suo loquuntur, et non ab ore Domini. Dicunt enim his qui repellunt verba Domini, Pax erit vobis; et omnibus qui vadunt in voluntatibus suis, omni qui vadit in errore cordis sui dicunt: Non venient super te mala (Jerem. XXIII, 16, 17) . Multa quidem nobis, immo totius legis testimonia aderant, quibus tam perniciosum errorem destruere ac sepelire poteramus; sed ne legentem diutius fatigemus, sufficiant pauca de plurimis. Respondeat mihi ille cujus talis est sensus: [Col. 0398A] Adam a Deo factus est homo primus ⁜ a in primo statu mundi, perfidiae an peccati causa damnatus est (Gen. III, 17) ? In quo nihil fuisse incredulitatis invenio praeter solam inobedientiam, cujus causa ille damnatus est, et omnes suo damnantur exemplo. Cain quoque non perfidiae causa, sed quia fratrem interemerat, condemnatus est (Gen. IV, 11) . Quid plura? Universus hic mundus ut diluvio interiret, non perfidiae causam, sed criminum lego fuisse (Gen. VI, 13) . Sodoma et Gomorrha ut repentino cremarentur incendio, nullam causam incredulitatis invenio, nisi peccatorum et scelerum (Gen. XVIII, 20) ; quod Scriptura evidentissime demonstrat, et dicit: Homines Sodomitae mali et peccatores erant in conspectu Dei valde (Gen. XIII, 13) . Populus ille Judaicus ut ⁜ b tam frequenter [Col. 0398B] interire videretur et corripi, nonne peccatorum causa praestabat (Act. V, 4-9) ?

Sed dicit aliquis: veteris Legis testimonia tantum non accipio, nisi mihi et novi Testamenti exempla protuleris. Accipe Ananiam et Sapphiram, quos apostolica sententia, non perfidiae crimine, sed furti et mendacii causa damnavit. Forsitan dicturus es mihi: Quid ergo Apostolus dicit: Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis (Rom. III, 28) ? Ipsum qui hoc dicit, lego hominem absentem etiam condemnasse, quia uxorem patris acceperit (I Cor. V, 1) . Intelligenda Scriptura, quae scientibus convenire videtur in omnibus, et non nisi solis a quibus minime intelligitur discrepare. Justificari hominem Apostolus per fidem sine operibus legis dicit [Col. 0398C] (Rom. III, 28) : sed non sine illis operibus, de quibus alterum apostolum audio dicentem: Fides sine operibus mortua est (Jac. II, 20) . Paulus enim apostolus de operibus legis locutus est, hoc est, de circumcisione carnali, et neomenia, et sabbato, et hujusmodi caeteris, quae lex fieri ante praeceperat, et jam Christi tempore non erant necessaria; iste vero de operibus justitiae loquitur, quae qui non fecerit mortuus est, quamvis se simulet esse fidelem.

Sed dicit quis illud Apostoli dicentis: Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) . Stulte, hoc baptismi impletur in tempore, quo ut baptizetur quis, sola confessio desideratur et fides. Nam quid tibi ipsius baptismi lavacrum prodest, si sola sine justitia fides quaeritur? [Col. 0398D] Baptismo enim peccata ablui fides omnium tenet. Si deinceps peccandum est, abluisse quid prodest? Audi quid dicat Dominus homini semel sanato: Ecce sanus factus es, ⁜ c jam noli peccare, ne quid tibi deterius eveniat (Joan. V, 14) . Hoc et beatus Petrus apostolus manifestissime docet, ei deterius aliquid, qui post agnitam justitiae viam peccaverit, evenire, cum dicit: Si enim refugientes coinquinationes mundi, in cognitione Domini nostri et Salvatoris Jesu Christi, his rursum implicati superantur, facta sunt eis posteriora deteriora prioribus. Melius enim erat illis, non [Col. 0399A] cognoscere viam justitiae, quam post agnitionem retrorsum converti ab eo quod illis traditum est sancto mandato: contingit enim eis illud veri proverbii, Canis reversus ad suum vomitum, et, Sus lota in volutabro luti (II Petr. II, 20-22) . Hoc et beatus apostolus Paulus testatur et loquitur, hominem post baptismi sanctificationem pristino errore peccantem non sine ingenti poenitentia conservari, dicens: Impossibile est enim eos qui, postquam semel illuminati sunt, gustaverunt etiam donum coeleste, et participes sunt facti Spiritus sancti, gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum virtutesque saeculi venturi, et prolapsi sunt, renovari rursus ad poenitentiam, rursus crucifigentes sibimet ipsis Filium Dei, et ostentui habentes (Hebr. VI, 4-6) .

Quemdam ad Salvatorem accessisse, et quid faciendo [Col. 0399B] vitam aeternam perciperet interrogasse, evangelista testatur, cui ita a Domino responsum est: Si vis vitam habere, serva mandata (Matth. XIX, 17) . Non dixit, serva tantum fidem. Nam si sola fides quaeritur, superflue jubentur mandata servari. Sed absit ut ego Dominum meum aliquid dicam praecepisse superfluum. Sed dicunt hoc illi, qui peccando jam filii perditionis effecti sunt; et hoc tantum solatium se habere credunt, si alios secum potuerint morti perpetuae mancipare. Nam si Deus peccatorem non punit, ubi est illud propheticum: Si justus vix salvus erit, peccator et impius ubi parebunt (Prov. XI, 31; I Petr. IV, 18) ? Et alibi: Quia peccatores peribunt (Ps. XXXVI, 20) . Et iterum: Deficiant peccatores a terra et iniqui, ita ut non sint (Ps. CIII, 35) . Et iterum: Sicut deficit [Col. 0399C] fumus, deficiant; sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei (Ps. LXVII, 3) . Nullum hic tantum incredulum et infidelem, sed peccatores audio condemnari. Et Salvatorem nostrum quodam loco dixisse lego: Non omnes qui dicunt mihi, Domine, Domine, intrabunt in regnum coelorum, sed qui faciunt voluntatem Patris mei qui in coelis est (Matth. VII, 21) . Utique in Christum credebant, qui eum etiam Dominum nuncupabant; nec idcirco illis coelestis regni janua panditur, quia illum ore, quem factis abnuunt, confitentur. Negari autem Deum factis non minus quam verbis Apostolus dixit: Deum confitentur se nosse, factis autem negant (Tit. I, 16) . Et Dominus in Evangelio: Multi mihi dicent in illa die: Domine, Domine, nonne in nomine tuo ejecimus daemonia, [Col. 0399D] et in nomine tuo virtutes multas fecimus? Et dicam illis: Numquam vos cognovi. Discedite a me, omnes qui operamini iniquitatem (Matth. VII, 22) . Usque adeo isti credidisse dicuntur, ut in nomine Domini virtutes etiam operarentur; nec tamen eis proderit fides, quia justitiae opera non fecerunt. Itaque si sola fides prodest; cur illi cum angelis Satanae in perpetuum gehennae ignibus mancipantur, qui non perfidiae causa, sed quia boni nihil fecerant, judicantur; sicut scriptum est: Et dicet eis Rex qui a sinistris sunt: Discedite a me, maledicti, in gehennam aeternam, quam paravit Pater meus diabolo et angelis ejus. Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare, etc. (Matth. XXV, 41, 42) . Non dixit utique, quia non [Col. 0400A] credidistis mihi; unde intelligi datur eos non incredulitatis causa, sed propter bonorum operum sterilitatem esse damnandos.

Nemo igitur alterum decipiat, nemo seducat. Nisi quis justus fuerit, vitam non habet; nisi quis in omnibus Christi mandata servaverit, partem non potest habere cum illo; nisi quis terrena despexerit, divina non capiet: nisi humana contempserit, non potest possidere coelestia. Nec quisquam se Christianum judicet, nisi qui Christi et doctrinam sequitur et imitatur exemplum. Sed tu illum Christianum putas, cujus numquam pane ullus saturatur esuriens, cujus potu nullus reficitur sitiens, cujus mensam nemo [Col. 0400B] cognoscit, sub cujus tecto nec advena nec peregrinus aliquando succedit, cujus nemo nudus tegitur vestimentis, cujus pauper nullus fovetur auxilio, cujus bonum nemo sentit, cujus misericordiam nemo cognoscit; qui in nullo imitatur bonos, sed irridet potius et subsannat, et pauperes persequi non cessat? Absit hoc a mentibus Christianorum omnium, absit ut hujusmodi Christianus dicatur, absit ut Dei filius possit appellari qui talis est. Christianus ille est, qui Christi viam sequitur, qui Christum in omnibus imitatur, sicut scriptum est: Qui dicit se in Christo manere, debet, sicut ille ambulavit, et ipse ambulare (I Joan. II, 6) . Christianus est, qui omnibus misericordiam facit, qui omnino non movetur injuria, qui opprimi pauperem se praesente non patitur, qui miseris [Col. 0400C] subvenit, qui indigentibus succurrit, qui cum moerentibus moeret, qui dolorem alterius quasi proprium sentit, qui ad fletum fletibus provocatur alienis, cujus omnium communis est domus, cujus janua nemini clauditur, cujus mensam pauper nullus ignorat, cujus cibus cunctis offertur, cujus bonum omnes norunt, et nemo sentit injuriam; qui Deo die noctuque deservit, qui ejus praecepta indesinenter meditatur et cogitat; qui pauper mundo efficitur, ut Deo locuples fiat; qui inter homines habetur inglorius, ut coram Deo et angelis gloriosus appareat; qui in corde suo nihil videtur habere simulatum vel fictum; cujus simplex et immaculata est anima, cujus conscientia fidelis et pura est, cujus tota in Deo mens, cujus omnis spes in Christo est; qui coelestia [Col. 0400D] potius quam terrena desiderat, qui humana spernit, ut possit habere divina. Nam his qui hoc saeculum diligunt, et qui in praesenti tempore gloriantur et complacent, audi quid dicitur: Nescitis quia amicitia hujus mundi, inimica est Deo? Et quicumque voluerit esse amicus hujus saeculi, inimicus Dei constituitur (Jac. IV, 4) .

Haec tibi, soror dilectissima, quid Christianum agere conveniat, prout potui, explicavi. Si ergo omnes generaliter qui Christiani nuncupantur, esse tales oportet; nunc tuae prudentiae est aestimare qualem tu te viduam debeas exhibere, quam cunctis [Col. 0401A] bene conversantibus esse oportet exemplum. Tria autem esse viduarum genera non ignorare te credo. Unum quod perfectissimum est, coelesti praemio destinatum, quod, ritu illius de Evangelio viduae (Luc. II, 37) , Deo orationibus et jejuniis die noctuque deservit. Aliud vero, quod filiorum curam habere dicitur et domus, non tanto dignum, nec tamen peccatis obnoxium. Tertium autem genus est in epulis et deliciis, quod aeternae morti servatur et poenae; sicut scriptum est: Viduas honora, quae verae viduae sunt (I Tim. V, 3) . Istae sunt primae, quae dicuntur et verae, et quae jubentur a tanto sacerdote, hoc est, a Timotheo honorari. Secundae sunt, quibus jam haberi non jubetur honor, nec tamen vita negatur; de quibus dicitur: Quae autem filios habent [Col. 0401B] aut nepotes, discant primum domum suam pie ⁜ a tractare, et parem gratiam reddere parentibus (Ibid., 4) . Illae vero tertiae sunt, de quibus scriptum est: Vidua autem quae in deliciis est, vivens mortua est (Ibid., 6) . Unde intelligi datur, non omnes viduas esse aequales; nec eas Deo placere, quae corpore tantum viduae videntur esse, non opere.

Qualis autem Christi vidua debeat esse, Apostolus dicit: Quae autem vere vidua est, sperat in Domino, et instat orationibus die ac nocte (Ibid., 5) . Nec illud praeterire te volo, quod quando veras viduas Apostolus nominat, esse demonstrat et falsas, hoc est, actu, mente, conversatione, non corpore. Et alibi viduae verae et electae actum conversationemque describit idem Apostolus dicens: Vidua eligatur [Col. 0401C] quae fuerit in operibus bonis testimonium habens: Si filios educavit, quod subintelligitur, Deo; si hospitio recepit, si sanctorum pedes lavit, si tribulationem patientibus subministravit, si omne opus bonum subsecuta est. (Ibid., 10) . Hanc esse veram viduam judicavit, cujus talia sunt opera. illa vero quomodo se Christi [Col. 0402A] viduam dicit, quae nihil tale aliquando operata est? Sed sunt aliquae divites, nobiles et potentes, quibus forsitan videtur indignum, ut aut filios Deo, et non saeculo educent, aut hospitio recipiant advenam, aut sanctorum pedes laboriosos, lutulentos et horridos lavent, et delicatis et nitidis manibus tangant. Sed nec dignae erunt tales in futuro tempore sanctorum esse consortes, quos ita in praesenti spreverunt; nec partem habere poterunt cum Christo, quem suscipere noluerunt, et cujus plantas suis contrectare manibus horruerunt: quia Christum spernit, quicumque ejus famulos spernit, sicut ipse dicit: Qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) . Mariae, unde Christi pedes lavaret, lacrymae abundarunt; ⁜ b nostri autem temporis feminis unde peregrinorum pedes [Col. 0402B] lavent, ipsa deficit aqua. Tu ergo sanctissima et prudentissima femina, ne velis imitari hujusmodi, quae cum audenter malefecerint, benefacere erubescunt; et confunduntur juste vivere, quae non sunt peccare confusae; et quae se morti ultro obtulerunt, nec invitatae revertuntur ad vitam; quae hominum magis risus, subsannationes et fabulas, quam Dei judicium pertimescunt; et quibus charius est miseris hominibus placere quam Christo. Sed esto talis, qualem te Dominus esse praecepit, qualem Apostolus jubet ⁜ c exhiberi Christo. Vidua esto sancta, humilis et quieta; misericordiae et justitiae opera indesinenter exerce. Et quisque te in opprobrium habeat, quisque subsannet et irrideat, tu tantum Deo placeas, et quae Christi sunt geras. Ante omnia incessabiliter [Col. 0402C] Domini tui meditare mandata, orationibus et psalmis instanter incumbe; ut si possibile est, nemo te aliquando nisi aut legentem inveniat aut orantem. Et cum fueris talis, nostri memento, qui te tantum diligimus, ut quod praesentes praestare non possumus, conferamus absentes.

Illa ab ineunte arte typographica omnibus fere operum et opusculorum Augustini collectionibus praefigi consuevit eaque via ad insignem lectionum mss. codicum copiam emendata a Maurinis patribus, seorsim denique novo variarum lectionum subsidio recognita et notis non indoctis illustrata est Joanne Salinasio, theologo Romano a. 1731. Indiculus scriptorum [Col. 0404B] Augustini editus est primum a Joanne Vlimmerio a. 1564. Migravit pariter ab isto tempore in varias Operum Augustini editiones, et ex vetustis membranis castigatus est in Benedictinorum editione: Sed longe plenior et emendatior ex ms. Veronensi prodiit Venetiis a. 1735 . . . . . . In sequenti indice nihil omissum est quod ad accuratiorem insigniorum editionum notitiam conducit; singulorum vero Augustini operum recensionem nemo exspectabit.

1742. In Venezia, per Pietro Bassaglia e Francesco Hertzhauser; in -4 ^o . Vita di S. Aurelio Agostino . . . . . scritta da S. Possidio vescovo di Calama, tradotta in Italiano da un' autore anonimo col testo Latino; [Col. 0406B] in limine operis Augustini de Civitate Dei, Latine juxta quam Italice ex antiqua anonymi auctoris, sed quem vulgo Jacobum Passavantium putant, interpretatione duobus voluminibus h. l. et a. editi.

1764. In Milano, presso Antonio Agnelli; in -8 ^o . Vita di S. Aurelio Agostino vescovo d'Ippona dottore di S. Chiesa, scritta da S. Possidio vescovo di Calama, tradotta in Italiano da un' autore anonimo; in questa seconda edizione ridotta secondo il testo Latino de' migliori codici manoscritti, accresciuta di alcune note, e dedicata all' illustrissimo signore D. Antonio Fissiraga, dottor di Collegio, decurione, et oratore emerito della citta di Lodi.

Editor F. Romualdus Maria de S. Gaetano Augustinianus Excalceatus Mediolanensis versionem superioris [Col. 0406C] editionis, sed ad novissimae recensionis textum refictam, ipso textu Latino omisso, excudi curavit. Notas quas aspersit ingenue fatetur non sibi deberi, sed e Benedictinorum, Salinasii, Caesaris Benvenuti et Laurentii Berti (Vitae Augustinianae scriptoris) notis aut Commentariis esse selectas.

1. Vitae Augustini: Benedictinorum; sex, nempe duo Floriacenses, Germanensis, Vedastinus, Fossatensis ac Cisterciensis. Ex his larga provenit variantium lectionum copia. Nec vero pauciores ex quinque mss. quos Salinasius in usum vocavit, quorum avo quidem exstabant in bibl. Reginae Suecorum sub num. 541 et 1025, tres vero alios ex Vaticana nactus erat, signatos 1188, 1190 et 1191. His tandem omnibus accenseri [Col. 0406D] debet exemplar ms. Musei Societatis Jesu Antuerpiae, quod Bollandistae notant signatum fuisse P. MS. 5, et vetustissimum dicunt.

2. Indicis Operum Augustini: primae editionis, ms. bibliothecae abbatiae Villariensis, ex quo eum primus excudit Vlimmerius. Benedictini eosdem adhibuerunt quos in Vita Augustini codices. Novissima tandem editio manuscripto Veronensi debetur.

1525. Moguntiae; in-fol. Decreta Coelestini papae numero XXII, i. e. Epistolae tres: 1 ^o ad Episcopos Galliarum, cui junguntur Auctoritates praeteritorum sedis apostolicae episcoporum de Gratia Dei; 2 ^o ad episcopos per Viennensem et Narbonensem provinciam; 3 ^o ad episcopos per Apuliam et Calabriam constitutos; in Joannis Wendelstini ed. Collectionis Canon. Dionys.

1530. Coloniae; in-fol. Eadem; in Coll. Conciliorum Jac. Merlini T. l, fol. CLXXXIII-VI. Editio prima facta est a. 1523. Tertia prodiit a. 1535, Parisiis, in- 8 ^o , ubi Coelestini Epistolae exstant fol. CXCVII-CC.

1536. Basileae; in-fol. Coelestini papae Decreta i. e. Epistola ad universos Galliarum episcopos subjectis [Col. 0413D] capitulis seu indiculo constitutionum sanctorum Patrum de Gratia Dei; inter selectissimas vetustissimorum praesulum Epistolas additas Clementis Recognitionibus ex editione Jo. Sichardi pagg. 302-306.

1538. Coloniae, apud Petrum Quentel; in-fol. Decreta Coelestini papae, quo nomine comprehenduntur Epistolae tres laudatae; Decreta ex Gratiano et fragmentum Epistolae ad synodum Ephesinam; in Conciliis Petri Crabbe T. I, fol. CCCIX-CCCXIII.

1570. Coloniae Agr., apud Jo. Brinckmannum; infol. Coelestini Decreta seu Epistola ad universos Galliarum episcopos, etc., inter Epistolas Pontiff. Rom. D. Clementis Oneribus ex ed. Lamb. Gruteri subjectas pagg. 561-563.

[Col. 0414A] 1576. Ingolstadii, ex typogr. Dav. Sartorii; in- 4 ^o . Variae Coelestini Epistolae occasione concilii Ephesini scriptae; inter Acta omnia sacros, magni et oecum. concilii Ephesini ed. opera Theodori Peltani soc. J., cap. 16, 17, 18, 19, 64, pagg. 248-74 et 388.

Sunt Epistolae ad Cyrillum, Nestorium, Clerum et Pop. CP. Joannem Antioch. et Synodum Ephesinam.

1591. Romae; in-fol. Coelestini papae Epistolae, in Tomo I Collect. Epistolarum Decretalium Pontificum Romanorum, quam a card. Antonio Carafa inchoatam absolvit Antonius de Aquino.

Octo sunt, nempe quatuor inter Acta concilii Ephesini, tres per Dionysium Exiguum nobis transmissae. Una vero, cujus fragmentum antea Petrus Crabbe dederat, nunc integra prodit, velut ex Cresconiana [Col. 0414B] collectione excerpta, ut Coustantius inquit.

1594. Romae, ex Typogr. Vat.; in-fol. Coelestini Epistolae (XIV); in Baronii Annalium tomo V, ad a. 430-32. Sex antea ineditae ad a. 431 num. 6, 19 et 432 num. 4, 12, 17, 20. Repetitus est hic tomus Romae 1607. Complectitur idem annorum spatium tomus quintus ed. Coloniensis a. 1624, et septimus Mansianae Lucae 1741. Sperabat Baronius Antonium de Aquino, a quo ineditas illas epistolas acceperat, in auctario Epistolarum Pontificiarum quod meditabatur, fontes, unde eas hausisset, indicaturum. Verum spes irrita fuit.

1606. Coloniae Agr., apud Jo. Gymnic. et Ant. Hierat.; in-fol. Vita, Epistolae et Decreta Coelestini [Col. 0414C] papae I; in Conciliis Severini Binii T. I pagg. 622-632.

Ex quatuordecim, quas Binius partim ex Antonio de Aquino, partim ex Baronio collegit epistolis, non omnes una serie producuntur, sed nonnullae numeris tantum suis indicatae inter Acta Ephesini concilii locum obtinent. Aliquibus additae sunt Notae Binianae.

1609. Lutetiae Parisiorum; in -8 ^o . Decreta Coelestini papae I (Epistolae tres ) in Codice Vet. Eccl. Rom. pagg. 404-426.

1629. Parisiis, sumpt. Seb. Cramoisy; in-fol. Coelestini papae I Epistolae duae ad episcopos Viennensis et Narbonensis provinciae et episcopos universos Galliarum; in tomo I Conciliorum Galliae Jac. Sirmondi.

[Col. 0414D] 1644. Parisiis e Typogr. Reg.; in-fol. Vita, Epistolae et Decreta Coelestini papae I; in T. IV Conciliorum collectionis Luparensis pagg. 469-510. Auctoritates de Gratia Dei epistolas antecedunt.

1661. Lutetiae Paris., apud. Lud. Billaine; in-fol. Coelestini papae Decreta (Epistolae tres cum Auctoritatibus ); in codice Dionysii Exigui apud Guil. Voëllum et Henr. Justellum in Bibl. Juris Canon. pagg. 215-222.

1662. Romae; in -8 ^o . Coelestini Epistola ad episcopos per Illyricum nunc primum edita e schedis Vaticanis inter Acta synodi Romanae sub Bonifacio II; in Collectione Rom. Bipart. Lucae Holstenii p. I, pagg. 85-88.

[Col. 0415A] 1671. Lutetiae Parisiorum; in-fol. Vita, Epistolae et Decreta Coelestini papae I, cum notis Sev. Binii, Jac. Sirmondi et Obss. Phil. Labbei; in Conciliis Phil. Labbei et Gabr. Cossartii cura editis tomo II, pagg. 1610—1638.

Nonnullae epistolae nomen tantum suum in hac serie professae sunt. Ipsae exstant inter Acta Ephesini concilii tomo III, pagg. 345, 346, 353, 376, 614. Pressius nimirum sequitur Labbeus Binium et editorem Collectionis Regiae. Quo obsequio adeo factum est, ut alias bis exscribendas dederit. Nam quae in his sunt IX ad Theodosium, X ad Cyrillum, XI ad synod. Ephes., XII ad Theodosium Jun., XIII ad Maximianum, et XIV ad Constantinopolitanos, recitantur iterum integrae tomo III, pagg. 619, 621, 1069, 1072; [Col. 0415B] T. IV, pagg. 1074 et 1075. Accedunt in Appendice hujus secundi tomi pagg. 1817—19, Notae posthumae Sirmondi in duas ad Galliarum episcopos et Auctoritates sedis apostolicae.

1675. Lutetiae Parisiorum, apud Jo. Bapt. Coignard; in -4 ^o . Epistola Coelestini papae ad episcopos Viennenses et Narbonenses. Ejusdemque ad episcopos Apuliae et Calabriae; in Codice Canonum Ecclesiae Rom. a Pasch. Quesnello in tomo II Opp. Leonis M. vulgato, cap. 35 et 36, pagg. 133—137, editionis Lugdunensis (a. 1700) pagg. 71—73.

1682. Lovaniae, typis Hieronymi Nempaei; in -4 ^o . Commonitorium Coelestini papae episcopis et presbyteris euntibus ad Orientem: nunc primum e Vaticanae bibliothecae manuscripto in publicam lucem data [Col. 0415C] per F. Christianum Lupum, Iprensem, in Epistolis variorum Patrum ad concilium Ephesinum ex ms. Cassin. Bibl. ab eodem desumptis et editis, capite 226, fol. CCCCLXX. Repetitum est hoc opus in tomo VII Operum Christiani Lupi (Venetiis apud Jo. Bapt. Albritium, Q. Hieron. et Sebast. Coleti a. 1726; infol. ), inque eo Coelestini Commonitorium pagg. 385, 386.

1683. Parisiis, ex off. typogr. Franc. Muguet; in-fol. Commonitorium papae Coelestini datum episcopis et presbyteris euntibus ad Orientem. Ejusdem variae Epistolae occasione concilii Ephesini scriptae; in Steph. Baluzii Nova Coll. Conciliorum, T. I, pagg. 381, 424, 431, 436, 438, 489—93.

Commonitorium reperit primum in vetustissimo [Col. 0415D] codice bibliothecae Colbertinae num. 1865 optime exarato. Aliud deinde exemplar in Vaticano recentiore num. 1320, Nicolai V pontificatu scripto, ad eum misit Hieronymus cardinalis Casanata. Sed emendatius erat in Colbertino quam in Vaticano. Ignoravit autem Baluzius idem anno ante jam a Lupo fuisse evulgatum. Reliquae Epistolae, inter Acta Ephesini concilii distributae, sunt: 1 ^o Epistola ad Nestorium; 2 ^o ad clerum et populum Constantinopol.; 3 ^o ad Cyrillum; 4 ^o ad Joannem Antioch.; 5 ^o ad synodum Ephesinam; 6 ^o ad Theodosium imp.; 7 ^o ad Cyrillum Alexandrinum.

1687. Parisiis, e Typogr. Regia: in-fol. Decreta Coelestini papae (Epist. III) in Codice Can. Dionysii Ex. [Col. 0416A] ex ed. Franc. Pithaei h. a. et l. recuso pagg. 219-228.

1715. Parisiis, e Typogr. Regia; in-fol. Coelestini papae Decreta (Epistolae III) ; item Epistolae per Acta Ephesini concilii distributae, ad Nestorium, ad clerum et populum CP., ad Cyrillum, ad Joannem Antiochenum, Commonitorium ad legatos, ad synodum Ephesinam, ad Theodosium, ad Cyrillum secunda, ad synodum post damnationem Nestorii, ad Theodosium Jun., ad Maximianum, ad clerum et populum CP. secunda; in Jo. Harduini Actis Conciliorum T. I, pagg. 1251—62, 1299, 1311, 1321, 1323, 1347, 1467—74, 1671—82.

1721. Parisiis; in-fol. S. Coelestini papae Epistolae et Decreta ad justum temporis ordinem reductae, [Col. 0416B] juxta vet. codd. fidem recognitae et emendatae, praeviis admonitionibus, notis criticis et dissertationibus illustratae per Petrum Coustant; in Epistolis Pontiff. Rom., T. I, pagg. 1051—1228.

Insertae sunt epistolae aliorum ad Coelestinum, vel ad res ab eo gestas spectantes, scilicet ab initio omnium 1 ^o Augustini epistola ad Coelestinum, scr. circa initium a. 423, inter Augustinianas 209; 2 ^o Aurelii et caeterorum qui universali Africae concilio Carthaginis adfuerunt, ex codice canonum Ecclesiae Africanae, scr. judice Coustantio vel sub exitum a. 425, vel ineunte a. 426. Item post III, 3 ^o et 4 ^o duae Nestoris ad Coelestinum litterae Gr. Lat.; 5 ^o Epistola Cyrilli ad Coelestinum, scr. a. 430 Gr. Lat.; 6 ^o Commonitorium Cyrilli Posidonio cum Romam mitteret datum, Gr. [Col. 0416C] Lat. Post XIV, 7 ^o Nestorii ad Coelestinum, scr. a. 430, Gr. Lat. Post. XIX, 8 ^o Epistola synodi Ephesinae ad Coelestinum, Gr. Lat. Decimo loco est fragmentum sermonis a Coelestino habiti. Subjungitur Notitia Epistolarum, quae ad Coelestinum papam attinent.

1757. Venetiis, apud Sim. Occhi; in-fol. Coelestini papae Epistola ad episc. Viennenses et Narbonenses, item episc. Apuliae et Calabriae cum varietate exemplarium tam editorum quam mss.; in Codice Vet. Canon. Constitut. S. sedis apostolicae Pasch. Quesnelli iterum edito a Balleriniis Frr., tomo III Opp. Leonis M. cap. 35, 36, pagg. 270—77.

1760. Florentiae; in-fol. Vita, Epistolae et Decreta S. Coelestini papae I, cum notis Binii et Sirmondi, item Excerptis aliquot e cod. mss. epistolarum et titulorum [Col. 0416D] veterum epistolarum quarumdam Coelestini; in tomo IV Collectionis amplissimae Conciliorum Jo. Domin. Mansi pagg. 453—74.

Epistolas, quae inter Acta Ephesini concilii hoc ipso tomo comprehensae referuntur, non integras in hac serie repraesentavit, id quod post Labbeum etiam Coletus, quem raro alioquin Mansius deserit, fecerat; sed Binium sequi maluit, titulisque et verbis initialibus recitatis, ad illa lectores ablegat.

1773. Venetiis, ex typogr. Jo. Bapt. Albritii; in-fol. S. Coelestini papae Epistolae et Decreta, quibus nonnulla intexta ad eumdem sanctum pontificem pertinentia. Ex editione V. Cl. Petri Coustantii; in tomo [Col. 0417A] IX. Bibl. PP. et SS. Vet. Eccl. Andreae Gallandii pagg. 287—346.

Admonitiones Coustantii epistolis aliquibus praemissas resecuit sententiasque earum passim in notis contraxit. De Coelestino disserit Prolegg. cap. 8, pagg. XIX, XX.

1789. Parisiis, sumptib. Petri Didot fil. primog.; [Col. 0418A] in-fol. Coelestini papae epistola ad episcopos provinciae Viennensis et Narbonensis. Item Epistola ad episcopos Galliae, pro S. Augustino, additis decretis et decretorum titulis nec non Sirmondi, Quesnelli et Coustantii notis et lectionibus variantibus excerptis; in novissima Conciliorum Galliae Collectione a PP. Maurinis nuper inchoata, tomo I, pag. 384 et 426.

Antonii episcopi Fussalensis, qui administratione Ecclesiae suae ob scelera privatus, apostolicam sedem appellaverat, causa exposita, obtestatur ut latam in ipsum sententiam vigere sinat.

Domino beatissimo et debita charitate venerando sancto papae COELESTINO AUGUSTINUS in Domino salutem.

1. Primum gratulationem reddo meritis tuis, quod te illa sede Dominus Deus noster sine ulla, sicut audivimus, plebis suae discissione ⁜ b constituit. Deinde insinuo sanctitati tuae quae sint circa nos, [Col. 0417C] ut non solum orando pro nobis, verum etiam consulendo et opitulando subvenias. In magna quippe tribulatione positus, haec ad tuam beatitudinem scripta direxi; quoniam volens prodesse quibusdam in nostra vicinitate membris Christi, magnam illis cladem improvidus et incautus ingessi.

2. Fussala dicitur Hipponensi territorio confine castellum. Antea ibi numquam episcopus fuit, sed simul cum contigua sibi regione ad paroeciam Hipponensis Ecclesiae pertinebat. Paucos habebat illa terra catholicos, caeteras plebes illic in magna multitudine hominum constitutas Donatistarum error miserabiliter obtinebat, ita ut in eodem castello nullus esset omnino catholicus. Actum est in Dei misericordia ut omnia ipsa loca unitati Ecclesiae cohaererent, per quantos labores et pericula nostra, [Col. 0418B] longum est explicare: ita ut ibi presbyteri qui eis ⁜ c congregandis a nobis primitus constituti sunt, exspoliarentur, caederentur, debilitarentur, excaecarentur, occiderentur; quorum tamen passiones inutiles ac steriles non fuerunt, unitatis illic securitate perfecta. Sed quod ab Hippone memoratum castellum millibus quadraginta sejungitur, cum in eis regendis et eorum reliquiis licet exiguis colligendis, quae in utroque sexu aberrabant, non minaces ulterius, sed fugaces, me viderem latius quam oportebat extendi, nec adhibendae sufficere diligentiae quam certissima ratione adhiberi debere cernebam, episcopum ibi ordinandum constituendumque curavi.

3. Quod ut fieret, aptum loco illi congruumque [Col. 0418C] requirebam, qui et Punica lingua esset instructus. Et habebam de quo cogitabam paratum presbyterum, propter quem ordinandum, sanctum ⁜ d senem qui tunc primatum Numidiae gerebat, de longinquo ut veniret rogans litteris impetravi. Quo jam praesente, omniumque in re tanta suspensis animis, ad horam nos ille qui mihi paratus videbatur omni modo resistendo destituit. Ego autem, qui utique, sicut exitus docuit, differre potius debui, quam periculosum praecipitare negotium, dum nolo gravissimum et sanctissimum senem ad nos usque fatigatum, sine effectu propter quem venerat tam longe ad propria remeare, obtuli non petentibus quemdam adolescentem Antonium qui mecum tunc erat, in monasterio quidem a nobis a parvula aetate nutritum, sed praeter lectionis ⁜ e officium nullis clericatus [Col. 0419A] gradibus et laboribus notum. At illi miseri, quod futurum fuerat ignorantes, offerenti eum mihi obedientissime crediderunt. Quid plura? factum est, esse illis episcopus coepit.

4. Quid faciam? Nolo apud tuam venerationem gravare quem nutriendum collegi; nolo deserere quos colligendos timoribus et doloribus parturivi; et quomodo utrumque agam, reperire non possum. Res quippe ad tantum scandalum venit, ut in eum hic apud nos causas dicerent, qui de illius episcopatu suscipiendo, tamquam bene sibi consulentibus, obtemperaverant nobis. In quibus causis cum stuprorum crimina capitalia, quae non ab ipsis quibus episcopus erat, sed ab aliis quibusdam objecta fuerant, probari minime potuissent, atque ab iis quae invidiosissime [Col. 0419B] jactabantur, videretur esse purgatus, tam miserandus factus est et nobis et aliis, ut quidquid a castellanis et illius regionis hominibus de intolerabili dominatione, de rapinis et diversis oppressionibus et contritionibus objiciebatur, nequaquam nobis tale videretur, ut propter hoc vel propter simul cuncta congesta, episcopatu eum putaremus esse privandum, sed restituenda quae probarentur ablata.

5. Denique sententias nostras sic temperavimus, ut salvo episcopatu, non tamen omnino impunita relinquerentur, quae non deberent vel eidem ipsi deinceps iterumque facienda, vel caeteris imitanda, proponi. Honorem itaque integrum servavimus juveni corrigendo; sed corripiendo minuimus potestatem, [Col. 0419C] ne scilicet eis praeesset ulterius, cum quibus sic egerat, ut dolore justo eum sibi praeesse ferre omnino non possent, et cum suo illiusque periculo in aliquod scelus forsitan erupturam impatientiam sui doloris ostenderent. Quorum talis animus etiam tunc, quando cum eis de illo episcopi egerunt, evidenter apparuit, cum jam vir spectabilis Celer, de cujus adversum se praepotenti administratione conquestus est, nullam gerat vel in Africa vel uspiam potestatem.

[Col. 0420A] 6. Sed quid multis morer? Collabora, obsecro, nobiscum, pietate venerabilis domine beatissime, et debita charitate venerande sancte papa, et jube tibi quae directa sunt omnia recitari. Vide episcopatum qualiter gesserit; quemadmodum judicio nostro usque adeo consenserit, communione privatus, nisi prius Fussalensibus omnia redderentur; jam postea ut re acta aestimatis rebus solidos seposuerit, ut ei communio redderetur; quam versuta suasione sanctum senem ⁜ a primatem nostrum gravissimum virum, ut ei cuncta crederet, quem velut omni modo inculpatum venerando papae Bonifacio commendaret, induxerit; et caetera quae a me quid opus est recoli, cum memoratus venerabilis senex ad tuam sanctimoniam universa retulerit?

[Col. 0420B] 7. In illis autem multiplicibus gestis quibus de illo nostrum judicium continetur, magis deberem vereri, ne tibi minus severe quam oporteret judicasse videamur; nisi scirem vos tam propensos ad misericordiam, ut non solum nobis, quia illi pepercimus, verum etiam ipsi existimetis esse parcendum. Sed ille, quod a nobis aut benigne aut remisse factum est, in praescriptionem vertere atque usurpare conatur. Clamat: Aut in mea cathedra sedere debui, aut episcopus esse non debui; quasi nunc sedeat nisi in sua. Propter hoc enim loca illa eidem dimissa atque permissa sunt in quibus et prius episcopus erat, ne in alienam cathedram contra statuta patrum ⁜ b translatus illicite diceretur. Aut vero quisquam ita esse debet sive severitatis sive [Col. 0420C] lenitatis exactor, ut qui non visi fuerint episcopatus honore privandi, nullo modo in eis aliquid vindicetur; aut in quibus aliquid visum fuerit vindicandum, episcopatus honore priventur?

8. Existunt exempla, ipsa sede apostolica judicante vel aliorum judicata ⁜ c firmante, quosdam pro culpis quibusdam, nec episcopali spoliatos honore, nec relictos omnimodis impunitos. Quae ut a nostris temporibus remotissima non requiram, recentia memorabo. Clamet Priscus provinciae Caesariensis [Col. 0421A] episcopus: Aut ad primatum locus, sicut caeteris et mihi patere debuit, aut episcopatus mihi remanere non debuit. Clamet alius ejusdem provinciae Victor episcopus, cui relicto in eadem poena in qua et Priscus fuit, nusquam nisi in dioecesi ejus ab aliquo communicatur episcopo; clamet, inquam: Aut ubique communicare debui, aut etiam in meis locis communicare non debui. Clamet tertius ejusdem provinciae Laurentius episcopus, et prorsus hujus vocibus clamet: Aut in cathedra cui ordinatus sum, sedere debui, aut episcopus esse non debui. Sed quis ista ⁜ a vituperet, nisi qui parum attendit, nec inulta omnia relinquenda, nec uno modo omnia vindicanda?

9. Quia ergo pastorali vigilique cautela beatissimus [Col. 0421B] papa Bonifacius in epistola sua posuit, de Antonio loquens episcopo, et ait, Si ordinem rerum nobis fideliter indicavit; accipe nunc ordinem rerum, quem ille in suo libello reticuit, ac deinde quae post ejus sanctae memoriae viri in Africa lectas litteras ⁜ b gesta sunt; et subveni hominibus opem tuam in Christi misericordia multo avidius quam ille poscentibus, a cujus inquietudine desiderant liberari. Judicia quippe illis, et publicas potestates, et militares impetus tamquam ⁜ c exsecuturos apostolicae sedis sententiam, sive ipse, sive rumores creberrimi comminantur; ut miseri homines Christiani catholici graviora formident a catholico episcopo, quam, cum essent haeretici, a catholicorum imperatorum legibus formidabant. Non sinas ista fieri, obsecro te [Col. 0421C] per Christi sanguinem, per apostoli Petri memoriam, qui Christianorum praepositos populorum monuit (I Petr. V, 3) ne violenter dominentur in fratres. Ego Fussalenses catholicos, filios in Christo meos, et Antonium episcopum, filium in Christo meum, benignitati charitatis sanctitatis tuae, quia utrosque diligo, utrosque commendo. Neque Fussalensibus succenseo quia justam de me querimoniam ingerunt auribus tuis, quod eis hominem nondum mihi probatum, [Col. 0422A] nondum saltem aetate firmatum, a quo sic affligerentur, inflixi. Neque huic noceri volo, cui quanto magis sinceram habeo charitatem, tanto magis pravae ejus cupiditati obsisto. Utrique misericordiam mereantur tuam, illi ne mala patiantur, iste ne faciat; illi ne oderint catholicam, si a catholicis episcopis, maximeque ab ipsa sede apostolica, contra catholicum non eis subvenitur episcopum; iste autem ne se tanto scelere obstringat, ut quos molitur invitos facere suos, a Christo faciat alienos.

10. Me sane, quod confitendum est beatitudini tuae, in isto utrorumque periculo tantus timor et moeror excruciat, ut ab officio cogitem gerendi episcopatus abscedere, et me lamentis errori meo convenientibus dedere, si per eum cujus episcopatui [Col. 0422B] per imprudentiam suffragatus sum, vastari Ecclesiam Dei et, quod ipse Deus avertat, etiam cum vastantis perditione perire conspexero. Recolens enim quod ait Apostolus: Si nosmet ipsos judicaremus, a Domino non judicaremur (I Cor. XI, 31) ; judicabo me ipsum, ut parcat mihi qui judicaturus est vivos et mortuos. Si autem et membra Christi quae in illa regione sunt ab exitiabili timore ac tristitia recreaveris, et meam senectutem hac misericordi justitia fueris consolatus, retribuet tibi, et in praesenti et in futura vita, bona pro bonis, qui per te nobis in ista tribulatione succurrit, et qui te in illa sede constituit.

[Col. 0422C] Notum ei faciunt qui Apiarius flagitia sua fateri coactus sit. Tum rogant, 1 ^o ne a se excommunicatos praepropere communioni restituat, 2 ^o ut presbyterorum aliorumque clericorum improba refugia seu appellationes repellat, 3 ^o ne de latere suo mittat qui appellantis causam recognoscant, 4 ^o neque petentibus exsecutores concedat; postremo ne Faustinum in Africam remittat.

Domino dilectissimo et honorabili fratri COELESTINO, AURELIUS, ⁜ e PALATINUS, ANTONIUS, TUTUS, SERVUSDEI, TERENTIUS, FORTUNATUS, MARTINUS, JANUARIUS, [Col. 0423A] OPTATUS, ⁜ a CELTICUS, DONATUS, THEASIUS, VINCENTIUS, FORTUNATIANUS, et caeteri qui in universali Africano concilio ⁜ b Carthaginis adfuimus.

1. Optaremus ⁜ c ut quemadmodum sanctitas tua de adventu Apiarii laetatos vos fuisse missis per compresbyterum nostrum Leonem litteris intimavit, ita nos quoque de ejus purgatione haec scripta cum laetitia mitteremus. Esset profecto et nostra et vestra modo alacritas certior, nec praepropera videretur, quae adhuc ⁜ d de audiendo quam de audito praecesserat. Adveniente sane ad nos sancto fratre et coepiscopo nostro Faustino, concilium congregavimus, et credidimus ideo eum illo missum, quoniam sicut per ejus operam presbyterio antea redditus fuerat, ita nunc posset de tantis criminibus a Thabracenis [Col. 0423B] objectis eo laborante purgari: cujus tanta ac tam immania flagitia decursum ⁜ e nostri concilii examen invenit, ut et memorati patrocinium potius quam judicium, ac defensoris magis operam quam ⁜ f disceptatoris justitiam superarent. Nam primum ⁜ g quantum obstiterit omni congregationi diversas injurias ingerendo, quasi Ecclesiae Romanae asserens privilegia, et volentes eum a nobis in communionem suscipi, quem tua sanctitas credens appellasse, quod probare non potuit, communioni reddiderat? quod minime tamen licuit, quod etiam gestorum melius lectione cognosces. Triduano tamen laboriosissimo agitato judicio, cum diversa eidem objecta afflictissimi quaereremus, vel moras coepiscopi nostri Faustini, vel tergiversationes ipsius Apiarii quibus nefandas [Col. 0423C] turpitudines occulere conabatur, Deus judex, [Col. 0424A] fortis et longanimis magno compendio resecavit. Tetriore quippe ac putidiore obstinatione compressa, qua tantum libidinum coenum impudentia negationis volebat obruere, Deo nostro ejus conscientiam coarctante, et occulta quae in illius corde tamquam in volutabro criminum jam damnabat, etiam hominibus publicante, repente in confessionem cunctorum objectorum flagitiorum dolosus negator erupit. Et tandem de omnibus incredibilibus opprobriis ultroneus se ipse convicit, atque ipsam quoque nostram spem, qua eum et credebamus et optabamus de tam pudendis maculis posse purgari, convertit in gemitus: nisi quoniam istam nostram moestitiam uno tantum solatio mitigavit, quod et nos labore diuturnioris quaestionis absolvit, et suis vulneribus qualemcumque [Col. 0424B] medelam, ⁜ h etsi invita ac suae conscientiae reluctante confessione, providit, domine frater.

2. Praefato itaque debitae salutationis officio, ⁜ i impendio deprecamur ut deinceps ad vestras aures hinc venientes non facilius admittatis, nec a nobis excommunicatos in communionem ultra velitis excipere, quia hoc etiam Nicaeno concilio ⁜ j definitum facile ⁜ k advertat venerabilitas tua. Nam et si de inferioribus clericis vel de laicis videtur ibi praecaveri, quanto magis hoc de episcopis voluit observari? ne in sua provincia a communione suspensi, a tua sanctitate praepropere vel indebite videantur communioni restitui.

3. Presbyterorum quoque et sequentium clericorum [Col. 0424C] improba ⁜ l refugia, sicuti te dignum est, repellat [Col. 0425A] sanctitas tua; quia et nulla patrum definitione hoc Ecclesiae derogatum est Africanae, et decreta Nicaena sive inferioris gradus clericos, sive ipsos episcopos, suis metropolitanis apertissime commiserunt. Prudentissime enim justissimeque viderunt, ⁜ a quaecumque negotia in suis locis, ubi orta sunt, finienda, nec unicuique providentiae gratiam sancti Spiritus defuturam, qua aequitas a Christi sacerdotibus et prudenter videatur, et constantissime teneatur: maxime quia unicuique concessum est, ⁜ b si judicio offensus fuerit cognitorum, ad concilia suae provinciae, vel etiam universale, ⁜ c provocare. Nisi forte quisquam est qui credat uni cuilibet posse Deum nostrum examinis inspirare justitiam, et innumerabilibus congregatis in concilium sacerdotibus denegare. [Col. 0425B] Aut quomodo ipsum transmarinum judicium ratum erit, ad quod testium necessariae personae vel propter sexus vel propter senectutis infirmitatem, [Col. 0426A] vel multis aliis impedimentis, adduci non ⁜ d poterunt?

4. Nam, ut aliqui tamquam a tuae sanctitatis latere mittantur, in nulla invenimus ⁜ e Patrum synodo constitutum: quia illud quod pridem per eumdem coepiscopum nostrum Faustinum tamquam ex parte Nicaeni concilii exinde transmisistis, in conciliis verioribus ⁜ f quae accipiuntur Nicaeni a sancto Cyrillo coepiscopo nostro Alexandrinae Ecclesiae, et a venerabili Attico Constantinopolitano antistite, ex authentico missis, quae etiam ante hoc per Innocentium presbyterum et Marcellum subdiaconum, per quos ad nos ab eis directa sunt, venerabilis memoriae Bonifacio episcopo decessori vestro a nobis transmissa [Col. 0426B] sunt, in quibus tale aliquid non potuimus reperire.

5. Exsecutores ⁜ g etiam clericos vestros quibusque [Col. 0427A] petentibus nolite mittere, nolite concedere; ne fumosum typhum saeculi in Ecclesiam Christi quae lucem simplicitatis et humilitatis diem Deum videre cupientibus praefert, videamur inducere.

6. Nam de fratre nostro Faustino (amoto jam pro suis nefandis nequitiis ⁜ a de Christi Ecclesia dolendo Apiario) securi sumus, quod cum probitate ac moderatione tuae sanctitatis, salva fraterna charitate, ulterius Africa minime ⁜ b patietur. Et alia manu: Deus noster sanctitatem vestram aevo longiore orantem pro nobis custodiat, domine frater.

Quanta ejus cura de provincia Illyrici. Qui quominus Felix Dyrrhacenae provinciae episcopus a quadam [Col. 0427B] factione sit oppressus, obstiterit. Vicem suam se Rufo commisisse. Quae illius potestas.

Dilectissimis fratribus ⁜ d PERIGENI, DYNATO, BASILIO, SAPIO, PAULO, AETERNALI, SABATIO, JULIANO et SENECIONI episcopis per Illyricum COELESTINUS.

Inter caeteras curas et diversa negotia quae ad nos ex cunctis veniunt semper Ecclesiis, propensiorem nos etiam vestri sollicitudinem gerere, et ex decretorum nostrorum sanctione discetis, et ipsarum qualitate [Col. 0428A] causarum poteritis advertere. Nunc tamen Dyrrhacenae provinciae causa nos ⁜ e monuit, ubi quorumdam accusantium factione frater et coepiscopus noster ⁜ f Felix, si non nostra intervenisset diligentia, fuisset oppressus. Nec nova haec sedi apostolicae cura de vobis est: statutum ⁜ g nostris saepius experimentum hoc, quod nos agimus, Thessalonicensi Ecclesiae semper esse commissum, ut vobis vigilanter intendat. Facile disciplinae subdi se patitur, qui ipsam ut condecet amplectitur disciplinam. Ita enim ordinatio cuncta se habet, ut majoribus ea quae sub his esse docentur, obediant, et in hoc gradu regularum cuncta vertuntur. Nosque praecipue circa omnes cura constringimur, quibus necessitatem de omnibus tractandi Christus in sancto Petro apostolo, cum [Col. 0428B] illi claves aperiendi claudendique daret, indulsit; et inter apostolos suos, non qui altero esset inferior, sed eum maxime qui esset primus, legit. Dominentur ⁜ h nobis regulae, non regulis dominemur; simus subjecti canonibus, cum canonum praecepta servamus. Sunt culpae aliquantae non leves, quae illis innatae provinciis ad nos, cum simus longius, non possunt pervenire; aut jam semotis omnibus, non ita ut sunt acta, interposito temporis spatio perferuntur; [Col. 0429A] quas omnes nos intercessione fratris et coepiscopi nostri Rufi, cujus experientiam comprobatam esse in causis omnibus et vitae actibus liquet, volumus resecari. Cui vicem nostram per vestram provinciam noveritis esse commissam: ita ut ad eum, fratres charissimi, quidquid de causis agitur, referatur. Sine ejus consilio nullus ordinetur: nullus usurpet, eodem inconscio, commissam ⁜ a illi provinciam. Colligere nisi cum ejus voluntate episcopos non praesumant: per eum etiam ad nos, si quid est, referatur. Sed hac praeceptione cognoscent, et eum qui refragandum nostrae auctoritati vel illius crediderit jussioni, a fraternitatis coetu, cum ipse ⁜ b se separet, segregandum.

I. Quod non debeant sacerdotes aut clerici palliis amicti aut praecincti lumbis in ecclesia ministrare. —II. Quod nulli sit ultima poenitentia deneganda. —III. Quod per gradus ecclesiasticos ad episcopatus debeat officium perveniri. —IV. Quod unaquaeque provincia suo metropolitano debeat esse contenta. —V. Quod nolentibus (addit Isid. clericis vel populis) nemo debeat episcopus ordinari. —VI. Quod ab illicitis sit ordinationibus abstinendum.

[Col. 0430A] COELESTINUS universis episcopis per Viennensem et Narbonensem provincias constitutis ⁜ e .

1. Cuperemus quidem de vestrarum Ecclesiarum ita ordinatione gaudere, ut congratularemur potius de profectu quam aliquid admissum contra disciplinam ecclesiasticam doleremus. Ad nostram enim laetitiam et bene facta perveniunt, et moeroris aculeis nos quae fuerint male facta compungunt. Nec, silere possumus, ⁜ f cum hoc, ut ab illicitis revocemus aliquos, officii nostri provocemur instinctu; in speculis a Deo constituti, ut vigilantiae nostrae diligentiam comprobantes, et quae coercenda sunt resecemus, et quae observanda sunt sanciamus. ⁜ g Circa quamvis longinqua spiritalis cura non deficit, sed per omnia qua nomen Dei praedicatur extendit; nec [Col. 0430B] notitiam nostram subterfugiunt quae in eversionem regularum, novellae praesumptionis auctoritate, tentantur.