048
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES PRIMA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM. ACCURANTE J.-P. MIGNE, Cursuum Completorum IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
PATROLOGIAE TOMUS XLVIII.
TOMUS UNICUS.
1846.
S. AUGUSTINO AEQUALIS
OPERA OMNIA,
SIVE MONUMENTA AD PELAGIANAM NESTORIANAMQUE HAERESIM PERTINENTIA. EDITIO NOVISSIMA, JUXTA ERUDITISSIMAM GARNERII RECENSIONEM ADORNATA, CUJUS AMPLISSIMIS PRAESERTIM COMMENTARIIS DISSERTATIONIBUSQUE COMMENDATUR, SIC AUTEM AD EXQUISITAS BALUZII GALLANDIIQUE EDITIONES COLLATA ET EMENDATA, UT OMNIUM LOCUPLETISSIMA NECNON CASTIGATISSIMA FACILE HABERI MEREATUR.
TOMUS UNICUS.
PRIX: 7 FRANCS.
1846.
Scripta ad Pelagianam haeresim pertinentia.
Coll.
9-699
Scripta ad Nestorianam haeresim pertinentia.
699-1218
Admonitio
In ipso hujus tomi limine lectorem aliquantisper sistendum duximus; quo nempe, de nostra in hac nova operum Mercatoris editione digerenda certior factus, lectionem expeditius simul et jucundius aggrediatur. Quod vero ad ipsius Auctoris ingenium vel epocham, scriptorumque cum genus tum genuitatem et numerum pertinet, quia de his notitiae sequentes satis superque documentorum exhibeant, eo viros studiosos revocare convenit, nec aliud nobis nisi de nostrae editionis cum praecedentibus relatione, et quasi habitu typographico, superest dicendum.
Equidem multae operum Mercatoris editiones, non autem pari eruditorum plausu, hactenus publici juris factae sunt: inter quas principem locum obtinent Garneriana typis mandata anno 1673, Baluziana anno 1684 cusa, ac postremo Gallandiana, quae anno 1772 prodiit. Quae quidem editiones mutuo inter se nexu ita colligatae sunt ut unaquaeque a praecedenti non solum originem suam, verum etiam peculiare quo pollet utilitatis genus mutuetur. Etenim Baluzii lucubrationes, paucis tantum emendationibus notisque de suo invectis, expressit Gallandius, decessoris sui litteraturam et ἀκριβείαν non immerito suspiciens; siquidem, praeterquam quod nullibi textum auctiorem reperire sit, ex variis exemplaribus accuratissime collatis depromptum, sagacissimisque illustratum annotationibus, praeterea huic editioni vel ipsum Baluzii nomen, optime de litterarum republica meriti, non parum auctoritatis contulit. Aliunde vero si quis rem acrius perpenderit, facile comperiet Baluzianam editionem maximam laudis famaeque partem Garnerianae debere, cujus recensio et quasi necessaria appendix habenda est, quod ipse profiteri videtur Baluzius, saepe saepius lectorem ad illam revocans. Ut ut sit, Garnerii vestigia in hac nostra editione secuturi, de doctissimi Viri annotationibus, non solum numero pene infinito, sed etiam singulari eruditione conspicuis, disserere omittimus, quippe cum nemo sit, ut nobis videtur, qui hanc illi laudem invideat. At vero quoniam ipsi a nonnullis crimini vertitur quod totam operum Mercatoris collectionem in duas partes ita diviserit, ut monumenta ad Pelagianorum historiam in priore, in posteriore autem quae ad Nestorianorum haeresim pertinent comprehendantur, illum ab ista insimulatione vindicandi occasionem alacriter amplectimur, talem partitionem multum claritatis, nedum vel minimam confusionem, inducere existimantes, illamque in nostra editione eo libentius usurpaturi quod in hoc Patrologiae loco peropportune sese nobis offerat, haereseon novissime adversus Ecclesiam luctatarum historiam, quasi retrospiciendo, de more resumpturis: praesertim cum Pelagianorum Nestorianorumque contra catholicam fidem agones non parum lucis ex amplissimis eruditissimisque dissertationibus quibus utraque Garnerianae editionis pars illustratur, percipiant.
Hinc facile conjicere licet, nos operum Mercatoris editionem omnibus numeris absolutam litteratis viris praestituros, modo Garnerii textum, partitionem notasque, inserto tamen quidquid emendationum annotationumve tam Baluzii quam Gallandii opera accesserit, ad integrum expresserimus [Col. 0009] Verumtamen notandum est, Graeca quaedam fragmenta, quae ex S. Cyrillo a Mario Mercatore expressa sunt ac latinitate donata, opera vero Garnerii e regione latini textus descripta, nos consulto omisisse, lectorem ad opera S. Episcopi, [Col. 0010] in altera Patrologiae serie graece excudenda, remittentes. .
Huic igitur viae insistere destinantes, tres supradictas editiones perquam diligenter contulimus; quotiesque inter se differrent, variantem lectionem sive infra paginam, si quando res aliqua explicatione indigeret, sive in ipso textu inter uncinos descripsimus, nomine auctoris a quo esset mutuata semper apposito. Nomen etiam auctoris caeteris notis ascriptum lector reperiet [Col. 0010] Si quid de nostro in notis contulerimus, facile hoc signaculo dignoscetur. EDIT. , nisi Garnerio debeantur, cui tribuendum erit quidquid occurrerit non alio nomine signatum.
Praefatio generalis
Sex omnino sunt, erudite lector, quae te juvat praenovisse, priusquam accedas ad tractanda opera quae hoc volumine continentur. Primum, de Auctore ipso, cujus nomen in hunc usque diem videtur ignotum: alterum, de operibus, quae nunc primum eduntur in lucem: tertium, de studio et labore nostro, partim in emendandis manuscriptis codicibus; partim in observationibus, sicubi opus fuit, adhibendis; partim in distribuendis idonea ratione operibus: quartum de iis quae, cum hactenus ignota fuerint, quoad haeresim Coelestianam et Nestorianam, nunc primum ex hoc auctore cognoscuntur: quintum, quomodo venerint in manus nostras Mercatoris opera: sextum denique, quid epistolae a sancto Augustino ad Mercatorem datae supersit.
Prodeunt nunc primum in lucem opera Marii Mercatoris, auctoris quidem antiqui, et aequalis Augustino; hactenus tamen ita ignoti, etiam eruditis, ut ne appellatus quidem sit de nomine, vel a Gennadio diligente caeteroquin ejusdem aetatis ecclesiasticorum scriptorum censore, vel a Patribus aliis, sive aequalibus, sive supparibus.
Erit forte qui hoc silentium miretur, immo qui iniquiorem in partem interpretari velit, ideoque Mercatori fidem timidius praestet, quasi aetatem suam mentiatur, et velut umbra prodiens e sepulcro, illudere tentet animis novitate attonitis: quomodo enim, inquiet, tamdiu, etiam in situ et tenebris bibliothecarum, latuisset auctor par nobilissimis? quomodo fugisset hominum nostri temporis curiosam diligentiam, indefessumque studium in perscrutandis veterum monumentis?
Verum, ut tantisper differam de Gennadio dicere, deque alia dubitandi causa, de quibus erit sub finem opportunior disserendi locus; certe Mercatoris nomen non ita ignotum est, ac videri possit: illius enim meminerunt Augustinus et Possidius, qui duo plurimorum instar esse possunt.
Augustinus. De illis autem, qui rapientur in nubibus, in quadam epistola, quam scripsi AD FILIUM MEUM MERCATOREM, quae incipit: Procul dubio notissimum vobis, cum me consuluisset de quibusdam quaestionibus Pelagianorum, qui negant mortem esse peccato retributam, quatenus disputaverim in subditis lege, etc. (Lib. de VIII quaest. ad Dulcit. q. 3) .
Possidius, cum recenseret Augustini adversus Pelagianos, sive opera, sive epistolas libris pares, decimo septimo loco scripsit: Item ad MERCATOREM epistola contra eosdem una (In indiculo operum Augustini adversus Pelagianos, anno 1574). Quae verba irrito labore quaeras in editionibus vulgaribus indicis qui in fronte operum sancti Augustini appont solet: reperiuntur enim in sola prima quam separatim accuravit vulgavitque Lovanii Joannes Ulimmerius canonicus regularis.
Floruisse ab anno Christi circiter 418 ad 450 ex eo colligitur, quod accepit ab Augustino epistolam ann. 418; Commonitorium adversus Coelestianos obtulit Theodosio ann. 429; contradixit anathematismis Nestorii ann. 431 ineunte; librum Subnotationum contra Julianum scripsit ann. 431 exeunte; mentionem denique fecit, tum epistolae a Theodoreto scriptae ad Domnum Antiochenum; tum concionis ab eodem habitae in Ecclesia Antiochena, post obitum sancti Cyrilli ann. 444; tum haeresis Eutychianae post haec tempora invalescentis, et ann. 451 damnatae: quae omnia idoneis argumentis confirmanda sunt.
Et primum quidem, quod acceperit litteras ab Augustino ann. 418 ea ratione conficitur. Harumce litterarum pars continetur in libro de octo Dulcitii quaestionibus, in quo mentio fit Enchiridii ad Laurentium: in Enchiridio laudatur Hieronymus tamquam vita functus. Cum ergo Hieronymus obierit ann. 420 pridie kal. Octob., fatendum est librum de octo Dulcitii quaestionibus non fuisse scriptum ante annum 420. At eo anno scriptum tradit Augustinus, quo dies dominicus Paschatis incidebat in mensem Martium; sic enim ait: Quantum mihi videtur, non tardavi respondere interrogationibus tuis, per Pascha quippe hoc anno, quo dominicus dies fuit VI kal. Aprilis, a Carthagine mihi missas litteras tuae dilectionis accepi. Post eos autem dies sanctos, confestim Carthaginem sum profectus, in qua civitate nihil me dictare permisit occupationum, quae ibi non potest deesse, multitudo; sed posteaquam inde regressus sum, peractis apud nostros quindecim diebus, qui me post absentiam diuturnam curare alia compulerunt: nam post tres menses, ubi redire permissus sum, rescribere ista non distuli, et abs te missis quaestionibus, quae a me per diversa opuscula mea jam fuerant pertractatae, ex eisdem opusculis reddere, vel solutionem, vel certe disceptationem meam.
[Col. 0013] Cum ergo toto temporis spatio quod intercessit ab anno 419 ad 430, quo vita excessit Augustinus, Pascha non inciderit in mensem Martium, praeterquam ann. 422, eo ipso anno liber ille dici debet scriptus: neque enim ratio patitur, ut rejiciatur ad annum 430, nisi differatur simul ad mensem proximum obitui Augustini. Tradit enim sanctus doctor se post tres saltem a Paschate menses respondisse Dulcitio, et proinde vel Julio ineunte, vel exeunte Junio. Utrumque autem procul abest a vero: nam libri ad Dulcitium mentio fit in Retractationum libro secundo ante annum 428 absoluto, et Hippo Regius obsidebatur jam inde a tribus mensibus, quando Augustinus diem obiit.
Jam vero si liber de octo quaestionibus eo quo diximus tempore scriptus sit, data est procul dubio ab Augustino ad Marium Mercatorem epistola aliquot ante annis, et, ut opinor, statim atque Zosimus tulit sententiam in Coelestium ac Pelagium, atque ita pertinet ad annum saltem 418, quo vivere desiit Zosimus VI kal. Januar.
Ea porro tempestate debuit Marius nonnullius esse nominis, ut qui de rebus maximis celeberrimum totius orbis episcopum, occupatissimumque interrogaret, nec responsum mereretur tantum, et illud quidem tam elaboratum, ut ab ipsomet Augustino, veluti praejudicata de quaestionibus fidei sententia, laudetur; sed etiam rogaretur vicissim, ut si quid excogitaret de quaestione, doceret Ecclesiae magistrum. Sunt enim haec Augustini verba: Si quid hinc absolutum ac definitum disputatione rationabili atque perfecta vel audisti, vel legisti, vel etiam adhuc audire, aut legere, aut excogitare potueris, peto mihi mittere non graveris: ego enim, quod confitendum est charitati tuae, plus amo discere quam docere.
Secundum vero, quod Commonitorium Mercator Theodosio anno 429 obtulerit, manifeste constat ex ipso titulo: Exemplum Commonitorii quod super nomine Coelestii Graeco sermone a Mercatore datum est, non solum Ecclesiae Constantinopolitanae, sed etiam plurimis religiosissimis viris: oblatum quoque piissimo principi Theodosio semper augusto, idipsum ex Graeco in Latinum translatum per eumdem Marium Mercatorem, Christi servum, consulatu Florentii et Dionysii VV. CC., per quod Commonitorium cognito funestissimo errore, imperiali praecepto, tam Julianus defensor et sequax ejus, cum caeteris sociis et participibus suis, quam postea Coelestius de Constantinopolitana urbe detrusi, in synodo quoque Ephesiensi ducentorum septuaginta quinque episcoporum sententia postmodum in praesenti damnati sunt. Habuit autem, ut fasti docent, annus 429 consules Florentium et Dionysium.
Tertium, id est, tempus quo conscriptus est liber Subnotationum in verba Juliani, ex eo facile colligitur, quod in praefatione Augustini mentio fiat veluti vita functi, non fiat autem concilii Ephesini, cum tamen maxime oportuisset, si modo per veritatem licuisset, siquidem in eo Julianus cum suis damnatus est. Hoc igitur opus elaboratum est tempore concilii Ephesini, ut in notis fusius demonstrabitur: tunc enim Mercator a Bassula Ecclesiae Cathaginensis diacono Augustini Julianique mixtum opus accepit. Contigit autem mors Augustini ann. 430 V kal. Septemb. Datum concilio initium anno sequente X kal. Julias.
Quartum eadem ratione probari potest, quo tempore scilicet contradictiones a Mercatore scriptae sint adversus impios Nestorii anathematismos. Nestorius enim, ut constat ex titulo duodecimi sermonis, VI id. Decembris, Theodosio XIII et Valentiniano III AA. CC. accepit cum litteris Cyrilli anathematismos duodecim catholicos, quibus suos totidem opposuit, ut docet titulus contradictionum, quas Mercator scripsit, procul dubio ante Nestorii depositionem; de qua siquidem nullus sermo fit, cum tamen fieri, si fas fuisset, exigeret saepius tempus et locus. Hoc igitur opus anno 431, ante concilium inchoatum, elaboratum est: annus enim qui consulatu Theodosii XIII et Valentiniani III consignatur, est Christi 430.
Quintum de tempore quo Mercator adversus Theodoretum scripsit, liquido patet, non tantum ex refutatione Nestorianae haeresis, ubi mentio quoque fit Eutychianae; sed etiam ex his verbis tituli adversus Theodoretum: Item ex gestis quae contra Domnum Antiochenum episcopum conscripta sunt, in quibus accusatur idem Domnus, quod eo praesente palam in Ecclesia ausus sit nefandissimus Theodoretus, post obitum sanctae recordationis Cyrilli Alexandrini pontificis, insultans beatae dormitioni ejus, ista proferre, etc. Haec enim gesta conscripta sunt in latrocinali conciliabulo Ephesino secundo, in quo praesidente Dioscoro, ann. 449 depositus est Domnus, damnatus Theodoretus, et absolutus Eutyches. Scripsit igitur adversus Theodoretum vel eodem anno, vel sequente, cum scripsisse dicendus sit ante concilium Chalcedonense, quo Theodoretus post abjuratum Nestorium receptus est. Neque enim perinde egisset cum homine ab Ecclesia recepto, atque cum Theodoreto, concilii Ephesini adversario.
Denique Mercatorem, vel non pervenisse ad annum 450 quo habita est Chalcedonensis synodus adversus Eutychem; vel ex eo tempore nihil scripto mandasse, quod ad nos pervenerit, conjicere ex eo licet, quod si Theodoretum rescivisset receptum a tanta synodo, post idoneam fidei suae approbationem, aliter profecto catholicum episcopum homo ipse apprime catholicus appellasset, quam quomodo solet in opusculis quae habentur. Hactenus de tempore quo Mercator floruit, nunc de gente.
Natus est procul dubio in Occidente inter Latinos: nam in praefatione ad sermones Nestorii testatur, se nonnulla hujus haeretici ad plebem blasphemiarum dicta ex Graeco in Latinum, fervore fidei incitatum transtulisse, ut a fidelibus linguae suae fratribus cognoscerentur, et vitarentur. Fuit tamen Graecae linguae non mediocriter peritus, quippe qui et Graece scripserit Commonitorium quod ab Ecclesia Constantinopolitana ipsoque Imperatore legeretur, et ex Graeco transtulerit in Latinum omnia fere opera illa quae nunc edimus in lucem.
[Col. 0015] Quamvis autem ex ipsius scriptis definiri certo non possit, qua ex regione originem duxerit, nisi me tamen mea fallit conjectura, vel Campanus fuit, vel Apulus, vel ex ea parte Italiae quae vergit ad Siciliam: nam res Coelestii Campani, Julianique Apuli domesticas privatasque ita novit, quemadmodum vix alteri licet, quam qui fuerit ejusdem aut civitatis aut saltem provinciae; Coelestium vero e Campania duxisse originem, demonstramus tum in notis ad librum Subnotationum, tum in dissertatione de auctoribus et praecipuis defensoribus haeresis, quae a Pelagio nomen accepit; Julianum vero in Apulia natum docet Augustinus, his ipsum compellans verbis: Noli istum Poenum monentem vel admonentem terrena inflatus propagine contemnere: non enim quia te Apulia genuit, ideo Poenos vincendos existimas gente, quia non potes mente (Lib. VI Operis Imperf. cap. 18) .
Quam porro privatae sunt istae res utriusque hominis, quas Mercator refert! Coelestium ex nobili familia ortum vitio naturae eunuchum, inter auditoriales scholasticos meruisse, audivisse Rufinum Syrum Romae temporibus Anastasii, ex Urbe recessisse anno 408, etc. Julianum vero habitum quidem pro Memorii filio ex Juliana primaria femina; creditum tamen a nutrice suppositam fuisse tantis parentibus vernulae prolem; totum fuisse in legendis Petronio et Martiali, obscenis auctoribus, et hinc contraxisse loquendi scribendique licentiam; duas post obitum parentum sorores sua in custodia habuisse, paribusque disciplinis instituisse; ab una, cui ruinam pudoris exprobraret regesto crimine coactum silere, etc.
Accedit alia quoque conjectura non levis, quod in Sicilia vicinisque provinciis de gratia Christi minus disputaretur, quam de peccato originali, mortisque debito per peccatum contracto. Hanc vero unam quaestionem tractavit Marius, nec aliam petiit ab Augustino doceri; immo ad ipsam omnes ipse alias revocandas putavit: quod apparet manifeste, partim ex Subnotationum libro, collectisque fragmentis, sive ex Nestorii sermonibus adversus Pelagianos, sive ex Theodori Mopsuesteni libro contra sanctum Augustinum; partim ex epistola Augustini ad Marium, cujus partem non mediocrem habemus.
Non fuit umquam, opinor, episcopus, immo neque presbyter, neque etiam forte diaconus; non erat certe tunc, vel episcopus vel presbyter, cum ad ipsum scriberet Augustinus, filiumque nominaret: quis enim nescit solitos fuisse ea tempestate episcopos, cum de aliis episcopis presbyterisque, immo et diaconis loquerentur, eos vel fratres appellare vel coepiscopos et compresbyteros, atque etiam condiaconos; quoties vero de laicis agerent filios dixisse? Consulendus in re tam manifesta solus Augustinus, de episcopis quidem, cum Aurelio, Coelestino, etc.; de presbyteris vero, cum Hieronymo, Paulino, etc.; de laicis, cum Hilario, Prosperoque et aliis scribit: certe cum de Juliano diacono ageret in epistola ad Memorium episcopum, et hunc fratrem coepiscopumque dicit, et illum filium atque condiaconum.
Non erat episcopus tempore concilii Ephesini, cujus Patribus suum obtulit Commonitorium adversus Coelestium et Julianum; inter eos enim sine dubio consedisset, si episcopalem dignitatem gessisset; non consedisse vero constat ex nominibus episcoporum toties recensitis.
Non erat episcopus, immo neque presbyter, cum librum Subnotationum mitteret ad Pientium, quem venerandum presbyterum appellat; appellaturus utique, secundum temporis morem, vel fratrem vel compresbyterum, si fuisset in eodem ordine constitutus.
Neutrum denique gradum tenebat, cum circiter annum 446 componeret refutationem Nestorianismi, clauderetque librum his verbis: Necessario profecto credidimus utramque pravitatem (Nestorianam et Eutychianam) sua per plurimos ignoratione serpentem beatissimi Patris nostri Joannis Tomitanae urbis episcopi, provinciae Scythiae, sermonibus prodere, etc. Episcopos enim, ut erant tempora, praesertim viventes, hunc in modum appellabant illi soli qui vel in clero inferiore, vel etiam inter laicos censerentur.
His porro facile adducor ut credam laicum vixisse: sin minus semper, quod tamen reor, saltem quamdiu scripsit opera quae ad nos pervenerunt. Fidem hanc mihi faciunt, quae prius allata sunt; auget vero ista etiam animadversio, quod ubique passim se ipse vocet servum Christi: solebant vero laici, et a se ipsis dici, et ab aliis audire, servi Christi. Sic Prosper in Chronico generosum illum laicum, Pelagianae impietatis hostem, Constantium, servum Christi vocat: sic Vitalis Constantiusque laici nominantur in epistola ad Capreolum: sic alii plurimi, ut lectores eruditi norunt.
Atque hinc emendes id quod notariorum culpa positum est in Possidii indiculo, ad Mercatorem episcopum contra eosdem una. Legendum enim, ad Mercatorem epistola contra eosdem una. Neque vero fuit difficilis hallucinatio inter voces cognatas, praesertim si, ut fieri solet, contractae fuerint Epist., Episc.
Quod si quis dicat, factum forte Mercatorem episcopum post ea tempora quae meminimus, advertat tantisper, Possidium, primo ad annum 450 vitam non produxisse; deinde solitum illos, quibus Augustinus scribit, non aliis titulis afficere quam quos tempore scriptionis gererent, etsi longe majoribus postea fuerint insigniti. Sic eo ipso loco, de quo agitur, duas ad Sixtum presbyterum epistolas recenset, cum tamen Sixtus postea, etiam vivento Possidio, ad summum pontificatum ascenderit. Cum ergo Marius tunc cum accepit ab Augustino epistolam, non fuerit episcopus, a Possidio certe non potuit episcopus dici, sed a librariis peccatum est.
Suspicor autem, neque mihi videtur temeraria suspicio, militasse Romae Mercatorem inter auditoriales scholasticos, in eumque mentem intendisse Julianum, cum quereretur, in [Col. 0017] suam invidiam concitari, plebeios milites, scholasticos auditores, adolescentes ex monachis dissolutos, et de qualicumque clericorum turba homines: plebeios enim interpretor Constantium Vicanum; milites, Valerium comitem; auditoriales scholasticos, Mercatorem; adolescentes, etc., Jacobum, Timasium, ad quos est liber de Natura et Gratia (Lib. II contra Jul., cap. 10) ; clericos, Paulinum diaconum Coelestii accusatorem: omnes enim isti fidei studio incensi Pelagianos insectati sunt. Quidquod Mercator, sive in Commonitorio, sive in Subnotationibus, et Contradictionibus, immo et in Praefationibus Graecorum operum, quae Latina fecit, rationem scribendi totam de foro adhibet. Adde quod Coelestii auditorialis scholastici arcana quaeque novit, quod indicat societatis aliquid, et officii forte communionem.
Neque vero, si laicus perpetuum vixerit, idcirco videri debet minoris auctoritatis, saltem in ea parte catholicae fidei quam defendendam suscepit. Animadverti enim aliquando, nec sine magna admiratione, Deum, qui amat humilium manu resistere superbis, tribus haeresibus Pelagianae, Nestorianae et Massiliensi, quae prae caeteris superbiae a Patribus accusantur, opposuisse primum laicos homines, ut, quod ait Apostolus, per contemptibilia mundi confunderet fortia, et tumidam quasi Pharaonum potentiam confunderet ab infirmis. Certe Pelagianis primus obstitit Constantius, ex Vicano (sic enim legendum est) Romae habitans. Primus Nestorii dolum detexit, cleroque ostendit, affixa ad ecclesiae valvas obtestatione, Eusebius tunc temporis vel σχολάστικος τῆς βασιλίδος Κωνσταντινουπόλεως, ut loquitur Theophanes; vel rhetor, ut tradit Nicephorus; vel judex forensis, ut scribit Leontius. Restitere primi Massiliensibus presbyteris laici duo, Hilarius et Prosper, monueruntque Augustinum epistolis quas consequens aetas ita suspexit, ut supremis magni gratiae doctoris laboribus conjunxerit quasi suppares. Quidnam vero causae sit, cur non eadem Dei providentia Mercatorem excitatum sentiamus, qui inchoatum a laico negotium laicus ipse absolvendum curaret? Certe Commonitorio suo Pelagianos Constantinopoli Ephesoque expulit, et Nestorium, partim epistola in vulgus edita, et contradictione anathematismorum impiorum, partim Graecis instrumentis Latine exhibitis Occidenti exsecrandum proposuit.
Atque hinc videre licet quanti sint momenti opera quae nunc edimus: nam quae tria solent conciliare fidem auctoribus, ea mirifice commendant Mercatorem: scripsit de Juliano Coelestioque et Nestorio, quae partim vidit, partim etiam gessit. Scripta edidit eo tempore quo poterat ab omnibus damnari mendacii, si quid alienum a vero retulisset. Quae scripsit, ediditque, ita sunt aliorum veterum scriptis consona, ut quantum Marius auctoritatis a veteribus accipit, tantum vicissim luminis, immo longe plus, veterum obscuris alioqui scriptis refundat.
Facit etiam ad commendationem Mercatoris plurimum, quod de quaestione difficillima ab eo se doceri postulet ipsemet Augustinus, ut antea dictum est. Quod attinet, inquit, ad quaestionem resurrectionis, propter illos qui creduntur non esse morituri, sed ex hac mortalitate ad immortalitatem sine morte media transituri, inquisitio diligentior adhibenda est; et si quid hinc absolutum ac definitum excogitare potueris, peto mihi mittere non graveris: ego enim plus amo discere quam docere, etc.
Etsi opera quae habemus Marium Mercatorem probent fortissimum fuisse catholicae fidei vindicem, adversus haeresim Coelestianam et Nestorianam, in iis tamen videtur potius collegisse certa velut instrumenta causae quibus perageretur judicium quam elucubrasse tractatus, unde mens lectorum dogma fidei doceretur; quae causa fuit, meo quidem judicio, cur scriptis suis nomen potius Commonitorii, Subnotationumque et Contradictionum, quam librorum imponeret: verum, etsi longe plura sint quae ex Graecis Latina fecit, quam quae proprio labore composuit, iis tamen quae vertit, praefationes adjungere solitus est, utiliores saepe ad historiam ecclesiasticam prolixis aliorum tractatibus.
Haec omnia excerpta sunt ex duobus antiquis codicibus, altero Vaticano, altero Bellovacensi, qui ambo sua sibi aetate fidem conciliant: ille ex Hidelbergensi bibliotheca in Vaticanam deportatus est; iste asservatur apud venerabile capitulum insignis Ecclesiae Bellovacensis: uterque optimae notae, sed Bellovacensis emendatior: uterque aetatem praefert octingentorum circiter annorum, ut ex characterum forma colligitur. Palatinum viderat vir eruditissimus Lucas Holsteinius, ex eoque decerpserat nonnulla quae in ipsius chartis apud eminentissimum cardinalem Franciscum Barberinum reperta sunt, et opera R. P. Possini huc transmissa. Bellovacensem nobis utendum commodavit venerabile capitulum Bellovacensis Ecclesiae, benignitate numquam satis laudata.
Porro Mercatoris opera, quae in utroque codice continentur, ita perturbate, temereque sparsa sunt, aliisque permixta, ut doctissimus Holsteinius crediderit omnia quae habentur in Vaticano, et ipsam quoque veterem concilii Ephesini versionem tribui debere eidem auctori: quae opinio, etsi laborat aliqua parte, cum symbolum Theodori Mopsuesteni aliter a Mario, aliter ab interprete vetere versum sit, non caret tamen omni specie veri, sive propter auctoritatem tanti viri, sive alias etiam ob causas, quas suo loco proferemus.
Haec autem omnia tametsi distributuri simus ordine duas in partes, visa sunt tamen repraesentanda eo quo sunt modo, immo et cum suis titulis, ac verbis, quibus singula vel incipiunt, [Col. 0019] vel finiuntur in codice Bellovacensi, qui Vaticano longe praestat, ut quid a nobis praestitum sit, facilius lector intelligat.
Habet ille codex duas partes: altera complectitur quintam synodum, altera praefert hunc titulum recentiore manu appositum: SYNODUS EPHESIANA, UBI NESTORII HAERESIS CUM SUO AUCTORE DAMNATUR, ista deinceps sequuntur.
- I. Incipit epistola Anastasii Romanae urbis episcopi ad Joannem Hierosolymitanum episcopum super nomine Rufini. Princip.: Probatae quidem affectionis est, etc. Fin.: Viderit ubi possit absolvi.
- II. Incipit propter fidem ejusdem Rufini. Princip.: Propter venerationem, etc. Fin.: A Deo quotidie fieri, anathema sint.
- III. Commonitorium lectori adversus haeresim Pelagii et Coelestii, vel etiam scripta Juliani a Mario Mercatore servo Christi. Princip.: Quaestio contra catholicam fidem, etc. Fin.: Convincimus et deflemus.
- IV. Liber Subnotationum. Princip.: Nunc verba Juliani, etc. Fin.: Nascitur ridiculus mus.
- V. Marius Mercator Christi servus, lectori conservo suo salutem. Princip.: Graecus sermo est Theodori, etc. Fin.: Deus unus in Trinitate semper et in saecula.
- VI. Item alia epistola. Marius Mercator Christi servus, lectori conservo salutem. Princip.: Samosateni Pauli et Nestorii est ista non minus impia quam vana doctrina, etc. Fin.: Damnatus est.
- VII. Item alia. M. Mercator servus Christi lectori conservo suo parem in Domino salutem. Princip.: Nestorii quondam episcopi, etc. Fin.: Grata est pulchritudo.
- VIII. Nunc primus impietatis in Ecclesia ad populum sermo, in quo de Incarnatione Dominica male lapsus infeliciter corruit. Princip.: Doctrina pietatis est, etc. Fin.: In saecula saeculorum, Amen.
- IX. Item tractatus alius. Princ.: Contumelias quidem in me haereticorum arbitror, etc. Fin.: Ita in Christo omnes vivificabuntur, cui gloria in saecula saeculorum.
- X. Item tractatus alius Nestorii. Princip.: Plausus amatores Christi populos his conferre, etc. Fin.: Gloriam judicare.
- XI. Item ejusdem sermo in Ecclesia habitus, in qua litteras Coelestini Romani episcopi, et Cyrilli Alexandrini, denuntiationis accepit VIII id. Decembris, consulatu Theodosii XIII et Valentiniani II Augustorum, post sextum diem, quam easdem litteras sumpsit. Princ.: Dulcem nobis praecedens doctor, etc. Fin.: Deus pacis erit vobiscum.
- XII. Item ejusdem die altera, id est, Dominica. Princ.: Aliis in terris alia utilitas, etc. Fin.: Cui est gloria in saecula saeculorum.
- XIII. Ejusdem Nestorii epistola ad Cyrillum Alexandrinum episcopum rescribentis, similiter ex Graeco in Latinum translata. Princ.: Injurias quidem admirabilium, etc. Fin.: Ipsi gloria in saecula saeculorum.
- XIV. Nunc exemplum epistolae Cyrilli Alexandrini ad eumdem Nestorium, ex Graeco in Latinum, cui impiissime contradicens idem Nestorius respondendum esse putavit, sicut superius continetur. Princ.: Garriunt quidam, sicut audio, etc. Fin.: Inter sacerdotes Dei.
- XV. Item ejusdem ad eumdem Nestorium epistola e Graeco in Latinum. Princ.: Venerabiles viri, etc. Fin.: Qui nobiscum sunt salutem.
- XVI. Item ejusdem episcopi Cyrilli ad clericos suos apud Constantinopolim constitutos, ex Graeco sermone. Princ.: Legi litteras missas a vobis, etc. Fin.: Mori maxime volum est.
- XVII. Item Nestorii de diversis ejus libris vel tractatibus excerpta ab episcopo Cyrillo capitula, ex Graeco a nobis in Latinum versa. Princ.: De codice confecto, etc. Fin.: Ab his asseritur servus.
- XVIII. Item ejusdem Nestorii contra haeresim Pelagii, seu Coelestii. Princ.: Contra quorum pravam, etc. Primus sermo habitus, et de Graeco in Latinum a nobis translatus ad verbum de verbo. Princ.: Multis et frequenter angorum imbribus, etc. Fin.: Et reliqua ad praesentem rem non pertinentia.
- XIX. Item ejusdem in Adam in Ecclesia publice habitus. Princ.: Sol quidem supra terras, etc. Fin.: Eam inde restaurans.
- XX. Item ejusdem in id quod scriptum est: Haec omnia tibi dabo, si procidens adoraveris me; cujus initium istud est: In alium sermonem, etc. Fin.: Atque prostravit.
- XXI. Item ejusdem tractatus ad populum in Adam. Princ.: Et auditorum me expetentium doctrinam, etc. Fin.: In Christo, cui est gloria in saecula.
- XXII. Nunc exemplum epistolae ejusdem Nestorii ad Coelestium rescribentis de Graeco in Latinum translatae. Princ.: Honorabili et religiosissimo, etc. Fin.: Religiosissime frater.
- XXIII. Item exemplum Commonitorii, quod super nomine Coelestii Graeco sermone datum est, non solum Ecclesiae Constantinopolitanae, sed etiam plurimis religiosissimis viris: oblatum quoque piissimo principi Theodosio semper augusto idipsum ex Graeco in Latinum translatum, per eumdem Marium Mercatorem Christi servum, in consulatu Dionysii et Florentii VV. CC., per quod Commonitorium cognito funestissimo errore, imperiali praecepto, tam Julianus defensor et sequax ejus, cum caeteris sociis et participibus suis, quam postea Coelestius de Constantinopolitana urbe detrusi, in synodo quoque Ephesiensi ducentorum septuaginta quinque episcoporum in praesenti damnati sunt. Princ.: Coelestius quidam eunuchus, etc. Fin.: Suscepti sunt.
- [Col. 0021] XXIV. Item Nestorii blasphemiarum capitula, quibus litteris ad se missis a sanctis Coelestino Romanae urbis episcopo, et Cyrillo Alexandrino contradicit, et disputationibus brevissimis respondendo XII capitula fidei, quae ad se missa fuerant, refellere nititur. Princ.: Nunc episcopi Cyrilli, etc. Fin.: Prorsus esse nihil potest.
- XXV. Synodus Ephesina. Princ.: Post consulatum DD. NN. Flavii Theodosii, etc. Fin.: Auctor existeret.
- XXVI. Excerpta ex libro ipsius Nestorii. Princ.: Quaternione XVI, etc. Fin.: Populo praedicasse.
- XXVII. Nomina episcoporum qui subscripsere. Princ.: Cyrillus, etc. Fin.: Expliciunt episcoporum nomina, qui interfuerunt synodo contra Nestorium numero CXCIII.
- XXVIII. Cyrilli episcopi Alexandrini Apologeticus adversus Orientales. Princ.: Qui suam mentem Deo sancte devoverunt, etc. Fin.: In saecula saeculorum.
- XXIX. Cyrilli episcopi Alexandriae responsio ad ea quae Theodoretus contra anathematismos dixit. Princ.: Cyrillus reverendissimo et dilectissimo fratri et consacerdoti Evoptio, etc. Fin.: Et adjiciet ad percipiendum.
- XXX. Ejusdem Theodoreti ex praefatione librorum quinque, quos adversum beatum Cyrillum Alexandrinae civitatis antistitem, sanctumque concilium Ephesinum, a quo Nestorius damnatus est, diabolo instigante conscripsit. Princ.: Priusquam conventus Ephesum, etc. Fin.: Natura ejus appellationem assumens.
- XXXI. Domino meo vere Deo amantissimo, et venerando S. Patri Nestorio Theodoretus in Domino salutem. Princ.: Quod urbana me conversatio et obsequium, etc. Fin.: Plurimum salutamus.
- XXXII. Aliam in favorem Nestorianorum Constantinopolim destinavit, in qua dicit. Princ.: Quod duas quidem naturas, etc. Fin.: Delata sunt, etc.
- XXXIII. Epistola Theodoreti ad Andream Samosatenum. Princ.: Magnificus vir Aristolaus, etc. Fin.: Confortante.
- XXXIV. Himerio episcopo Nicomediae inter alia. Princ.: Intentionem nostram certam facimus, etc.: Fin.: Tuis haerendo vestigiis.
- XXXV. Joanni Antiocheno, postquam rescivit ipsum damnasse dogma Nestorii, post alia. Princ.: Non tuam lateat sanctitatem, quod postea, etc. Fin.: Apostolica continet.
- XXXVI. Item ex gestis, quae contra Dominum Antiochenum episcopum conscripta sunt, in quibus accusatur idem Domnus, quod eo praesente palam in Ecclesia ausus sit idem nefandissimus Theodoretus, post obitum sanctae recordationis Cyrilli Alexandriae pontificis, insultans beatae dormitioni ejus, ita proferre. Princ.: Nemo jam neminem, etc. Fin.: Praedicant Deum.
- XXXVII. Theodori Mopsuesteni episcopi de secundo codice libri quarti, folio decimo, contra sanctum Augustinum defendentem originale peccatum, et Adam per transgressionem mortalem factum catholice disserentem. Princ.: Tantis exstantibus, etc. Fin.: Experientiam sustinere.
- XXXVIII. Ejusdem Theodori ex alio quopiam libro adversus Dominum Jesum Christum, et ejus incarnationem. Princ.: Nec enim inquit, etc. Fin.: Fuerat factus.
- XXXIX. Fragmentum sermonis ab Eutherio habiti. Princ.: Considerata inquit inconsideratae, etc. Fin.: Posset eripere.
- XL. Refutatio Nestorianismi et epilogus. Princ.: Haec interim cursim in modum, etc. Fin.: Sermonibus prodere.
- XLI. Ad Coelestinum papam Nestorius episcopus Constantinopolitanus. Princ.: Didici honestissimum, etc. Fin.: Divinitatis Domini Jesu Christi.
- XLII. Epistola synodica S. Cyrilli Alexandrini episcopi, directa Nestorio quondam Constantinopolitanae urbis episcopo, duodecim continens anathematismorum capitula. Princ.: Religioso et Deo amabili consacerdoti Nestorio, etc. Fin.: Vivificator ut Deus, anathema sit.
- XLIII. Cyrilli episcopi Alexandriae scholia de incarnatione Unigeniti. Princ.: Quid est Christus, etc. Fin.: Cum Spiritu sancto in saecula saeculorum.
Cum opera Mercatoris tam diversa sint, tamque temere huc et illuc in codicibus dispersa, visum est primo ea reduci debere ad ordinem; nec posse commodius quam si distribuerentur in partes duas, quarum prior comprehenderet omnia quae pertinent ad haeresim Coelestianam, posterior, quae ad Nestorianam.
Visum quoque est singulis operibus adjungendas notas, sed historicas potius, aut philologicas, quam dogmaticas, quae locos alioqui obscuros illustrarent, quaeque ex auctoribus acciperentur jam per se notis; nec tamen aliis fere quam qui eadem cum Mario aetate vixerint, vel etiam suas in utroque negotio, Nestorianae dico, et Coelestianae haeresis, partes egerint.
Visum etiam alia nonnulla, cujusmodi sunt Nestorii, Theodorique Mopsuesteni, et aliorum collectanea, etiamsi apud Marium non reperiantur, reliquis a Mario studiose collectis addere, partim ut ex his alia confirmentur, partim quia licet notarum pondus habere possint, tamen non potuerunt interseri, sine magno methodi brevitatisque dispendio.
- Praefatio generalis, et fragmentum epistolae a sancto Augustino ad Marium Mercatorem scriptae cum notis.
- Commonitorium super nomine Coelestii, etc.
- Notae ad Commonitorium subjunctae singulis capitibus, cum duabus dissertatiunculis, altera de vindiciis Zosimi papae in causa Coelestii et Pelagii, altera de tractoriis summorum Pontificum.
- Commonitorium lectori adversus haeresim Pelagii et Coelestii, vel etiam scripta Juliani, a Mario Mercatore servo Christi.
- Notae ad Commonitorium, seu praefationem libri Subnotationum.
- Liber Subnotationum in dicta quaedam Juliani ad Pientium presbyterum.
- Notae singulis subjunctae.
- Commonitorium, seu prologus in symbolum Theodori Mopsuesteni: ipsum vero symbolum cum refutatione Marii Mercatoris in posteriorem partem differtur, quia pertinet ad causam Nestorianam.
- Notae ad Commonitorium, seu prologum.
- Excerpta ex quinque libris Theodori, adversus sanctum Augustinum, interprete M. Mercatore.
- Photii codex CLXXVII de quinque libris Theodori.
- Notae ad excerpta et codicem Photii.
- Praefatio Marii Mercatoris in Nestorii Constantinopolitani episcopi tractatus, contra haeresim Pelagii seu Coelestii.
- Notae ad praefationem.
- Sermo I Nestorii, contra Pelagii et Coelestii errorem, interprete M. Mercatore.
- Notae ad praecedentem sermonem, ubi dissertatiuncula de tempore solemnis baptismi.
- Sermo II, ad populum in Adam adversus Pelagianos, interprete M. Mercatore.
- Notae ad sermonem II.
- Sermo III, in Ecclesia habitus contra eosdem, interprete M. Mercatore.
- Notae ad sermonem III.
- Sermo IV, in id quod scriptum est: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me, interp. M. Mercatore.
- Notae ad sermonem IV.
- Sermo IV idem, integer Graecolatinus, hactenus vel Chrysostomo, vel Asterio attributus, cum nova versione.
- Epistolae duae Nestorii ad sanctum Coelestinum in gratiam Pelagianorum, incerto interprete.
- Notae ad utramque epistolam.
- Epistola ejusdem Nestorii ad Coelestium Pelagianum, interprete M. Mercatore.
- Notae ad istam epistolam.
- Epistola Anastasii papae ad Joannem Hierosolymitanum super nomine Rufini.
- Notae historicae ad epistolam Anastasii.
- Fides Rufini, interprete M. Mercatore.
- Notae ad fidem Rufini.
- Dissertatio prima de primis auctoribus et praecipuis defensoribus haeresis quae a Pelagio nomen accepit, ad haec verba Commonitorii in Subnotationes: Quaestio contra catholicam fidem, etc.
- Dissertatio secunda de synodis in causa Pelagiana habitis viginti quatuor, quarum postrema Ephesina, ad illa verba Commonitorii: Sacerdotalibus statutis.
- Dissertatio tertia de sanctionibus imperatorum in causa Pelagiana, ad illa verba ejusdem Commonitorii: Imperialibus praeceptis.
- Dissertatio quarta de subscriptionibus pontificali et imperiali auctoritate exactis, ad haec verba: Patrum subscriptionibus roborata.
- Dissertatio quinta de libellis fidei editis ab auctoribus et primis defensoribus haeresis Pelagianae, ad haec verba Mercatoris ad Julianum: Audi nunc et tu, etc.
- Dissertatio sexta de libris a defensoribus fidei scriptis, adversus eamdem haeresim, vivente sancto Augustino, ubi Apologia Orosii vindicatur, et auctor librorum hypognostic ῶ n detegitur, etc., ad haec verba: Sanctus Augustinus diversis temporibus diversos condidit libros, etc.
- Dissertatio septima de haeresi Coelestiana, quomodo ex una sententia in immensam quasi multitudinem excreverit, ad illa verba Mercatoris: Ad unam impiissimam sententiam, etc.
APPENDIX PRIMA.
APPENDIX SECUNDA.
- Praefatio historica, quae complectitur totam Nestorii causam, et gesta ab ipsius ordinatione ad mortem.
- [Col. 0025] Praefatio Marii Mercatoris in varios Nestorii sermones de incarnatione Domini nostri Jesu Christi.
- Notae ad praefationem.
- Sermo I impii Nestorii, de incarnatione Verbi, seu de Virgineo partu, interprete M. Mercatore. Habetur tantum Latine.
- Notae ad sermonem I.
- Sermo II, Graecolatinus, de dogmate, seu θεογνωσίᾳ , interprete Mario Mercatore.
- Sermo III, Graecolatinus, velut in Arianos et Macedonianos, eodem interprete.
- Notae ad sermonem III.
- Epistola Marii Mercatoris, de discrimine inter haeresim Nestorii, et dogmata Pauli Samosateni, Ebionis, Photini et Marcelli.
- Notae ad epistolam M. Mercatoris.
- Homilia Procli G. L. adversus Nestorium de Virgine Θεοτόκῳ , interprete, ut videtur, Mercatore.
- Notae ad homiliam Procli.
- Sermo IV Nestorii, qui primus extemporalis adversus Proclum, interprete M. Mercatore. Habetur Latine tantum.
- Notae ad sermonem extemporalem.
- Sermo V, Graecolatinus, Nestorii de Deo nato et Virgine Θεοτόκῳ, qui secundus adversus Proclum, interprete M. Mercatore.
- Sermo VI, Graecolatinus, ejusdem de dictis Epistolae Apostoli ad Hebraeos, qui tertius adversus Proclum, interprete M. Mercatore.
- Sermo VII, ex parte G. L., adversus eos qui propter conjunctionem vel divinitatem Verbi mortificant, vel humanitatem deificant, interprete M. Mercatore.
- Notae ad sermonem VII.
- Epistola I sancti Cyrilli ad Nestorium, G. L., interprete M. Mercatore.
- Notae ad epistolam I sancti Cyrilli, cum responsione Nestorii.
- Epistola II sancti Cyrilli ad Nestorium, G. L., interprete M. Mercatore
- Notae ad epistolam II sancti Cyrilli.
- Epistola sancti Cyrilli ad suos apocrisiarios Constantinopoli agentes, G. L., interprete M. Mercatore.
- Notae ad hanc epistolam, quae longe diversa est ab ea, quae in editis libris corrupte legitur
- Commonitorium epistolae insertum, G. L.
- Epistola II Nestorii ad sanctum Cyrillum, G. L., interprete M. Mercatore.
- Notae ad epistolam II Nestorii.
- Sermones quatuor Nestorii, VIII, IX, X, XI, G. L., interprete M. Mercatore.
- Epistola III sancti Cyrilli ad Nestorium, G. L., interprete M. Mercatore.
- Notae in epistolam III sancti Cyrilli, etc.
- Epistola Nestorii ad sanctum Coelestinum summum pontificem, Latine tantum, interprete M. Mercatore.
- Notae ad epistolam, cum dissertatiuncula de quibusdam pertinentibus ad concilium Ephesinum.
- Sermo XII Nestorii, habitus in Ecclesia, in qua litteras Coelestini Romani episcopi, et Cyrilli Alexandrini denuntiationis accepit VII id. Decemb., etc., interprete M. Mercatore.
- Notae ad sermonem XII.
- Sermo XIII Nestorii, die consequente habitus, de scientia pietatis, interprete M. Mercatore.
- Excerpta ex diversis Nestorii libris vel tractatibus ab episcopo Cyrillo capitula, interprete M. Mercatore.
- Excerpta ex libro Nestorii, lecta in concilio Ephesino, G. L.
- Excerpta alia hinc et inde collecta, quae diversa sunt ab iis, quorum aliunde notitia habetur.
- Nestorii blasphemiarum capitula duodecim, quibus litteris ad se missis a SS. Coelestino Romanae urbis episcopo, et Cyrillo Alexandrino contradicit, et disputationibus brevissimis respondendo, duodecim capitula fidei, quae ad se missa fuerant, refellere nititur, cum refutatione a M. Mercatore.
- Notae ad opus totum Mercatoris.
- Expositio anathematismorum, quae responsio S. Cyrilli ad objectiones nomine Orientalium factas ab Andrea Samosateno, interprete M. Mercatore.
- Notae ad hanc expositionem.
- Expositio secunda eorumdem anathematismorum, quae responsio sancti Cyrilli ad reprehensiones Theodoreti, interprete M. Mercatore.
- Notae ad responsionem secundam.
- Scholia sancti Cyrilli de incarnatione Unigeniti integra, cum imperfecta tantum hactenus edita sint, interprete M. Mercatore.
- Notae ad scholiorum capita quaedam.
- Excerpta ex libris Theodori Mopsuesteni de Incarnatione Verbi, M. Mercatore interprete.
- Notae ad Excerpta.
- Collectanea ex diversis ejusdem Theodori operibus, quae habentur in quinta synodo, apud Facundum Hermianensem, et Leontium Scholasticum, aliosque auctores, utilia ad haeresim Nestorianam intelligendam.
- Excerpta ex libris quinque, quos adversus sanctum Cyrillum, sanctumque concilium Ephesinum Theodoretus conscripsit, interprete M. Mercatore.
- Notae ad Excerpta, singulis, sicubi opus fuit, subjuncta.
- Epistola Theodoreti ad Nestorium, interprete M. Mercatore.
- Notae ad epistolam praecedentem.
- Epistola ejusdem in favorem Nestorianorum Constantinopolim destinata, eodem interprete.
- Notae ad epistolam praecedentem.
- Epistola ejusdem ad Andream Samosatenum episcopum, interprete Mercatore.
- Notae ad epistolam praecedentem.
- Fragmenta duarum epistolarum Theodoreti ad Himerium episcopum Nicodemiae, interprete Mercatore.
- Notae ad epistolas praecedentes.
- Fragmentum sermonis a Theodoreto habiti coram Domno Antiocheno, post obitum sancti Cyrilli, interprete M. Mercatore.
- Fragmentum sermonis ab Eutherio habiti adversus sanctum Cyrillum, interprete M. Mercatore.
- Refutatio Nestorianismi, etc. Epilogus Marii Mercatoris.
- Dissertatio prima, de Nestorii haeresi, aliisque erroribus, quorum nomine suspectus esse potest, deque libris pro haeresi ab ipso scriptis.
- Dissertatio secunda, de synodis in causa Nestorii coactis, a tempore motarum turbarum ad pacem usque Ecclesiarum.
- Dissertatio tertia, de libris, quos fidei defensores ediderunt, eodem tempore, adversus Nestorianam haeresim.
LIBER SECUNDUS.
LIBER TERTIUS.
LIBER QUARTUS.
De fidei dogmatibus pauca tradidit Mercator, plura de historia haeresis Coelestianae et Nestorianae, quae a nullis hactenus scriptoribus, aut explicata sunt satis, aut ullatenus memoriae mandata. Ea commode dividi possunt duas in partes, singulas singulis haeresibus respondentes, quamquam omnia nunc exhibenda non sunt: qui enim possent, nisi liber conficeretur non mediocris? Sed dandum specimen, ut gustus lectori moveatur.
Praeter ea, quae alii scripta reliquerunt de Pelagio, Coelestioque discipulo, et eorum sectatore Juliano, vel de condemnatione eorumdem haereticorum, quae primum facta est Carthagine ab Aurelio, arguente Paulino diacono Coelestium; tum Diospoli in Palaestina, accusantibus Pelagium episcopis Erote et Lazaro; deinde in conciliis duobus provinciarum, Carthaginensis et Numidiae; postmodum Romae ab Innocentio et Zosimo; tandem in plenario Africae concilio; denique Constantinopoli ab Attico, et Romae a Coelestino, et Ephesi a Patribus, qui Nestorium damnarunt.
Praeter haec, inquam, hactenus vel aperte tradita, vel saltem indicata ab Augustino et aliis scriptoribus, Mercator ista nunc primum docet.
Haeresim Pelagianam, aut Coelestianam potius, quam unam insequitur, apud Syros et praecipue in Cilicia a Theodoro episcopo oppidi Mopsuesteni ortum duxisse: hinc Romam sub Anastasio invectam primum a Rufino quodam Syro, unde refellitur popularis opinio de Rufino Aquileiensi; traditamque Pelagio Coelestii magistro, et a Coelestio disseminatam, Juliano, aliisque episcopis annitentibus, invaluisse in Italia, artibus epistolisque et libris a Juliano editis adjutam.
Non tantum a Juliano, sed etiam a Theodoro Mopsuesteno, adversus sanctum Augustinum peccati originalis vindicem, scriptum fuisse, et caetera longe plurima, quae satius est referre sigillatim, prout pertinent ad personas, quae suas egere partes in hoc negotio.
Theodorus igitur episcopus Mopsuestiae, primus in Cilicia quaestionem movit adversus fidem catholicam, defenditque, progenitores humani generis Adam et Evam, mortales a Deo creatos, nec quemquam posteriorum sui praevaricatione transgressi laesisse, sed sibi tantum nocuisse, se mandati reos apud Deum fecisse, alterum penitus nullum; id primus Mercator docet.
Theodorum in Cilicia convenit Julianus, antequam postremum opus componeret adversus sanctum Augustinum, suisque in libris tamquam magistrum mirifice laudavit; et id quoque primus Mercator tradit.
Scripsit vero tunc Theodorus quinque libros contra sanctum Augustinum defendentem [Col. 0029] peccatum originale, quorum insignia fragmenta exhibet Mercator: unde certo liquet, hos ipsos esse quinque libros Theodori Antiocheni adversus eos qui asserunt homines natura peccare, et non voluntate, quos a se lectos tradit Photius. Erat istud ante Mercatorem plane inauditum, mirum tamen quantum ad historiam conducit, et ad emendandum Photium, vulgaresque opiniones convellendas.
Statim post recessum Juliani a Theodoro, coacto episcoporum Ciliciae secundae concilio, Theodorus ipse Julianum, quamvis non sincere, damnavit; neque istud concilium hactenus notum fuerat.
Rufinus quidam Syrus, scribit Mercator, sub Anastasio haeresim adversus peccatum originale primus Romam invexit; et ut erat homo vafer, declinare voluit invidiam tam nefarii erroris, Pelagiumque edocuit paulo audaciorem, et ad scribendum impulit: hinc duae opiniones vulgares convelluntur, altera de Rufino Aquileiensi Coelestii super ea re magistro; altera de Pelagio auctore haeresis, cujus fuit disseminator dumtaxat, aut etiam timidus occultusque traditor: quantum inde lucis historiae Pelagianae affulget?
Pelagius, a Rufino Syro edoctus. mox scripsit commentarios in apostolum Paulum [Col. 0029] Jam nobis occasio fuit edendi hosce commentarios, quos, si libeat, adisis tomo XXX nostrae Patrol. EDIT. , eosque edidit diu ante vastationem Urbis a Wisigothis. Fragmenta ex his a Mario exhibentur, et illud in primis, quo continentur objectiones negantium traducem peccati. Hinc Mercatoris ope, et auctor commentariorum certus habetur, et ex tempore, quo scripti sunt, historica plurima concluduntur.
Cum illusisset Pelagius Patribus Diospolitanis, a posteriore symodo, cui Theodotus Antiochiae episcopus praefuit, insistentibus iisdem accusatoribus Erote et Lazaro, damnatus Hierosolymis ejectus est: qua de re missa est cum actis a Theodoto et Praylio Hierosolymitano, qui prius Pelagio faverat, epistola ad Urbis episcopum. Nemo praeter Mercatorem concilii hujusce meminit; et quanti tamen interest illud nosse ad res Pelagianas intelligendas?
In eodem concilio, quemadmodum et in Diospolitano, objecta sunt quaedam ex libellis ad viduam, cujus nomen indicat Mercator, exhibetque librorum fragmenta longe majora, quam reperiantur, vel apud Hieronymum, vel apud Augustinum. Unde lucem accipiunt quae super ea re traduntur in libro de Gestis Palaestinis.
Coelestius nobilis natu quidem, et illius temporis auditorialis scholasticus, sed naturae vitio eunuchus matris utero editus, adhaesit jam inde a temporibus Anastasii Pelagio, a quo doctus haeresim a Rufino acceptam, multos incredibili loquacitate suas in partes traxit. Id praeter Mercatorem nemo tradidit, unde tamen plures conjecturae populares, de gente Coelestii, ortu haeresis Pelagianae, etc., evertuntur.
A Paulino sancti Ambrosii diacono accusatus Carthagine, et ab Aurelio excommunicatus, cum fugisset in Asiam, Ephesi presbyter factus. Traditur a Mercatore, unde magna lux historiae.
Postea, non tantum ab Attico Constantinopoli damnatus est, datis ad majores sedes epistolis; sed etiam a Zosimo papa, cujus tractoriae omnes episcopi subscribere jussi sunt: qua de gemina condemnatione multa, vel ignota docentur, vel obscura patefiunt.
Tandem, annitente Mercatore, qui Commonitorium obtulit imperatori Theodosio, ann. 429, expulsus iterum Constantinopoli, ad Nestorium scripsit, et ab eo consolatorias litteras recepit, quas Mercator exhibet.
De Juliano, praeter domesticas quasdam res hactenus inauditas, et scitu tamen non inutiles, ut quod Memorii filius ex Juliana honestissima matrona: quod creditus, a nutrice pro legitima prole suppositus, cum servilis esset partus: quod nimius in terendis Petronii Arbitri et Valerii Martialis libris: quodque duas habuit sorores, quas post obitum parentum suae tutelae creditas non satis prohibuit, saltem alteram, a ruina pudoris. Majoris haec momenti primus docet Mercator. Ordinatus est a sancto Innocentio pontifice episcopus oppidi Eclanensis, prope Ampsanctinam paludem (hinc solvitur quaestio popularis de loco episcopatus). Quamdiu vixit sanctus ordinator, permansit in sincera fidei confessione, saltem in speciem, Pelagiumque cum Coelestio damnavit; sed statim a morte ipsius mentem aperuit, palamque eorumdem haereticorum damnationi, tamquam vitio factae, subscribere detrectavit, scripsitque Zosimo papae damnatori litteras, quibus conatus est ambiguis verbis sedi apostolicae illudere, quinque propositionum damnatarum sensum maligne detorquens. Fragmenta litterarum sunt apud Mercatorem, apud alium neminem.
Scripsit quoque plures libros, e quibus postremos octo adversus secundum Augustini librum de Nup. et Concup. composuit in Cilicia apud Theodorum Mopsuestenum, et edidit post mare peragratum, longo cum exauctoratis aliis episcopis itinere; id primum innotescit Mercatoris relatu.
Nestorius, etsi in amicitiam Julianum Coelestiumque cum exauctoratis exauctoratis episcopis recepisset, eisque spem absolutionis fecisset; in Ecclesia tamen, ipso cum sociis audiente Juliano, quatuor habuit sermones adversus ipsos, et pro morte Adami peccato retributa. Eos sermones hactenus incognitos exhibet Marius Mercator fere integros, simulque epistolam Nestorii ad Coelestium rescribentis post acceptas SS. Coelestini et Cyrilli denuntiatorias litteras, suoque exemplo amicum expulsum Constantinopoli consolantis.
Prolixissimam fuisse, uberrimamque epistolam, quam Zosimus de damnatione Pelagii et [Col. 0031] Coelestii ad omnes misit orbis episcopos, in qua nimirum continebantur omnia capita accusationis, omnisque causa tam Pelagii quam Coelestii, tradit primus Mercator; tradit etiam missam esse ad Orientales Ecclesias, Aegypti dioecesim, Constantinopolim, et Thessalonicam, atque Hierosolymam, adde et Carthaginem, ut ei ab omnibus episcopis subscriberetur, proposita detrectantibus depositionis poena; quod mirifice historiam illustrat.
Nam hinc tria intelliguntur, quae alioquin difficultatem creant. Primum, quae dicerentur in orbe Romano majores Ecclesiae; alterum, quae scriberentur ad omnes orbis episcopos, transmissa fuisse majorum Ecclesiarum antistitibus, ut communicarentur minorum praesulibus; postremum, epistolam Honorii imperatoris ad Aurelium Carthaginensem, non fuisse mandatum, ut ipse Aurelius totius orbis episcopos subscribere curaret, sed tantum ut Africanos.
Coacta sunt concilia duo in causa Pelagianorum, hactenus inaudita: unum Antiochiae sub Theodoto, cui Praylius Hierosolymitanus interfuit; alterum in Cilicia, in quo fuit Theodorus Mopsuestenus. Utrumque nunc primum ex Mario Mercatore innotescit, et illud quidem ann. 417 habitum est, illud ann. circiter 424.
Inter eos, qui partes egerunt in causa Nestoriana, meminit Marius Mercator Nestorii, Theodori Mopsuesteni, Theodoreti et Eutherii stantium contra fidem catholicam; pro fide vero catholica, Cyrilli, Patrumque Ephesinorum, de quibus multa docet, quae in hunc usque diem, vel incerta fuerunt, vel penitus incognita.
Ignoti erant Nestorii sermones, quos Latinitate a se donatos exhibet Mercator, quibusque totum sui erroris virus haeresiarcha inclusit.
Ignotae quoque fuerant duae epistolae Nestorii, una ad Coelestium haereticum, de qua dictum superius; altera ad sanctum Coelestinum papam, data paulo ante acceptas denuntiationis litteras. Ea vero longe diversa est a prioribus aliis duabus, quas Nestorius ad eumdem scripsit, partim de causa Pelagianorum, partim de sua.
Ignotum erat pariter, quibus ex Nestorii libris excerpta fuissent, quae vel Petrus notariorum primicerius obtulit damnanda Patribus Ephesinis, vel sanctus Cyrillus in libris quinque contradictionum, seu in ἐλέγχῳ refellit. Libros singulos sermonesque nominat editque Mercator.
Erat et istud ignotum, quis foret tractatus ille pestifer Nestorii, quem Cassianus libris septem de Incarnatione, et praesertim septimo, allatis insignibus fragmentis, refutat. Docet Mercator hunc esse primum sermonem, qui de virgineo partu inscribitur, quique omnium turbarum prima causa exstitit.
Nec minus ignorabatur, quis ille Nestorii liber de Incarnatione, cujus meminit Gennadius; quae homilia de Incarnatione, de qua mentionem fecerunt Theophanes, Cedrenus et Nicephorus; quae horrendae nugae, quas memorat auctor epistolae ad Sporatium tributae Theodoreto. Ex Mercatore constat hunc ipsum esse primum sermonem, cujus initium ducitur ab his verbis: Doctrina pietatis, etc.
Dubitaverunt hactenus eruditi, qua occasione Proclus celebrem illam panegyricam orationem εἶς Θεοτόκον habuisset in Ecclesia, praesidente Nestorio, ut habent auctores illius temporis. Manifeste colligitur ex Mercatore, habitam ad refellendum primum sermonem Nestorii, et ab eodem refutatam extemporali oratione aliisque postea sermonibus, quae integra exhibentur a Mario.
Dubium erat, si tamen non ignotum penitus, cujus sermonis a Nestorio habiti meminerit sanctus Cyrillus in litteris ad clericos Constantinopoli existentes, cujusque initium fuisse scribit: Contumelias in me haereticorum, etc., clarissime apparet ex Mercatore esse septimum Nestorii sermonem, quo nullus, aut pestilentior est, aut prolixior. Apparet quoque, has litteras non ad clericos Constantinopolitanos mutuis odiis dissidentes, ut habet vulgata editio, sed ad suos Constantinopoli res Alexandrinae Ecclesiae procurantes, fuisse datas.
Vix ac ne vix quidem intelligere ullus poterat, quid Theopemptus unus ex episcopis, qui litteras denuntiatorias Nestorio Constantinopoli die dominico dederunt, ad Patres Ephesinos retulerit, cum dixit, ipsum post acceptas litteras publice pro concione eadem, quae ante, et his multo deteriora dogmata proposuisse; id vero facit apertum Mercator, relatis posterioribus duobus sermonibus, quos blasphemiis refertos habuit furens Nestorius, partim die sabbati, quae 13 Decembris, partim die dominica sequente, ann. 430.
Non erat obscurum quidem anathematismos suos Nestorium opposuisse catholicis a Cyrillo scriptis; sed latebat quo tempore eos composuisset: cumque Latine tantum habeantur, nesciebatur quo interprete ad nos pervenissent. Utrumque Mercator docet; eos enim non tantum ipse interpretatus est, sed etiam prolixa et erudita contradictione refellit, atque haec de Nestorio pauca ex pluribus quae notis continentur.
Quoad Theodorum Mopsuestenum, praeter excerpta ex quinque libris adversus sanctum Augustinum, de quibus antea dictum est, multa quoque ex libris quindecim de Incarnatione diversa ab iis quae in quinta synodo et apud Facundum Hermianensem ac Leontium scholasticum habentur, nunc primum eduntur ex collectione Mercatoris. Cujus etiam testimonio defenditur, adversus Facundi Hermianensis calumniam, quinta synodus, quae Theodoro Mopsuesteno symbolum impium attribuit: hoc enim symbolum, non tantum e Graeco in Latinum transtulit, sed etiam erudita confutatione evertit Mercator.
[Col. 0033] Quae autem fuerit Theodoreti fides ante concilium Chalcedonense contentiose disputatum est a doctis, multique cum Agobardo maluerunt benignius credere, pro veritate ipsum contra veritatem pugnasse, verbisque potius quam sententia, aut Nestorio consensisse, aut dissensisse a Cyrillo. At Mercator prolatis in testimonium instrumentis, quae prius erant ignota, hominem Nestorianae haeresis convincit, non retentae tantum in animo, sed etiam palam professae usque ad annum 447; excerpsit enim plurima ex libris quinque, quos adversus sanctum Cyrillum conciliumque Ephesinum composuit; immo et epistolas concionumque fragmenta retulit, quae Theodoreti patronos manifeste confutent. Haec in hunc usque diem ignota penitus suppeditat Mercator, ex quo nunc primum in lucem eduntur.
Nunc etiam primum Mercatoris ope, Eutherii Nestorianae partis non ignobilis sectatoris sermo legitur, mutilus ille quidem, et cum praefatione, quae quasi capite minuta est; non contemnendus tamen, cum ex eo aperte cognoscatur auctor operis illius, quod viginti septem libris distinctum Theodoreto tribuitur a Photio, cujusque viginti et unus libri reperiuntur in secundo tomo operum sancti Athanasii. Nam ut sex priores libri sint Theodoreti, certe alii pertinent ad Eutherium: omnes enim eumdem habere auctorem demonstrat series librorum, nexusque aliorum ex aliis; ea vero notitia, quam fecit Mercator, nihil fere utilius est ad historiam illorum temporum.
Jam vero Patrum Ephesi congregatorum numerus, qui antea varius a variis auctoribus, levi potius conjectura, quam probabili ratione, afferebatur, definite dicitur non uno in loco a Mercatore fuisse CCLXXIV.
Cyrilli epistola, quae in vulgatis editionibus concilii Ephesini scripta dicitur ad clericos Constantinopolitanos mutuis inter se dissidiis pugnantes, apud Mercatorem habet hunc titulum: Cyrilli Alexandrini episcopi ad suos clericos constitutos Constantinopoli. Ea vero prout a Mercatore interprete affertur, mirum quantum a vulgatis, tum Graecis, tum Latinis editionibus diversa est, et ea continet, quae fidem ipsa sibi per se faciant, et Graeca corruptionis convincant, et historiae arcana multa mysteria patefaciant.
Atque haec sunt pauca omnino de plurimis quae sine ratiocinio et sola fere inspectione accipere primum licet a Mercatore; quae vero concluduntur certis argumentis, etsi nec pauca etiam existunt, nec parum utilia, immo necessaria, ad illustrandam historiam, non debuerunt tamen in hunc locum referri, sed in observationes, ne prolixius praefaremur, quam leges permittunt.
De observationibus vero, monitum te velim, lector, priusquam praefari desino, eas me historicas fere tantum, aut philologicas, quod jam dixi, de industria fecisse: propterea quod fidei dogmata, de quibus agitur in operibus Mercatoris, et per se pauca sunt, et mihi videntur, vel nullam, vel exiguam difficultatem pati, post tot praesertim Ecclesiae definitiones doctorumque virorum expositiones. Observationes autem voluimus esse hujusmodi, ut quae sunt apud Mercatorem, ea sic scriptoribus receptis auctoritatem concilient, ut simul ab ipsis vicissim fidem mutuentur; contulimus enim Marianum hoc, quantumcumque est, opus cum omnibus ejusdem aut vicinae aetatis auctoribus, et ita quidem laboriose, ut nullus in causa Nestoriana Coelestianaque versatus sit, qui non plus semel diligenter curioseque perlectus sit.
Non erit, opinor, ingratum studioso lectori, si priusquam impono finem huic praefationi, paucis aperiam quo pacto opera Mercatoris ad me pervenerint, et edendorum curam suscipere mihi contigerit.
Miserat ad P. Philippum Labbeum P. Petrus Possinus, jussu eminentissimi S. R. E. cardinalis Francisci Barberini Commonitorium Mercatoris, ignoti quidem tunc auctoris, sed digni tamen visi cujus opus insereretur secundo tomo Conciliorum, ad ann. Christi 412. Hunc thesaurum, ubi primum accepit indefessus conciliorum collector, communicavit amice mecum, quem noverat non mediocri studio teneri conquirendi omnia quae ad historiam haeresis Pelagianae spectarent.
Dumque simul gratulabundi perlegimus, aureolum, ut ipse appellabat, antiquitatis monumentum, factum est casu ut codicem manuscriptum insignis Ecclesiae Bellovacensis aperiremus, simulque occurreret oculis nomen Marii Mercatoris, variaque continuo opuscula, immo et ipsum Commonitorium Roma missum evolventibus se offerret, quo gaudio vix satis explicem.
Bonam fortunam cum litteris didicisset Possinus, consuluit ipse diligentius asservatum in Vaticana bibliotheca codicem, qui fuerat olim comitis Palatini ad Rhenum, ex eoque descripta misit, quae in Bellovacensi contineri significatum fuerat.
Tanta tamque indubitata duorum codicum ope fretus apparabat Labbeus operum Mercatoris editionem, sed majori ex parte mutilam ac sine notis; neque enim poterat, obrutus immenso labore Conciliorum generalium, aut inquirere quae latebant confuse et permiste, aut attentius observare singula quae illustrari postulabant.
Mors inopina consilium viri praevertit, fuitque in causa cur opus mihi velut legatum ex testamento offerretur. Suscepi vero oblatum eo libentius quod, licet impari ingenio et doctrina essem longe inferiore, majore tamen otio abundabam, quam vir septemdecim saeculorum negotiis impeditus, quodque poteram expeditius versari cum in perquirendis quae [Col. 0035] perturbatus ordo codicum celabat, tum in observationibus ad obscuriora quaedam loca meditatius faciendis.
Quamquam retinuit me aliquamdiu properantem obversans menti inter tractandos codices amici species, cujus desiderium nec potuerat antea explere luctus, nec satis etiamnum tempus solatur.
Recurrit enim identidem animo, quasi monitore Mario, quanta foret defuncti virtus al exemplum, quanta in convictu morum suavitas, quantum ingenium quantaque memoria et doctrinae amplitudo, quam indefessus labor in studiis, quam acer fidei zelus in haereticis persequendis, quam mitis patientia in perferendis invidorum calumniis, quam ingenua libertas in perhibendo veritati testimonio.
Haec amissa faciebant per se dolorem non mediocrem desideriumque gravissimum; utrumque tamen auxisset cumulus, quod tantorum bonorum usuram nobis invidit mors nondum annis matura, nisi supplentibus annorum numerum virtutibus, non tam mors visa nobis fuisset quam vitae meritorum plenissimae corona.
Etenim Labbeus religiosas virtutes amplexatus fuerat, vix non puer; jugumque Christi portaverat, fere ante adolescentiam: inde tanta vitae totius innocentia, tantaque morum integritas et in Deum pietas, quantam nec celare potuit modestia, quantumcumque virtutibus aliis officeret; nec satis humana laus in terris, sed sola Dei munificentia coelo muneret.
Virtuti adjumento fuit ad puritatem inexplebilis quaedam sciendi cupiditas, animusque in omnes doctrinae partes perpetuum intentus. Quando enim otiatus est? Quam honestarum disciplinarum partem reliquit intactam, in qua, cum versari vellet, non excelluit? Nullam contempsit, quantumvis humilem, quia cunctas gloriae Dei promovendae idoneas sciebat: immo aliquando descendit ex altissimo rerum divinarum apice ad ipsam quoque grammaticam, memor Christi vetantis arceri parvulos a sua disciplina.
Huic studio respondebat labor, quem mirari potuimus omnes, nemo imitari: crederes hominem eo vegetari quo alii debilitantur, et animum remittere unde alii contendunt. Prodigio certe simile visum est museum scrutantibus post mortem, plura eum scripsisse sua manu quam alii legere soleant; totque annotationes fecisse in omnes fere auctores, ut non immerito vocari posset bibliotheca bibliothecarum.
Neque vero propterea fuit de numero eorum quibus chartae sunt pro cerebro, et tota in scripto doctrina; memoria valuit capacissima ad amplitudinem, tenacissima ad perennitatem, expeditissima ad utilitatem, et felicissima ad miraculum. Testes appello, quotquot eo sunt usi familiariter. Quis interrogavit umquam de rebus historicis, cui non continuo repraesentaverit expedite tempus, personas et singula adjuncta? Quis de humanioribus litteris, cui non recensuerit, quasi ex libro, auctorum nomina, pugnantes opiniones, et quibus argumentis singulae, vel se tueantur, vel alias refutent? Quis de theologia consuluit, sive scholastica, sive polemica, sive morali, cui non responderit fere ad invidiam doctorum?
Cave tamen, quisquis haec legis, ne tibi subrepat opinio, non injuriosa minus quam falsa, Labbeum inter eos numerandum quibus, ut fert vulgare proverbium, felix memoria est pro ingenio.
Omnes ingenii dotes tam liberaliter acceperat a natura, sive quae ad effingendas ordinandasque rerum formas, sive quae ad penetrandum subtiliter in intima scientiarum, sive quae ad poeseos delicias aut ad historiae nodos dissolvendos valent, ut saepe crediderim cum aliis attentius considerantibus ei ingenium fuisse pro memoria, adeo in rebus ipsis exponendis feliciter, in oratione memoriter recitanda infeliciter versabatur.
Natus est Avarici Biturigum ex primariae nobilitatis parentibus ann. Christi 1607, die 10 Julii; vixit in societate Jesu annos quadraginta quatuor, constante cum pietatis tum doctrinae fama. Sexagesimum aetatis annum attingebat, cum absumptus est febre continua dierum quinquaginta octo. Obiit die 16 Martii anni 1667. Mors vitae respondit, pia et tranquilla, cujus etiam videri potuit praescius, cum saeviente morbo ad Christum e cruce pendentem beatamque Virginem hos versus funderet, qui, tamquam cygni praecinentis suo funeri suprema vox, visi sunt apponendi loco epitaphii.
Non invenitur inter Augustinianas, qua ratione nunc censentur, ac ne tum quidem inveniebatur, cum vel Beda vel Petrus Tripolitanus scriberet commentarios in Paulum. Locus enim ex ea refertur, nec tamen velut ex epistola, sed tamquam ex libro ad Dulcitium. Verum nemo prudenter dubitaverit quin sit Augustini ad Marium nostrum Mercatorem, siquidem et ab Augustino testimonium habet in opere indubitato, et in Mercatorem nostrum conveniunt nomen, tempus et argumentum: nam Augustini tempore Mercator Pelagianos ideo praesertim insectabatur acriter, quod mortem cunctorum hominum negarent, peccato primi parentis pro poena retributam.
Prolixissimam fuisse conjicio, non tantum quia recensetur ab Augustino Possidioque inter epistolas tractatibus pares; sed etiam quia cum contineret responsionem ad plura quae Pelagiani moverent, in parte nihilominus quam habemus, una tantum incidens quaestio, vel objectio potius, nec ea maximi [Col. 0037C] per se momenti, copiose tractatur.
Confecimus capite primo datam fuisse ante vigesimum annum quinti saeculi, sed quo anteriore? Crediderit forte quispiam non ita facile definiri posse, cum haec verba: Quamvis eos jam non existimem dicere, etiamsi non peccasset, Adam fuisse corpore moriturum, quae sola, propter particulam, jam non, indicare videntur aliquod tempus, vera esse queant, quandocumque scripta dicatur epistola sive post concilium Carthaginense anni 412, sive post Diospolitanum ann. 415, sive post decretum Zosimi ad omnes orbis episcopos missum ann. 418, sive denique post Africanam universalem synodum ejusdem anni; in his enim omnibus damnata est sententia Coelestii, qua de agitur. Verumtamen adducta verba pertinent absque dubio ad tempora decretum Zosimi et Africanam synodum consequentia: nam et utrumque notius fuit duobus aliis conciliis, Carthaginensi dico ac Diospolitano, et Augustinus de condemnatione [Col. 0037D] quae Mercatori Pelagianisque notissima esset, videtur loqui.
[Col. 0038B] Quin etiam suspicor, neque omnino temere, voces, quae dabant initium epistolae, hunc fere habuisse sensum: Procul dubio notissimum vobis quid a papa Zosimo ad universos totius orbis episcopos scriptum manaverit contra Pelagianorum errores, etc. Augustinus enim simile quiddam Optato scripsit eodem fere tempore. Quin et conjicio Augustinum non aliter a Mercatore de quaestionibus Pelagianorum interrogatum, atque postea de quaestionibus Massiliensium ab Hilario et Prospero: non tam scilicet quid sentiendum foret de causa ipsa, quippe jam dijudicata, quam qua ratione, vel occurrendum exceptionibus, quibus Pelagiani tueri se vellent, vel diluendae objectiones quibus negotium catholicis facerent.
Argumentum constat ex his Augustini verbis: De quibusdam quaestionibus Pelagianorum, qui negant mortem esse peccato retributam. Quaesitum est siquidem qua ratione occurri posset objectionibus Coelestianorum, qui varios afferrent Scripturae locos ad probandum mortem obvenire hominibus, non [Col. 0038C] merito culpae, sed necessitate naturae; eumque in primis, quo docere videtur Apostolus (I Thessal. IV, 16) , non omnes morituros, sed aliquos ex vita mortali ad immortalem continuo transituros: inde enim probatum ibant, non omnes peccato primi hominis obnoxios teneri, cum justitia postulet communem poenam communi culpae retribui.
Locum ex Epistola prima ad Thessalonicenses (Ibid.) juvabant alio ex Epistola prima ad Corinthios, ubi Apostolus: Non omnes, inquit, dormiemus, omnes autem immutabimur (I Cor. XV, 51) . Unde apparet Pelagianos vulgata editione Latina novi Testamenti non fuisse usos, sed Graeca potius; monet enim Hieronymus (Epist. 152, sub fin.) , illud quod in Latinis codicibus legitur: Omnes quidem resurgemus, non omnes autem immutabimur, in Graecis voluminibus non haberi; sed, vel: Omnes dormiemus, non omnes autem immutabimur; vel: Non omnes dormiemus, omnes autem immutabimur; quod ipsum monet [Col. 0038D] Pelagius in Comm. (Praef. cap. 1) .
Pars epistolae a sancto Augustino ad Mercatorem scriptae.
Prolixam epistolam gravemque ab Augustino ad Mercatorem scriptam fuisse constat, cum ex eo quod eam Possidius inter opera numerat, tum quod Augustinus ipse ex ea quaestionis difficilis solutionem mutuatus sit.
Totam invidit nobis longinquitas annorum, aut alia quae latet causa; quae vero pars superest, habetur (Tom. IV Oper. Augustini) in libro de Octo Quaestionibus Dulcitii, ubi sanctus Augustinus interroganti Dulcitio ita respondit, ut ad septem quaestiones ex prioribus opusculis redderet, vel solutionem, quemadmodum ipse loquitur, vel certe disceptationem suam.
Primam solvit partim ex libro de Fide et Operibus, partim ex Enchiridio; secundam ex libro de Cura pro mortuis, atque Enchiridio; ad tertiam ita scripsit.
1. «Tertia tua quaestio est, utrum statim in adventu Domini credendum sit futurum esse judicium, an spatio interposito temporis. In cujus diebus adventus quoniam legimus, inquis, quod qui supererunt, rapientur in nubibus obviam Christo in aera, et sic semper cum Domino futuri sunt, nosse desidero, utrum mox judicium comitetur adventum? et ii qui rapientur in nubes, an solvantur in mortem, nisi forte ad vicem mortis ipsam immutationem debeamus accipere.
2. «Huic interrogationi tuae, qua quaeris utrum in adventu Domini mox credendum sit futurum esse judicium; puto quod sufficiat fides symboli, qua confitemur Christum a Patris dextera esse venturum, ad [Col. 0039] vivos et mortuos judicandos; cum ergo ipsa sit ei causa veniendi, quid aliud acturus est mox ut venerit, nisi propter quod veniet?
3. «De illis autem qui rapientur in nubibus, in quadam epistola, quam scripsi [Col. 0039A] Ex hoc loco effecimus, Mercatorem, neque episcopum tunc fuisse, cum ad eum Augustinus scriberet, neque presbyterum, immo nec diaconum; alioqui vir sanctus, vel coepiscopum dixisset, quod omnes episcopi hac aetate consueverant, si quando de suis collegis loquerentur; vel compresbyterum, quod ut plurimum faciebant; vel condiaconum, quod singulariter Augustinus haberet in more positum, si sermo fieret de diacono, ut constat ex epistola ad Memorium, cujus filium Julianum condiaconum vocat (Epist. 131.) ad filium meum, nomine MERCATOREM, quae incipit: [Col. 0039A] Si de Zosimi decreto, adversus Pelagium Coelestiumque, sermo fuit, ut revera fuisse non levis conjectura probat, hinc concludi potest Marium Mercatorem ex eo loco scripsisse ad Augustinum, in quo notissimum foret judicium, id est, ex urbe Roma, ubi frequentissimo in conventu populi sententia sedis apostolicae lecta est, ac cleri urbis subscriptionibus recepta. Procul dubio notissimum vobis, etc., cum me consuluisset de quibusdam quaestionibus Pelagianorum, qui negant [Col. 0039A] Constabit ex dissertatione septima, quam subtiliter [Col. 0039B] Mercator totius haeresis Pelagianae arcanum viderit, quamque erudite Augustinum interrogaverit de radice ex qua omnia consequentia dogmata orta sint, ut, ea excisa, reliqua facile tollantur. Eo enim loci patefiet, opinor, clare, ex errore Pelagianorum, de morte peccato non retributa, alios prope infinitos propagatos esse. mortem esse peccato retributam; quatenus disputaverim, in subditis lege. [Col. 0039B] Totum hunc locum transtulit creditus Beda in commentarios capitis IV Epistolae primae ad Thessalonicenses, ab his usque verbis: Dixit Apostolus cum loqueretur, ad ista: Non gustata morte victuri. Subjungit vero ex libro vigesimo de Civitate Dei, ejusdem quaestionis solutionem, non tamen eadem sententia. Quaeri solet utrum illi quos hic viventes inventurus est Christus, quorum personam in se atque illos qui tunc secum vivebant, transfigurabat Apostolus numquam omnino morituri sunt; an ipso temporis puncto quo cum resurgentibus rapientur in nubibus obviam Christo in aera ad immortalitatem per mortem [Col. 0039C] mira celeritate transibunt? Neque enim dicendum est fieri non posse ut dum per aera in sublime portantur, in illo spatio, et moriantur, et reviviscant; quod enim ait: Et ita semper cum Domino erimus; non sic accipiendum est, tamquam in aere nos dixerit semper cum Domino esse morituros, quia nec ipse utique ibi manebit, qua veniens transiturus est; venienti quippe ibitur obviam non manenti; sed ita cum Domino erimus, id est, sic erimus semper habentes corpora sempiterna, ubicumque cum illo fuerimus. Ad hunc autem sensum, quo existimemus etiam illos quos hic vivos inventurus est Dominus, in ipso parvo spatio et passuros mortem, et accepturos immortalitatem, ipse Apostolus nos videtur urgere, ubi dicit: In Christo omnes vivificabuntur; cum alio loco de ipsa loquens resurrectione corporum dicat: Tu quod seminas, non vivificatur, nisi prius moriatur. Quomodo igitur quos viventes hic Christus inveniet, per immortalitatem in illo vivificabuntur, etsi non moriantur, [Col. 0039D] cum videamus propter hoc esse dictum: Tu quod seminas, non vivificatur, nisi prius moriatur? Aut si recte non dicimus seminari, nisi ea corpora hominum, quae moriendo quoquo modo revertuntur in terram, sicut sese habet etiam illa in transgressorem patrem generis humani divinitus prolata sententia: Terra es, et in [Col. 0040A] terram ibis; fatendum est istos, quos nondum de corporibus egressos, cum veniet Christus, inveniet, et in istis verbis Apostoli, et illis de Genesi, non teneri, quoniam sursum in nubibus rapti, non utique seminantur, quia nec eunt in terram nec redeunt, sive nullam prorsus experiantur mortem, sive paululum in aere moriantur. Sed aliud rursus occurrit, quod idem dicit Apostolus, cum de resurrectione corporum ad Corinthios loqueretur: Omnes resurgemus; vel sicut alii codices habent: Omnes dormiemus. Cum ergo nec resurrectio fieri possit, nisi mors praecesserit, nec dormitionem possimus illo loco intelligere, nisi mortem, quomodo omnes vel dormient vel resurgent, si tam multi quos in corpore inventurus est Christus, nec dormient nec resurgent? Si ergo sanctos qui reperientur Christo veniente viventes, eique in aera obviam rapientur, crediderimus in eodem raptu de mortalibus corporibus exituros, et ad eadem mox immortalia redituros, nullas in verbis Apostoli patiemur angustias; sive ubi dicit: [Col. 0040B] Tu quod seminas, non vivificatur, nisi moriatur; sive ubi dicit: Omnes resurgemus, vel: Omnes dormiemus; quia nec illi per immortalitatem vivificabuntur, nisi quamlibet paulum tamen moriantur; ac per hoc, et a resurrectione non erunt alieni, quam dormitio praecedit, quamvis brevissima, non tamen nulla. Cur autem nobis incredibile videatur, illam multitudinem corporum in aere quodammodo seminari, atque ibi protinus immortaliter, atque incorruptibiliter reviviscere, cum credamus quod idem ipse Apostolus alibi apertissime dicit, in ictu oculi futuram resurrectionem, et in membra sine fine victura tanta facilitate tamque inaestimabili velocitate rediturum antiquissimorum cadaverum pulverem.? Nec ab illa sententia qua homini dictum est: Terra es et in terram ibis, futuros illos sanctos arbitremur immunes, si eorum morientium in terram non recident corpora: sed sicut in ipso raptu morientur, ita et resurgent, dum ferentur in aera; in terram quippe ibis, [Col. 0040C] id est, in hoc ibis amissa vita, quod eras antequam sumeres vitam, id est, hoc eris exanimis, quod eras antequam esses animatus. Tertiae quippe insufflavit Deus in faciem flatum vitae, cum factus esset homo in animam vivam; tamquam diceretur: Terra es animata, quod non eras, terra eris exanimis sicut eras, quod sunt et antequam putrescant omnia corpora mortuorum, quod erunt et illa, si moriantur, ubicumque moriantur, cum vita carebunt, quam continuo receptura sunt: sic ergo ibunt in terram, quia ex vivis hominibus terra erunt, quemadmodum it in cinerem quod fit cinis, et in vetustatem quod fit vetus, et in testam quod ex luto fit testa, et alia sexcenta sic loquimur. Quomodo autem sit futurum quod nunc pro nostrae ratiunculae viribus utcumque conjicimus, tunc potius erit ut nosse possumus. Locum hunc, tametsi prolixum, afferendum putavi, propterea quod ostendit, cum alio collatus, quantae difficultatis quaestio visa sit Augustino, ut non semel apud Mercatorem professus sit malle se doctiores audire. Certe in libro de Civitate propendere videtur [Col. 0040D] in opinionem Patrum, Origenis, Chrysostomi et Hieronymi, qui quosdam in adventu Christi vivos repertos aiunt non morituros, sed tantum immutandos. Scribens ad Mercatorem, oppositam partem sequitur, secumque traxit maximam partem theologorum adhaerentium sancto Thomae (In IV d. 43) ; nam magister, [Col. 0041A] cum docuisset Hieronymum et Ambrosium mutuo pugnare (populari errore Ambrosium dixit pro Hilario diacono), quid verius sit, humani judicii negat esse definire.
4. «Sed revera, quantum ad verba beati Apostoli pertinet, videtur asserere quosdam in fine saeculi, adveniente Domino, cum futura est resurrectio mortuorum, non mortuos, sed vivos repertos, in illam immortalitatem quae sanctis etiam caeteris datur repente mutandos et simul cum illis rapiendos, sicut dicit, in nubibus. Nec aliquid aliud mihi visum est, quotiens de his verbis volui cogitare; sed vellem hinc potius audire doctiores, ne illis etiam qui putant aliquos morte non praecedente vivificatos ad vitam transituros perpetuam, dicere inveniatur Apostolus: Stulte, quod seminas, non vivificatur, nisi prius moriatur.
5. «Nam et illud quod in plerisque codicibus legitur: Omnes resurgemus; unde fieri poterit, nisi omnes moriamur? Resurrectio quippe nisi mors praecesserit, nulla est; et quod nonnulli codices habent: Omnes dormiemus, multo facilius et apertius id cogit intelligi: et si quid aliud tale in sanctis libris invenitur, ad id videtur impellere, ut nullos hominum existimemus immortalitatem, nisi mors praecesserit, adepturos. Proinde ubi dixit Apostolus: Et nos viventes qui reliqui sumus, in adventu Domini non praeveniemus eos qui ante dormierunt; ipse enim Dominus in jussu et in voce archangeli, et in tuba Dei descendet de coelo, et mortui in Christo resurgent primi; deinde nos viventes, qui reliqui sumus, simul cum illis rapiemur in nubibus obviam Christo in aera, et ita semper cum Domino erimus (I Thess. IV, 16) ; vellem de his verbis, ut dixi, audire doctiores: etsi mihi potuerint haec ita exponi, ut in eis possit intelligi omnes homines qui vivunt vel post nos victuri sunt, esse morituros, [Col. 0041A] Non memini me legere apud Augustinum tractatam alibi hanc quaestionem quam in libro vigesimo de Civitate Dei; quare non dubito quin ad hunc locum spectent verba quae nunc veniunt ad examen. Composuit autem Augustinus libros 22 de Civit. non uno tempore, ut ipse docet (Serm. 2 de Verb. Apost.) , sed inchoavit post vastationem Urbis ab Alarico, ut responderet paganis casum Romae tribuentibus christianae fidei; absolvit vero ante mortem Marcellini, ad quem misit totum opus: composuit igitur ab ann. 411 vastationem Romae consecuto, ad ann. 413 quo Marcellinus ab Heracliani factione caesus est. corrigere quod hinc aliquando aliter sensi; neque enim debemus esse indociles doctores, et certe melius homo corrigitur pravus quam frangitur durus; cum iis quae descripsimus ita nostra vel aliorum exerceatur vel erudiatur infirmitas, [Col. 0041B] Locus profecto dignus, qui consideretur ab omnibus, sed ab iis praesertim qui Augustinum ipsis pene sacrarum litterarum scriptoribus parem faciunt. [Col. 0042A] Magnae profecto ille auctoritatis est, et quantae vix alter quilibet; at minoris certe quam Evangelium, minoris quam Ecclesia sedesque apostolica, cujus sententia finiri lites contentione que de fide scripsit ipse, verbis auro exarandis: A SEDE APOSTOLICA RESCRIPTA VENERUNT, CAUSA FINITA EST. ut tamen in eis nulla velut canonica constituatur auctoritas.
6. «Si autem in his verbis Apostoli nullus alius sensus poterit reperiri, et hoc eum intelligi voluisse claruerit, quod videntur ipsa verba clamare, id est, quod futuri sint in fine saeculi et secundo adventu Domini qui non exspolientur corpore, sed superinduantur immortalitate, ut absorbeatur mortale a vita: huic sententiae procul dubio conveniet, quod in regula fidei confitemur, venturum Dominum judicatarum vivos et mortuos; ut non hic intelligamus vivos justos, mortuos autem injustos, quamvis judicandi sint et justi et injusti; sed vivos, quos nondum exiisse, mortuos autem, quos jam exiisse de corporibus adventus ejus inveniet.
7. «Quae si ita esse constiterit, illa verba excutienda erunt quomodo sic accipiamus: Tu quod seminas, non vivificatur, nisi prius moriatur (I Cor. XV, 36) , et illud: Omnes resurgemus, sive, Omnes dormiemus (Ibid., 51) ; ut non adversentur huic sententiae qua quidam creduntur etiam cum suis corporibus in aeternum non gustata morte victuri.
8. «Sed utrumlibet horum veracior et perspicacior intellectus inveniat, quid ad causam pertinebit istorum, sive omnes debita morte plectantur, sive aliquibus ab hac exceptis conditione parcatur? cum tamen constet non solum mortem animae, verum etiam corporis, secuturam non fuisse, si peccatum non praecessisset, et gratiae mirabiliore virtute justos a morte ad aeternam beatitudinem reviviscere, quam in mortis experientiam non venire.
9. «Haec propter illos, de quibus mihi scripsisti, satis dicta sint: quamvis eos jam non existimem dicere, etiamsi non peccasset Adam, fuisse tamen corpore moriturum.
10. «Caeterum quod attinet ad quaestionem resurrectionis, propter illos qui creduntur non esse morituri, sed ex hac mortalitate ad immortalitatem sine morte media transituri, inquisitio diligenter adhibenda est; et [Col. 0042A] Ex his verbis confecimus antea quanta in opinione Augustinus haberet Mercatorem, a quo et laico episcopus, et juniore senex doceri vellet, et ea quidem de quaestione, quam sibi fateretur perdifficilem et perobscuram, ut doctiores audire vellet. Verum ut de summa rei dicem ingenue quod sentio, mirari satis non possum unde sanctus Augustinus (Praef. cap. 2) expetierit a Mercatore, ut ad se mitteret si quid ea de quaestione absolutum ac definitum disputatione rationali atque perfecta, vel audivisset, vel legisset, vel etiam ipse adhuc audiret, aut legeret, aut excogitare posset. Annon Hieronymus super ea re a diversis interrogatus bis responderat? Semel quidem Marcellae [Col. 0042B] Romanae, sed brevius (Epist. 59) ; iterum Minerivo et Alexandro Aegypti monachis, erudita epistola [Col. 0043A] (Epist. 119) , qua complexus est, ipsis etiam allatis verbis, quidquid praestantissimi quique Graecorum inter hoc argumentum tractandum senserunt, Origenes. Theodorus Heracleotes, Acacius Caesariensis, Diodorus Tarsensis, Apollinarius et Didymus. An tanta fuit tunc temporis in Africa Graecorum codicum, [Col. 0044A] etiam nobilissimorum, vel raritas, vel negligentia? An pauci aetate illa poterant Graecos tractatus nondum Latinitate donatos sua lingua legere? An ipsa quoque Hieronymi opera usque adeo Africanis ignota erant, cum toto orbe spargerentur, ut vix a doctioribus haberentur?
11. «Ut ergo discamus, invitare nos debet suavitas veritatis; ut autem doceamus, cogere necessitas charitatis; ubi potius orandum est, ut transeat ista necessitas, qua hominem docet aliquid homo, et simus omnes docibiles Dei (Joan. VI, 45) ; quamvis et hoc simus, cum ea quae ad veram pietatem pertinent, discimus, etiam quando illa docere videtur homo, quia neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus (I Cor. III, 7) . Cum itaque, si Deus incrementa non daret, non essent apostoli plantatores et rigatores, quanto magis ego, vel tu, vel quilibet hujus temporis homines, quando nobis videmur esse doctores!» [Col. 0043] P. S. Haec praefatio sub praelo erat, cum incidi forte in epistolam Pelagii secundi ad Eliam Aquileiensem, de tribus capitulis, quam librum Gregorius Magnus appellat, quamque ipsemet fertur, cum adhuc esset diaconus, pontificis nomine scripsisse. Inter legendum caput vigesimum reperi περικοπὰς duodecim ex scriptis Theodoreti, ex quibus intellexi, primum, auctorem epistolae, sive Pelagius ille sit, sive Gregorius, legisse Marii Mercatoris Opera, ea saltem parte qua scripsit adversus Theodoretum; eadem enim refert verba, tum ex epistolis, tum ex anathematismorum reprehensionibus atque aliis libris: alterum, Theodoreti esse epistolas ad Himerium et geminum Alexandrum, quas Mercator exhibet; tertium Pentalogium, sive Opus de Incarnatione adversus concilium Ephesinum Theodoreto vere tribui a Mercatore: quartum, in epistola Pelagii aliquid deesse, nam post relata Theodoreti verba, ex reprehensione decimi anathematismi, haec verba leguuntur, ET RURSUM, ut eum quasi ostenderet ad divinitatem per incrementa crevisse, in eodem Opere subjungit, etc. Cum enim fragmentum secundi libri de Incarnatione statim adducatur, procul dubio innuitur allatum prius aliquid aliud fuisse; id credo, quod est apud Mercatorem ex libro primo. Atque hinc habemus summum pontificem unum, vel etiam alterum, qui pro Mercatoris Operibus testimonium dicat, non appellato quidem auctoris nomine; sed, quod majoris est momenti, parte Operum suos in usus conversa, epistolaeque decretali inserta. Possemus et quartum testem adhibere Liberatum diaconum, qui capite quarto Breviarii Latine quaedam refert ex epistola prima Cyrilli ad Nestorium, quae apud Mercatorem interpretem totidem verbis leguntur.
Praefatio
[Col. 0043B] Ante hanc aetatem nostram nullus inventus est qui mentionem faceret operum Marii Mercatoris, tamenetsi constet his usos esse quosdam veteres scriptores. Primus eorum notitiam habuit vir doctissimus Lucas Holstenius bibliothecae Vaticanae praefectus; inter cujus schedas reperta sunt, post mortem ejus, quaedam eorum excerpta, et in his, commonitorium super nomine Coelestii et aliorum illius opinionis haereticorum, quod a R. P. Possino presbytero societatis Jesu, qui tum Romae erat, missum est ad R. P. Philippum Labbeum tum incumbentem amplissimae Conciliorum editioni. Eodem tempore Labbeus commodato habuerat vetustissimum codicem actorum concilii V ex bibliotheca insignis Ecclesiae Bellovacensis, in quo praeterea deprehendit ejusdem [Col. 0043C] Mercatoris opera, ipsumque etiam commonitorium. Hoc indicio facto, ad Possinum misit elenchum operum Mercatoris quae in codice Bellovacensi reperta fuerant, simul orans uti investigaret an eadem aut alia exstarent in eo codice ex quo sua descripserat Holstenius. Possinus vero cum in bibliothecam Vaticanam se propterea contulisset, illic inter codices [Col. 0044B] qui fuerant comitis Palatini reperit vetus exemplar operum Marii Mercatoris, ex eoque descripta misit quae in Bellovacensi contineri significatum fuerat. Constituerat autem Labbeus, ut erat vasto animo et laboris appetens, illa dare in vulgus; sed interim morte praeoccupatus, alii reliquit hanc curam. Fuit is R. P. Joannes Garnerius ex eadem societate, qui per multos annos theologiam summa cum laude docuerat in collegio Parisiensi, adeoque multa et magna subsidia habebat ad parandam et ornandam editionem eorum operum in quibus habentur quamplurima adversus haere es Pelagii et Nestorii. Itaque is ea publici juris fecit hic Parisiis anno 1673 divisa in duas partes; in quorum prima posuit quae ad causam Pelagii pertinent, in secundam vero rejecit [Col. 0044C] controversiam de incarnatione Domini nostri Jesu Christi, quam Nestorius exagitabat. Addidit annotationes et dissertationes amplissimas ac plurima eruditione refertas, quae magnam lucem afferunt scriptis Marii Mercatoris.
Eodem anno R. P. Domnus Gabriel Gerberonius monachus Benedictinus, assumpto nomine Rigberii, [Col. 0045A] aliquam partem eorumdem operum, quorum exemplum habuerat ex bibliotheca Vaticana, edi curavit Bruxellis, nimirum commonitorium adversus haeresim Pelagii et Coelestii vel etiam scripta Juliani et caetera quae sequuntur usque ad sermonem tertium Nestorii adversus Dei genitricem Mariam. Desinit enim haec editio in sermone secundo, cujus initium est istud; Contumelias quidem. Sequuntur autem ejusdem viri clarissimi annotationes doctissimae ad easdem Marii Mercatoris lucubrationes.
Qua autem occasione ego ad idem argumentum tractandum accesserim, quid in operibus Marii recensendis praestitum a me sit, paucis expediam. Cum anno 1677 serio cogitarem de edendo tomo primo novae collectionis Conciliorum, qui anno praeterito [Col. 0045B] emissus est, mentionemque veteris exemplaris Bellovacensis concilii v fieri animadvertissem a Labbeo, incensus sum desiderio illius habendi: quod assecutum me fuisse beneficio viri doctissimi Godefridi Hermant ejusdem Ecclesiae canonici lubens profiteor. Cum autem illud evolverem, conjuncta cum eo reperi opera Marii Mercatoris, eaque statim contuli cum editionibus virorum clarissimorum. Agnovi porro ex collatione veteris exemplaris ordinem mutatum fuisse a Garnerio propter eas causas quas supra commemoravi, tum multa ab eo mutata dum medicinam adhibere tentaret locis corruptis, denique nonnulla omissa quae mihi videbantur esse magni momenti. Agnovi praeterea codicem Bellovacensem esse valde mendosum ac mutilum, adeoque [Col. 0045C] alio exemplari opus esse ut depravata possent emendari et omissa restitui. Quamodrem VI kal. Decembris anni 1677 scripsi ad eminentissimum cardinalem eumdemque virum doctissimum ac studiorum nostrorum amantissimum Hieronymum Casanatam, eumque rogavi ut in mei gratiam faceret exscribi codicem Vaticanum in quo Marii Mercatoris opera exstant et ad me mitti juberet. Ille vero ita ad me rescripsit idibus Martiis anni sequentis: Plura mihi occurrunt scribenda ut postulationibus tuis satisfaciam. Codex ille Marii Mercatoris Palatino-Vaticanus collatus cum Bruxellensi ac Parisiensi, inventus est longe ab utrisque diversus, Primus siquidem voluminis illius exigua pars est. In altero vero, licet mole majori, multa desunt, et ea quae continentur, ordine prorsus [Col. 0045D] vario leguntur. Quare manus operi illico admota fuit, ut integra codicis Vaticani exscriptione votis tuis satisfacerem. Quoniam vero ea omnia quae habentur in editione Bruxellensi prorsus conveniunt re et ordine cum manuscripto Vaticano, nullatenus duxi in iis transcribendis tempus insumere ac labore penitus inutili tua desideria protrahere; sed satius existimavi opus adoriri ubi desiit Rigberius, ut ex quaternione quem tibi transmitto comperies, his plura brevi daturus. Barbaris ac truncis vocibus scatet hic codex. Et quamvis facile potuissem ex ingenio illas vel supplere vel emendare, ex industria tamen omisi, conscius optare te genuinum ac fidelissimum illius codicis, qualiscumque sit, exemplar.
[Col. 0046A] Damus igitur tibi nunc, lector, opera Marii Mercatoris qualia leguntur in antiquis exemplaribus Ecclesiae Bellovacensis et bibliothecae Vaticanae, et ea quidem fide ac diligentia ut errores etiam retinuerimus veterum librariorum. Existimavit vir clarissimus Joannes Garnerius codicem Bellovacensem Vaticano longe praestare. At ego compertum habeo Vaticanum esse Bellovacensi multo meliorem, non solum quia est interdum emendatior, sed etiam quia nonnulla habet quae manifesto constat omissa esse ab eo qui Bellovacensem descripsit, ut sunt, exempli causa, tituli quorumdam fragmentorum excerptorum ex Theodoreto episcopo Cyrensi, Theodoro Mopsuesteno, Diodoro Tarsensi et Eutherio Tyanensi. Nam cum tituli illi deessent in codice Bellovacensi, [Col. 0046B] ex eo factum est ut Garnerius inciderit in ambages inextricabiles, et sic, ut cum Plinio loquar, torsit ingenia contemplantium. Optandum autem esset ut alia vetera ejusdem scriptoris exemplaria emendatiora reperirentur, quorum ope ea emendari possent quae supra diximus esse corrupta. Interim autem dum Deus opt. max. istud beneficium praestet mortalibus, his qualibuscumque utere.
Reliquum est ut nonnulla dicamus de auctore ipso, quis cujusve fuerit, et ad quae studia semet applicuerit. Vir ille clarissimus de quo paulo ante memoravi, qui primus opera Marii Mercatoris emisit in lucem, existimavit eum Campanum fuisse aut Apulum, vel ex ea parte Italiae quae vergit ad Siciliam, quia Coelestii et Juliani, quorum primum contendit [Col. 0046C] fuisse Campanum, alium Apulum, res domesticas privatasque ita novit quemadmodum vix alteri licet quam qui fuerit ejusdem aut civitatis aut saltem provinciae. Verum argumentum istud non importat necessariam evidentiam. Nam et Hieronymus, quamvis ipse Stridoniensis esset sive Dalmata, Pauli patria Thebani et Hilarionis Palaestini vitam sic descripsit tamquam sui essent, et Vigilantii hominis Galli ortum et natalia sic novit ac si ejusdem cum illo civitatis et provinciae fuisset. Exemplis talibus plena sunt omnia. Itaque, quoniam mihi quoque fas est divinare, arbitror hunc nostrum Mercatorem fuisse Afrum, tum quia eumdem esse illum reor cum eo qui fuit discipulus sancti Augustini, cujus hic noster se studiosissimum et admiratorem esse palam [Col. 0046D] profitetur, tum ob modum scribendi quam simillimum stylo scriptorum Africanorum illius aetatis, denique quia Facundus episcopus Hermianensis ejus verbis interdum usus est in compositione librorum suorum pro defensione trium capitulorum.
Floruisse illum ab anno circiter 418 usque ad annum 430 hinc recte collegit vir doctissimus quod accepit ab Augustino epistolam anno 418, et quod haeresis Eutychianae al cubi meminerit, quae anno 451 damnata est, quod pluribus conficit idem vir clarissimus. Fallitur tamen, ut arbitror, in eo quod existimat vel non pervenisse eum ad annum 450 vel ex eo tempore nihil scripto mandasse quod ad nos pervenerit. Nam cum ex his quae referuntur pag. 355 [Col. 0047A] constet illum scripsisse post inventum nomen Eutychianorum, id est, aliquanto post habitam synodum Chalcedonensem, quae damnavit impium dogma Eutychetis, manifestum est illum scripsisse aliquanto post annum 451, quo synodus illa habita est.
Atenim Mercator graviter insectatur Theodoretum episcopum Cyrensem, non facturus haud dubie si rescivisset eum receptum a tanta synodo post idoneam fidei suae professionem. Ex quo colligi potest illum non pervenisse usque ad tempora synodi Chalcedonensis aut certe nihil ex eo tempore scriptis mandasse quod ad nos pervenerit. Sic enim argumentatur vir doctissimus. Ego vero hinc certissime colligo superstitem fuisse concilio Chalcedonensi quod, ut antea dixi, mentionem facit Eutychianorum, [Col. 0047B] Eutychianorum inquam, quorum nomen auditum non est in Ecclesia Dei ante tempora synodi Chalcedonensis. Illud ergo ex insectatione Theodoreti tantum colligi posse mihi videtur, aut Mercatorem ista, quod facile crediderim, adversus [Col. 0048A] illum scripsisse antequam Chalcedonensis synodus haberetur, aut si postea scripsit, tarde ad eum pervenisse gesta synodi, adeoque compertam ei non fuisse illam Theodoreti susceptionem.
Quamvis autem nemo veterum citaverit opera Marii Mercatoris, ea tamen cognita fuisse antiquitus hinc liquido patet quod scholia Cyrilli Alexandrini de Incarnatione Unigeniti non aliunde habemus quam ex interpretatione Mercatoris, et quod testimonia patrum relata in concilio Ephesino adversus Nestorium reperiuntur etiam ex eadem interpretatione in codice 1868 bibliothecae Colbertinae. Praeterea ejus verbis usi saepe sunt Facundus episcopus Hermianensis et Pelagius II in epistola tertia ad episcopos Istriae, et quidem eo prorsus modo quo [Col. 0048B] lucubrationes ejus exstant in antiquis codicibus. Quod argumento est illas corruptas jam tum fuisse, neque mirum ulli esse debere quod eas hodie habemus depravatissimas.
Notitia historico-litteraria
Quaecumque de patria, loco, conditione et accuratiore aetatis definitione viri, cujus nomen vix exeunte saeculo superiore reviviscere coepit, disputari solent, conjecturis innituntur, haud quidem improbabilibus, [Col. 0047C] nec tamen ab omni controversia liberis. Garnerius enim e Campania, vel Apulia, vel ex ea parte Italiae quae ad Siciliam vergit, oriundum eum credidit: non alia de causa, quam quod Coelestii et Juliani, quorum primum Campanum, alium Apulum, fuisse contendit, res domesticas privatasque ita noverit, quemadmodum vix alteri liceat, quam qui fuerit ejusdem aut civitatis aut saltem provinciae. Gerberonius contra, qui eodem tempore insignem scriptorum ejus partem tractavit, tum ex stylo ejus duriori, tum quod acta Ecclesiae Africanae apprime noverit, eorumque exemplaria apud se tenuerit, tum etiam, quod S. Augustini studiosissimus fuerit, et strenuus Gratiae Christi et illius oeconomiae defensor, Africanum esse judicavit atque eamdem sibi arridere sententiam [Col. 0047D] significavit Baluzius, intringens Garnerii argumentum Hieronymi maxime exemplo, qui, licet ipse Stridonensis aut Dalmata fuisset, Pauli patria, Thebani et Hilarionis Palaestini vitam sic descripserit tamquam sui essent, et Vigilantii hominis Galli ortum et natalia sic noverit, ac si ejusdem cum illo civitatis et provinciae fuisset. Ipse autem novum suae causae argumentum reperire sibi visus est in eo, quod Facundus Hermianensis episcopus ejus verbis interdum usus sit in compositione librorum suorum pro defensione trium capitulorum. Illud uterque Garnerius et Gerberonius viderunt, eum nec sacerdotem nec episcopum, sed laicum hominem fuisse, quippe [Col. 0048B] qui nullam alicujus dignitatis notam in suis operibus gerat, immo Pientii cujusdam presbyteri mandatis parere se protestetur, nulla consacerdotis vel fratris, sed dumtaxat venerandi presbyteri salutatione prae missa. Floruisse Mercatorem ab anno circiter 418, [Col. 0048C] cum Garnerio statuit Baluzius, siquidem ad illum annum referenda esse videatur epistola quam ab Augustino accepit; at contra eumdem censet, illum non ante annum 450 vivere aut scribere desiisse. Nam cum Eutychianorum mentionem faciat, quorum nomen in Ecclesia ante tempora synodi Chalcedonensis auditum non sit, manifestum esse cogit, scripsisse eum aliquanto post 451, quo synodus illa habita est. Nec obstare existimat argumentum, quod Garnerius ab insectatione Theodoreti episcopi Cyrensis petit, inferens, non facturum illud fuisse Mercatorem, si rescivisset eum receptum a tanta synodo post idoneam fidei suae professionem, indeque colligens, eum non pervenisse usque ad tempora synodi Chalcedonensis, aut certe nihil ex eo tempore scriptis [Col. 0048D] mandasse, quod ad nos pervenerit. Quae contra arguit Baluzius, ex insectatione Theodoreti modo illud confici posse, aut Mercatorem ista adversus illum scripsisse, antequam Chalcedonensis synodus haberetur, aut si postea scripserit, tarde ad eum pervenisse gesta synodi, adeoque non compertam ei fuisse illam Theodoreti susceptionem.
Occepisse videtur velitationes suas contra Pelagianos Romae tempore Zosimi papae, cum diversis animorum motibus istorum sententiae disceptabantur. Roma etiam libros suos de eadem haeresi compositos in Africam misisse, ibidemque Augustini litteras recepisse putandus est. Dehinc, nescio sui ipsius [Col. 0049A] animi instinctu, an Augustini consilio, Constantinopolim petiit, prohibiturus ne Juliani et asseclarum ejus, qui Roma depulsi huc se converterant, errores radices ibi agerent. Quod assecutus, tradito a. 429 Theodosio Juniori et clero Constantinopolitano, Commonitorio, mox eodem fervore implicavit se liti a Cyrillo contra Nestorium motae, cohigendis similiter, ac in priore causa fecerat, gravioribus tum haereticorum tum orthodoxorum per varia scripta pugnantibus dictis cum suis ipsius contra Nestorium clamoribus, a quibus vix ante finem vitae destitisse videtur.
Quae hodie supersunt Marii Mercatoris scripta, [Col. 0049B] omnia ad refutandam haeresin Coelestianam et Nestorianam tendunt. Sunt autem pleraque non tam proprio labore composita, quam ex Graecis Latina facta, collecta et excerpta ex scriptis tum adversariorum, tum eorum, qui eos oppugnassent, veluti instrumenta quaedam causae, quibus lectores, quae rectae fidei essent, edocerentur et ad judicium de prave sentientium impietate ferendum informarentur. Dabimus elenchum eorum juxta editionem Baluzii, qui codicis Vaticani seriem sequitur.
I. Commonitorium adversus haeresim Pelagii et Coelestii, vel etiam scripta Juliani. Pleno titulo inscribitur: Commonitorium lectori . . . . . . a Mario Mercatore servo Christi. Continet excerpta ex scriptis Juliani subjunctis ubique suis ipsius responsionibus seu [Col. 0049C] Subnotationibus. Scr. judice Garnerio a. 431. Idem vero Garnerius titulum huic operi fecit, Liber Subnotationum ad Pientium presbyterum, quem duabus partibus constare existimat, altera, quae praefationis loco sit, nomine Commonitorii, altera, qua ipsum opus comprehendatur, titulo Subnotationum ad verba Juliani: haec porro dispertitus est Garnerius in novem capita, octo nempe juxta excerpta quae ex Juliani libris examinanda Mercator sibi proposuerit: totidem enim numerat, secus ac Baluzius, qui septem tantum excerpta distincte ponit, et sexto complectitur, quae apud Garnerium caput 6 et 7 efficiunt; nono autem, quod incipit a verbis, Habes ut credo, pagina 30 ed. Baluz. Retractationem quaestionis de morte per peccatum in mundum ingressa contineri scribit. Insuper [Col. 0049D] verba Augustini ad singula verba Juliani quae Mercator non apposuerat in notis, ubique produxit.
II. Refutatio Symboli Theodori Mopsuesteni, seu Expositio pravae fidei Theodori cum praefatione Mercatoris. Apud Garnerium legitur tomo II, pagg. 250 53; praefatio autem dupliciter, tomo I pag. 95, et tomo II l. l.
III. Comparatio dogmatum Pauli Samosateni et Nestorii.
IV. Sermones V Nestorii adversus Dei genitricem Mariam.
V. Nestorii epistola ad Cyrillum Alexandrinum.
VI. Cyrilli Alexandrini epistola ad Nestorium.
VII. Ejusdem epistola secunda ad Nestorium.
[Col. 0050A] VIII. Ejusdem epistola ad clericos suos.
IX. Excerpta ex codicibus Nestorii.
X. Nestorii Sermones IV adversus haeresim Pelagianam.
XI. Ejusdem epistola ad Coelestium.
XII. Mercatoris Commonitorium super nomine Coelestii. Integer titulus: Exemplum commonitorii, quod super nomine Coelestii Graeco sermone a Mercatore datum est, non solum Ecclesiae Constantinopolitanae, sed etiam plurimis religiosissimis viris; oblatum quoque piissimo principi Theodosio semper augusto; id ipsum ex Graeco in Latinum translatum per eumdem Marium Mercatorem Christi servum, in consulatu Florentii et Dionysii VV. CC.; per quod Commonitorium cognito funestissimo errore, imperiali praecepto, tam Julianus [Col. 0050B] defensor, et sequax ejus, cum caeteris sociis et participibus suis, quam postea idem Coelestius, de Constantinopolitana urbe detrusi in synodo quoque Ephesiensi ducentorum septuaginta quinque episcoporum sententia postmodum in praesenti damnati sunt. Annus per consules hic designatus est 429, quo primum oblatum fuit Theodosio, serius autem, post celebratam a. 431 synodum Ephesinam, in Latinum conversum censent Garnerius et Norisius.
XIII. Nestorii blasphemiarum capitula, quibus litteris ad se missis a sanctis Coelestino Romae urbis episcopo, et Cyrillo Alexandrino contradicit, et disputationibus brevissimis respondendo, duodecim capitula fidei, quae ad se missa fuerant refellit, Latine conversa et sub nomine Catholici a Mercatore refutata. Garnerius [Col. 0050C] huic libro assignat initium anni 431.
XIV. Synodus Ephesiana adversus Nestorium i. e. Excerpta ex actis Synodi hujus, quae contra Nestorium maxime facere viderentur. Garnerius ea plane omisit, sed compensavit quodammodo accurata rerum Nestorii per annos octo, ab ordinatione scilicet usque ad deportationem ejus, enarratione, ductaque ex eadem cum actionum omnium concilii Ephesini, tum singularum ejus partium descriptione; in qua multa sunt, quae perturbate in editionibus etiam optimis posita esse statuit et aliter collocari jubet, multo vero plura, quae desint, non minus ad hoc concilium pertinentia, atque etiam magis necessaria, asteriscis notat.
[Col. 0050D] XV. Cyrilli Alexandrini Apologeticus adversus Orientales.
XVI. Ejusdem Apologeticus adversus Theodoretum.
XVII. Fragmenta Theodoreti, Theodori, Diodori et Ibae.
XVIII. Eutherii Tyanensis fragmentum.
XIX. Nestorii epistola ad papam Coelestinum.
XX. Epistola synodica Cyrilli ad Nestorium.
XXI. Ejusdem scholia de Incarnatione Unigeniti. Postremis hisce actorum contra Nestorianam haeresim collectionibus tribuit Garnerius a. 446.
Interciderunt, quemadmodum ex Augustino (ep. 193) discimus, Marii Mercatoris libri contra Pelagianos. [Col. 0051A] Quod si tamen Dupinium audiamus, etiamnunc supersunt in libris Hypognosti ῶ n Augustini [Col. 0051D] Dupin, des Aut. Eccl. t. III, pag. 256. Contraria sensit Garnerius, qui hancce suspicionem velut nascentem destruxit eosdemque libros Sixto presbytero, Coelestini in Romana sede successori in peculiari dissertatione (Cap. 6, diss. 6 ad t. I Opp. M. Mercatoris pagg. 357 65) assertum ivit. .
Ante Clementis X tempora, Marii Mercatoris nomen plane incognitum fuit. Nam etsi quaedam ex illius scriptis centum fere et quod excurrit ab ipsius excessu annis lecta fuisse Facundi Hermianensis episcopi et Pelagii II exemplis constet, nemo tamen veterum Opera Mercatoris citavit, et inter sequiores ne nomen quidem ipsius auditum est. Lucae Holstenii quippe hoc meritum fuit, ut, qui tot insignia rei ecclesiasticae monumenta ex Vaticanis claustris eduxisset, etiam hunc auctorem oblivione sepultum et acta illius Pelagianarum et Nestorianarum litium historiae tam proficua ex codice Palatino-Vaticano tantum [Col. 0051B] non omnia erueret. De edendo autem non cogitasse videtur Holstenius, nec forte omnia quae in isto codice continerentur ad eumdem auctorem seu interpretem pertinere credidit; attamen laetabundus, quae inde excerpsisset amicis suis ostendit et cum iis fortasse communicavit. Ita sane Henricus Norisius in Historia Pelagiana narrat, Commonitorium Mercatoris super nomine Coelestii Theodosio oblatum ab Holstenio ostensum fuisse se praesente Christiano Lupo. Ex quo nescio quantum temporis effluxerit usque dum eidem Norisio opus laudatum molienti accidit, ut a cardinali Bona ad legendos Marii Mercatoris libellos prorsus ipsi incognitos excitaretur. Bona etiam affirmabat, se eosdem exscribi et in Galliam mitti curasse, ubi Gerberonio obtigerant [Col. 0052D] Hoc, quod ab initio ex conjectura a me scriptum erat, non falsum esse didici ex opere Gallico Histoire littéraire de la congrégation de S. Maur (Bruxelles 1770, in -4 o ) in Vita Gerberonii, pag. 329. . [Col. 0051C] Sed factum id non antea videtur, quam in Gallia eadem omnia a Philippo Labbeo et Joanne Garnerio in codice quodam Bellovacensi detecta fuissent. Scilicet cardinalis Barberinius Commonitorium super nomine Coelestii cum aliis quibusdam ex codice isto excerptis in schedis Holstenii (a. 1661) defuncti repertis per Petrum Possinum Societatis Jesu presbyterum miserat Philippo Labbeo amplissimam conciliorum generalium Collectionem modo inchoanti. Is eodem ferme tempore commodato habuerat vetustissimum codicem Actorum V concilii ex bibliotheca Ecclesiae capituli Bellovacensis, in quo praeterea deprehendit ejusdem Mercatoris Opera ipsumque adeo Commonitorium. Quibus cognitis ad Possinum misit elenchum Operum Mercatoris; mandans, ut investigaret, [Col. 0051D] an eadem aut alia ex tarent in eo codice, unde sua hauserat Holstenius. Quod cum ille prompte exsecutus esset, eaque omnia, quae contineri in Bellovacensi libro significatum erat, in Romano etiam exemplari deprehendisset: tum demum nomen Mercatoris Romae magis percrebuisse, lectasque esse et commendatas lucubrationes ejus reor. Ac Norisius sane non solum Commonitorium istud integrum ex ipso codice laudato in commentarios suos retulit; [Col. 0052A] sed et alia pleraque Mercatoris, quae et Pelagianas res referuntur, in usum suum convertit, ipsaque verba ad paginam codicis citata passim inseruit. Labbeus autem cum ex Vaticano codice descripta Roma sibi transmissa essent, horum Operum editioni sese accinxit, at morte inopinata praeoccupatus Joanni Garnerio amico quidem conjunctissimo ejusdemque societatis membro et theologiae in collegio Parisiensi doctori istam curam reliquit. Itaque is, qui pridem singulari studio haeresis Pelagianae historiam scrutatus erat idemque fortunae amici in reperiundo litterario hocce thesauro fuerat particeps, duorum codicum et doctrinae haud poenitendae subsidiis instructus Mercatori operam navavit, cumque intellexisset, Labbeum, utpote ingenti conciliorum labore obrutum, [Col. 0052B] opera ista, quemadmodum in codicibus se haberent et sine notis daturum fuisse, ipse pro otio suo et amore erga hanc historiae ecclesiasticae partem, non solum singula, quae illustrari postularent, attentius observare coepit, sed, quod potissimum ipsi videbatur, cavere voluit, ne mutila majori ex parte illa prodirent. Id vero eventurum existimavit, si eodem tenore atque ordine, quem in codicibus servarent, singula exscriberentur. Nam quod utriusque et Pelagianae et Nestorianae haeresis acta inter se permista videret, nec vel annorum, quibus condita essent, vinculo coordinata, librariorum id culpae tribuendum, ab iisque illa male distracta atque adeo discerpta esse sibi persuasit. Separavit igitur utraque et in duos tomos divisa, annotationibus et dissertationibus [Col. 0052C] amplissimis magnaque eruditione refertis distincta itemque quibusdam in locis, ubi ipsi opus esse videretur, aliter coagmentata publici juris fecit Parisiis a. 1673, in-folio. Eodem anno Bruxellis duodenis ediderat Domnus Gabriel Gerberonius monachus Benedictinus e Congreg. S. Mauri, adscito nomine Rigberii, aliquam partem Operum Mercatoris ex codice Vaticano exscriptam notisque lectissimis instructam. Sed quoniam Garnerii editio ob crebras textus per ipsius annotata interpellationes usui minus commoda, nec per ea, quae sibi in eo constituendo permiserat, satis fida judicaretur, Gerberonii autem, utut praeclara, partem tantum eamque exiguam complecteretur: novae et integrae editioni manum admovit vir immortalis memoriae Stephanus Baluzius, [Col. 0052D] eadem via qua Labbeus olim et Garnerius, nempe conciliorum tractatione ad eam deductus eorumdemque codicum et doctrinae longe accuratioris et magis diffusae praesidiis ornatus. Prodiit illa Parisiis 1684, octonis, eodem ordine omnia, ac in Vaticano codice reperiuntur, summaque fide, ut quae vitia adeo scripturae servavit, exhibens et notulis criticis instructa; omniumque hominum doctorum plausu fuit excepta. Eam nuper in Bibliotheca PP. Veneta recudendam [Col. 0053A] curavit Andreas Gallandius simulque laudabili studio et perfecto judicio omnia lectionis vitia, quae ex parte de consilio Baluzii relicta erant, abstergere studuit.
1671. Lutetiae Parisior., impensis Soc. Typogr. libror. ecclesiasticorum jussu regis constitutae; in-fol. Marii Mercatoris servi Christi Commonitorium super nomine Coelestii, Pelagii et Juliani, eorumque haeresi; scriptum sub consulatu Florentii et Dionysii VV. CII.; in SS. Conciliis ad Regiam edit. exactis studio Phil. Labbei et Gabr. Cossartii Soc. Jesu presbyt. tomo II. pagg. 1512-1517.
Titulo supra laudato Phil. Labbeus hocce subjunxit monitum: «Ex codice Palatino Vaticanae bibliothecae [Col. 0053B] descripsit Lucas Holstenius, post cujus obitum jussu eminentissimi card. Franc. Barberini, misit Roma R. P. Petrus Possinus S. J.: nos vero variis S. Augustini aliorumque veterum testimoniis vestitum et illustratum tamquam accuratissimum haeresis Pelagianae, ex quo plurima ad historiam spectantia quivis haurire poterit, breviarium sequentibus conciliis epistolisque Romanorum pontificum praemisimus.» Incipit Coelestius quidam, etc. Scholia ad marginem sunt apposita; subjungiturque simul Observatio Ph. Labbei de opusculi hujus praestantia.
1673. Bruxellis, typis Lamb. Marchant, sub signo Boni Pastoris; in -12. Acta Marii Mercatoris. S. Augustini Ecclesiae Doctoris discipuli. Cum notis Rigberii theologi Franco-Germani.
[Col. 0053C] Prodeunt nunc primum ex Vaticano codice: 1 o Commonitorium lectori adversum Haeresim Pelagii et Coelestii, vel etiam scripta Juliani, incipiens Quaestio contra catholicam fidem.—2 o Theodori Mopsuesteni Sermo S. Symbolum e Graeca in Latinam linguam conversum a Mario Mercatore, et confutatum, praemisso prologo.—3 o Epistola Marii Mercatoris, qua Pauli Samosateni atque Nestorii perversa dogmata refellit.—4 o Alia epistola, qua Nestorii blasphemias impetit, praemissa.—5 o Sermoni I ejusdem a Mercatore converso.—6 o Sermo II Nestorii ab eodem conversus. Praefatio Gerberonii brevitate sua insignis est. Ecce totam: «Jam diu fama increbuerat Marii cujusdam Mercatoris, qui S. Doctoris Augustini fuit [Col. 0053D] discipulus, opera quaedam exstare hactenus inedita. Haec ubinam haberentur dum curiosius inquirerem, ab amicis renuntiatum est mihi, unum exemplar ab uno Patre Societatis Jesu collegii Claromontani asservari, et alterum esse penes quemdam monachum S. Germani Parisiensis. Ab istis utpote suorum mss. tenacissimis quidquam obtinendi omni spe dejecta; tandem clarissimi viri H. N. ope unum hujusmodi scriptorum transsumptum ex Vaticana bibliotheca sum consecutus, quae evulganda censui, notis tum historicis tum dogmaticis illustrata.» Notae, quae majorem libri partem occupant, accuratissima doctrina sunt refertae et aptissimae ad haec acta illustranda. Disputat in iis de auctore, ex conjectura scilicet, sed admodum probabiliter.
[Col. 0054A] 1673. Parisiis apud Sebastianum Marbre-Cramoisy, regis typographum via Jacobaea, sub Ciconiis; in-fol. Marii Mercatoris S. Augustino aequalis Opera quaecumque exstant. Prodeunt nunc primum studio JOANNIS GARNERII Societatis Jesu presbyteri, qui Notas etiam ac Dissertationes addidit.
De codicibus, ex quibus nova haec collectio adornata est, Vaticano et Bellovacensi, postea dicemus. Enumeratio autem singulorum, quae in ea continentur, Mercatoris opusculorum fieri non potest, nisi prius de Garnerii opera monuerimus. Is enim licere sibi putavit ordinem, quem in codicibus tuentur singula, immutare, seu, ut ipse praesetulit, dispersa et temere disjecta ad verum ordinem reducere, commodeque a se factum esse arbitratus est, quod in [Col. 0054B] duas partes distribueret, quorum prior comprehenderet omnia quae ad haeresim Coelestianam pertinent, posterior, quae ad Nestorianam. Adjunxit porro singulis operibus notas historicas, aut philologicas, locos obscuros maxime ex auctoribus Mario aequalibus et in utroque negotio, Coelestianae atque Nestorianae haeresis, versatis illustrantes. Denique addidit etiam reliquis a Mario collectis nonnulla, quae apud ipsum non reperiuntur, veluti Nestorii, Theodorique Mopsuesteni aliorumque collectanea, partim, ut ex iis alia confirmarentur, partim, ut notarum instar, quibus tamen sine brevitatis et nexus dispendio interseri non poterant, illustrationi inservirent. His ergo praemissis indicem contentorum omnium, tum operum Mercatoris, tum notarum, aliarumque Garnerii [Col. 0054C] accessionum proponere non cunctabimur.
In PRIORE PARTE continentur: 1 o Praefatio generalis et fragmentum epistolae a S. Augustino ad Marium Mercatorem scriptae cum notis. —2 o Commonitorium super nomine Coelestii.—3 o Notae ad Commonitorium subjunctae singulis capitulis, cum duabus dissertatiunculis, altera de vindiciis Zosimi papae in causa Coelestii et Pelagii, altera de tractoriis summorum pontificum. —4 o Commonitorium lectori adversus haeresim Pelagii et Coelestii vel etiam scripta Juliani.—5 o Notae ad Commonitorium, seu praefationem libri Subnotationum. —6 o Liber Subnotationum in dicta quaedam Juliani ad Pientium presbyterum.—7 o Notae singulis subjunctae. —8 o Commonitorium, seu [Col. 0054D] Prologus in symbolum Theodori Mopsuesteni: ipsum vero symbolum cum refutatione M. Mercatoris in posteriorem partem est relatum.—9 o Notae ad Commonitorium, seu prologum. —10 o Excerpta ex quinque libris Theodori, adversus S. Augustinum, interprete Mercatore.—11 o Photii codex CLXXVII, de quinque libris Theodori.—12 o Notae ad excerpta et codicem Photii. —13 o Praefatio Mercatoris in Nestorii tractatus, contra haeresim Pelagii et Coelestii.—14 o Notae ad praefationem. —15 o -22 o Sermones IV Nestorii adversus Pelagianos, quorum postremus in verba: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me, interprete Mercatore, et Notae singulis subjunctae, inter quas primo loco dissertatiuncula de tempore solemnis baptismi.—23 o Sermo IV, idem integer [Col. 0055A] Graecolatinus, hactenus vel Chrysostomo vel Asterio tributus (ex tomo VII Opp. Joannis Chrysostomi ed. Savilii pag. 301) cum nova versione.—24 o Epistolae duae Nestorii ad Sanctum Coelestinum in gratiam Pelagianorum, incerto interprete.—25 o Notae ad utramque epistolam. —26 o Epistolae ejusdem Nestorii ad Coelestium Pelagianum, interprete M. Mercatore.—27 o Notae ad istam epistolam [Col. 0055D] Ita quidem series contentorum prioris partis in praefatione generali cap. 3 a Garnerio describitur. At vero re ipsa longe aliter illa sese habet. Nam post libros Subnotationum n. 7 et 8 sequuntur statim Epistolae tres a Nestorio in causa Pelagianorum scriptae, a pagg. 65 ad 72, porro pag. 73-94. Sermones [Col. 0056D] IV Nestorii cum praefatione Mercatoris, id est, ea omnia quae num. 13-23 recensentur. Tum denique praefatio Mercatoris in Symbolum Theodori cum Excerptis ex libris Theodori sequuntur, adeoque num. 8-12 extrema occupant. .—In appendice prima: 28 o Epistola Anastasii ad Joannem Hierosolymitanum super nomine Rufini.—29 o Notae historicae ad epistolam Anastasii.—30 o Fides Rufini interprete M. Mercatore.—31 o Notae ad fidem Rufini. —In secunda appendice: 32 o Dissertationes septem: prima, de primis auctoribus et praecipuis defensoribus haeresis, quae a Pelagio nomen accepit ad haec verba [Col. 0055B] Commoni orii in Subnotationes: Quaestio contra Catholicam fidem, etc.; secunda, de synodis in causa Pelagiana habitis viginti quatuor, quarum postrema Ephesina ad illa verba Commonitorii: Sacerdotalibus statutis; tertia, de sanctionibus imperatorum in causa Pelagiana, ad illa verba ejusdem Commonitorii: Imperialibus praeceptis; quarta, de subscriptionibus pontificali et imperiali auctoritate exactis, ad haec verba: Patrum subscriptionibus roborata; quinta, de libellis fidei editis ab auctoribus et primis defensoribus haeresis Pelagianae, ad haec verba Mercatoris ad Julianum: Audi nunc et tu, etc.; sexta, de libris a defensoribus fidei scriptis, adversus eamdem haeresim, vivente sancto Augustino, ubi apologia Orosii vindicatur et auctor librorum Hipognostic ῶν detegitur, etc., [Col. 0055C] ad haec verba: Sanctus Augustinus diversis temporibus diversos condidit libros, etc.; septima, de haeresi Coelestiana, quomodo ex una sententia in immensam quasi multitudinem excreverit, ad illa verba Mercatoris: ad unam impiissimam sententiam, etc.
POSTERIOR PARS dividitur in libros quatuor, quorum contenta haec sunt: ab initio est Praefatio historica, quae totam Nestorii causam, et gesta ab ipsius ordinatione ad mortem complectitur.
Liber primus continet: Nestorii sermones XIII, interprete Mercatore, cum uno Procli, Epistolas III cum quatuor sancti Cyrilli, Mercatoris Epistolam unam de Nestorii haeresi, et excerpta a sancto Cyrillo in Operibus Nestorii, etc. Sequuntur autem hoc ordine: 1 o Praefatio Mercatoris in varios Nestorii [Col. 0055D] sermones de incarnatione Domini nostri Jesu Christi.—2 o Notae ad praefationem. —3 o Sermo I impii Nestorii de Incarnatione Verbi, seu de Virgineo partu, qui Latine tantum habetur.—4 o Notae ad eumdem. —5 o et 6 o Sermo II, de dogmate, seu Θεογνωσία, et III, velut in Arianos et Macedonianos, Graecolatini.—7 o Notae ad Sermonem III.—8 o Epistola M. Mercatoris de discrimine inter haeresim Nestorii et dogmata [Col. 0056A] Pauli Samosateni, Ebionis, Photini et Marcelli.—9 o Notae ad hancce epistolam. —10 o Homilia Procli Graecolatina, adversus Nestorium, interprete, ut videtur, Mario Mercatore.—11 o Notae ad eamdem. —12 o Sermo IV Nestorii, qui primus extemporalis adversus Proclum.—13 o Notae ad eumdem. —14 o Sermo V, Graecolat., de Deo nato et Virgine Θεοτόκῳ, secundus adversus Proclum.—15 o Sermo VI, adversus Proclum III, de dictis Epistolae Apostoli ad Hebraeos.—16 o Sermo VII, ex parte Graecolat. adversus eos, qui propter conjunctionem, vel divinitatem Verbi mortificant, vel humanitatem deificant.—17 o Notae ad Sermonem VII.—18 o Epistola I S. Cyrilli ad Nestorium Graecolat., interprete Mercatore.—19 o Notae ad eamdem, cum responsione Nestorii. —20 o Epistola II S. Cyrilli ad Nestorium. Graecolat. interpr. [Col. 0056B] Mario.—21 o Notae ad eamdem. —22 o Epistola S. Cyrilli ad suos apocrisiarios Constantinopoli agentes, Graecolat. interpr. Mario.—23 o Notae ad hanc epistolam, quae longe diversa est ab ea quae in editis libris corrupte legitur.—24 o Commonitorium epistolae insertum Graecolat.—25 o Epistola II Nestorii ad S. Cyrillum, Graecolat. interpr. Mario.—26 o Notae in eamdem. —27 o Sermones quatuor Nestorii, VIII, IX, X, XI, Graecolat.—28 o Epistola III synodica S. Cyrilli ad Nestorium, continens XII anathematismos, Graecolat. interpr. Mario.—29 o Notae ad epistolam III S. Cyrilli. —30 o Epistola Nestorii ad S. Coelestinum summum pontificem Latine tantum, interpr. Mario.—31 o Notae ad epistolam cum dissertatiuncula [Col. 0056C] de quibusdam pertinentibus ad concilium Ephesinum. —32 o Sermo XII Nestorii habitus in Ecclesia, in qua litteras Coelestini Romani ep. et Cyrilli Alex. denuntiatorias accepit VII id. Decemb.—33 o Notae ad eamdem. —34 o Sermo XIII, die consequente habitus, de scientia pietatis.—35 o Excerpta ex diversis Nestorii libris vel tractatibus ab episcopo Cyrillo capitula, interpr. Mercatore.—36 o Excerpta ex libro Nestorii, lecta in concilio Ephesino. Graecolat.—37. Excerpta alia hinc et hinc collecta, quae diversa sunt ab iis, quorum aliunde notitia habetur.
Contenta libri secundi sunt: 1 o Nestorii blasphemiarum capitula duodecim, quibus litteris ad se missis a SS. Coelestino Romanae urbis episcopo, et Cyrillo Alex. contradicit, et disputationibus brevissimis [Col. 0056D] respondendo, duodecim capitula fidei, quae ad se missa fuerant, refellere nititur, cum refutatione a M. Mercatore.—2 o Notae ad opus totum Mercatoris. —3 o Expositio anathematismorum, quae responsio S. Cyrilli ad objectiones nomine Orientalium factas ab Andrea Samosateno, interpr. M. Mercatore.—4 o Notae ad eamdem. —5 o Expositio II anathematismorum, quae responsio S. Cyrilli ad reprehensiones [Col. 0057A] Theodoreti, interpr. M. Mercatore.—6 o Notae ad responsionem II. —7 o Scholia S. Cyrilli de incarnatione Unigeniti integra, quae antea imperfecta edebantur, interpr. Mario Mercatore.—8 o Notae ad scholiorum capita quaedam.
In libro tertio continentur: 1 o Excerpta ex libris Theodori Mopsuesteni de Incarnatione Verbi, M. Mercatore interpr.—2 o Notae ad Excerpta.—3 o Collectanea ex diversis ejusdem Theodori eperibus, quae habentur in quinta synodo, apud Facundum Hermianensem et Leontium Scholasticum, aliosque auctores, utilia ad haeresim Nestorianam intelligendam. —4 o Excerpta ex libris quinque, quos adversus sanctum Cyrillum, sanctumque concilium Ephesinum Theodoretus conscripsit, interpr. M. Mercatore.—5 o Notae [Col. 0057B] ad Excerpta singulis, sicubi opus fuit, adjecta. —6 o Epistola Theodoreti ad Nestorium, interpr. M. Mercatore.—7 o Notae ad eamdem. —8 o Epistola ejusdem in favorem Nestorianorum Constantinopolim destinata, eodem interprete.—9 o Notae in eamdem. —10 o Epistola ejusdem ad Andream Samosatenum episcopum, interpr. Mercatore.—11 o Fragmenta duarum epistolarum Theodoreti ad Himerium ep. Nicomediae, interpr. Mario.—12 o Notae ad epistolas praecedentes. —13 o Fragmentum sermonis a Theodoreto habiti coram Domno Antiocheno post obitum S. Cyrilli, interpr. Mario.—14 o Fragmentum sermonis ab Eutherio habiti adversus S. Cyrillum, interpr. Mercatore.—15 o Refutatio Nestorianismi, Graecolat. et epilogus Marii.
[Col. 0057C] Libro quarto denique insunt, Dissertationes duae, prima, de Nestorii haeresi aliisque erroribus, quorum nomine suspectus esse potest, deque libris pro haeresi ab ipso scriptis; secunda, de synodis in causa Nestorii coactis a tempore motarum turbarum ad pacem usque Ecclesiarum. Additurus erat tertiam, de libris, quos fidei defensores ediderunt, eodem tempore, adversus Nestorianam haeresim, quae revera in elencho contentorum est promissa. Attamen ne molem hujus voluminis, quod jam satis videbatur excrevisse, prolixitate sua in majus augeret, cumque et ipsa monumentis aliquot, quae aliunde exspectabat, debebat locupletari, in praesenti omittendam, et quoniam argumentum haberet cognatum ei, quod inter censendos Theodoreti libros tractari oporteret, ad auctuarium Theodoreti [Col. 0057D] [Col. 0057D] Prodiit illud titulo tomi V Operum Theodoreti a Sirmondo Paris. 1642 editorum, ipso quoque Garnerio jam defuncto Lutetiae Parisiorum 1684, in-fol. sed nec vola nec vestigium hujus dissertationis in eo apparet. potius differendam censuit. Ex hac contentorum tabula nemo non intelligere potest, quanto studio, quantaque doctrina utrumque actorum Mercatoris [Col. 0058A] argumentum a Garnerio sit excultum; quo meruit sane, quod pluris semper apud eruditos homines hae ejus lucubrationes sint aestimatae, quamquam, quod ipsam Mercatoris lectionem attinet, ut et aliorum quorumdam, quae ipse interseruit, opusculorum; nec non, quod singula ista opuscula ex suo unius arbitrio dilaceravit magis, quam disposuit, tantum abfuit, ut aliorum assensum consequeretur; ut potius a doctissimo quoque in hoc genere viro gravem vituperationem subierit [Col. 0057D] Le père Garnier ( Tillemontii est judicium, in Mem. Eccles. T. XV, p 142) a donné au public tout ce qu'il en a pu trouver dans un manuscrit du Vatican et dans un autre du chapitre de Beauvais, qu'il estime beaucoup plus que l'autre: et il les a mis dans l'ordre qui lui a paru le meilleur. Il y a joint quelques autres pièces qui se sont trouvées dans les mêmes manuscrits, et y a ajouté un grand nombre de notes et de dissertations, parmi lesquelles on [Col. 0058D] a souvent peine à trouver le texte de son auteur. Il lui a esté libre de placer comme il vouloit les ouvrages de Mercator. Mais il me semble qu'il a mesme separé les differens membres d'un mesme écrit. » Nec abludit ab eodem sententia Cotelerii (in notis ad Monum. eccles. Gr. tom. III, pag. 602, ubi loca aliquot Mercatoris editionis Baluzianae tentat) inquientis: Editionem aliam ( a Baluziana ) Marii Mercatoris nihil moror: propterea quod illius adornator ( Garnerius ) vir venerandae memoriae ingeniosas conjecturas suas malo exemplo textum facere soleat.» Cf. etiam quae T. I Bibl. PP. pag. 644, dum de Anastasii P. R. scriptis disserebamus, de ejusdem ausis in constituenda fidei professione Rufiniana notavimus. . Nec injuria conqueri putes, qui animum in haeresium illarum auctores defensoresve nimis offensum ei exprobrarunt quo nomine imprimis videnda sunt, quae ad Theodoretum ab iniquis ejus incusationibus vindicandum vir S. R. Joannes Ludovicus Schulze, academiae Halensis [Col. 0058B] ornamentum, in dissertatione de Vita et Scriptis Theodoreti praemissa tomo I ed. novae Operum illius protulit, in qua tota fere haec operae Garnerii pars, quae Nestorii atque Theodoreti causam concernit, velut ad obrussam exigitur. Caeterum in praefatione generali Garnerius cap. 1, de M. Mercatore, ejus aetate, ortu, loco, ingenio et auctoritate; cap. 2, de operibus ejus; cap. 3, de eo quod ipse contulerit ad editionem operum ejus exponit; cap. 4 exhibet specimen eorum, quae primum ex operibus Marii Mercatoris innotuerint. Cap. 5 indicat quomodo primum in manus suas Mercatoris opera pervenerint. Nuncupavit opus Bellovacensis Ecclesiae decano, canonicis et capitulo, epistola data Lut. Paris. sexto idus Januarii, qui triumphus S. Luciani Bellovacorum [Col. 0058C] apostoli a. 1673.
1673. Patavii; in-fol. Marii Mercatoris Commonitorium contra Pelagianos (quod supra audit super nomine Coelestii ); in Henrici Norisii Historia Pelagiana, quae primum h. a. et loco prodiit, Libro II cap. 6. In exemplari, quod in titulo dicitur juxta exemplar Patavinum recusum pagg. 125-28. Adde Opera Norisii edita a Balleriniis a. 1729, tomo I. Ab Holstenio pariter accepisse se affirmat Marii hocce opusculum e Vaticano codice descriptum.
1677. Lugduni, apud Anissonios; in-fol. Acta Marii Mercatoris, etc., cum notis Rigberii; in Biblioth. Max. PP. tom. XXVII, pagg. 129 173.
1684. Parisiis, apud Franc. Muguet, regis et illustriss. archiepisc. Paris. typogr.; in -8 o . Marii Mercatoris [Col. 0058D] opera. STEPHANUS BALUZIUS Tutelensis ad fidem veterum codicum mss. emendavit et illustravit.
Quae huic primariae editioni, et quo ordine Marii opuscula [Col. 0059A] insint, supra declaratum est. De occasione autem, qua ad tractandum illud argumentum Baluzius accesserit, ita scribit: «Cum anno 1677 serio cogitarem de edendo tomo primo novae Collectionis Conciliorum, qui anno praeterito emissus est, mentionemque veteris exemplaris Bellovacensis concilii V fieri animadvertissem a Labbeo, incensus sum desiderio illius habendi, quod assecutum me fuisse beneficio viri doctissimi Godefridi Hermant, ejusdem Ecclesiae canonici, lubens profiteor. Cum autem illud evolverem, conjuncta cum eo reperi opera Marii Mercatoris, eaque statim contuli cum editionibus virorum clarissimorum. Agnovi porro ex collatione veteris exemplaris ordinem mutatum fuisse a Garnerio, tum multa ab eo mutata, dum medicinam adhibere tentaret locis corruptis, [Col. 0059B] denique nonnulla omissa, quae mihi videbantur esse magni momenti. Agnovi praeterea codicem Bellovacensem esse valde mendosum et mutilum, adeoque alio exemplari opus esse, ut depravata possent emendari et omissa restitui. Quam ob rem VI kal. Decembris anno 1677 scripsi ad Eminentissimum cardinalem . . . Hieron. Casanatem, eumque rogavi, ut in mei gratiam faceret exscribi codicem Vaticanum, in quo Marii Mercatoris opera exstarent, et ad me mitti juberet.» Satisfecit ille postulationibus viri de hisce studiis meritissimi, rescripsitque idibus Martiis anni sequentis litteris humanissimis, ex quibus postea, a nobis quaedam ad codicis illius indolem spectantia depromentur. Quas postquam integras apposuit Baluzius, ita pergit: [Col. 0059C] «Damus igitur tibi nunc, lector, opera Marii Mercatoris qualia leguntur in antiquis exemplaribus Ecclesiae Bellovacensis et bibliothecae Vaticanae, et ea quidem fide ac diligentia, ut errores etiam retinuerimus veterum librariorum. Existimavit vir clarissimus Joannes Garnerius, codicem Bellovacensem Vaticano longe praestare. At ego compertum habeo Vaticanum esse Bellovacensi multo meliorem, non solum, quia est interdum emendatior, sed etiam, quia nonnulla habet, quae manifesto constat omissa esse ab eo, qui Bellovacensem descripsit, ut sunt e. c. tituli quorumdam fragmentorum excerptorum ex Theodoreto episcopo Cyrensi, Theodoro Mopsuesteno, Diodoro Tarsensi, et Eutherio Tyanensi. Nam cum tituli illi deessent in codice Bellovacensi, ex eo [Col. 0059D] factum est, ut Garnerius inciderit in ambages inextricabiles, et sic, ut cum Plinio loquar, torsit ingenia contemplantium. Optandum autem esset, ut alia vetera ejusdem scriptoris exemplaria emendatiora reperirentur, quorum ope ea emendari possent, quae supra diximus esse corrupta.» Haec ille de ratione operae suae. Deinde se convertit ad quaestionem de auctore ejusque patria et studiis, quam breviter quidem, sed ita tamen perstrinxit, ut nonnulla a Garnerio non satis caute posita rectius constitueret. Notae ad finem voluminis sunt remotae, ascriptis ad marginem paginarum, quas respiciunt, numeris. Non copiosae sunt, sed magni ponderis, prope omnes criticae, quae centenis in locis Garnerium emendant. [Col. 0060A] Ultimo loco accedit index rerum. Inscripta est editio eidem Hieronymo cardinali Casanatae, cui magna parte deberi eam cognovimus.
1690. Parisiis; in fol. Marii Mercatoris Commonitorium contra Pelagianos; in ed. Bened. Opp. S. Augustini tomo X, p. II, in append.
1700. Antuerpiae; in fol. Marii Mercatoris Commonitorium contra Pelagianos; in S. Augustini Opp. ed. Bened. curante Jo. Clerico. Tomo X, p. II, in append. col. 46-48.
1772. Venetiis, ex typogr. Jo. Bapt. Albritii; in-fol. Marii Mercatoris Opera. Ex editione V. C. STEPHANI BALUZII, nunc denuo recensita, pluribus in locis restituta et illustrata; in Bibliotheca PP. scriptorumque [Col. 0060B] eccles. Andreae Gallandii. Tomo VIII, pagg. 615-737. Baluzii notae ad calcem sunt adjectae, dum suis scilicet, haud parca manu aspersis, inferiorem paginae oram dicasset. Textum fere singulae emendare student, et feliciter plerumque hic conatus comparatione imprimis Graecorum Cyrilli et Theodoreti cessit. Neque neglexit, quae sparsim ad emendationem illustrationemve Mercatoris a viris doctis in aliis operibus, veluti a Norisio in Historia Pelagiana, Cotelerio ad Monumenta Graeca, Constantio ad epistolas Pontiff. Romanorum, Merenda ad Opera Damasi aliisque collata fuerant. Paginae editionis Baluzianae, ad quas notae referuntur, in margine sunt appositae, infra textum autem loca Biblica diligenter, ut in reliquis hujus Bibliothecae partibus, [Col. 0060C] sunt notata. In Prolegomenis, capite 19, pag. XXXIII, inserta est dissertatio de Mario Mercatore egregio cum judicio et diligentia confecta.
CODICES.
Ex duobus omnino codicibus mss. omnis Marii Mercatoris memoria et actorum ejus, quotquot nunc tenemus, reliquiae erutae sunt: adeo manifesto errori debetur, quod est apud Gallandium accuratissimum alioquin virum, Baluzium trium mss. librorum ope hunc auctorem emendasse. Prior ordine, quo adhiberi coepti sunt, Vaticanus, alter Bellovacensis fuit, aequalis uterque ferme aetatis octingentorum circiter annorum, ut ex characterum forma colligi scribit Garnerius, et optimae notae uterque, quamquam vir [Col. 0060D] modo laudatus Bellovacensem Vaticano longe praestantiorem judicaverit, contradicente Baluzio, qui Vaticanum Bellovacensi palmam praecipere contendit, et exemplis quibusdam probat.
I. Vaticanus olim Heidelbergensis bibliothecae fuit. Illi debetur primum Commonitorium illud Mercatoris, quod vulgavit Labbeus; mox denuo excussus est juxta indicem operum, quae in Bellovacensi codice ab eodem Labbeo reperta erant, atque haec quidem collatio Garnerio praesto fuit. Simul integra ejus pars tenore continuo descripta et ad Gerberonium missa ab eo edita est bona fide. Tertium in Baluzii gratiam conferri et exscribi eum curavit cardinalis Casanata, qua quidem occasione haec super [Col. 0061A] eo litteris mandavit ad Baluzium datis: Codex ille Marii Mercatoris Palatino-Vaticanus collatus cum Bruxellensi ac Parisiensi (editis) inventus est longe ab utrisque diversus. Primus siquidem voluminis illius exigua pars est. In altero vero (editione Garnerii) licet mole majori, multa desunt, et ea quae continentur, ordine prorsus vario leguntur. Quare manus operi illico admota fuit, ut integra codicis Vaticani exscriptione votis tuis satisfacerem. Quoniam vero ea omnia, quae habentur in editione Bruxellensi, prorsus conveniunt re et ordine cum manuscripto Vaticano, nullatenus duxi in iis transcribendis tempus insumere ac labore penitus inutili tua desideria protrahere; sed satius existimavi opus adoriri, ubi desiit Rigberius. Barbaris ac truncis vocibus scatet hic codex Et quamvis facile potuissem ex ingenio illas vel supplere vel emendare, ex industria [Col. 0062A] tamen omisi, conscius optare te genuinum ac fidelissimum illius codicis, qualiscumque sit, exemplar.
II. Bellovacensis, pertinens ad capitulum Ecclesiae Bellovacensis. Hic liber excitavit olim Labbeum, cui ad juvandam Conciliorum Collectionem commodatus fuerat, ut cum Vaticano accuratius conferri ab amicis suis Romanis postularet. Garnerius, qui primas ei defert, capite 2 praefationis generalis in omnia M. Mercatoris opera, Synopsin operum ejusdem et reliquorum connexi argumenti opusculorum, prout in eo jacent exhibuit. Generatim monet, duas ipsi esse partes, quarum altera synodum quintam complectatur, altera praeferat hunc titulum recentiore manu appositum: Synodus Ephesiana, ubi Nestorii haeresis cum suo auctore damnatur. Postremo eumdem oculis suis usurpavit Baluzius.
Commonitorium de Coelestio
Exemplum [Col. 0063A] Hoc nomine, quod ubique passim reperitur apud scriptores illius temporis, etiam Graecos, intelligitur memorialis quidam libellus: non tamen is quo quis juvet memoriam, quem in sensum acceperunt Augustinus (Lib. I Retract. cap. 5) , et Vincentius Lirinensis ( In Commonitorio ); neque etiam ille quo breviter alicui dantur mandata, ut est non semel in concilio Ephesino, et in jure civili; sed quo instrumenta continentur, quibus causae alicujus dignitas vel a judice vel ab aliis aestimari possit.—Editum est primo a clarissimo viro Philippo Labbeo in tomo secundo Conciliorum p. 1552; dein ab eruditissimo viro Henrico de Noris lib. II Hist. Pelag. cap. 6; [Col. 0064A] postea vero cum reliquis operibus Marii Mercatoris a R. P. Garnerio. BALUZ. Commonitorii quod [Col. 0064A] Coelestii dixit, et non etiam Pelagii, quia agebatur de damnando eo qui Constantinopoli turbas ciebat; Pelagius autem post condemnationem, vel in patriam recesserat, quod nonnullis perperam visum est, vel potius in aliqua parte Palaestinae substiterat, quod magis reor. Dixi in aliqua parte Palaestinae; nam a sanctis et venerabilibus Hierosolymorum locis deturbatum fuisse a posteriore synodo, cui Theodotus Antiochiae episcopus praesedit, Mercator tradit (Comm. cap. 3) . super nomine Coelestii Graeco sermone a Mercatore datum [Col. 0065] est, non solum [Col. 0065A] Non item Constantinopolitano episcopo, partim quia Clerus Constantinopolitanus discessionem fecerat magna ex parte a suo episcopo haeresim praedicante; partim quia Nestorius, qui tunc sedem urbis regiae tenebat, addictus erat Pelagianis (Cyrill. in epist. ad Coelestinum, I part. concil. Ephes. cap. 14) . Unde Cassianus (Lib. de Incarn. cap. 3) : Intercessionibus suis Pelagianorum querelas fovet, et scriptis suis causas illorum asserit, quod subtiliter his, vel, ut verius dixerim, subdole patrocinatur, et consanguineae sibi improbitati improbo suffragatur affectu; sciens scilicet ejusdem se esse sensus, ejusdem spiritus, et ideo dolens cognatam sibi haeresim ab Ecclesia esse disjunctam. Unde etiam sanctus Coelestinus (In ep. ad Nestor. I part. conc. Ephes. cap. 18) , Hos haereticos sedibus suis injusta dicentes expulit justa damnatio, quos illic invenisse requiem, non putamus esse mirandum: invenerunt enim impiam praedicationem, cujus comparatione se aestiment innocentes. Et paulo post: Quid tecum faciunt, qui sunt haec negando [Col. 0065B] damnati? numquam sine suspicione, quae sibi sunt adversa, conveniunt; ejicerentur denique, si tibi quoque similiter displicerent. Ecclesiae Constantinopolitanae, sed etiam plurimis [Col. 0065B] Monachis nimirum et laicis, sed praesertim monachorum Patribus, sive Archimandritis, qui plurimi erant Constantinopoli, et in locis vicinis: omnibus enim insidias ponebant Coelestiani, ut sin minus incautos traherent in suas partes, saltem, societate cum viris religiosis, captarent opinionem pietatis. Vide quae scribit Gennadius (Lib. de Script. Eccl. cap. 45) de Juliano eleemosynis multos religiosorum illectos suae haeresi sociante. religiosissimis viris; oblatum quoque [Col. 0065B] Theodosius junior, quem Patres Ephesini novum Constantinum non semel dixere, cum miro fidei catholicae studio flagraret, legem dedit Constantinopoli ad Florentium PF. Orientis 3 kal. Jun. Felice et Tauro coss. (Cod. Theod. lib. V) adversus omnes haereses, Nestorio quidem, ut creditur, auctore, sed simul per summam impietatem abutente [Col. 0065C] piissimi principis religione. ut haeresi suae per aliarum stragem viam faceret ( Vinc. Lirin. in Comm. ). Dignum vero animadversione est, inter tot haereticorum nomina, quot in lege numerantur, non appellari Coelestianos, quos maxime tamen oportuerat, ob pristinam ab Attico condemnationem in ipsamet urbe regia; sed non immerito creditur Nestorius per se ita informasse legem, ut amicos et utiles futuros exciperet. piissimo principi Theodosio semper augusto; idipsum ex Graeco in Latinum translatum per eumdem Marium Mercatorem Christi servum, [Col. 0065C] Incidit consulatus ille in annum Christi 429, Coelestini papae 7, Theodosii 22, Valentiniani 5, ut constat, tum ex fastis consularibus, tum ex historia temporum. Sed dubium oritur, nec illud leve, oblatumne dicatur Commonitorium Theodosio his primum consulibus; an vero tunc latinitate donatum, cum ante plures annos oblatum fuisset Graeco sermone, et imperatori et Attico Constantinopolis episcopo. Priorem sententiam secuti sumus in prima dissertatione ad libellum Juliani; posterior tamen non improbabilis videtur. In eam vix non irem, nisi [Col. 0065D] me Mercator ipse retineret in priore, qui (Comm. cap. 3) cum loquitur de Theodoto Antiochiae episcopo, functum fato significat. Obiit autem anno 428, ut tradit Theodoretus (Lib. V Hist. Eccl. cap. 39) . Sed vehementius urgent secutura mox verba, in praesenti; ostendunt enim factam tempore concilii Ephesini interpretationem Latinam. in consulatu Florentii et Dionysii VV. CC. per quod Commonitorium cognito funestissimo errore, [Col. 0065D] Non exstat, quod sciam, praeceptum illud; neque enim in Codice Theodosiano reperitur, neque [Col. 0066A] apud ullum hujus temporis scriptorem. Datum vero oportuit ad Florentium PF. Orientis, siquidem foret appendix quaedam legis anno superiore ad eumdem datae contra omnes haereses. Verum, inquiet aliquis, quidni data dicatur ad Nestorium, quemadmodum in eadem causa legimus (In append. ad Cod. Theod. n. 6) datas duas. alteram ad Aurelium Carthaginensem ab Honorio, alteram ad Patroclum Arelatensem a Valentiniano Caesare? Ne id credamus obstat, quod inter evolvendas imperiales leges, animadvertere liceat, eas solas ad episcopos directas, quarum exsecutio muneris ecclesiastici foret; ad praefectos, quae vim coercendi poenis criminosos postularent. Praeceptum vero de quo nunc agitur secundi fuisse modi verba Mercatoris declarant. Quae vero lex dicitur a Valentiniano directa Patroclo, data est per se ad Amacium PF. Galliarum; sed ita ut per Patroclum Amacius conveniendos curaret episcopos, qui sin minus ecclesiastica ratione emendarentur, post vigesimum diem [Col. 0066B] suis ex sedibus ejecti praefecti edicto cogerentur e Galliis exsulare. Nota numerum Patrum Ephesi congregatorum hactenus incertum; nec a se dissentit Mercator, cum in praefatione ad sermones Nestorii adversus Pelagianos, ducentos dumtaxat septuaginta quatuor numerat: nam facile potuit in alterutrum locum irrepere error, incuria notariorum qui vel in duo I omiserint, vel in altero I posuerint ante V. Refragari tamen videri possit Mercatori, tum Cresconiana collectio, in qua numerantur 190 Patres; tum vulgaris conciliorum editio, in qua 153 duntaxat subscripti leguntur; tum synodales epistolae, quae id unum dicunt, convenisse episcopos supra [Col. 0067B] ducentos; tum acta conciliorum posteriorum, ubi fit mentio ducentorum dumtaxat. Sed Cyrillus Mercatori favet in epistola ad Alexandrinos, cum ait: Sumus hic congregati episcopi ultra ducentos, fere plus minus trecenti (II part. conc. Ephes. act. I) . Neque ipse sibi pugnat, cum in epistola ad clerum Constantinopolitanum scribit in haec verba: Episcopi autem, qui hanc in illum tulimus sententiam, amplius ducenti eramus (Ibidem) . Nam cum depositus est Nestorius actione 1, nondum advenerant sedis apostolicae legati, neque ex Orientalibus schismaticis multi transierant in partes catholicorum, ex quibus, sive recens advenientibus, sive redeunt bus ad fidem, conflari potuit numerus episcoporum sub finem concilii canones conficientium. Sed iterum hac de quaestione dicetur ad praefationem in sermones Nestorii contra Pelagianos.
Episcopi ex Occidente ejecti, propter pertinacem haeresis Pelagianae defensionem, cum desperassent se posse obtinere a sede apostolica quod summopere cup ebant, nimirum ut vel causa tota retractaretur, vel suis ipsi sedibus sine legitima subscriptione restituerentur: animum Constantinopolim converterunt, si qua ratione episcopum urbis regiae in suas partes allicerent, aut saltem imperatoris patientiam precibus fatigatum in commiserationem sui commutarent.
Tentaverant jampridem Atticum Constantinopolitanum episcopum artibus Coelestii, Sisinniumque Attici successorem, per idoneos homines: sed utrumque irrito conatu, cum ille, ut erat catholicae fidei magister (Coelestinus in epist. ad Nest. I part. conc. Ephes. cap. 18) , non impar tantae sedi, obstinatos haereticos ne consistere quidem passus sit in urbe; iste praedecessoris exemplum secutus a luporum insidiis suum ovile defenderit; ambo beati Joannis vere successores, quam invenerant fidem solam praedicari voluerint.
Verum cum Nestorium Sissinio suffectum viderent, eumque intelligerent multum gratia valere apud imperatorem, multum apud aulicos posse; quippe qui a Theodosio evocatus Antiochia fuerat, tamquam par unus implendae Chrysostomi sedi, et aulicos partim donis, partim opinione sanctitatis, atque dicendi facultate sibi devinxerat; magnam spem conceperunt, se ejus ope habituros aditum in palatium, suasque imperatori delaturos querelas, quasi temporibus orthodoxis pro fide orthodoxa per calumniam et ex subreptione periculum sustinuissent ( In epistolis Nestorii ad S. Coelestinum ).
Spem duo maxime faciebant: alterum, quod communem haberent cum Nestorio magistrum Theodorum Mopsuestenum; alterum, quod haeresis societate jungerentur. Nam a Theodoro Nestorius didicerat impietatem, cujus proferendae occasionem quaerebat, et Pelagiani cum ipso pariter beatam Virginem negabant esse Θεοτόκον.
Et vero Nestorius Julianum cum suis participibus episcopis Coelestiumque ipsum in amicitiam recepit; neque apostolicae sedis judicium, quo damnati fuerant, neque Honorii reveritus edictum, quo erant proscripti; immo spem absolutionis ausus est promittere, pignorique fidei id primum dare, quod caveret ne Pelagiani comprehenderentur Theodosii lege adversus omnes haereses (L. 65 de Haeret. Cod. Theod.) . Deinde per aulicos efficeret ut ad principis audientiam admitterentur, suisque palatium querelis implerent; permitteret quoque ut in ecclesia sua mysteriis sacris interessent. Denique datis ad Coelestinum summum pontificem litteris, subtiliter, vel ut verius dicam ( verba sunt Cassiam ) subdote consanguineae sibi improbitati improbo suffragaretur affectu (Lib. I de Incarn. cap. 3) .
Atque hinc factum est ut illi jam non ab omnibus, ut prius, haereticorum loco haberentur; sed ab aliis importuna [Col. 0063] commiseratione tactis, sola indignatione pontificum Romanorum, non causae iniquitate laborare; ab aliis nullum mereri dicerentur patrocinium, utpote propter obstinatam haeresim ex Occidente projecti; reliquis interim, ob ignorantiam rei gestae, eos nec absolventibus omnino, nec etiam damnantibus (In epist. Nestorii ad S. Coelestinum ).
Cum cerneret Mercator in partes super ea re scissam non tantum Ecclesiam Constantinopolitanam, sed etiam aulam principis, virosque intelligeret religione praestantes pendere dubios, quam in partem concederent, qui tamen magnum facturi essent praejudicium adversus bonam, sin minus in ipsam irent; ut periculum imminens averteret, causamque fidei artibus haereticorum nutare non sineret, Commonitorium scripsit Graece primum, deinde Latine, super nomine, ut ait, Coelestii, quo totam rei seriem explicaret, omnibusque patefaceret, turbulentos istos homines vere esse haereticos, suoque merito ex Occidente pulsos.
Id ut praestaret efficacius protulit praecipua litis totius instrumenta, adhibitisque testimoniis publicis et actis ecclesiasticis, exhibuit, veluti per synopsim, habita ubique terrarum concilia, judiciorum ordinem ac modum, factas a summis pontificibus condemnationes, edicta principum, quibus Ecclesiae judicia roborata sunt, et communem totius Ecclesiae in haereticis damnandis consensum, ac indulgentiam sedis apostolicae in recipiendis iis qui redirent ab errore, aliaque id genus plurima, unde omnibus veritas constaret, atque ipsi quoque Pelagiani ad meliorem mentem vocarentur.
Hujusce operis quinque sunt partes: prima complectitur causam Coelestii, quomodo acta est Carthagine, Constantinopoli, et Romae; in secunda Pelagii mens errorque detegitur, ex indubitatis ipsius libris; continetur in tertia utriusque haeretici condemnatio, sive quae a duobus summis pontificibus Zosimo et Innocentio, sive quae a Patribus Diospolitanae synodi facta est; quarta ostendit utriusque haeretici eamdem omnino fuisse sententiam, atque ita alterius condemnationem ad alterum pertinere; in quinta denique convenitur Julianus; partim ut exponeret si quid haberet querelae vel quaestionis, partim ut resipiscentium exemplo ad Ecclesiam rediret.
Mirum vero quam multa in hoc uno libello proferantur adjumenta causae catholicae: sed dolendum ex iis tam pauca pervenisse ad aetatem nostram. Meminit Mercator, immo prae manibus, cum offerret Commonitorium, habuit exemplaria libelli a Paulino dati Aurelio adversus Coelestium; actorum concilii Carthaginensis sub eodem Aurelio; litterarum Attici ad majorum sedium Ecclesias de condemnatione Coelestii; actorum concilii Romani sub Zosimo; et ejusdem litterarum ad universos orbis episcopos; commentariorum Pelagii in epistolas apostoli Pauli; librorum Pelagii ad viduam; litterarum et libellorum Erotis atque Lazari adversus Pelagium; synodicarum concilii Carthaginensis et Milevitani ad sanctum Innocentium, rescriptorum Innocentii ad utrumque concilium; actorum Diospolitanae synodi sub Eulogio, immo et Antiochenae sub Theodoto; litterarum Praylii jam non commendantis Pelagium, sed damnantis. Verum ex iis pauca nunc habentur; nonnullorum supersunt quidem fragmenta; sed admodum parva; ipsi quoque Commentarii in Epistolas Pauli a Cassiodoro interpolati sunt, caeterorum nihil remanet, praeter memoriam et desiderium.
Quis fuerit eventus, quemque effectum habuerit tam curiosa sollicitudo viri apostolico zelo succensi pro fide catholica, docet ipse Mercator in titulo Commonitorii his verbis: Per quod Commonitorium cognito funestissimo errore, imperiali praecepto tam Julianus defensor et sequax ejus, cum caeteris sociis et participibus suis, quam postea idem Coelestius, de Constantinopolitana urbe detrusi, in synodo quoque Ephesiensi ducentorum septuaginta quinque episcoporum sententia postmodum in praesenti damnati sunt.
Sed quoniam in hoc opere non solum attingitur tota fere Pelagiana viginti trium annorum historia, sed etiam narrantur multa, vel hactenus inaudita, vel solis eruditissimis nota, visum est operae pretium duo praestare in notis: alterum. ad rationem temporam omnia historica exigere; alterum, testimoniis veterum auctoritatem Mercatoris augere; sed utrumque brevius quam forte postulet argumenti qualitas, quoniam haec ipsa, omniaque id genus reliqua, copiosius aliquando, si Deus voluerit, in historia Pelagiana, quam prae manibus habemus, exsecuturi sumus.
1. [Col. 0067C] Totam hujus hominis historiam texuimus in dissertatione de auctoribus et defensoribus haeresis Pelagianae, locum consule (Dissert. 2) . Coelestius quidam, [Col. 0067C] Iterum id a Mercatore dicitur ( In praef ad Subnot): Pelagio adhaesit Coelestius, nobilis natu quidem, et tunc temporis auditorialis scholasticus; sed naturae vitio eunuchus matris utero editus. Illud vero, etsi hactenus inunditum, confirmari tamen potest auctoritate Orosii in Apologia scribentis in haec verba (Cap. 12 nostrae editionis) . Et mutilus noster, laevis in fronte, diophthalmus, non necessarium sibi existimat munimen in cap te. qui possibilitatem praesumit in carne. Hunc locum tractavimus copiosius in dissertatione mox citata. Certe voces istae, mutilus et laevis in fronte, indicant eunuchum, quamquam nonnulla subest difficultas, quae loco jam dicto solvitur. eunuchus matris utero [Col. 0068A] editus, discipulus et auditor Pelagii, [Col. 0067D] Sin minus adhibeatur correctio quae apposita est, sed ita legatur, ut est in utroque manuscripto codice: Coelestius quidam eunuchus matris utero editus, ante viginti plus minus annos discipulus et auditor Pelagii egressus, etc., incertum erit, an ad egressum ex Urbe pertineat annorum numerus, an ad Coelestii sub Pelagio disciplinam. Ad hanc retulit eruditus P. Labbeus, quia de mutanda lectione quam in manuscriptis in venerat non cogitavit. Ego contra non dubito quin ad egressum ex Urbe spectent verba, et emendari textus debuerit; nam Coelestius Pelagio jam tum adhaeserat, cum uterque versare ur Romae, et a Rufino Syro doceretur quod tradux peccati non esset (In praef. libri Subnotationum ). Id vero contigit [Col. 0068A] sub Anastasio, quemadmodum insinuat Marius. Cum ergo Anastasius vivere desierit anno 402, et anno 429 Mercator scriberet, anni viginti septem interfluxissent. Adde quod Coelestius contra peccati traducem scripserit ante elaboratas a Pelagio breves expositiones in Pauli Epistolas; testatur enim auctor Praedestinati (Lib. I, haer. 88) Pelagium in Coelestii scripta intendisse, cum referret argumenta impugnantium peccati traducem. Has vero expositiones absolvisse Pelagium ante primam vastationem Urbis scribit Mercator (Comm. cap. 2) Cum ergo prima haec vastatio Urbis contigerit anno 409, secunda anno [Col. 0068B] consequente, necesse est fateri Coelestium adversus peccatum originale ante haec tempora scripsisse, atque ita rudimentum haeresis longe antea posuisse.— Ante viginti plus minus annos discipulus et auditor Pelagii egressus. Ita nos reposuimus, secuti auctoritatem veterum librorum et exemplum duorum priorum editorum. Garnerius existimavit mutandum esse ordinem horum verborum, et ita edidit: discipulus . . . . Pelagii, ante . . . . . annos egressus. BALUZ. ante viginti plus minus annos egressus [Col. 0068B] Egressus est cum Pelagio ante ob essam Urbem ab Alarico, et proinde circiter mensem Maium anno 409. Urbs enim capta est die 24 Augusti; neque tamen Coelestius recta venit Carthaginem, sed divertit in Siciliam, immo diu in ea substitit, multisque suos errores persuasit, donec Carthaginem tenderet, quo prius non pervenit, quam celebris illa catholicorum cum Donatistis collatio, aut haberetur, aut habenda ad constitutum diem exspectaretur. Scribit enim Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. cap. 22) , eo tempore [Col. 0068C] visum sibi Pelagium; nec dubitari potest quin ambo simul venerint, ibique viae quidem, non tamen erroris, societatem solverint: Pelagio siquidem in transmarina, ut loquitur Augustinus (Ibid.) , id est, in Palaestinam profecto, Coelestius remansit Carthagine, suosque subrependi ad presbyteratum conatus exseruit. ex urbe Romana Carthaginem Africae totius metropolim venit, ibique de infra scriptis capitulis apud Aurelium episcopum memoratae urbis per libellum a quodam [Col. 0068C] Baronio videtur, nec sine gravissima ratione, idem esse Paulinus qui Coelestium accusavit, et qui, petente Augustino, Vitam S. Ambrosii scripsit, immo qui anno 401 Carthaginem missus est a Venerio Mediolanensi episcopo ad Aurelium, qui ex concilio Carthaginensi secundo petierat ab Anastasio Romano, et Venerio Mediolanensi ex Italia submitti clericos, ad supplendam Africanorum inopiam. Exstat apud Baronium (Ad ann. 418. num. 7) libellus a Paulino Diacono Coelestii accusatore missus ad Zosimum, cujus ex stylo facile quisquis intelliget unum eumdemque esse qui et Vitam S Ambrosii scripserit, et Coelestium ad judicium Aurelii vocaverit. Unde [Col. 0068D] emendes Isidorum, a quo Paulinus dicitur presbyter (Lib. de Scriptor Eccles. cap. 4) . Certe longe etiam post vitam Ambrosii scriptam, appellatur adhuc a Zosimo et ab Augustino diaconus; an vero missus sit Carthaginem a Venerio, non perinde patet. Baronii conjecturam evertere videtur Praedestinati auctor (Lib I haer. 88) . qui defensorem et procuratorem vocat Ecclesiae Mediolanensis. Quamquam haec verba sine magna vitralii possunt ad tempora quibus Paulinus procurabat res Ecclesiae Mediolanensis, et censebatur inter diaconos S. Ambrosii; non item ad ea quibus Carthaginensi clero allectus post missionem Venerii, Coelestium accusabat. Paulino [Col. 0069A] [Col. 0069B] Augustinus multis in locis ( Lib. de Pecc. Orig. et alibi passim ) meminit Paulini Diaconi, nec tamen uspiam aperuit cui Ecclesiae ministraverit Meminerat sane Praedestinati auctor ( Loco mox citato ) cum scriberet: Restitit ei (Coelestio) quidam Paulinus Diaconus defensor et procurator Ecclesiae Mediolanensis. Periit quidem accusatorius libellus Paulini, sed remansit memoria, tum in libello quem idem Paulinus misit ad Zosimum, tum apud Augustinum, qui nonnulla ipsius fragmenta refert (Lib. de Pecc. Orig. cap. 3 et 4) , nonnullo tamen discrimine; nam aliquando sextum omittitur, quod de impeccantia quorumdam hominum est (Lib. de Pecc. Orig. cap. 11) ; aliquando totidem referuntur quidem, sed ordine parumper unverso (Lib. de Gest. Palaest. cap. 11) ; aliquando alia insuper decem recensentur pertinentia ad gratiam liberumque arbitrium. et divitum salutem (Ibid., cap. 35) ; de impeccantia vero vel silentium est, vel alio nomine agitur. Ex his porro sex priora quatuor pertinent ad peccatum originale, [Col. 0069C] reliqua duo ad comparationem legis et Evangelii, hominumque etiam sub lege viventium impeccantiam. Diacono sanctae memoriae Ambrosii Mediolanensis episcopi est accusatus, sicut gestorum confectio se habet, quibus idem libellus insertus est (quorum gestorum exemplaria habemus in manibus), tamquam hoc [Col. 0069C] Non longum tempus posuit Coelestius in tirocinio Pelagii; sed mox eum magistri sui aut cautioris artes aut timidioris indolem non ferret, totius agminis ducatum arripuit, hominesque misit in provincias, qui non tantum in vulgus, immo nec tantum inter clericos, errorem spargerent, sed ipsos quoque majorum sedium episcopos tentarent. Unde Augustinus Hilario scripsit de Coelestio quae faciunt ad hunc locum (Epist. 89) : Fuerunt, inquit, etiam apud nos, qui ubicumque poterant, haec sui erroris nova semina spargerent, quorum nonnullos per minis ertum nostrum fratrumque nostrorum misericordia Domini ab illa parte sanavit. Nec tamen hic deesse aliquos arbitror, maxime apud Carthaginem, sed jam occulte mussitant, timentes Ecclesiae fundatissimam fidem. Nam unus eorum nomine Coelestius in ejusdem civitatis Ecclesia, jam ad presbyterii honorem subrepere coepera; sed fidelissima [Col. 0069D] libertate fratrum, propter has ipsas contra Christi gratiam disputationes usque ad judicium episcopale perductus est: tamen coactus est confiteri propter baptizandos parvulos. quod et ipsis redemptio sit necessaria; ubi quamquam noluerit de peccato originali aliquid expressius dicere, tamen ipso redemptionis nomine non parum sibi praescripsit. Unde enim redimendi sunt, nisi a diaboli potestate in qua esse non possent, nisi originalis obligatione peccati? aut quo pretio ridimuntur, nisi Christi sanguine, de quo apertissime scriptum est, quod in remissionem effusus sit peccatorum? Sed quia magis convictus et ab Ecclesia detestatus, quam correctus et pacatus abscessit, veritus sum ne forte ibi sit ipse, qui vestram fidem perturbare conatur: ideo nominis ipsius commemorationem putavi esse faciendam. Sed sive ipse sit, sive alii consortes ejus erroris (plures enim sunt quam sperare possumus, et ubi non redarguuntur etiam alios ad suam sectam seducunt, et sic crebrescunt ut nesciam quo sint erupturi), nos tamen [Col. 0070B] malumus eos in Ecclesiae compage sanari, quam ex illius corpore, velut insonabilia membra, resecari, si tamen hoc permittit ipsa necessitas; timendum est enim ne plura putrescant, dum putribus parcitur. In eamdem fere sententiam Hieronymus (In praef. lib. IV, in Jeremiam) : Haeresis, inquit, coepit reviviscere, et non solum in Occidentis, sed etiam in Orientis partibus sibilare, et in quibusdam insulis, praecipueque Siciliae et Rhodi, maculare plerosque, et crescere per dies singulos. etc. Vide quae prolixe disseruimus de artibus Pelagianorum ad haeresim suam spargendam (In dissert. 3 ad libell. Juliani cap. 3) . non solum ipse doceret, sed et per provincias conspirantes sibi diversos, qui haec per populos disseminarent, misisset, id est:
Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, moriturus fuisset.
Quoniam peccatum Adae ipsum solum laesit, et non genus humanum.
Quoniam parvuli, qui nascuntur in eo statu sunt in quo fuit Adam ante praevaricationem.
[Col. 0070A] Quoniam neque per mortem, vel praevaricationem Adae, omne genus hominum moritur; neque per resurrectionem Christi omne hominum genus resurgit [ Bal. resurgat].
Quoniam lex sic mittit ad regnum coelorum, quomodo et Evangelium.
Quoniam et ante adventum Domini fuerunt homines impeccabiles, id est, sine peccato.
2. De quibus omnibus capitulis, ut constat ex suprascriptis [Col. 0070B] Capitulis suprascriptis septem paribus synodalium Labbeus edidit exemplaribus. Ita etiam Garnerius, qui praeterea sic locum interpolavit ut ederet: De quibus omnibus cap tulis, ut constat ex supradictis exemplaribus. Norisius retinuit lectionem libri Valicant, nisi quod pro septem paribus scripsit insertis partibus. Nos secuti sumus consensum veterum librorum. Fieri autem potest ut septem parta gesta dixerit [Col. 0070C] Mercator eo modo quo veteres dixerunt Nilum septemgeminum et septemplicem, statuam septempedalem, clypeum septemplicem, et Istrum item septemplicem. BALUZ. —Iste locus mendosus creditus est, atque a viris eruditis qui Mercatoris Commonitorium primi vulgarunt, varie editus. Veterum librorum lectionem, quia hic inter se consentiunt, reddidit cl. Baluzius. Nihil, opinamur, voluit Mercator, nisi ut intelligeremus de septem capitulis Coelestii alia fuisse contra ipsum pari numero condita. Certe capitula Coelestii septem in altero Commonitorio Mercatoris referuntur supra p. 3. Ex iis unum hic omissum a librariis, scilicet: Quoniam infantes, etiamsi non baptizentur, habent vitam aeternam. BENED. in App. ad tom. X opp. S. Aug. p. 69.—In eamdem sententiam praeiverat Cotelerius Mon. Eccl. Gr. tom. III, p. 601, qui locum, alia adhibita interpretatione, sic refert: De quibus omnibus capitulis suprascriptis septem paribus (ubaudi septem capitulis) synodalium gestorum, [Col. 0070D] Patres et episcopi regionis illius restiterunt Coelestio. GALLAND. exemplaribus synodalium gestorum, [Col. 0070D] Patrum nomine intelliguntur primates, sive seniores provinciarum episcopi. Sic Augustinus Victorinum Numidiae seniorem appellat Patrem; idem enim senior erat et primas in provinciis Africae aliis a proconsulari, in qua Carthaginensis episcopus primatum tenebat, non aetati suae, sed sedi addictum; cum in Mauritania Numidia, etc., qui primus omnium episcoporum ordinatus fuerat, cujuscumque tandem civitatis sedem obtineret, prae ideret aliis, convocaret concilia, ferret sententiam, etc., atque hinc solitus esset vocari senex Unde Innocentius rescribens Patribus concilii Milevitani epistolam inscribit, Silvano seni, etc. (Apud August. epist. 181) . Patres et episcopi regionis illius restiterunt Coelestio, et jusserunt ut eadem condemnaret, quia essent haeretici sensus. [Col. 0070D] Eadem narrat Orosius in Apologia. Exposui coronae vestrae breviter, ut potui, Coelestium jam ad honorem presbyterii subrepentem, apud Carthaginem plurimis episcopis judicantibus, proditum, auditum, convictum, [Col. 0071A] confessum, detestatumque ab Ecclesia, ex Africa profugisse (Apolog. cap. 3) . Nota, plurimis episcopis judicantibus; inde enim constat Coelestium in synodo, eaque copiosa damnatum, quod annotasse conducibile est (Vide dissert, de Synod., ad I synod.) . Sed Coelestius nullo modo [Col. 0071A] acquiescens, quin immo resistens actis eisdem [ Bal. add. quibus frequenter auditus est], ecclesiastica [Col. 0071A] Mox idipsum testantem Orosium audivimus, Orosioque consentit rursum Mercator (Comm. cap. 1) num. 6, ubi tradit Coelestium a Zosimo vocatum ad pleniorem audientiam, ut quae promiserat festinaret implere, id est, ut damnatis praedictis capitulis, sententia Afrorum pontificum, qua fuerat communione privatus, absolveretur. Consentiunt reipsa Patres Carthaginiensis concilii ( In synodica ad S. Innoc. ), cum detestatum scribunt. Nonnullis videtur ipse quoque consentire Augustinus propter haec verba (Lib. de Pec. Orig. cap. 7) : A vinculis tamen excommunicationis nondum visus est (Zosimo) solvendus (Coelestius), sed interposito duorum mensium tempore, donec rescriberetur ex Africa, resipiscendi ei locus sub quadam medicinali lenitate concessus est. Verum allata verba non faciunt certam fidem. Quid enim obstet quominus possint, immo forte debeant, intelligi de excommunicationis sententia ab Innocentio in Pelagium et Coelestium lata, non item de illa quam prius tulisset Aurelius. Id enim confirmant Patres Africani, cum aiunt, referente Prospero (Lib. Cont. Coll. cap. 10) ! Constituimus in Pelagium atque Coelestium, per venerabilem episcopum Innocentium, de beatissimi Petri sede prolatam manere sententiam, donec apertissima confessione fateantur, etc. communione privatus est. [Col. 0071B] De appellatione Coelestii ad sedem apostolicam silent quidem Hieronymus, Augustinus et Orosius; sed, praeter Mercatorem, testis est Zosimus alloquens episcopos Africae (Epist. 3 ad Africanos) : Vobiscum, [Col. 0071C] inquit, volumus habere tractatum de illo, qui apud vos, sicut ipsi per litteras dicitis, fuerit accusatus, et ad nostram, quo se assereret innocentem, non refugiens judicium, ex appellatione pristina venerit sedem. Testis etiam Paulinus Diaconus in libello ad Zosimum ( Apud Bar. ad an. 418), cum rationem reddit, cur judicio non affuerit, licet a Basilisco Subdiacono vocatus, propterea quod anticipasset Zosimus judicium: Apud sedem, inquit, apostolicam nihil agere potui, quia is qui ad eam sedem provocaverat defuit, quam oportuerat utique suae appellationis merita prosequi; maxime cum, nihil agente appellatore, secundum etiam humanas leges, superior sit semper ille qui semel vicit. Testis denique Facundus Hermianensis (Lib. VII, cap. 3) : Quem Coelestium, inquit, in Ecclesia Carthaginiensi convictum atque appellantem apo tolicam sedem, ipse (Zosimus) gestis discusserat. Hoc Facundi testimonio usus est eruditissimus Petavius ad solvendam difficilem quaestionem, quomodo sedes apostolica prima, ut ait Prosper (Tomo III Dogm.) , primusque Innocentius, [Col. 0071D] ut scribit Facundus (Lib. de Haer. Pelag. c. 1, num. 15) , damnaverit Pelagianam haeresim, cum eam Aurelius quinque ante annis Carthagine proscripserit: vult enim sententiam Aurelii appellatione Coelestii fuisse suspensam, ideoque habitam pro nulla, dum penderet judicium. Verum quid fiet Diospolitana synodo, quae quatuordecim fere mensibus sententiam Innocentii antecessit? aut quomodo sententiam Carthaginiensis synodi suspendit appellatio, quae vel neglecta fuit, ut tradit Marius, vel certe lapsu temporis perempta est, cum a sententia Aurelii ad Innocentii decretum plus quinque annis effluxerit? Alia igitur ratione solvendus hic nodus. Baronius (Ad an. 412, num. 36) confugit ad Joviniani Rufinique condemnationem ab Innocentii praecessoribus factam, quasi surculus in radice excisus a Prospero dictus sit. Verum Prosper de alia longe diversa a posteriore [Col. 0072A] condemnatione locutus est, de ea nempe quae excepit sparsum a Britanno colubro venenum, et quae tunc fieret:
3. [Col. 0073C] Epheso post aliquot annos Coelestium venisse Constantinopolim, in eaque damnatum ab Attico, tradit Mercator; utinam numerasset annos! mirum quantum chronologiam hujuscemodi historiae juvisset. [Col. 0073D] De Coelestii condemnatione ab Attico sunt versus Prosperi, quos ante retulimus. Sunt et ista verba Augustini (Lib. III adv. Jul. cap. 1) : Absit ut ad monomachiam vos provocem, quos ubicumque apparueritis, ubique diffusus Christi debellat exercitus, qui debellavit apud Carthaginem Coelestium, quando illic ipse non eram, et rursus apud Constantinopolim tam longe a regionibus Africanis, qui debellavit in Palaestina Pelagium, etc. Sunt denique haec Coelestini ad Nestorium scribentis (I part. conc. Ephes. cap. 18) : Cur ea quae in hos (Pelagianos) tunc sunt acta, quaeruntur, cum certum sit illinc ad nos a catholico tunc antistite Attico gesta directa? cur non sanctae memoriae Sisinnius ista quaesivit? quia utique sub praecessore suo probaverat eos jure damnatos. Verum quo tempore habuerit Atticus de Coelestio judicium, difficile est definire; nam habuisse ante [Col. 0074A] utrumque Zosimi judicium, id est, non tantum secundum, quo Coelestius aperte damnatus est, sed etiam primum, quo pontificis summa lenitate versipellis haereticus videri potuit aliquatenus absolutus, indicant Mercatoris verba (Comm. cap. 1 num. 5) : Praedictus tamen Coelestius etiam hinc (Constantinopoli) ejectus ad urbem Romanam sub sanctae memoriae Zosimo episcopo festinatione perrexit. Post haec enim de primo judicio Zosimi sermonem facit, deque datis in Coelestii gratiam ad Africae episcopos litteris: unde concluditur, Attici judicium eo factum intervallo temporis quod a judicio Aurelii ad judicium Zosimi interfluxit. Cum illud ergo habitum sit ann. 412, sub initium, istud an. 417, circiter mensem Maium; profecto intervallum temporis fuit quinque [Col. 0074B] annorum et quorumdam mensium. Immo cum Coelestius Constantinopoli ejectus tota festinatione sub Zosimo Romam perrexerit, cumque Zosimus sedere coeperit die 19 mensis Augusti, ut vult Baronius ( Ad annum 417), vel quod alils potius videtur, die 2 Aprilis ann. 417 ( Martyrol. antiqua Bed. ), necesse est judicium ipsum Attici, aut saltem ejectionem Coelestii incidisse in primos menses sedis Zosimi, atque, ut opinor, in mensem Aprilem aut Maium. Visa sunt ista erudito Labbeo (Tomo II Conc. general.) superare fidem, propterea quod credidit allata Coelestini ad Nestorium scribentis verba intelligi debere de actis ab Attico missis ad ipsummet Coelestinum, qui sedere coepit ann. 423, quamquam potuit in haec verba scribere pontifex, etsi acta fuissent olim ad sedem apostolicam missa, cum in ea sederent decessores. Sed duo certe mihi longe majorem difficultatem faciunt: alterum, quod nulli, vel episcopi de suis sedibus, vel alii ex civitatibus ejecti legantur propter haeresim Pelagianam, ante constitutionem [Col. 0074C] Honorii datam Ravennae pridie kal. Maias Honorio XII et Theodosio VIII AA. CC., id est, die 13 Aprilis ann. 418; alterum, quod si acta judicii de Coelestio habiti fuissent ab Attico missa Romam, immo et Carthaginem, et ad alias sedes ante causam a Zosimo finitam, non appareat ratio, cur Patres Africani, qui undecumque argumenta damnandae haeresis conquirebant, ejusmodi actorum tantique praejudicii non meminissent; quomodo item Augustinus actorum Attici non prius mentionem fecerit, quam scriberet adversus Julianum ann. 422, cum tamen dicendi saepe opportunitas sese obtulerit. Unum video responderi posse, non statim habito judicio, scriptum fuisse Constantinopoli ad alias Ecclesias, sed, ut non raro contigit, post unum aut alterum annum; sic enim omnia non difficili negotio conciliari possunt. Hac vero stabilita ratione temporis, dicendum reor Coelestium fugisse Carthagine in Asiam ann. [Col. 0074D] 412; aliquamdiu substitisse Rhodi ad disseminandum errorem, quod innuit Hieronymus (Praef. lib. IV in Jerem.) ; inde Ephesum circiter annum 414 petiisse, ubi presbyterium adeptus sit; Epheso Constantinopolim post tres annos profectum, ex eaque ejectum post sententiam Attici ann. 417; Constantinopoli Romam tota festinatione tetendisse sub initium pontificatus Zosimi. Sed de his copiosius in dissertatione de Synodis. Opinari quispiam posset, missas ab Attico litteras fuisse ad recensitas Ecclesias privatis quibusdam de causis, et in Asiam quidem, propterea quod in Cilicia Theodorus Mopsuestenus eadem cum Coelestio dogmata docebat, quippe ipsius quoque Pelagii magister, ut tradit Joannes Maxentius ( In Confess. secunda fidei ), cui consentit Mercator non uno in loco, ut dicetur ad praefationem Subnotationum; Thessalonicam [Col. 0075A] vero, cui praeesset Rufus, ad quem nomine decem et octo epi coporum Julianus sua calliditate tentandum, et si fieri posset, ad suas partes traducendum scripserat, ut ait Augustinus (Lib. I, ad Bonif. cap. 1) ; Carthaginem denique ubi primum damnatus fuisset Coelestius, et unde forte, quod admodum [Col. 0075B] credibile est, Atticus litteras acceperat; Romam quoque missas videri posset testari Coelestinus ( In epist. ad Nestorium ) verbis paulo antea relatis. Verum, ut id causae valuerit nonnihil, aliud tamen quaerendum non est, quam quod in illis locis majores forent quaedam sedes, ad quas more ecclesiastico dirigebantur acta judiciorum, quorum cognitio interesset totius Ecclesiae, per epistolas denuntiatorias, de quibus dicemus ad caput tertium.
4. Praedictus tamen Coelestius etiam hinc ejectus, ad urbem Romanam sub sanctae memoriae Zosimo episcopo tota festinatione perrexit; ubi actis (quorum exemplaria habemus) interrogatus, cum ab illo cognitore aliquatenus terreretur, crebris responsionibus et prosecutionibus suis spem [Col. 0075B] Ita Bened. post Baluzium. At Norisius, proseminavit: quod fortasse rectius. Et mox benignitate. GALLAND. praeseminavit, [Col. 0076A] condemnare se illa capitula de quibus apud Carthaginem fuerat accusatus promittens. Id enim et [Col. 0075B] Mercatori consentit Paulinus in libello antea citato, in quo referuntur haec verba urgentis Coelestium Zosimi (Apud Bar. ad an. 418, num. 12) : Damnas ergo illa omnia quae in libello Paulini continentur, hoc est, de quaestionibus? et in alio loco: Cognovisti quales litteras sedes apostolica ad fratres et coepiscopos Africanae provinciae miserit? Damnas illa omnia quae damnavimus, et tenes quae tenemus? Et iterum: Illa [Col. 0075C] omnia damnas quae jactata sunt de nomine tuo? nolo nos circuitu ducas; damnas ea omnia quae tibi objecta a Paulino, sive per famam jactata sunt? Utrique suum addit testimonium Augustinus: Hunc, inquit (Lib. de Pecc. Orig. cap. 6) , sensum nobis aperire Pelagius vel timuit, vel erubuit, quem discipulus ejus palam sine ullius obscuritatis ambagibus apud sedem apostolicam profiteri non timuit, nec erubuit; sed multum misericors memoratae sedis antistes ubi eum vidit ferri tanta praesumptione praecipitem tamquam furentem, donec, si posset fieri, resipisceret, maluit eum sensim suis interrogationibus et illius responsionibus colligare, quam districtam ferendo sententiam, in illud abruptum, quo jam propendere videbatur, impellere. Primamne significet auctor an secundam de tribus quas in causa Pelagianorum Zosimus ad Africae episcopos dedit, non est operae pretium curiosius inquirere, cum utraque plurimum faveat Coelestio, sed secunda magis, licet scripta in gratiam Pelagii. Quid enim istis verbis potius e re Coelestii? quid opportunius ad juvandas ipsius artes? Postquam, inquit pontifex (Epist. 2 ad Afric.) , a nobis Coelestius presbyter auditus est, et quid de fide sentiret evidenter expressit, eadem quoque quae in libello contulerat, repetitis [Col. 0076A] crebro professionibus roboravit; et postea: Ecce epistolam Hierosolymitani episcopi Praylii, qui in locum quondam sancti Joannis episcopus est ordinatus, accepimus, qui causae Pelagii enixius astipulator intervenit. Litteras quoque suas idem Pelagius purgationem continentes abundantissime misit; quibus et professionis [Col. 0076B] suae fidem quid sequeretur, quidve damnaret, sine aliquo fuco, ut cessarent totius interpretationis insidiae, cumulavit. Harum recitatio publica fuit: omnia quidem paria, et eodem sensu, sententiisque formata, quae Coelestius ante protulerat, continebant; et paulo post: Quae admiratio singulorum tales etiam absolutae fidei infamari potuisse? estne ullus locus in quo Dei gratia vel adjutorium praetermissum sit? Tum vitiis accusatorum objectis, reprehensaque Afrorum festinatione: Sit vobis, inquit, gaudium eos quos falsi indices criminabantur agnoscere a nostro corpore et catholica veritate numquam fuisse divulsos. Certe quod nostra exspectatio desiderabat, eluxit, ut damnanda damnarent, et sequenda sequerentur. Denique facta mentione evangelici patris in filii reditu exsultantis (Luc. XV, 21) ; Quantum haec, ait, uberior exsultatio est fidei, non mortuos esse, nec periisse, de quibus falsa vulgata sunt? Sed non abs re fuerit obiter notare duo: alterum, epistolam secundam datam legi 11 kal. Octob., tertiam [Col. 0076C] 12 kal. April. Honorio aug. XII consule; primam vero carere nota mensis et diei, solosque habere consules Honorium XI et Flavium Constantium. Quid autem causae est cur nota careat? an quia reipsa nulla fuit reperta in codice Vaticano? an quae forte fuerat, omissa est de industria, propterea quod incommodaret sententiae Baronii de obitu Innocentii et ingressu Zosimi in alienum tempus conjecto? Alterum, tres illas epistolas, quae primum ex Vaticano codice editae sunt in Annalibus ad ann. 417 et 418, Cappello (In lib. de Appellationibus) videri potuisse supposititias; sed nunc fidem ipsis idoneam astrui a Mercatore, ut non opus sit praeterea confugere ad importunas vindicias Vossii captantis hoc in loco (Lib. I Haer. Pelag.) , haereticorum more, occasionem vellicandi summum caput Ecclesiae catholicae: quamquam adversus Cappellum disputabimus in dissertatione de Synodis, ubi litteras Zosimi exhibebimus puras a mendis, quibus antea scatebant.
5. Episcopis [Col. 0077B] Vide August. lib. II contra duas Epistolas Pelag. cap. 3. GALLAND. vero ex Africa rescribentibus, omnemque causam quae apud eos facta fuerat exponentibus, [Col. 0077B] Gesta distinguit auctor duorum generum, alia quae cum illo, alia quae de illo confecta essent. Quae cum illo, pertinent ad concilium Carthaginense ann. 412; quae de illo, ad Carthaginense alterum et Milevitanum ann. 416. Coelestius enim Carthaginensi primo interfuit; in aliis ex solis Erotis et Lazari sive libellis sive litteris judicatum testantur ipsimet Patres Carthaginensis concilii ( In synodica ad S. Innoc. ). Quam judicii rationem accusare videtur Zosimus (In 1 et 2 epist. ad episc. Afric.) , tamquam canonibus contrariam. Cum gestis porro missus est etiam libellus Paulini, quo Coelestii accusatio continebatur, ut constat tum ex Augustino (Lib. de Pecc. Orig. cap. 5 et 6) , tum ex Paulini alio libello ad Zosimum (Epist. 3 Zosimi ad Afros) . Perlator omnium fuit Marcellinus Carthaginensis Ecclesiae subdiaconus.—Norisius, ante, cum illo videlicet de illo. GALLAND. missis etiam gestis exinde quae fuerant tunc cum illo vel de illo confecta, [Col. 0077C] Eamdem historiam narrat Augustinus: Tot, inquit (Lib. II ad Bonif. cap. 3) , et tantis inter apostolicam sedem et Afros episcopos currentibus, et recurrentibus scriptis ecclesiasticis, etiam gestis de hac causa apud illam sedem Coelestio praesente et respondente confectis, litteris beatae memoriae papae Innocentii, quibus de hac re dubitatio tota sublata est, consentire respondit; et hoc ut plenius et manifestius fieret, exspectabatur venturis ex Africa litteris, in qua provincia ejus aliquanto calliditas evidentius innotuerat: quae Romam litterae posteaquam venerunt id continentes, non sufficere hominibus tardioribus et sollicitioribus, quod se generaliter Innocentii episcopi litteris consentire fatebatur; sed aperte eum debere anathematizare, quae in suo libello prava posuerat: ne si id non fecisset, multi parum intelligentes magis in libello ejus illa fidei venena a sede apostolica crederent approbata, propterea quod ab illa dictum erat, eum libellum esse catholicum; quam emendata, propter illud quod se papae Innocentii litteris consentire ipse responderat. Tunc [Col. 0077D] ergo cum ejus praesentia posceretur, ut certis ac dilucidis responsionibus, vel astutia hominis, vel correctio dilucesceret, et nulli ambigua remaneret, se subtraxit et negavit examini. Nec differendum jam fuerat, sicut factum est, quod aliis prodesset, si nimium perversorum pertinaciae dementiaeque non posset; sed si, quod absit, ita tunc fuisset de Coelestio vel Pelagio in Romana Ecclesia judicatum, ut illa eorum dogmata quae in ipsis et cum ipsis Papa Innocentius damnaverat, approbanda et tenenda pronuntiarentur, et hoc potius esset praevaricationis nota Romanis clericis inurenda. Describendus visus est totus hic locus, licet paulo prolixior, quia ex eo plura discimus: 1 o Ex quo coepit Zosimus Coelestii causam recognoscere, quam finitam ab Innocentio Africani opinabantur, hinc inde missa, cum scripta plurima ecclesiastica privatorum hominum, tum gesta synodorum, quorum vix quidquam superest. 2 o Substitisse, ut quidam putant, Carthagine continuam quamdam synodum episcoporum toto fere anno, ex quo nempe coepit agitari causa, donec tandem perfecta est, missa Zosimi tractoria, qua Pelagius et Coelestius damnarentur. Hac notatione opus est ad multa vel concilianda vel etiam intelligenda, [Col. 0078A] quae pertinent ad totius negotii historiam. 3 o Ex gestis ab Aurelio confectis cum Coelestio ad ann. 412, Romamque missis, rem a Zosimo dijudicatam finitamque magna ex parte, quod etiam testatur Paulinus diaconus in libello. 4 o Coelestium ea calliditate usum, ut contenderet se Innocentii litteris generaliter assentire, [Col. 0078B] nec opus esse alia expressiore scriptorum damnatione, praesertim libelli quo suam sententiam explicuerat, quippe cum a Romana sede catholicus dictus fuisset. 5 o Africanos restitisse fortiter in contrarium, atque etiam petiisse ut cogeretur aperte quae in suo libello prava posuerat anathematizare. 6 o Zosimum de concilio Afrorum vocasse hominem ad audientiam, acriterque, etiam per se ipsum, crebris et pressis interrogationibus institisse ut certis ac dilucidis responsionibus mentem aperiret; Coelestium vero, ne id praestaret, vel effugisse Roma, vel ementita fuga latuisse apud suos. 7 o Innocentium dogmata Pelagianorum in ipsis et cum ipsis damnasse; quae fuit una primis temporibus forma damnandi haereses, tanto melior atque securior, quanto alia qua propositiones proscribuntur, si licet ita loqui, in abstracto, minus utilis est ad impediendum ne suis exceptionibus haeretici pergant illudere minus intelligentes, aliosque tergiversando fatigare. [Col. 0078C] Consule quae diximus in dissertatione de subscriptionibus (Dissert. 5 de Subscriptionibus in causa Pelagiana) . vocatus ad audientiam [Col. 0078A] pleniorem, ut quae promiserat festinaret implere, id est, ut damnatis praedictis capitulis, sententia Afrorum pontificum, qua fuerat communione privatus, absolveretur, non solum non adfuit, sed etiam [Col. 0078C] Dixerat Augustinus, Coelestium se negasse et subduxisse examini: addit insuper Mercator, profugisse Roma: Paulinus diaconus idipsum testatur quod Augustinus: Ibi tunc, inquit ( Libello ad Zosim. papam ), id est, Romae, nihil agere potui, quia is qui ad sedem apostolicam provocaverat, defuit, quem oportuerat utique merita suae appellationis prosequi. ex memorata Romana urbe profugit, atque ob hoc a beatae memoriae praedicto Zosimo episcopo [Col. 0078C] His scriptis epistolam significat, quam cap. 3 tractoriam vocaturus est. Illa non exstat integra, saltem nondum publicata est. Supersunt fragmenta quaedam apud Augustinum (Epist. 190 ad Optatum) , et in appendice epistolae Coelestini ad episcopos Galliarum. Augustinus ita scribit: Ut verbis utar, quae in ipsa epistola beatissimi antistitis Zosimi leguntur: «Fidelis Dominus in verbis suis, ejusque baptismus re ac verbis, id est, opere, confessione et remissione peccatorum in omni sexu, aetate, conditione generis [Col. 0078D] humani eamdem plenitudinem tenet. Nullus enim, nisi qui peccati servus est, liber efficitur; nec redemptus dici potest, nisi qui vere per peccatum fuerit ante captivus, sicut scriptum est, Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Per ipsum enim renascimur spiritualiter; per ipsum crucifigimur mundo; ipsius morte mortis ab Adam omnibus nobis introductae, atque transmissae universae animae, illud propagatione contractum chirographum rumpitur, in quo nullus omnino natorum, antequam per baptismum liberetur, non tenetur obnoxius. » In appendice epistolae Coelestini sunt haec verba: Quod omnia studia, et omnia opera, ac merita sanctorum, ad Dei gloriam laudemque referenda sunt; quia nemo aliunde ipsi placeat, nisi ex eo quod ipse donaverit. In quam nos sententiam dirigit beatae recordationis papae Zosimi regularis auctoritas, cum scribens ad totius orbis episcopos ait: «Nos autem instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur) ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universum retulimus » (Append. epist. Coelest. ad episc. Gall. cap. 8) . Et postea (Ibid., cap. 4) : Cum ad totius orbis episcopos idem doctor de divinae gratiae opitulatione loqueretur: [Col. 0079A] «Quod ergo, ait, tempus intervenit, quo ejus non egeamus auxilio? In omnibus igitur actibus, causisque, cogitationibus, motibus, adjutor et protector orandus est. Superbum est enim, ut quidquam sibi natura humana praesumat, clamante Apostolo (Eph. VI, 12) : Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed contra principes et potestates aeris hujus, contra spiritalia nequitiae in coelestibus. Et sicut ipse iterum dicit (Rom. VI, 24 et 25) : Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. Et iterum: Gratia Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit; sed plus illis omnibus laboravi, non ego autem, sed gratia Dei mecum (I Corinth. XV, 10) ». Opportunum fuerit, opinor, hoc in loco, de ipsius Zosimi causa cognoscere, cum ab aliis vehementer accusetur super Coelestii negotio, ab aliis defendatur, non tamen ab omnibus pro dignitate. Qui Zosimum accusant, quatuor objiciunt, eaque in speciem gravissima. Primum, quod hominis ubique fere terrarum, certe in septem provinciis damnati, Carthagine, Diospoli, Antiochiae, Constantinopoli, iterum Carthagine, in provincia Numidiae, et Romae, post peremptam appellationem, post tentatum orbem fraudibus, post detectas artes nefandas, neglecta sancti decessoris sententia, causam retractandam putaverit. Alterum, quod libellum quo Coelestius aperte peccatum originale negabat, gratiamque Christi maligna perplexitate dissimulabat, catholicum pronuntiarit; immo utriusque haeretici [Col. 0079C] personam absolvere visus sit. Tertium, quod Africae episcopos, in quibus sanctissimi doctissimique totius orbis praesules eminebant, Aurelius, Augustinus, Alipius, Evodius, Possidius, aliique, durioribus epistolis insimulaverit, inconsiderati zeli, curiositatis intemperantis, violatorum canonum, credulitatis erga accusatores indignos, praecipitis judicii, et laesae charitatis. Postremum, quod duobus sanctis Galliarum episcopis Pelagii accusatoribus Eroti et Lazaro, forte persecutionem pro justitia passis, certe per vim sedes suas relinquere coactis, atrocia crimina iracundioribus verbis intulerit (Epist. 2 ad Africanos) , quasi forent turbines, et procellae Ecclesiae, gestarentque nomina factis et damnationibus erubescenda, quod alter calumniae convictus aliquando fuisset, et in sacerdotale solium innocentis sanguine pene respersum irrupisset; alter conscius caedis, contradicentibus sibi presbyteris vincula injici fecisset, uterque tyrannidis Constantinianae defensor exstitisset. Haec non diffitentur ipsi etiam, qui Zosimum excusare [Col. 0079D] conati sunt; inter veteres Augustinus, Mercator, Facundus, et si qui alii; inter recentiores Baronius, qui litteras Zosimi, quasi accusationis testes, produxit in Annalibus, et reliqui vulgo, qui hoc argumentum tractant, si tamen eos excipias quibus litterae supposititiae visae sunt. Facundus hanc affert excusationem (Lib. VII cap. 2) , neque Palaestinos episcopos, neque Zosimum, haereticos ab Ecclesia credi, quia de haereticis bene senserunt; sed potius pro merito suae fidei catholicos judicari, et honorari, quoniam non debet crimini deputari simplicium non intellecta versutia malignorum. Sed quid accusare tandem est, si hoc excusare est? nam ut Zosimus haereticus non fuerit, quo nomine reum nemo hactenus fecit; at summi pontificis factum, judicisque retractantis causam tot praejudiciis nobilem, non satis, credo, absolvit simplicitas. Longe meliore exceptione utitur Augustinus (Lib. II ad Bonif. cap. 3) : nam cum dixisset, ingenia illa (Pelagii et Coelestii) quamvis nefando errore perversa, non tamen contemptibilia, studiose corrigenda potius quam facile damnanda visa fuisse, atque idcirco aliquanto lenius quam severior postulabat Ecclesiae disciplina tractata esse; cumque exposuisset continuo omnia quae inter Zosimum et Coelestium gesta sunt, tandem conclusit in haec verba: Cum primitus beatissimi papae Innocentii litterae episcoporum litteris respondentes Afrorum pariter hunc errorem, quem conantur isti persuadere, damnaverint; successor quoque ejus papa Zosimus, hoc tenendum esse, quod isti de parvulis sentiunt, numquam dixerit, numquam scripserit, insuper etiam Coelestium se purgare molientem ad consentiendum supradictis sedis apostolicae litteris [Col. 0080B] crebra interlocutione constrinxerit; profecto quidquid interea lenius actum est cum Coelestio, servata dumtaxat antiquissimae et robustissimae fidei firmitate, correctionis fuit clementissima suasio, non approbatio exitiosissima pravitatis: et quod ab eodem sacerdote postea Coelestius et Pelagius repetita auctoritate damnati sunt, paululum intermissae jam necessario proferendae ratio severitatis fuit, non praevaricatio prius cognitae, vel nova cognitio veritatis. Verum ista excusationis ratio, quamtumvis absolvat Zosimum crimine haeresis, immo et praevaricationis atque imprudentis lenitatis; nondum tamen, ut ingenue fatear quod res est, omnibus numeris perfecta est, cum neque faciat satis singulis quae objiciuntur, neque objectorum argumentis respondeat: quare nonnullum erit operae pretium, rem totam accuratius pervidere. Ac primo quidem vitio verti non debet sancto pontifici quod audientiam indulserit Coelestio, quodque [Col. 0080C] Pelagii litteras et libellum susceperit; quandoquidem et si utrumque Innocentius damnasset, suam tamen sententiam temperaverat ita, ut juberet expresso sermone (Epist. 30) ut si umquam sani, deposito pravi dogmatis errore, resipuissent, damnassentque ea quorum se ipsi praevaricatione damnarant, eis medicina solita, id est, receptaculum suum ab Ecclesia non negaretur. Fas ergo fuit, immo oportuit audiri homines, qui et errorem se deposuisse dicerent, et Innocentii litteris consentire, et ab Hierosolymitanae sedis antistite testimonium afferrent, et appellatione, licet legitimo tempore non prosecuta, in integrum a summo juris ecclesiastici principe restituerentur; et denique a minoribus sedibus, episcoporumque conciliis damnati non forent definitiva, sed ex arbitrio summi pontificis suspensa constitutione. Deinde libellus Coelestii, quamtumvis aperte peccatum originale oppugnaret, de quo siluit Pelagius, quantumvis etiam perplexum contineret de gratia Dei sermonem; ea tamen ratione visus est Augustino [Col. 0080D] potuisse dici catholicus ( Loco mox citato): quia catholicae mentis erat suam, sive dubitationem, sive sententiam, sedis apostolicae judicio corrigendam subjicere. Audiendus primum uterque haereticus, tum Augustinus. Pelagius ( In libello suae fidei): Haec est, inquit, fides, papa beatissime, in qua si minus perite aut parum caute aliquid forte positum est, emendari cupimus a te, qui Petri et fidem et sedem tenes. Coelestius ( In suo item libello): Non ego quasi auctor alicujus dogmatis definita haec auctoritate statui; sed ea quae de prophetarum et apostolorum fonte suscepi, vestri apostolatus offerimus probanda judicio: ut si forte, ut hominibus, quispiam ignorantiae error obrepserit, vestra sententia corrigatur. Augustinus (Lib. II ad Bonifac. cap. 3) : Cum de peccato originali hoc Coelestius in suo libello posuisset, inter illa dumtaxat, de quibus se adhuc dubitare et instrui [Col. 0081A] velle confessus est, in homine acerrimi ingenii, qui profecto si corrigeretur plurimis profuisset, voluntas emendationis, non falsitas dogmatis approbata est: et propterea libellus ejus catholicus dictus est, quia et hoc catholicae mentis erat, si qua forte aliter sapit quam veritas exigit, non ea certissime definire, sed detecta ac demonstrata respuere. Jam vero quod attinet ad litteras Africanis episcopis scriptas, poterant illae, fateor, habere aliquid lenitatis, quae ipsi quoque haeretico impendebatur: non tamen diffitendum quin magnam habeant justitiae speciem, si quidem ab Africanis peccatum in judiciis merito quispiam opinetur. An non enim Aurelius appellata sede apostolica dare debuit appellanti Coelestio apostolos? non dedit tamen. An non oportuit acta Romam continuo dirigi? directa fateor, sed nonnisi post totum fere quinquennium. Deinde si quid in concilio secundo Carthaginensi de Pelagio judicatum est (quod multi putant, nec improbabiliter [Col. 0081B] colligunt ex verbis Patrum scribentium Innocentio), ex solis certe absentum accusatorum litteris, aut etiam Orosii relatione, institutum est judicium adversus absentem Pelagium, et in Africa numquam legitime auditum, quod Cyprianus ipse, quod antiqui canones, quod Ecclesiae consuetudo nefas ducebat. Quod si judicatum nihil sit, sed relatum dumtaxat ad sedem apostolicam, quod vix suaderi potest; aut approbata fuerit tantum Innocentii sententia, quod longe cautius factum animadvertitur in conciliis quibus interfuit Augustinus; nihilominus vix excusationem patitur, vel istud unum, quod nemo missus sit Romam, ne Paulinus quidem diaconus, qui praesentem Coelestium idoneis instrumentis convinceret. Quid quod potuit pontifex factum interpretari, propter quamdam animorum vel alienationem vel saltem commotionem ob negotium appellationum tunc temporis exortum. Adde quod nonnulla specie veri potuit Zosimus nimii cujusdam fervoris [Col. 0081C] praecipitisque zeli Africanos accusare, qui in re tanta quanta est cum agitur de catholico dogmate, credulam dedissent fidem Eroti et Lazaro, hominibus vagis, episcopis sine sede, apostolica sententia communione submotis, propter sacerdotia per vim, tyranni favore, contradicentibus presbyteris, clericis in vincula conjectis, tradita civitate, etc., occupata. Denique quod attinet ad Erotem et Lazarum, cum obscura sit utriusque memoria et causa, cumque de Lazaro altum sit apud hujus aevi scriptores silentium, malim ego de Erote summo pontifici credere, praesertim in eo quod toti uni dioecesi scribit, quam Prospero chronographo, qui fortasse, immo procul dubio, diversus est ab Aquitanico; et ut non differat, potuit, quemadmodum erat erga Africanos Pelagiique damnatores propensus, voluntatis potius inclinatione quam rei examinatione diligenti impelli ad id quod de Erotis sanctitate jactatur suo Chronico inserendum. Verum, quoniam ad purgationem sancti Zosimi [Col. 0081D] multum conferre potest historia Erotis et Lazari, seu potius perspecta utriusque vita, conjiciendum putavi in hunc locum quod sparsim apud auctores invenitur. Erant duo illi episcopi, non origine, sed sede Gallicani: cum enim alienigenae forent, episcopatus in Galliis occupavere (Epist. 2 Zosimi ad Afric.) ; Lazarus Aquensem, Eros Arelatensem, uterque turbulentis temporibus, uterque Constantini tyranni potentia. Lazarus, propter illatam sancto Britio calumniam, damnatus fuit in Taurinensi concilio a Proculo, a quo tamen postea, ignotum quibus de causis, ordinatus Aquensium episcopus, in sacerdotale solium, pene adhuc innocentis decessoris sanguine respersum, fretus tyranni patrocinio irrupit, stetitque in eo hactenus [Col. 0082A] umbra sacerdotii, donec tyranno staret imago imperii, quo proinde loco post internecionem patroni sponte se exuit, propriaque cessione damnavit. Verba sunt S. Zosimi (Ibid.) . Eros sancti Martini primum discipulus, deinde partium Constantini defensor, eadem gratia, qua Lazarus Aquensem, ipse Arelatensem Ecclesiam invasit, repugnantibus invadenti presbyteris, cleroque generose obsistente, quem tamen, plurimis in vincula et custodias conjectis, coegit tempori sibique servire. Constantinum tyrannum, rebus afflictis, post depositam purpuram, presbyterum ordinavit: sed mox Constantino comite vi potito Arelatensi urbe, tyrannoque in via, qua ducebatur ad imperatorem Honorium, occiso, ejectus est a populo de civitate, et in ejus locum Constantii favore suffectus Patroclus. Magna intercessit inter utrumque necessitas, sed incertum an propter communionem patriae, an alia [Col. 0082B] de causa; magna et continua quaedam rerum societas. An non ejusdem quoque Martini discipuli? Certe eorumdem consiliorum participes, eidem tyranno studuere, ab eodem Proculo, invitis Ecclesiis, ordinati, eodem turbine ejecti de sedibus, eadem mente ultro citroque navigarunt, ad conquirenda suffragia, utique impatientes abdicationis, iidem accusatores Pelagii, Diospoli primum absentes et per libellos, tum Antiochiae praesentes, tandem apud Patres Africanos per litteras ab Orosio delatas. Quid ipsis factum sit, postquam in Palaestinam, forte solum natale, confugerunt, nesciri credo. Hoc unum constat, eos plurimum, sive fidei studio, sive alia causa Ecclesiae profuisse, cum haereticos duos, Pelagium et Coelestium, incredibiliter dolosos, et in catholicorum numero latere conantes, detexerunt, judicandosque Ecclesiae prodiderunt: nec tamen, si Providentiae divinae hac in parte inservierint, vera esse desinant quae sanctus Zosimus scripsit, turbines [Col. 0082C] et procellas Ecclesiae exstitisse, factisque et damnationibus erubescenda gestasse nomina; saepius enim a procellis et turbinibus impii projecti sunt in mare. Quamquam ita perplexa est ejusmodi hominum causa, ut a gravissimis viris inde accusentur, hinc excusentur. Accusavit primum Joannes Hierosolymitanus in synodo Diospolitana, sed eos continuo excusavit Augustinus non levi oratione; sunt enim haec ipsius verba (Lib. de Gest. Palaest. cap. 16) : Quidquid dixit episcopus Joannes de absentibus fratribus nostris, sive coepiscopis, Erote scilicet ac Lazaro, sive de presbytero Orosio, sive de aliis quorum ibi non sunt nomina expressa, credo quod intelligat ad eorum praejudicium non valere. Si enim praesentes essent, possent eum fortasse, absit ut dicam, convincere de mendacio, sed forte commemorare quid fuisset oblitus, aut in quo eum fefellerit Latinus interpres, et si non studio mentiendi, certe alienae linguae minus intellectae nonnulla [Col. 0083A] difficultate, praesertim quia totum in gestis agitatur; quae, improbi ne mentiantur, boni autem ne aliquid obliviscantur, utiliter instituta sunt. Si quis autem memoratis fratribus nostris ex hoc aliquid quaestionis intulerit, eosque ad judicium episcopale vocaverit, sibi, ut poterunt, aderunt; nobis laborare quid opus est, quando ne ipsi quidem judices post coepiscopi nostri narrationem aliquid inde pronuntiare voluerunt. Accusavit deinde Zosimus litteris ad Africanos, ut vidimus; excusavit Prosper in Chronico, saltem Erotem, honorificentissimis verbis: Eros, inquit, vir sanctus, et beati Martini discipulus, cum Arelatensi [Col. 0083B] oppido episcopus praesideret, a populo ipsius civitatis insons, et nullis insimulationibus obnoxius pulsus est, inque ejus locum Patroclus ordinatur, amicus et familiaris Constantii magistri militum, cujus per ipsum gratia quaerebatur, eaque res inter episcopos regionis illius magnarum discordiarum causa fuit.
1. Ut autem et Pelagius cum ipso [ Bal. isto] pariter damnaretur, istud in causa est. Ausus est memoratus ante [Col. 0083B] Infra (Cap. 3) : Post Romanae urbis vastationem, in Palaestina degebat Pelagius. Agitur de vastatione Urbis quae contigit sub Alarico rege Gothorum anno Christi 410. vastationem urbis Romae in apostolum Paulum [Col. 0083B] Habentur [Col. 0083D] Hi Commentarii, ut jam memoravimus, habentur in nostrae Patrol. tomo trigesimo, undecimo vero operum Hieronymi. EDIT. illi VIII tomo operum Hieronymi editionis Victorianae, diuque visi sunt, saltem minus oculatis, pertinere ad sanctum doctorem, credo, propter praefationem, quam nonnulli putant, licet immerito, ipsius nomen praeferre. Fuerunt etiam qui Primasio quoque Sedulioque tribuerent; verum exolevit haec opinio. Nemo enim nunc eruditus dubitat quin sint, non hominis tantum Pelagiani, quod visum Bellarmino doctisque aliis, sed ipsiusmet Pelagii, [Col. 0083C] quod aperte, praeter Mercatorem, docent ejusdem aevi scriptores duo, qui se etiam legisse testantur. Praedestinati Auctor: Ipse, inquit (Lib. I haer. 88) , Pelagius ita in commentario suo ad Romanos scribit, dum ageret illum locum, quo ait Apostolus: Quoniam per unum hominem in hunc mundum peccatum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. IV, 12) . Tangens Coelestium, qui contra traducem peccati primus scripsit his verbis, ait: «Hi qui contra traducem veniunt, ita illam impugnare nituntur: «Si Adae peccatum etiam non peccantibus obfuit, ergo et Christi gratia etiam non credentibus prodest.» Addunt etiam hoc: «Si baptismus tollit originale illud peccatum, de duobus baptizatis nati debent hoc carere peccato. Quomodo enim mittunt ad posteros quod ipsi minime habuerint?» Haec sicut ab ipso Pelagio sunt scripta posuimus. Augustinus: Post paucissimos dies, inquit (Lib. III de pecc. Merit. et Remiss. cap. 1) , legi Pelagii quaedam scripta, viri, ut audio, sancti et non parvo [Col. 0083D] profectu Christiani, quae in Pauli apostoli epistolas expositiones brevissimas continerent, atque ibi comperi, cum ad illum venisset locum ubi dicit Apostolus, Per unum hominem peccatum intrasse in mundum, et per peccatum mortem, atque ita in omnes homines pertransisse, quamdam eorum argumentationem qui negant parvulos peccatum originale gestare. Et postea (Ibid. cap. 5) explicans verba Apostoli quibus ait: Adam formam futuri, Ipse Pelagius, inquit, non uno modo id exposuit. Et ad haec verba Apostoli: Sanctificatus [Col. 0084A] est enim vir infidelis, etc. (I Cor. VII, 14) : aut sic est, inquit, accipiendum quemadmodum et nos alibi, et Pelagius cum eamdem ad Corinthios Epistolam tractaret, exposuit, etc. Et alio in libro (Lib. de Peccat. Orig. cap. 21) : Alia quoque ipsius, quae litteris suis quas conscripsit per orbem catholicum conferendas papa Zozimus, exsecranda, sicut legere potestis, attexuit; ubi Pelagius Epistolam Pauli apostoli ad Romanos velut exponens argumentatur et dicit: Si Adae peccatum etiam non peccantibus nocuit, ergo et Christi justitia etiam non credentibus prodest. Et caetera hujusmodi, quae omnia, Domino adjuvante, in libris quos scripsimus de baptismo [Col. 0084B] parvulorum (Lib. de peccator. Merit. et Remiss.) , refutata et dissoluta sunt. Et ea quidem in ipsis quasi expositionibus, non ex sua persona est ausus objicere, sed ibi hoc dicebat, ubi multis notissimus erat, et quid sentiret ac diceret, latere non poterat. Et alio rursum libro: Invenisse te putas (alloquitur Julianum) quare infans baptizetur, dic quare exsuffletur: certe Pelagii auctoris vestri magno et invicta est putata sententia (Lib. I Operis Imp. cap. 54) . Si Adae peccatum etiam non peccantibus nocuit, ergo Christi justitia etiam non credentibus prodest. Sunt et alia multa hinc inde sparsa apud Augustinum, quae in ejusmodi commentariis leguntur; non est tamen praetermittendus iste locus admodum expressus: Sunt, inquit Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. cap. 16) , quaedam expositiones epistolae quae scribitur ad Romanos, quae ipsius Pelagii esse dicuntur, ubi hoc quod scriptum est, Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16) , non ex persona Pauli asserit dictum, sed eum voce interrogantis [Col. 0084C] et redarguentis usum fuisse, cum hoc diceret, tamquam dici utique non deberet. commentarios condere, [Col. 0084C] Quam timide suam mentem aperiret Pelagius, testis imprimis locuples Hieronymus (In epistola ad Ctesiph.) : Eunomiani, Ariani, Macedoniani, nominibus separati, impietate concordes, nullum nobis laborem faciunt: loquuntur enim quod sentiunt; sola haec haeresis est quae publice erubescit loqui quod secreto docere non metuit. Magistrorum silentia profert rabies discipulorum. Vide quae diximus in dissert. de Constitutionibus principum ( In appendice dissert. 4). et his edere, de [Col. 0084A] quorum amicitia praesumebat; [Col. 0084C] Vide Aug. lib. I de peccat. Merit. cap. 1 et seq., et lib. de peccat. Orig. cap. 21. GALLAND. explanare autem se putavit singula Apostoli verba vel sensus. In Epistola igitur quae est ad Romanos, cum ad illa loca venisset ubi vas electionis ita loquitur: Propterea sicut per unum hominem in hunc mundum peccatum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit (Rom. V, 12) ; hactenus credidit exponendum. [Col. 0084C] De hoc libro Cassiodorus: Octavus, inquit (Lib. de Divin. Lect. cap. 8) , codex canonicus Epistolas continet apostolorum; sed in Epistolis tredecim sancti Pauli annotationes conscriptas in ipso initio meae scriptionis inveni, quae in cunctorum manibus ita celebres habeantur, ut eas a sancto Gelasio papa, urbis Romae, doctissimi viri studio, dicerent fuisse conscriptas: quod [Col. 0084D] solent facere qui res vitiosas cupiunt gloriosi nominis auctoritate defendere. Sed nobis ex praecedentibus lectionibus diligenti retractatione patuerunt, subtilissimas quidem esse ac brevissimas dictione, sed Pelagiani erroris venena illic esse seminata: et ut procul a vobis fieret error haereticus, primam Epistolam ad Romanos, qua potui curiositate, purgavi; reliquas in chartaceo codice conscriptas, vobis emendandas reliqui; quod facile subjacebit, quando praecedenti exemplo audacior redditur sequentis imitatio. Discimus inde primum, has annotationes in multorum manibus fuisse tunc temporis propter brevitatem et subtilitatem; deinde tributus S. Gelasio [Col. 0085C] Urbis episcopo; denique ab ipsomet Cassiodoro magna cura ab erroris Pelagiani veneno purgatas, quae sunt in Epistolam ad Romanos, ut reliquas corrigendi exemplum suis praeberet, qui utrum id praestiterint, incertum est. Frustra ergo requiruntur in editionibus vulgatis, quae Pelagiani erroris plena referuntur ab Augustino, Mercatore et Praedestinati auctore; siquidem credibile est vulgatas editiones ab iis exemplaribus acceptas, quae suis monachis Cassiodorus, monachi posteris tradiderunt. Suspectum pariter est quod legitur in annotationibus, cap. VII, 9: Si cum lex non esset, peccatum mortuum est, insaniunt qui de [Col. 0085D] Adam per traducem asserunt ad nos venire peccatum. Quid enim apertius pugnet fidei catholicae de propagatione peccati ex Adamo? aut quomodo qui tanta cura expositiones istius Epistolae purgavit, vir apprime catholicus, tantam impietatem reliquerit? Frustra vero sit qui dicat Cassiodorum, vel de peccato personali loqui, quod Origenianum delirium; vel de propagatione alieni, quae fiat per traducem animae simul et corporis, quae aperta quibusdam insania visa est: quare opinabilius reor, locum, qui a Cassiodoro purgatus fuisset, a notario rursus aliunde fuisse inquinatum.
[Col. 0085A] 2. Ita ergo Idem ait: « Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors: Exemplo, inquit, seu imagine usus est, quia sicut cum non esset peccatum, per Adam subintravit; sic et cum non remansisset justitia apud aliquem, vita per Christum reparata est.»
3. « Et in omnes homines mors pertransiit: Cum sic, inquit, qui peccant similiter et moriuntur, neque enim aut in Abraham, aut in Isaac, aut in Jacob mors pertransiit, de quibus Dominus ait: Huic [Bal. hi] omnes vivunt (Luc. XX, 38) . Hic autem, inquit, propterea dicit omnes mortuos, quoniam multitudine peccatorum non excipiuntur pauci justi, sicut et ibi inquit: Non est qui faciat bonitatem, non est usque ad unum (Psal. LII, 2, 4) . Et iterum illud inquit: Omnis [Col. 0085B] homo mendax (Psal. CXV, 11) , aut certe in illos omnes pertransiit [ Bal. inquit], qui humano ritu, non coelesti, sunt conversati.»
4. Et post pauca: « Sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysem, etiam in eos qui non [Col. 0085D] Peccaverunt. Ita codex Bellovacensis. At Vaticanus et superiores editiones habent praevaricaverunt. Sed nos praetulimus lectionem libri Bellovacensis, quia convenit cum Vulgata versione loci istius Paulini. BALUZ. praevaricaverunt in similitudinem praevaricationis Adae (Rom. V, 14) : Sive cum non esset, inquit, qui inter justum et injustum discerneret, putabat mors se omnium dominari, sive in eos qui mandatum tamquam Adam praevaricati sunt, hoc est, de filiis Noe, quibus praeceptum est ut animam in sanguine non manducarent, et de filiis Abraham, quibus circumcisio mandata est; sed [ Bal. add. et] in eos qui, praeter mandatum, legem contempserant naturalem.»
5. « Qui est forma futuri (Ibid.) : Quoniam, inquit, [Col. 0085C] sicut Adam praeter coitum a Deo formatus est, sic et Christus a [ Bal. ex] Virgine, fabricante Spiritu sancto, processit; sive, sicut quidam dicunt, forma a [Col. 0086A] contrario, hoc est [ Bal. add. ut], sicut ille caput peccati, sic etiam [ Bal. omit. etiam] iste caput justitiae est.»
6. « Sed non sicut delictum, ita et donum (Ibid. 15) : Ne in forma, inquit, aequalitas putaretur.»
7. « Si enim in unius praevaricatione multi mortui sunt, multo magis donum et gratia Dei per unum hominem Christum in multos abundavit (Ibidem) . [Col. 0085D] Quae sequuntur, desunt in editionibus vulgatis: nec dubium quin a Cassiodoro deleta sint, ut quae [Col. 0086C] importuni cujusdam episodii instar essent, et aliunde plena forent haereticae argumentationis. Plus valuit, inquit Apostolus, gratia in vivificando, quam peccatum in occidendo: quia Adam non se solum, sed et suos posteros interfecit; Christus vero et eos qui tunc erant in corpore, et eos qui postea futuri erant, liberavit.»
8. Hic sollicitus catholicus lector notet quid dicat, «Adam, non sibi soli, sed et posteris suis nocuisse.» [Col. 0086B] Tene superiorem definitionem ejus: posteros enim hic dicit non omnes ubique et omnino totos [ Bellov. non omnes omnino et ubique totos] homines laesos illius peccato, sed illos tantum qui per imitationem similiter suis peccatis et propriis factis sunt rei praevaricationis, sicut Adam; [Col. 0086C] Norisius quia: recte, ut videtur. GALLAND. qui sine dubio ii ipsi pronepotes ejus, et posteri esse inveniuntur.
9. « [Col. 0086C] Eadem verba refert Augustinus (Lib. III de pecc. Merit. cap. II) ; refert quoque Praedestinati auctor (Lib. I haer. 88) , cujus notanda haec verba: Tangens Coelestium, qui contra traducem peccati primus scripsit. Consentit enim Vincentius Lirinensis ( In Commonitorio). Quis ante prodigiosum discipulum ejus Coelestium, reatu praevaricationis Adae, omne genus humanum negavit astrictum? Negavit, inquam, scripto, nam ipsemet Coelestius in judicio Carthaginensi sub [Col. 0086D] Aurelio fassus est, hunc se errorem accepisse a Rufino. Ex his vero conclude libros quinque a Theodoro Mopsuesteno contra defensores peccati originalis conscriptos, vel ignotos fuisse Praedestinati auctori, Vincentioque Lirinensi; vel scriptos posterioribus temporibus, de quo viderimus in notis ad hos ipsos libros. Hi autem, inquit, qui contra traducem peccati sentiunt, [Col. 0086D] Aliter. Sic Norisius cum Baluzio. At Garnerius acriter. Mox vero cum Norisio et BB. rescripsimus, Si peccatum, inquiunt: quam lectionem confirmant quae paulo post sequuntur, Deinde dicunt . . . . . in hoc addunt. At Baluzius habet inquit. GALLAND. acriter eos qui defendunt traducem, impugnare conantur: Si peccatum, inquiunt, Adae etiam non peccantibus nocuit, ergo et Christi justitia non credentibus prodest; quoniam similiter, immo plus dicit Apostolus, per unum liberari quam per unum ante perierat. Deinde dicunt: Si baptismus mundat antiquum illud veternosumque peccatum, qui de duobus baptizatis [Col. 0086C] nati fuerint, debent hoc carere peccato; non enim poterunt ad posteros transmittere, quod ipsi minime habuerint [Bal. habuerunt ]. [Col. 0086D] In hoc addunt, inquit: Quoniam. Norisius: Ita hoc addunt . . . quia si anima. BB. excitant in hunc locum Augustini epistolam 190, ad Optatum, num. 22. GALLAND. In hoc addunt: Quoniam si anima non est ex traduce, [Col. 0086D] Norisius ejusmodi verba parenthesi concludens alioque charactere describens, haec habet: «Hanc Pelagii argumentationem, inquit, Si anima non est ex traduce (sicut nec est), sed sola caro habet traducem peccati, sola et poenam meretur. Ita descripsimus, [Col. 0087A] ut assertio ibidem per parenthesim inserta, non Pelagium, sed ipsum Mercatorem auctorem habeat. Nam Augustinus lib. III de peccat. Mer. cap. 3 ita Pelagii verba recitat: Si anima non est ex traduce, sed sola caro, ipsa tantum habet traducem peccati; et cap. 10 inde hisce Pelagium commendat: Attende, [Col. 0087B] obsecro te, quemadmodum circumspectus vir Pelagius (nam ex ejus libro haec quae modo posui, verba transcripsi) sensit quam in difficili de anima quaestione versetur. Non enim ait, quia anima non est ex traduce, sed si anima non est ex traduce; additque, cunctanter loqui potius quam fidenter. Et quidem sine illa parenthesi in litteris encyclicis Zosimi eadem Pelagii sententia damnata fuit, teste eodem Augustino epist. 157 (nunc 190) , ad Optatum: Nam Pelagii, inquit, de hac re argumentatio quae inter alia ejus damnabilia etiam litteris apostolicae sedis adjuncta est, ita habet: Si anima, inquit, ex traduce non est, sed sola caro tantum habet traducem, etc. Ex quibus patet, Mercatorem in ea de animae origine quaestione, quae ea aetate celeberrima erat, cum Hieronymo sensisse, nempe creari a Deo omnium hominum animas: nisi aliena manu ea verba Commonitorio infarta dicamus. Fuit enim Mercator Augustinianae doctrinae studiosissimus. Quare in ea difficultate assensum potius [Col. 0087C] cum Augustino suspendisse crediderim quam sententiae de animarum creatione adhaesisse.» Hactenus vir doctissimus; cujus sententiae accessit Tillemontius t. XV, p. 857, not. 2. GALLAND. sicut nec est, sed sola [Col. 0087A] caro habet traducem peccati, sola et poenam meretur: injustum est enim ut hodie nata anima non ex massa Adae tam antiquum peccatum portet alienum: quin et rationabile est ut Deus, qui propria peccata dimittit, [Col. 0087C] Unum imputet. Sic edidit Henricus de Noris, ut est etiam in libris antiquis. Labbeus et Garnerius reposuerunt non imputet. Veterum librorum lectionem confirmat Augustinus epist. 157, ad Optatum, ubi referens haec verba Pelagii sic scribit: quia nulla ratione conceditur ut Deus, qui propria peccata dimittit, unum imputet alienum. BALUZ. non imputet alienum. »
10. Et iterum [Col. 0087C] Vix conjicere licet cujus alterius sermonis mentio fiat, nisi hoc nomine intelligatur alius Commentariorum locus: nam ex omnibus libris a Pelagio ante hoc tempus editis (editi sunt vero praeter Commentarios, quatuor aut quinque, Opus nimirum de Trinitate, epistola ad Paulinum, libellus Ad viduam, sive unus fuerit, sive duplex, liber Testimoniorum, et forte liber de Natura), vix ullius argumentum patitur, nisi per ineptum parergon, ejusmodi materiem [Col. 0087D] tractari. Hanc conjecturam juvat Augustinus (Lib. III de pecc. Merit.) , qui absolutis jam duobus libris de Mortalitate Adami per peccatum, deque Baptismo parvulorum et quorumdam hominum impeccantia, Marcellino scribit in libro tertio (Cap. 1) , se legisse post dies paucissimos Pelagii quaedam scripta, quae in Pauli Apostoli Epistolas expositiones brevissimas continerent, atque ibi comperisse quamdam eorum argumentationem qui negant parvulos originale peccatum gestare. Moxque refert haec verba: Hi autem qui contra traducem, etc., quae sex consequentibus capitibus confutat (Cap. 2-7) . Continuo tribus aliis citat ea quae tradit Mercator in alio sermone Pelagii contineri, ipsaque refellit, nulla alterius libri mentione facta (Cap. 8-10) . Nisi ergo mea me fallit opinio, Pelagius non uno tantum in loco exposuit argumenta oppugnantium traducem peccati, sed semel cap. 5, in quod prima pars objectionum conjecta fuerat; iterum cap. 7, in quod secunda neutra, [Col. 0088A] fateor, reperitur in codicibus vulgatis; quoniam, ut dixi, Cassiodorus utramque delevit, sed secundam ita, ut haec verba: Insaniunt qui ex Adam per traducem asserunt ad nos venire peccatum, non usque adeo oblitterata sint, quin ab indocto notario lecta descriptaque fuerint. [Col. 0088B] Non eo quidem inficias quin haec ipsa verba de quibus agitur reperiantur etiam apud Augustinum in secundo libro de peccatorum Meritis: unde posset aliquis conficere aliunde sumpta fuisse quam ex Commentariis, cum eos Augustinus ante finem impositum isti libro non legisset. Sed inde colligo fatendum e duobus alterum, vel ea scilicet quae Marcellinus Augustino discutienda transmisit magnam partem ex Commentariis Pelagii in Epistolas Pauli excerpta fuisse, saltem quatenus originale peccatum tangunt; vel vitiosam esse Mercatoris lectionem, itaque emendandam, et iterum jam sermone suo Pelagius; quasi diceret, hactenus alieno sermone, jam suo loqui Pelagium. Quamquam Augustinus non multum favet huic emendationi, qui aliena persona locutum semper Pelagium his in libris doceat. Augustinus (Ibid. cap. 33) : Qui autem dicunt: «Si peccato mors ista corporis accidisset, non utique post remissionem peccatorum, quam Redemptor nobis tribuit, moreremur. » Quaeret forte quispiam, cur non sua eadem verba Pelagii, apud Augustinum, quae apud Mercatorem, licet utrobique sit idem sensus: credo equidem a Mercatore exscripta fideliter Pelagii verba non admodum elegantia, quorum sententiam melioribus expresserit Augustinus: quo in loco dissimulare non possum quod saepe mihi venit in mentem, epistolam ad Demetriadem, aliosque consequentes libros, sensu quidem Pelagii, sed vel Anniani vel Juliani verbis esse compositos. In eam me opinionem adducunt veterum testimonia. Hieronymus enim Annianum scripsit (Epist. 23, inter August.) , copiosissime pastum fuisse, ut alienae blasphemiae verba tinnula subministraret. Et vero indoctam Pelagii eloquentiam irridens, non levem facit suspicionem emendicatae ab aliis Latinitatis. Duo, alloquitur Pelagium (Dialog. 3 advers. Pelag.) , capitula orationis et laudis soles cum tuis jurare discipulis, non esse tua, cum perspicue in eis styli tui splendor [Col. 0089B] eluceat, et tanta sit venustas eloquii, ut, testudineo incedens gradu, quae secreto doces mittisque venalia, publice non audeas profiteri. O te felicem! cujus, praeter discipulos, nemo conscribit libros, ut quidquid videris displicere, non tuum, sed alienum esse contendas! et quis ille tanti erit ingenii, ut leporem tui sermonis possit imitari? Et paulo post: Ah! nimium disertus esse coepisti, ut non dicam eloquens, postquam discipuli tui versi sunt in magistros. Atque hinc Beda ( In praef. Canticorum ) non dubitavit Juliano tribuere librum ad Demetriadem virginem Christi de Institutione Virginis, cujus et initium refert, et sparsos hinc inde errores repraesentat. Sed omnium clarissime Orosius (In Apolog. cap. 20) : Nam etiam in epistola tua illa lucubratissima, Pelagium alloquitur, haec ipsa intelligere vix potuimus: ista, inquam, ad Demetriadem puellam, ut audio, sacram et sanctam, homo verecundissimus scribere non erubuisti, docens, ut credo, reverentiam castitatis, [Col. 0089C] sub stropha Joseph luxuriantis dominae suae, ubi dixisti: «Contempta frequenter domina, propiores adolescenti tendit insidias, secretum ac sine testibus manu impudens apprehendit,» inopportunam historiam obscoenissimo sermone contexens; quamquam hoc, quod neque apte, neque decore dicitur, tibi imputare non debeamus, cui neque natales dederunt, ut honestioribus studiis erudireris, neque naturaliter provenit ut saperes; sed illis dictatoribus tuis, qui miserum sensum miserrimo sermone conscribunt, et te legendum cachinnis, quasi titulum confessionis, exponunt. Sed ut deficerent testimonia haec tam manifesta, ratio tamen experientiaque id demonstraret. Nam primum, nihil fere infantius Commentariis in Paulum, nihil disertius epistola ad Demetriadem. Deinde alia saepe in Commentariis lectio Scripturae est, alia in epistola, quam qui conscripsit torquet saepe, et componit verba Apostoli. Postea horrent Commentarii nonnumquam soloecismis, purior in epistola, [Col. 0089D] ut illis temporibus, Latinitas. Denique Commentarios homo ingeniosus quidem, sed barbarus scripsit; epistolam non tantum disertus orator, sed etiam eloquens: ut merito dictus sit Pelagius hominum mendacissimus. Nam et nomine mentitus est, cum se ex Scoto Latinum fecit; et vitae instituto, cum esset quasi monachus; et persona, quam pro temporibus diversam induit; et verbis, quibus ambiguis solebat uti; et librorum titulo, quem, ut ait Orosius, alienum apposuit.
1. [Col. 0089D] Mercatori consentit Augustinus scribens ad Optatum (Epist. 190) . Locus, licet paulo prolixior, visus est tamen totus, non sine operae pretio, exscribendus, cum multum fidei lucisque possit huc afferre: Haeresis novae vel auctores, vel certe acerrimi notissimique suasores, cum Pelagius et Coelestius exstitissent, conciliorum episcopalium vigilantia in adjutorio Salvatoris, qui suam tuetur Ecclesiam, etiam a duobus venerabilibus antistitibus apostolicae sedis, papa Zosimo et papa Innocentio, nisi correcti etiam egerint poenitentiam, [Col. 0090A] toto Christiano orbe damnati sunt. De quibus exempla recentium scripturarum, sive quae specialiter ad Afros, sive quae universaliter ad omnes episcopos, de memorata sede manarunt, ne forte ad vestram sanctitatem nondum pervenerint, vobis curavimus mitti ab eis fratribus, quibus et has litteras, ut tuae venerationi dirigerent, dedimus. [Col. 0090B] Hi autem non ideo sunt haeretici, quia dicunt, animas originem de illa prima peccatrice non ducere, quod vel aliqua fortasse ratione vera dici potest, vel sine fidei labe nesciri; sed hinc conantur efficere, unde omnino apertissimi haeretici judicantur, animas parvulorum nihil mali ex Adam trahere, quod sit lavacro regenerationis expiandum. Nam Pelagii argumentatio de hac re, quae inter alia ejus damnabilia, etiam litteris apostolicae sedis adjuncta est, ita se habet: «Si anima, inquit, ex traduce non est, sed sola caro habet tantum traducem peccati, sola ergo poenam meretur: injustum est enim, ut hodie nata anima, non ex massa Adae, tam antiquum peccatum portet alienum, quia nulla ratione conceditur, ut Deus, qui propria peccata dimittit, unum imputet alienum.» Si ergo ita potes animarum asserere sine ulla propagatione novitatem, etc. Nam ut jam verbis utar, quae in ipsa epistola beatissimi antistitis Zosimi leguntur: «Fidelis Dominus in verbis suis, ejusque baptismus re ac verbis, id est, opere, confessione et remissione [Col. 0090C] vera peccatorum, in omni sexu, aetate, conditione generis humani eamdem plenitudinem tenet; nullus enim, nisi qui peccati servus est, liber efficitur; nec redemptus dici potest, nisi qui vere per peccatum fuerit ante captivus, sicut scriptum est: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Per ipsum enim renascimur spiritaliter, per ipsum crucifigimur mundo; ipsius morte mortis ab Adam omnibus nobis introductae atque transmissae universae animae, illud propagatione contractum chirographum rumpitur, in quo nullus omnino natorum antequam per baptismum liberetur, non tenetur obnoxius.» In his enim verbis apostolicae sedis tam antiqua atque fundata certa et clara est catholica fides, ut nefas sit de illa dubitare Christiano. Ex his vero, sive quae nunc ex Augustino, sive quae in textu ex Mercatore allata sunt, discuntur ista non mediocriter utilia ad historiam Pelagianam: 1 o Dubitasse Augustinum, nec immerito, an Pelagius et Coelestius haeresis sibi cognominis auctores forent, [Col. 0090D] an defensores tantum, licet notissimi atque acerrimi; 2 o haereticos istos idcirco quaestionem movisse de origine animarum, quoniam ex eo quod anima non foret ex traduce, sed caro sola, videbantur sibi concludere nullam esse peccati originalis traducem; 3 o ipsos a duobus sedis apostolicae antistitibus damnatos orbe toto, quod cum de nullo alio judicio asserat Augustinus, tanta universalitate damnationis significat supremam auctoritatem sedis apostolicae; 4 o epistolam Zosimi ad universos orbis episcopos in causa Pelagianorum prolixam admodum fuisse, et in primis didacticam, ut quae haereticorum argumentationes dogmatisque catholici rationes contineret; 5 o verba de quibus fuit huc usque sermo, velut ex Pelagii commentariis excerpta, adduci a Zosimo, Augustino, Mercatore, et Praedestinati auctore scribentibus eo tempore quo adhuc viveret Pelagius, Coelestiusque turbaret. Tractatoriam scribi malebat eruditissimus Labbeus, [Col. 0091A] neque multum repugnarem, propter formam didacticam qua Mercator, immo et Augustinus, epistolam dixit a Zosimo scriptam, nisi ea me ratio in contrarium impelleret, quod tractatoriae epistolae in nullo usquam loco non mendoso mentio fiat a veteribus, fiat vero frequenter tractoriae. Non abnuo quin epistola Zosimi alia ratione dicta sit tractoria, quam qua solet accipi nomen istud, vel in Codice ( Tit. de Tractoriis et Stativis ), ubi diploma publicae evectionis, ipsaque evectio annonaria, et epistolae dimissoriae ac testimoniales militum, tractoriae nominantur; vel in jure ecclesiastico ubi tractoria dicitur, qua episcopi ad synodum evocabantur a primate: fuit enim, tota quanta erat, et decretalis de dogmate, et denuntiatoria sententiae in Pelagium et Coelestium latae. Quod utrumque genus olim appellatum fuisse tractoriae nomine, certis veterum testimoniis facile approbatur (Apud August. epist. 217, conc. Afric. I, et aliis in locis passim) . Nam quod decretalis epistola dicta sit tractoria, [Col. 0091B] apertum est, quod afferri solet ex concilio Teleptensi, in quo cum ageretur de epistola Siricii papae, episcopi dixerunt: Recitentur litterae venerabilis memoriae Siricii, ut noverimus quid earum textus contineat; cumque traderentur, Privatus notarius dixit, exemplum tractoriae Siricii episcopi urbis Romae, etc. (Tom. II Conc. gen. editionis Labbeanae, pag. 1577) . Hae porro litterae quas Patres legi jusserunt, neque erant evocatoriae episcoporum ad synodum; neque denuntiabant sententiam in reum dictam; neque clericorum dimissoriae erant aut commendatitiae; sed continebant statuta novem sedis apostolicae, ex concilio Romano ad episcopos Africae olim missa. Jam vero quod denuntiatoria eodem tractoriae nomine vocata sit, duo Augustini testimonia per se satis manifesta ostendunt. Refert enim sententiam a Maximianistis in Primianum latam his verbis (Concion. 2 in Psal. XXXVI) : Conducibile existimavimus omnes sanctos consacerdotes, et omnes clericos, et omnes populos, [Col. 0091C] qui se Christianos meminerint, hac nostra tractoria commoneri, ut omnes ejus communionem, utpote damnati, diligenti cura horreant. Ipse enim de suo interitu rationem reddet, qui hoc nostrum decretum non audiendo tentaverit violare. Placuit sane nobis et Spiritui sancto, quod tempus tardis ad poenitendum reservetur sub eo, ut qui consacerdotum, vel clericorum suae salutis immemores a die damnationis supradicti Primiani, id est, a die 8 kal. Jan. sin minus a Primiani damnati communione recesserint, tali sententia constringantur, etc. Scribens autem ad episcopos Donatistas, sic ait (Epist. 43) : Quid si hoc non fecerint, ibi etiam eorum pravitas et perversitas innotescet, missaque tractoria super eorum nomine per totum orbem terrarum, quacumque jam Christi Ecclesia dilatata est, ab omnibus Ecclesiis eorum communio praecidetur, ne aliquis error in cathedra Ecclesiae Carthaginis oriatur. Non ignoro, in utroque loco impressos codices [Col. 0091D] pro tractoria habere tractatoriam: quae causa impulit Franciscum Bernardinum Ferrarium, ut in suo de antiquis ecclesiasticis epistolis opere, libri secundi caput secundum inscriberet de Tractatoriis, duoque faceret ipsarum genera: unum excusatoriarum, quibus, qui per tractoriam vocatus esset ad synodum a primate, apud eum aut valetudinis aut alterius impedimenti excusatione uteretur; alterum denuntiatoriarum, quibus admonerentur aliae Ecclesiae de sententia in aliquem in ecclesiastico judicio lata. Ferrario consensit eruditissimus Labbeus (Tom. II Conc. gen. pag. 1517 et 1577) , eaque de causa, cum in concilio Teleptensi, tum maxime in Commonitorio Mercatoris, tractatoriam voluit scribi, potius quam tractoriam, contra testimonium fidemque manuscriptorum omnium codicum. Poterat uterque non difficili negotio, ut erant [Col. 0092A] ambo apprime docti, in veram sententiam reduci, quoad utrumque epistolarum genus; et quoad excusatorias quidem, partim a can. 76 Ecclesiae Africanae, partim a capitulo 20 libri VII Capitul. Caroli Magni; nam utrobique imperatur, ut ipsimet tractoriae excusatio subscribatur. Sic Africanus canon: Placuit ut quotiescumque concilium congregandum est, episcopi qui neque aetate, neque aegritudine, neque alia graviori necessitate impediuntur, competenter occurrant, et primatibus suarum quarumque provinciarum intimetur, et de universis episcopis vel duae vel tres turmae fiant, ac de singulis turmis vicissim, quotquot electi fuerint, ad diem concilii instantissime occurrant; quod si non potuerint occurrere, excusationes suas in tractoria conscribant, vel si post adventum tractoriae aliquae necessitates repente forsitan ortae fuerint, nisi rationem impedimenti apud suum primatem reddiderint, Ecclesiae suae communione debere esse contentos. Haec verba: Excusationes suas in tractoria conscribant, vel si post adventum tractoriae, praetermisit [Col. 0092B] interpres Graecus, sed abunde restituit, aut explicuit potius caput 20 citatum. Haec enim continet: Placuit ut quotiescumque concilium congregandum est, episcopi et presbyteri, qui neque aetate, neque aegritudine, aut alia graviori necessitate impediuntur, competenter occurrant; quod si occurrere non potuerint, excusationes suas in tractoria conscribant. Poterat etiam, quoad denuntiatorias litteras uterque sua opinione dimoveri; et Labbeus quidem ab utroque manuscripto Mercatoris codice, Vaticano et Bellovacensi; Ferrarius vero ab ambobus apud Augustinum testimoniis in causa Donatistarum antea relatis, quae in codicibus mss. melioris notae ( Cod. Theod. de Tractoriis et Stativis ), tractatoriam non habent, sed tractoriam, quod notavit Jacobus Gothofredus. Sed priusquam discedo ab hoc argumento, monendum puto lectorem: 1 o Tractoriam non a trahendo, quod opinatus Ferrarius, sed a tractu viae [Col. 0092C] publicae, qua pergebant, qui diploma publicae evectionis haberent, dictam fuisse; et certe cum vox tractoriae a foro ad ecclesiam transierit, qua tandem ratione imperatorum litterae, vel dimissoriae, vel testimoniales militum, ea ratione vocari possent tractoriae? 2 o Temporibus Hincmari Remensis tractoriarum nomine appellatas fuisse ipsas quoque procurationes quae ab episcopis darentur presbyteris, ad suas vices agendas in synodo, si quando ipsi per se adesse non possent (Vide inter formulas antiquas conjectas in finem II tom. Conc. Gall. undecimam et duodecimam, p. 651 et 654) . 3 o Eodem nomine nuncupatam aliquando etiam epistolam qua episcopus ad synodum vocatus, cum adesse non valeret, suam synodo sententiam scripto dicebat: istiusmodi est tractoria Prudentii Tricassini, qui ordinationi Aeneae Parisiensis episcopi interesse non potuit. 4 o Denique scripsisse Gothofredum loco prius citato, ubi Ferrarium arguere voluit, episcopos, cum tractoriis [Col. 0092D] ad synodum evocarentur, fuisse quidem a fidelibus Christiana charitate acceptos in via; sed id tractoriis neque praeceptum, neque comprehensum, immo nec id ex ullo adhuc loco satis probari. Non viderat certe librum Diurnum Romanum, in quo continentur formulae duarum tractoriarum, quarum altera misso ad negotia ecclesiastica, altera redeuntibus ab Urbe in patriam, a summis pontificibus soleret dari: ex his enim colligere ipsi licuisset non improbabiliter quid de vocatis ad synodum sentire debuisset. Ipsas porro formulas, quia nondum, quod sciam, viderunt lucem, exscribendas putavi ex manuscripto codice octingentorum, ut conjectura est, annorum. Ecclesiasticae causae non recipit utilitas tarditatem: [Col. 0093A] ideoque apud excellentissimum filium nostrum regem notarrum sanctae nostrae Ecclesiae destinavimus. Exhortamur ut ei caballos, cum quibus ad vicinam civitatem facile possit occurrere, charitas vestra sine mora faciat procurare, quatenus actio quae ei injuncta est cum divino favore vestroque solatio celeriter mereatur effectum. Praesentium latores, pro sua devotione liminibus beatorum principum apostolorum praesentati, petierunt ut a nobis relaxati valeant ad propria remeare; [Col. 0093B] ideoque praecipimus, quatenus sine impedimento solatium eis ac consultum impertientes, eos absolvere debeatis, videlicet ut ex vestra subventione refecti, sospites valeant et insontes ad propria repedare. Ad eorum vero sustentationem itineris adjumentum atque viros impendite, vicissitudinem vobis a remuneratore omnium bonorum Deo impertiendam absque dubio praestolantes. Nunc primum accedit ad Julianum, quem postea vehementer insectaturus est. Nos de vita et moribus gestisque improbi haeretici non ingratum eruditis lectoribus caput scripsimus in dissertatione de Auctoribus et Defensoribus haeresis Pelagianae (Dissert. 2, append. 2) . Locus non sine aliqua utilitate consuli potest: sed id in antecessum notare proderit ex Mercatore (Lib. Subnot. cap. 6, n. 9) . Julianus epistolam ad sedem apostolicam illo tempore ausus est mittere, quando conventus detrectavit cum universa Ecclesia per totum orbem Pelagium Coelestiumque damnare (Dissert. 6 cap. 46) . In ea nomine octodecim episcoporum causas reddebat negatae subscriptionis; eas vero reddidit quas solent qui Ecclesiae auctoritatem non verentur: nimirum, [Col. 0093D] quod homines de quibus damnata dogmata jactarentur, falso sibi objecta libellis propriis damnavissent; quod absentes et inauditi immeritam sententiam pertulissent; quod ne ipsi quidem accusatores adfuissent judicio, nec reis datus fuisset locus causae adversus accusatores defendendae; quod summus pontifex studio partium, et per subreptionem causam judicasset; quod cum subscriptio facta rationem habeat vel testimonii vel judicii contra reum, conscientia propter timorem Dei episcopis non permittat contra inauditos sive testimonium dicere, sive judicium exercere; denique quod nefas sit temere judicare de hominibus qui se catholicos dicunt, jubente praesertim charitate, ut in dubiis de unoquoque meliora sentiantur, et Apostolo episcopis judicandi regulam sanciente, cum ait: Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus aut tribus testibus (I Timoth. V, 19) . Vide epistolam ipsam a nobis primum editam, in qua haeretico spiritu Julianus [Col. 0094A] petit, vel causam non urgeri, quod vocat non concitari scandalum, et pacem Ecclesiae turbari; vel dari audientiam plenariae synodi (Dissert. 6, de Libellis editis a defensoribus haeresis Pelagianae) . Constans fuit Ecclesiae consuetudo, ex quo asserta est in libertatem a christianis imperatoribus, ut partim ad exstirpandas haereses, si quando pertinacius durarent, partim ad coercendos sive auctores sive patronos haerese ῶ n, cum partes facerent, utraque potestas a Deo ordinata, ecclesiastica nimirum et imperialis, conspiraret. Marius porro cum scribat hos episcopos tum legibus, tum statutis depositos atque deturbatos ex omni Italia, manifeste ostendit se loqui de una Zosimi tractoria, unaque aut altera Honorii sanctione. His utriusque potestatis viribus conjunctis instructus Bonifacius Zosimi successor, eos qui obstinate [Col. 0094C] vel sequerentur vel foverent haereticos, exauctoravit atque Italia expulit. Unde Prosper (Lib. cont. Coll. cap. 41) : Tunc istorum machinae fractae sunt, tunc in superbiae sociis ac principibus corruerunt (Semipelagiani), quando sanctae memoriae papa Bonifacius piissimorum imperatorum devotione gaudebat, et contra inimicos gratiae Dei, non solum apostolicis, sed etiam regiis utebatur edictis. Monent me Prosperi verba ut, quod spero non futurum lectori ingratum, breviter recenseam quae ab imperatoribus constituta sunt adversus Pelagianam haeresim, ex quo tempore nasci visa est, ad illud usque quo credi potuit vel exstincta penitus vel prostrata, post concilium Ephesinum, quando Ecclesiae pax reddita est. Primam constitutionem dedit Honorius ad Palladium PF. P. Ravennae pridie kal. Maias, Honorio XII et Theodosio VIII AA. CC., de pellendis ex Urbe exsecrandi dogmatis capitibus, Pelagio et Coelestio, deque sequacibus per quemcumque pertrahendis ad [Col. 0094D] competentem judicem, ac post legitimam probationem inexorati exsilii deportatione damnandis. Secundam direxit idem Honorius ad Aurelium Carthaginensem episcopum, Ravennae V id. Junias, Monaxio et Plinta coss., de exigenda ab omnibus episcopis, quam nonnulli pertinaciter recusabant, subscriptione damnationi Pelagii et Coelestii jamdudum factae, deque obstinatis episcopatus amissione mulctandis, et sua singulis sede, interdicta in perpetuum communione, privandis. Tertia est Constantii imperatoris ad Volusianum PF. U. de pellendo Urbe Coelestio, de cujus tempore et loco non levis controversia est. Quarta Valentiniani Caesaris Amacio PF. G., Aquileiae VII id. Jul., Theodosio augusto XI e Valentiniano caesare coss., de conveniendis per Patroclum Arelatensem diversis episcopis nefarium Pelagiani et Coelestiani dogmatis errorem sequentibus, qui nisi intra viginti dies, intra quos deliberandi facultas [Col. 0095A] tribueretur, errata correxissent, Gallicanis regionibus expellerentur, amissis sedibus, in quas alii fideliores subrogarentur. Quinta Theodosii post acceptum a Mercatore Commonitorium, de qua dictum est ad titulum Commonitorii. Porro has omnes frustra quaeras in Codice Theodosiano, sive quem breviavit Annianus, sive quem mirum in modum sex tomis amplificavit Gothofredus. Sed de his iterum sua futura est propria dissertatio (Dissert. 4, de Constitutionibus principum in causa Pelagiana) . Mercator de una, ut dixi, Zosimi tractoria sermonem [Col. 0095B] facit, vel etiam de Innocentii decreto, cujus promulgatio quaedam fuit ista tractoria, ut patet ex Gennadio (Lib. de Script. cap. 43) . Mirum tamen spatio novemdecim annorum, quo Pelagiana haeresis visa est habere aliquid virium, plures viginti quatuor habitas synodos, de quibus erit singularis dissertatio (Dissert. 3, de Synodis habitis in causa Pelagiana temporibus S. Augustini) . In antecessum visa est apponenda hoc in loco suis temporibus distincta synodorum synopsis. 1 o Synodus I Carthagine in causa Coelestii ( Ann. 412). 2 o Conventus Hierosolymitanus sub Joanne episcopo ( Ann. 415, die 30 Julii ). 3 o Synodus Diospolitana ( Eod. an mense Decemb. ). 4 o Synodus II Carthaginensis ( Ann. 416, mense Sept. ). 5 o Synodus Milevitana ( Eod. an., mense Octob. ). 6 o Synodus V episcoporum Carthagine ( Eod. an., mense Novemb. ). [Col. 0095C] 7 o Synodus Romana prima sub Innocentio ( Ann. 417). 8 o Synodus Constantinopolitana prima sub Attico ( Ann. 417, sub fin. ). 9 o Antiochena sub Theodoto ( Eod. tempore ). 10 o Synodus Romana secunda sub Zosimo ( Eodem anno ). 11 o Synodus tertia Carthaginensis ( Eodem anno ). 12 o Africana universalis ( Ann. 418, kal. Maiis ). 13 o Romana III sub Zosimo ( Eodem ann. mens. Julio ). 14 o Africana II universalis ( Eod. ann., die 17 Julii ). 15 o Africana III universalis ( Eodem ann. mens. Aug. ). 16 o Africana IV universalis ( Ann. 419). 17 o Synodus in Cilicia adversus Julianum ( Ann. 423). 18 o Synodus Romana IV sub Coelestino ( Ann. 424). 19 o Synodus Constantinopolitana II in causa episcoporum ex Italia ejectorum propter haeresim Pelagianam ( Ann. 425). 20 o Africana V universalis in causa Leporii ( Eod. anno ). 21 o Gallicana sub Honorato ( Ann. 427). 22 o Anglicana Verolamii ( Ann. 429). 23 o Romana V sub Coelestino ( Ann. 430). 24 o Ephesina generalis ( Ann. 431). Possidius (In Vita S. August. cap. 18) : Illi tantae sedis apostolicae (Innocentius et Zosimus SS. PP.) suis diversis temporibus eosdem (Pelagianos) notantes, atque a membris Ecclesiae praecidentes, datis litteris ad Africanas atque Orientis et Occidentis Ecclesias, eos anathematizandos et devitandos ab omnibus catholicis censuerunt; et hoc tale de illis Ecclesiae Dei catholicae prolatum judicium, etiam piissimus imperator Honorius audiens ac sequens, suis eos legibus damnatos inter haereticos haberi debere constituit. Unde nonnulli ex eis ad sanctae matris Ecclesiae gremium, unde resilierant, redierunt, et adhuc alii redeunt, innotescente et praevalescente adversus illum detestabilem errorem rectae fidei veritate. Observa Possidium, Calamensem episcopum et S. Augustini familiarem, non minimam fuisse partem conciliorum Africanorum, et ab eo tamen tribui sedis apostolicae pontificibus damnationem Pelagianorum, [Col. 0096A] dicique imperatorem secutum fuisse pontificum judicium, quod Ecclesiae Dei catholicae judicium vocat.
[Col. 0096A] 2. Praedicti sane Coelestius et Pelagius, [Col. 0096A] Orditur historiam damnati a S. Innocentio Pelagii, narraturus continuo quid cum eodem haeretico Patres Diospolitani egerint: ubique vero consentanea scribit Augustino, quod nemo per se non facile intelliget, cum vulgata sit utraque pars historiae. non tunc primo a sanctae memoriae Zosimo videntur esse damnati, sed ab ejus decessore sanctae recordationis Innocentio, a quo et [Col. 0096A] Hinc primum discimus a quo fuerit ordinatus Julianus. Gessisse episcopatum Augustinus, Prosper, Gennadius, Beda, et qui non alii tradiderant; sed de [Col. 0096B] ordinatore siluerant omnino, immo et de sede pugnare visi sunt. Utrumque docet manifeste Mercator ( Consule dissert. de Vita et Moribus Juliani; consule item notas ad praef. Mercatoris in symb. Theodori ). Julianus fuerat ordinatus, quique post illorum damnationem, [Col. 0096B] De anno quo S. Innocentius excessit e vivis, nullam quaestionem movent chronologi. Constat enim fuisse superstitem VI kal. Feb., cum responderet duabus synodis, Carthaginensi ac Milevitanae, et quinque episcopis a quibus litteras acceperat, post consulatum Theodosii VII et Junii Quarti Palladii V. C., ut habent Corbeiensia exemplaria; sive Honorio XI et Constantio II coss., ut est in quibusdam impressis. Constat etiam Innocentium non fuisse superstitem VIII kal Octob. ejusdem anni, quo tempore Zosimus successor secundam epistolam scribebat ad Africanos episcopos. Sed non perinde apertum est, quo mense et die obierit, cum dissentiant auctores. Certa nihilominus temporis nota opus est ad historiam [Col. 0096C] Zosimi texendam: quare conandum est aliquid, qua rationibus, qua conjecturis, constituere. Sedere coepisse Zosimum ante pascha ann. 417, concluditur ex his Paschasini Lylibaetani verbis ad S. Leonem ( Inter epist. S. Leonis 63): Non ergo una dies longius posita terreat, ne cum hoc evitamus, incurramus errorem, sicut tempore recordationis domini mei praedecessoris vestri Zosimi, consulatu Honorii Augusti XI et Constantii II. Tunc enim cum declinaretur, ne X kal. Maii Pascha teneretur, celebratum est VIII kal. Aprilis, id est, pro embolismo communis annus tentus, et error gravissimus est ortus: in tantum, ut ministerio certo, quod dono sancti Spiritus ministratur, haec veritas probaretur. Quandoquidem igitur ann. 417 Pascha vitio celebratum est die 25 Martii, cum tamen deberet die 22 Aprilis, cumque hoc vitium contigerit tempore Zosimi, ut tradit Paschasinus, Zosimus certe sedere coepit ante diem 25 Martii, atque ita Innocentius, non die 28 Julii, ut Baronio visum est, et a multis [Col. 0096D] creditum, sed die 12 Martii mortem obiit, quemadmodum habent Beda, Ado, vetus Martyrologium Romanum, etc. Quid quod reperitur epistola Zosimi de privilegiis Ecclesiae Arelatensis data XI kal. April. Honorio XI et Constantio II CC., quae certe supposititia non est, ut constat, cum ex Baronio, qui eam inserit Annalibus, confirmatque auctoritate Gregorii Magni; tum ex Sirmondo, qui eamdem contulit in I tom. Conciliorum Galliae, addita nota temporis, quae forte tamquam incommoda praetermissa est a Baronio? Zosimus ergo dici debet sedisse ante diem 24 Martii. Sed qua die, magna et difficilis quaestio est: nam primum Anastasius scriptum reliquit vacasse sedem Innocentii diebus 22; qui potuit igitur Zosimus sedere ante diem 24 Martii, si Innocentius obierit die 12? Deinde tradit Prosper Zosimi pontificatum fuisse [Col. 0097A] anni unius, mensium 9 et dierum vel 8, vel 9, ut habent variantes codices. Hunc ergo incoepisse oportet die 27 Martii, siquidem Zosimus, quod apud omnes in confesso est, obiit die 26 Decembris. Postea docet Mercator Julianum a damnatione Pelagianorum per Innocentium perseverasse, usque ad ipsius obitum, in sincera fide, et in damnatoris communione. Quam egregia vero laus perseverantiae, non recessisse a fide per dies 43 aut 44! neque enim plures effluxerint a condemnatione facta III kal. Feb. ad diem 12 Martii, quando obiit Innocentius. [Col. 0097B] Postremo omnes Zosimi epistolae, quae pertinent ad ann. 417, si unam excipias de privilegiis Ecclesiae Arelatensis, et primam in causa Coelestii, datae reperiuntur mense Septembri: unde quispiam forte suspicetur tam actuosum pontificem non diu ante hoc tempus apostolicam sedem tenuisse. Ut aperiam quid conjiciam super ea re tam obscura tamque implexa, credo primum, ex epistolis Zosimi nihil fere ullius momenti ad praesens negotium colligi posse, quandoquidem plurimas et omnium celeberrimam tractoriam periisse constat; et quae nunc habentur, in solis Galliis cum majori ex parte collectae sint ex Arelatensis Ecclesiae archivo, cum aliis manuscriptis conferri non possunt, ut deprehendatur peccatum, si quod sit in temporis nota. Opinor deinde non plus habere roboris argumentum ex Mercatore acceptum. Nam licet tres Innocentii litterae de Pelagio et Coelestio in Africam missae sint sub finem Innocentii, nihil tamen obstat [Col. 0097C] quominus concilium in quo summus pontifex adversus utrumque haereticum judicium instituit et sententiam tulit, tribus ante mensibus exactum dicatur, cum ad sedem apostolicam ab Africanis litterae sub finem Octobris venerint, atque ita per quinque fere menses Julianus, invitus licet, continere se potuerit, nec clausum sinu venenum evomere. Immo, ex his ipsis Innocentii litteris puto assertionis nostrae de tempore quo sanctus pontifex obiit confirmandae rationem assumi posse. Cum enim Gennadius doceat ab Innocentio ad universalem Ecclesiam contra Pelagianos scriptum fuisse decretum, quod successor promulgaverit; concludo non diu superfuisse Innocentium post datas in Africam litteras, sed morte subsecuta impeditum ne decretum ad alias Orientis et Occidentis Ecclesias mitteret: et vero superfuisset profecto satis temporis ad id praestandum, sin minus obiisset IV non. Mart., ut habent antiqua martyrologia, sed V kal. Augusti, quod placet Baronio. [Col. 0097D] Quin et sentio, si quando Prosper et Anastasius sibi mutuo contradicant, potiorem fidem deberi Prospero, qui de rebus scripserit, non sui tantum temporis, sed quas haberet positas ante oculos, eosque admodum curiosos, quam Anastasio, qui plus quatuor saeculis absens, quae scriptis mandavit, nec diligentissime, nec probatissimis ex auctoribus descripserit. Quam ergo eruditi solent, et ipse praesertim Baronius ubique passim, derogare fidem Anastasio, hanc ego abnuendam puto hac in parte, qua Prospero de tempore vacantis post Innocentii obitum sedis Romanae pugnat. Immo satis mirari non possum quam ob causam docti quique tam facile homini hoc in negotio assenserint, quem nulla fere in vita pontificum falsi non accusent. [Col. 0098A] Standum igitur reor sententiae Prosperi tribuentis pontificatui Zosimi annum unum et menses novem; sed in dierum numerum oportet irrepsisse errorem, alioquin dicendus foret Zosimus die 27 Mart. pontifex factus, quod Paschasini ipsiusque Zosimi testimonio refellitur. Quare suspicor injuria notariorum omissam decadis notam, et IX positum pro XIX, hac enim facta numerorum emendatione, omnia facile constabunt alioqui penitus ἀσύστατα. Nam primo Zosimus sedere coepisse invenietur die 17 Martii; deinde non arguetur falsi nota temporis affixa epistolae de privilegiis [Col. 0098B] Arelatensis Ecclesiae; tertio constans erit dies obitus Innocentii, propter cujus demonstrationem tota haec disputatio instituta est; denique popularis opinio refelletur, facta quam merentur Bedae, Adoni et antiquis Martyrologiis fide, a quibus memoria S. Innocentii ad diem 12 Mart. celebratur.
[Col. 0098A] 3. Ut autem a sanctae recordationis Innocentio damnarentur, talis exstitit causa. [Col. 0098C] Consule dissertationem de Vita et Moribus Pelagii (Dissert. 2 de Auctoribus, etc.) , ubi ostendimus ipsum Roma egressum, vel ante obsidionem, cum maxima esset in Urbe trepidatio, vel post solutam obsidionem, sed ante utramque vastationem. Roma vero in Siciliam venisse; inde post triennium Hipponem, atque Carthaginem, quo tempore parabatur collatio catholicorum cum Donatistis; Carthagine denique properasse in Palaestinam, ut docet Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. cap. 22) . Post Romanae urbis vastationem, in Palaestina degebat Pelagius. Inventi sunt a quibusdam [Col. 0098C] Erote et Lazaro Gallicanis episcopis, illo Arelatensi, ut antea diximus, isto Aquensi; de quibus opiniones veterum tam variae sunt, ut vix ac ne vix quidem dignosci possit veritas, sive id artibus Pelagianorum factum sit, sive ipsa causae perplexitate.—Erote [Col. 0098D] et Lazaro episcopis secundae Narbonensis. Vide illustrissimum virum Petrum de Marca in dissertatione de Veteribus Collectionibus conciliorum p. 361. BALUZ. studiosis episcopis [Col. 0098D] De scriptis a Pelagio ita Gennadius (Lib. de Script. cap. 42) : Pelagius antequam haereticus proderetur, scripsit studiosis tres necessarios de fide Trinitatis libros, et pro actuali conversatione Eulogiarum ex divinis Scripturis librum unum capitulorum indiciis in morem S. Cypriani praesignatum. Postquam haereticus praedicatus est, scripsit haeresi suae faventia. Haec non sunt omni ex parte vera, nam plura scripsit antequam proderetur haereticus, eaque haeresi faventia: scripsit enim praeter Opus de Trinitate et Eulogias, libros Expositionum in Epistolas Pauli, duos libros Ad Viduam, et epistolam ad Paulinum; [Col. 0099A] siquidem proditus non fuit haereticus, nisi post vastationem Urbis, antequam ista edidit. Quin immo Hieronymus (Dial. 1 adversus Pelag.) non pauca ex libro Eulogiarum adducit, quibus aperte haeresis continetur. Augustinus etiam (Lib. de Gest. Pal. cap. 3, 4, 5, 46.) ex iisdem Eulogiis librisque Ad Viduam decerpta esse testatur, quae Gallicani [Col. 0099B] episcopi damnanda obtulerunt Diospoli (Vide dissert. 2 de Primis Auctoribus, etc.) .
[Col. 0100A] 4. Adhuc etiam Hierosolymis constitutus Pelagius [Col. 0099B] Diospolitanam intelligit quatuordecim episcoporum, [Col. 0099C] quos recenset Augustinus (Lib. I in Jul. cap. 5 et 7) . Habita est Liddae, quae est Diospolis, mense Decembri, ann. 415, ut demonstrat epistola Luciani presbyteri ( De inventione reliquiarum S. Stephani ). In ea, praesidente Eulogio Caesariensi, lectus est libellus Erotis et Lazari episcoporum absentium, quo Pelagius accusabatur; sed versipellis haereticus sic illusit per infidum interpretem, Patribus Latini sermonis non satis scientibus, ut ipse quidem sibi absolutionem suffuratus sit: impia vero dogmata, sive sua, sive Coelestii, anathematizare coactus fuerit, Hanc synodum qui confundunt cum conventu Hierosolymitano presbyterorum habito a Joanne episcopo, die 30 Julii ejusdem anni, nae illi oscitanter legerunt librum Augustini de gestis Palaestinis, et apologiam Orosii: nam Augustinus Orosium testatur non interfuisse synodo, Orosius affirmat magnam se partem fuisse conventus. Non erudite igitur Jansenius Iprensis (Lib. I de Haer. Pelag.) arripit hinc occasionem carpendae [Col. 0099D] apologiae Orosii, ac si ab aliquo rerum hujus temporis ignaro conscripta sit; sed ipsius accusationem, simulque Vastelli exceptiones non aptissimas, nec satis firmam Joannis Hierosolymitani defensionem suo loco diluimus (Dissert. 3 de Synodis, etc.) .
5. Sed postmodum evidenter deprehensus, [Col. 0099D] Gallicanis procul dubio episcopis, Erote et Lazaro, qui cum solo antea libello accusassent Pelagium in synodo Diospolitana (nec enim interesse licuit propter alterius aegritudinem) eumque Patribus illusisse intellexissent, per se postea institerunt [Col. 0100A] apud Theodotum Antiochiae episcopum, ut Diospolitanum judicium de persona Pelagii retractaretur (Aug. lib. de Gest. Palaest. cap. 1) . Certe duo illi episcopi tunc adhuc versabantur in Oriente, cum Orosius in Africam rediret ann. 416. Hinc enim per ipsum litteras dederunt ad Patres Africanos, quarum mentio aperta fit in synodica concilii Carthaginensis [Col. 0100B] ad S. Innocentium. Cum ex more ad Carthaginensem Ecclesiam veniremus, atque ex diversis causis congregata ex nobis synodus haberetur, compresbyter noster Orosius nobis litteras sanctorum fratrum et consacerdotum nostrorum dedit, Erotis et Lazari, quarum formam his constituimus esse subdendam: his ergo lectis Pelagium et Coelestium auctores nefarii prorsus et ab omnibus nobis anathematizandi erroris advertimus (Epist. 26 inter Epist. Innocentii nostro tom. XX) . Fit etiam mentio in synodica concilii Milevitani. Pelagius, sicut a quibusdam fratribus nostris missae loquuntur epistolae, Hierosolymis constitutus nonnullos fallere asseritur (Ibid. epist. 27) Immo adhuc ibidem morabantur anno sequente, cum scriberet Zosimus ad Africanos: Ad litteras Erotis et Lazari priori relatione destinata, equidem hoc fervore fidei praefestinatum esse promptissimum est (Epist. 1 ad Africanos) . Et in alia epistola (Epist. 2 ad eosdem) : Grave fuit Lazaro et Eroti litterarum suarum pedissequos [Col. 0100C] esse. An nesciebant dilectionem vestram ad sedem apostolicam relaturam? huc calumniae compendio navigassent. Ubi de episcopatu abdicando agitur, maria terrasque lustrant, nec ulla suffragia praetermittunt; ubi vero innocentium fama percellitur, otiosi et delicati, sive accusatores, sive testes, in cubilibus et lectulis suis litteris abutuntur, et totam Africam universumque tranquillum catholicae serenitatis innubilant ad libidines suas duae pestes. Hanc qui nominatim appellaverit, neminem memini me legere, praeter Marianum Victorium (In praef. ad epist. Hieron. ad Ctesiphontem) , quamquam forte Antiochenum concilium pro Diospolitano posuit; ait enim: Haec et alia evomens Pelagius, cum a multis admoneretur, damnationem timens, recantavit primo; mox rursus ad eadem pejoraque relapsus, ab Antiochena synodo, item Innocentio primo, Zosimoque summis pontificibus damnatus est, etc. Facit tamen mentionem non obscuram Photius, apud quam locus est, qui si emendetur, ut profecto [Col. 0100D] debet, Mercatoris dictum certo probat. Sic enim habet (Bibliotheca cod. 54) : Porro haec quidem Pelagiana seu Coelestiana haeresis non in Oriente dumtaxat viguit, sed etiam Occidentem pervasit, et Carthagine in Africa ab Aurelio atque Augustino deprehensa et convicta, variisque publice conciliis damnata. Ejecti vero, qui cum his sentirent, tamquam haeretici extra Ecclesiam, temporibus episcoporum Theophili Alexandriae et Innocentii urbis Romae, tam a Romanis quam Africanis caeterisque Occidentis episcopis. Nam ubi in Graeco habetur, ἐν τοῖς χρόνοις τοῦ Θεοφίλου τοῦ
Ἀλεξανδρείας, legendum est, ἐν τοῖς χρόνοις τοῦ Θεοδότου
τοῦ Ἀνθιοχείας. Neque enim fieri potuit ut ejicerentur ex Ecclesia in Aegypto Theophili temporibus Pelagiani, qui vix innotuerant in Occidente ann. 412, quo Cyrillus Theophilo successit: cum tamen admirabiliter ista quae dicuntur Theodoto Antiocheno conveniant quippe qui memoratam a Mercatore synodum [Col. 0101A] eodem fere anno habuit, quo Carthagine et Milevi ad Innocentium Africani scripsere (Vide dissert. 3 de Synodis.) . Theodoretus (Lib. V Hist. cap. 37) : Hierosolymis, post Joannem illum admirabilem mortuum, Praylius vir, qui nomini suo pulchre respondebat, illius Ecclesiae regimen capessivit. Zosimus (Epist. 2, ad Africanos) : Epistolam Hierosolymitani episcopi Praylii, [Col. 0101D] qui in locum quondam sancti Joannis est episcopus ordinatus, accepimus, qui causae Pelagii enixius astipulator intervenit, etc. Quibus verbis Mercatori videretur pugnare, nisi prius, facta mentione Antiochenae synodi, binas a Praylio in causa Pelagii ad sedem apostolicam scriptas litteras dixissemus, quarum priores memoriae praecessoris Joannis, posteriores veritati datae sint. Joannes porro, cui Praylius successit, obiit die 10 Januarii ann. 417, dubiamque sui memoriam reliquit, quantumvis a Theodoreto admirabilis dicatur, idque duas praesertim ob causas: nam Origeni Pelagioque nimium favere creditus est, et cum viris sanctissimis Hieronymo Epiphanioque inimicitias gessit, aut potius odia plane immerita.
1. In ipsa autem accusatione capitulorum, quae [Col. 0102A] eidem tunc Pelagio objecta sunt, etiam hoc continebatur, cum aliis exsecrandis, [Col. 0101D] Objecta sunt Pelagio Diospoli (Lib. de Gest. Palaest. cap. 11) eadem quae Carthagine prius Coelestio: 1 o Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, moriturus esset; 2 o quoniam peccatum [Col. 0102A] Adae ipsum solum laeserit, et non genus humanum; 3 o quoniam lex sic mittit ad regnum, quemadmodum [Col. 0102B] Evangelium; 4 o quoniam ante adventum Christi fuerunt homines sine peccato; 5 o quoniam infantes nuper nati in illo statu sunt in quo Adam fuit ante praevaricationem; 6 o quoniam neque per mortem vel praevaricationem Adae omne genus hominum moritur: neque per resurrectionem Christi omne genus hominum resurgit. Ad haec sibi objecta Pelagius dicitur ab Augustino ita respondisse: De eo quod fuerint ante adventum Domini homines sine peccato, dicimus nos quoniam ante adventum Christi vixerunt quidam sancte et juste, secundum Scripturarum sanctarum traditionem. Reliqua vero, etiam secundum ipsorum testimonium, a me dicta non sunt, pro quibus ego satisfacere non debeo; sed tamen ad satisfactionem sanctae synodi anathematizo illos qui sic tenent, aut aliquando tenuerunt. Quibus verbis Pelagius videtur Mercatorem refellere, qui ipsum consensionis cum Coelestio in hac propositione, Lex sic mittit ad regna coelorum, sicut [Col. 0102C] Evangelium, accusat. Sed ut est in pluribus tunc mentitus, sic in eo quoque mendacii convincitur a Mercatore, ut postea videbitur. Verum miratus sum aliquando vehementer, quid causae fuerit cur Augustinus nusquam, quod ego meminerim, propositionem hanc, Lex sic mittit ad regna coelorum, sicut Evangelium, vocaverit ad examen. An quia non putatur continere errorem magni momenti? Cur ergo tam acriter arguitur a Mercatore in Commonitorio, quod nonnisi gravissima quaeque comprehendere debuit? an quia non discrepat ab ista quae prolixe examinatur, Etiam in veteri Testamento promissum regnum coelorum (Lib. de Gest. Palaest. cap. 5) Haec probabilior solutio. Nam quod queritur Mercator a Pelagio aequari legem Evangelio, idipsum Augustinus, post disputationem satis prolixam, his verbis expostulat (Ibid.) : Quomodo ergo non merito commoverentur filii promissionis, filii liberae Jerusalem in coelis aeternae, cum ista discretio apostolica atque catholica Pelagii verbis videretur auferri, et Agar [Col. 0102D] quodammodo Sarae crederetur aequari? Et postea: Quapropter ut de hac re quod sentio, qua possum brevitate complectar, sicut veteri Testamento, si esse ex Deo bono et summo negetur; ita et novo fit injuria, si veteri aequetur.
2. Illud quoque, quod superius positum est capitulum, sentiri a Coelestio, et esse consentaneum magistri sui doctrinae memoravimus, id est, «Legem sic mittere ad regnum coelorum, sicut Evangelium;» Pelagius quibusdam scriptis suis aperte confirmat atque pronuntiat.
3. Denique libellus est ejus, quem habemus in manibus, ad quamdam [Col. 0102D] Haec est vidua, cui adulatorie Pelagius scripsisse accusatus est ab Hieronymo primum (Dialog. 3 advers. Pelag. sub finem) : De hoc superbiae tumore, et illa orandi prorumpit audacia, qua scribens ad viduam, quomodo sancti debeant orare pronuntias: «Ille enim, inquis, merito ad Deum extollit manus, » etc. Et postea: Idem adulans viduae, non erubescis dicere pietatem, quae nusquam reperitur, etc. Tum Diospolitano in concilio (Lib. de Gest. Palaest. cap. 6) : Post haec objectum est, quod Pelagius in eodem libro suo scripserit, posse hominem, si velit, esse sine peccato; et quod scribens ad viduam adulatorie, dixerit: «Inveniat apud te pietas, etc.» Ad haec autem Pelagius respondens ait: «Posse quidem hominem [Col. 0103B] sine peccato esse, et Dei mandata custodire, si velit, diximus. Hanc enim possibilitatem Deus ei dedit; reliqua vero, quae subjecerunt, neque in libris nostris sunt, neque talia umquam diximus.» His auditis synodus dixit: «Quoniam negas te talia scripsisse, anathematizas illos, qui sic tenent?» Pelagius respondit: «Anathematizo quasi stultos, non quasi haereticos, siquidem non est dogma. » Augustinus (Ibid.) : Nos sane cum hanc Pelagii defensionem in illa, quam prius accepimus, chartula legeremus, aderant quidam sancti fratres, qui se Pelagii libros exhortatorios vel consolatorios ad quamdam viduam conscriptos, cujus nomen non est expressum, se habere dixerunt, et admonuerunt requirendum utrum illic ista quae sua negavit essent forte conscripta, quoniam hoc et ipsi ignorare asserebant. Tum vero cum iidem libri ab exordio legerentur, quaesita et inventa sunt: affirmabant autem illi qui protulerant codicem, ante quatuor ferme annos, se istos tamquam Pelagii libros habere coepisse, nec umquam utrum ejus essent [Col. 0103C] ab aliquo se audisse dubitari. Considerantes itaque nobis optime servorum Dei cognitam fidem de hac re non posse mentiri, restare videbatur ut Pelagium potius in episcopali judicio crederemus fuisse mentitum, nisi fieri potuisse cogitaremus, etiam ante annos tam multos, aliquid sub ejus nomine, non tamen ab illo, fuisse conscriptum. Ex his notanda quaedam. Primum viduae nomen non fuisse expressum in codice, quem coram se Augustinus legi fecit; sed ut in uno deficeret, potuit in aliis contineri. Alterum viduam hanc forte appellatam revera fuisse Livaniam: forte, quod opinatus est eruditissimus Labbeus, ἀναγραμματικῶς, Julianam, eamque vel Demetriadis matrem exstitisse, quod minus probabile; vel, quod credibilius, Juliani Eclanensis parentem; eo enim nomine vocatam testatur Mercator (Lib. Subnot. cap. 4) . Claudius Menardus, qui in prima editione Gestorum Palaestinorum variantes ad marginem lectiones [Col. 0103D] scholiaque apposuit, credidit fuisse celebrem illam Melaniam quae senior dicta est, quaeque fovit Rufini Aquilegiensis partes. Sed quo argumento potuerit opinionem suam firmare, non satis intelligo: ipsam certe infirmant duo; nam Hieronymus (Dialog. 3 advers. Pelag.) , cum meminit hujusce viduae, Melaniae nomen neutiquam siluisset, siquidem ad ipsam scriptus liber esset. Et Augustinus (Loco de Gest. cit.) testatur in eo codice quo Pelagii libri, sive exhortatorii, sive consolatorii continerentur, nomen viduae non fuisse expressum: exprimendum utique propter nobilitatem feminae facturam pretium libro, si Melania fuisset. Porro duos Ad Viduam libros scripsisse Pelagius videtur: unum consolatorium, ex quo desumpta sunt quae vel ab Hieronymo in dialogo, vel in concilio Diospolitano objecta sunt; alterum exhortatorium, [Col. 0104B] ex quo Mercator sua decerpsit: non erit autem ingratum lectori si utriusque fragmenta repraesententur, non hic quidem, ne violetur lex notarum, sed in dissertatione de vita et moribus Pelagii.
4. Asserere hunc illud, quod toties jam superius dictum est, «Ad regnum coelorum libros Moysis, sicut Evangelium mittere,» nullus catholicorum, qui hoc capitulum legerit, dubitat, nec intelligendo difficultatem aliquam poterit sustinere. Et quia indiscrete legem in eodem impiissimo capitulo nominavit, quod si Mosaicam, cujus testimonium maledicti posuit, [Col. 0104C] Nam si maledictus est omnis qui non permanet in his quae scripta sunt in lege Mosaica, nulla profecto pars legis est, quae non debeat etiamnum observari. Quod si ita est, totius jugum nobis adhuc ferendum est, cum tamen Apostolus clamet, nos a maledicto legis redemptos per Christum (Gal. III, 13) . aperte nos in Judaismum attrahere tentat; quod si, ad tegendum se per fallaciam, legis nomine Evangelium se dixerit nominasse, [Col. 0104C] Sententia auctoris tam antiqui notanda est adversus quosdam novatores, qui Evangelium negant habere veram rationem legis, Christumque vere esse legislatorem. in eo quidem quod legem Evangelium appellat, non errat. [Col. 0104C] Difficilis locus, nec fere aliter exponendus, quam qui ab Augustino lib. de Gest. cap. 5 tractatus est ( Vide notas ad 12 anathematismos Rufini [Col. 0104D] Syri ).—Norisius, ad agendam semper fallaciam, legis nomine Evangelium appellat, non errat, etc. Intermedia, ob vocem Evangelium repetitam, exscriptoris vel typothetae vitio videntur omissa. Neque priorum verborum lectio nobis probatur. Caeterum hic BB. secuti rescripsimus, in EO quidem quod legem, etc., ubi Baluzius habet in ID quidem, etc. GALLAND. Sed in eo est impius, in quo sub [Col. 0104D] Similiaetate quali nos maledicto. Ita omnino veteres libri; sed omnes editiones habent simili et aequali, ex conjectura tantum. Viderunt enim viri doctissimi locum esse mendosum, uti vere mendosus est. Nos arbitrati sumus retinendam esse veterem lectionem, cum fieri possit ut vocabulum similietas ita olim effictum sit sicut efficta sunt ista, filietas, esurietas, nimietas, et similia. Similietate tamen hic videretur scribendum, licet repugnantibus antiquis exemplaribus quo modo scribendum est filietas, licet [Col. 0105B] alicubi in codice Vaticano scriptum sit filiaetatis. BALUZ. — Simili [Col. 0105D] Licet se dicat sequi Baluzium, hujus tamen sensum non bene comperisse videtur Gallandius: nam ponit simili aetate duobus verbis, cum una voce scripserit Baluzius. EDIT. aetate quali nos maledicto. Sic Baluzius veteres codices secutus, ut videre est infra in ejus notis. At Norisius cum BB., simili et aequali nos maledicto. Cotelerius vero Monum. Eccles. Gr. tom. III p. 581 sic legit: Sed in eo est impius, in quo sub simili aetate (hoc est, tempore) aequali nos maledicto, etc. (sub aequali maledicto nos qui, etc.). GALLAND. simili et aequali [Col. 0105A] nos, qui sub Evangelio sumus, maledicto constituere non pertimescit, exaequans legi circumcisionis et omni Judaismo evangelicam gratiam: unde etiam discipulus ejus Coelestinus aperte ausus est pronuntiare: «Legem sic mittere ad regna coelorum, sicut Evangelium.»
5. Manifestum est enim, secundum Pelagium, quia si sub eodem vel simili adhuc sumus vinculo, etiam sub Evangelii tempore; [Col. 0105B] Ut si quid tamquam. Sic Norisius cum BB. Sed Baluzius relativum quid omittit: minus recte. GALLAND. et si quid tamquam homines erraverimus, aut unum de praeceptis Evangelii non impleverimus, [Col. 0105C] Locus hic per se admodum obscurus est, neque id mirum. Continet enim, nisi fallor, errorem, sed communem Mercatori cum Hieronymo; quare lucem accipiet ex his quae ad primum Rufini anathematismum fusius tractanda sunt. Nunc breviter in antecessum observa, Mercatorem fuisse in sententia S. Hieronymi de christianorum qui, cum veram fidem secuti sint, in peccatis tamen moriuntur, purgatione tandem ab igne, et salute post diuturna tormenta. esse nos maledictos. Quod si ita, quod absit, tamen ut ille vult sit dictum, exaequatum est legi veteri Evangelium; et ubi erit dictum Pauli Apostoli: Christus nos redemit de maledicto legis factus pro nobis maledictum, quia scriptum [Col. 0105B] est (Deut. XXVII, 26) : Maledictus omnis homo, qui non permanet in omnibus quae scripta sunt in libro legis, ut faciat ea (Galat. III, 10) .
6. Quinetiam subdescendens hunc ipsum sensum latius in eodem sermone libelli hujus exsequitur, et [Col. 0106A] latius eum commendat. Post multa enim ibidem ait: «Odisse, maledicere, et invidere, mentiri, detrahere, et detrahentibus credere, leve aut nullum putatur esse peccatum; sed hi qui hoc putant, obliti sunt, [Col. 0105C] Unus Norisius, quia ob levis praecepti transgressores obnoxios gehennae esse mancipandos; cum, inquit Dominus, manifestum est: Quicumque, etc. GALLAND. quoniam et levis praecepti obnoxios gehennae legimus esse mancipandos. Dixisse enim, inquit, Dominum manifestum est: Quicumque dixerit fratri suo, Fatue, vel Racha, reus erit gehennae. »
1. Hos igitur in ejusmodi impiissimis erroribus deprehensos, Pelagium scilicet et Coelestium, [Col. 0105C] Hac loquendi forma significat Mercator subscriptionem tractoriae Zosimi faciendam; satis enim facere Ecclesiae nemo potest, nisi qui praestiterit id, non tantum quod ipsa exigit, sed etiam qua ratione praestandum jubet, ut catholicos ab haereticis certa nota discernat. Exigebat vero tunc temporis hujuscemodi subscriptionem, ut hactenus saepe indubitatis [Col. 0105D] Patrum testimoniis confectum est: sufficiat nunc unum ipsiusmet Juliani ad S. Zosimum scribentis nomine octodecim episcoporum damnationem Pelagii Coelestiique subscribere detrectantium. Sic enim loquitur (Libell. part. IV, num. 3; vide dissert. de libellis Pelagianorum) : Illud autem sanctitatem vestram specialiter admonemus, ne ad vestram reprehensionem factum putetis, quod sic absentum damnationem ob Dei timorem subscribere non audemus, docti per Scripturas, humanam voluntatem praeceptis Dei non debere praeferri dicentis (Exod. XXIII, 1, juxta LXX) : Non credes auditus vanos, nec consenties cum iniquo fieri testis injustus. Et postea (Num. V) : His igitur et caeteris [Col. 0106B] testimoniis confirmati metuimus in absentum et nobis inauditorum capita dictare sententiam, nisi cum praesentes fuerint confutati, etc. ad satisfactionem Ecclesiae Julianus, et caeteri sui participes, [Col. 0106B] Juliani participes jam totos fere undecim annos pertinaciter recusabant subscribere tractoriae Zosimi summi pontificis, id est, condemnationi Pelagii et Coelestii. Tunc enim, teste Mercatore (Lib. Subn. cap. 6, num. 9) , conventus est Julianus, simulque reliqui complices, cum scripsit epistolam illam ad Zosimum, quae ab hominibus fidis per totam pene Italiam ad commovendos animos circumlata est, priusquam perveniret ad summum pontificem (Lib. I Operis imp. cap. 17) . At Julianus ipse testatur se prius Zosimo scripsisse quam libros adversus Augustinum exorsus esset: orsus est vero ante ann. 419, ut demonstratur in dissertatione de libris qui toto tempore quo vel haeresis viguit, vel Augustinus superfuit, de quaestionibus Pelagianorum confecti sunt ( Dissert. ultima de libris scriptis a defensoribus fidei adversus Pelagianos, vivente Augustino ). vel modo condemnent; et si quos confidunt [Col. 0106B] adversus catholicam fidem non recte sentire, nominatim designare non dubitent, et [Col. 0106C] Ecclesiasticum dicit ordinem, quem Ecclesia praescribit, quem tradiderunt Patres, quem servavit in hunc usque diem quisquis vere fuit catholicus, ut nimirum apud idoneos judices, servata justitiae forma, illaesa charitatis lege, sine contentionis studio, sine maledictis et calumniis, sine artibus tenebrarum, sine proximorum offensione, manifestis agentium et defendentium nominibus, reciproco veritatis amore, etc., causa agatur et finiatur. ecclesiastico ordine a nobis accipient pro nostra possibilitate responsum, [Col. 0106C] Marius eruditissimo Labbeo visus est loqui hoc in loco de Augustino, cui supramodum infensa erat [Col. 0106D] tota Juliani factio. Opinandi causa fuit quod lectionem Vaticani codicis ex Bellovacensi non correxisset, nec legisset, dicent, sed dicunt. Nam contra ipsius opinionem facit hoc apertissime, quod, licet Marius Commonitorium obtulerit Theodosio ante concilium Ephesinum, illud tamen non ediderit, saltem Latine, nisi post idem concilium vel inchoatum, vel absolutum. At tunc ignorare non potuit, obiisse Augustinum, cum id testaretur epistola Capreoli Carthaginensis episcopi, eo tempore lecta in concilio quo rem agebat contra Pelagianos acerrime (Part. II conc. Ephes. act. 1) , vir alioquin, ut amantissimus Augustini, ita curiosissimus eorum quae ad ipsum pertinerent. Quem ergo spectant verba Marii? nullum definite, sed indeterminate, quem Pelagiani dicent a sensu catholico deviare.—Reponit dicunt Baluzius, et post eum BB. et Galland. aut ab eo certe, quem dicent a sensu catholico deviare.
[Col. 0107A] 2. Sicut enim [Col. 0107A] In supernis, id est superius, ut ediderunt Labbeus et Garnerius. Sic Franciscus Turtianus vocem ἄνωθεν vertit de supernis in fragmento Pauli Samosateni seu potius Diodori Tarsensis, quod exstat apud Leontium Byzantium in libro tertio adversus Nestorianos. BALUZ. superius praefati sumus, jam multi qui Coelestium et Pelagium cum eo fuerant secuti, Juliani quoque participes et socii facti, derelicto eo, Pelagioque damnato, [Col. 0107A] Vide quae dicta sunt ex Possidio in notis ad cap. 3, quibus adde verba Coelestini scribentis in hunc modum ad synodum Ephesinam (III part. conc. Ephes. cap. 20) : De his autem qui cum Nestorio videntur pari impietate sensisse, atque se socios ejus sceleris addiderunt, quamquam legatur in eos nostra sententia, tamen nos quoque decernimus quod videtur. Multa perspicienda [Col. 0107B] sunt in talibus causis, quae apostolica sedes semper aspexit. Quod loquimur, Coelestianorum testantur exempla, qui spem de synodo huc usque gesserunt. Habent, si resipiscunt, copiam revertendi, quod his solis non permittitur quos proprie cum auctoribus haereseos omnium fratrum constat subscriptione damnatos. Per Dei namque misericordiam aliquos ex eorum numero ad nos jam rediisse gaudemus. Quod hoc consilio factum est, ut quos conscientia mixta non poterat, saltem sententia separaret. Hoc, moneo, vestra fraternitas sequatur exemplum; sit caput sceleris, cum his quos [Col. 0108A] synodalia loquuntur statuta damnatum; reliqui, quos cum hoc sentientes in communione ecclesiastica non habemus, ejiciantur de civitatibus suis, et se in nostro collegio noverint non futuros, nisi secundum ecclesiasticum et christianorum principum constitutum; damnata cum auctoribus sociisque damnantes, se profiteantur catholicos sacerdotes: quam formam etiam circa eos volumus custodiri, qui subrependum in ecclesiasticis causis christianis principibus crediderunt, et alio ordine rursus Ecclesias occuparunt. Non erit inutile, praecedentia quaedam verba sancti pontificis de Regibus christianis scribentis oecumenicae synodo huc referre: Tantae causae finis, qui [Col. 0108B] superest, actibus vestris, quaeso, respondeat; quia nolumus in modico vos deesse, qui maxima peregistis. Adjutorio apud reges terrae his estote quae scripsimus. Norunt et ipsi quid suis debeant praestare temporibus: sciunt quod catholicae fidei fundamento sua regna subsistant. Pura ab haeredibus sanctis paternae et avitae credulitatis vena servatur. Fluit ab illis incorrupta per posteros, nec hanc in his aliquis umquam limus infecit. Custodit fortis sui fidelis cursus exordium, cum id quod in origine acceptum est videtur in prole.
Subnotationes in verba Juliani
[Col. 0107] Opus hoc secundum duas in partes distributum est a Mercatore. Altera nomen Commonitorii ad lectorem accepit, quia praefationis loco est; altera Subnotationum ad verba Juliani, quod est ipsummet Opus. Utraque multa plane eximia complectitur; sed prima potissimum quae ad historiam spectent; secunda, quae ad dogmata, quamquam et ista prodat de Juliano quaedam ad hunc usque diem ignota.
Una hic per se quaestio tractanda proponitur, de mortalitate Adae per peccatum: aliae velut appendices attinguntur, de peccato originali, de baptismo et redemptione parvulorum, etc. Unde Mercator (In Commonitorio seu Prologo hujus libri parte I) Tota summa inepti et magis impii Juliani laboris ad unam pravam redigi videtur sententiam, Adae videlicet et Evae transgressionem eos non fecisse mortales. Et postea (In fine libri Subnot. ): Scis in ista, quae inter nos vertitur, quaestione de mortalitate, scilicet generis humani, quae per primos transgressores divini mandati generaliter per semina percucurrit, et currit, et in finem usque cursura est, totam prorsus causam tuam construi.
De tempore aliquid hinc opinor colligi probabiliter posse. Scripsit Mercator post Theodori Mopsuesteni mortem, ut constat ex his verbis (Initio Prologi seu Commonitorii ): A Theodoro quondam episcopo oppidi Mopsuesteni; immo post obitum S. Augustini: Sanctae recordationis Augustinus episcopus diversis temporibus, etc.; atque etiam post vulgatam ipsius responsionem ad opus postremum Juliani. Sic enim Mercator (Ibid., sub finem) : Sanctus Augustinus sex suis libris quatuor priores illius evertit, octo quoque posteriores singulis responsionibus suis ad singula capita subjectis: quod utriusque Opus cum in manus nostras venisset, etc.
Cum igitur Theodorus e vita excesserit ann. 427, Augustinus ann. 430 (Theodoretus in fine Hist. Eccl.), et ad Mercatorem in Oriente positum pervenire vix potuerit Opus Imperfectum, priusquam Ephesum adveniret Bassula diaconus, qui, ut credibile est, una cum litteris Capreoli Carthaginensis episcopi attulit hoc Opus, tamquam sacrum sanctissimi viri in defensione gratiae morientis testamentum; non videtur procul a vero Subnotationes factas quidem a Mercatore, sub finem ann. 431, quo habita est Ephesi synodus, sed in unum librum collectas impulsu Pientii, anno consequente; Mercatori quippe id procul dubio acciderit, quod curiosis solet, Opus diu exspectatum avide legerit, cum primum accepit; lectum subnotaverit, et suo tempore Subnotationes in unum congesserit.
Interest lectoris tria hic observasse. Primum, nos quidem Subnotationes in octo capita partitos fuisse, sed secutos hac in re Mercatorem, qui totidem excerpta ex Juliani libris examinanda sibi proposuit; variis numeris singula capita, ipsumque Commonitorium distinxisse, ut si qua nobis aliquando citanda sint, tanto facilius reperiantur, quanto pluribus indiciis designata fuerint. Alterum, ad singula Juliani excerpta Augustini responsionem [Col. 0107] Ad calcem relegandae visae sunt nobis hae responsiones, quo expeditior textus evadat. EDIT. , etsi Mercator non apposuerit, a nobis tamen subjunctam, ut utriusque doctoris responsiones inter se compositae mutuam sibi lucem refundant. Postremum, nusquam, vel apud Mercatorem, vel apud alios ejusdem aevi auctores, plura per se arcana, quae ad historiam Coelestianam pertineant, contineri, ut merito quispiam hoc opusculum idcirco vocet, Mysterium haeresis Coelestianae revelatum.
[Col. 0109A] 1. Quaestio contra catholicam fidem apud [Col. 0109A] Syrus certe fuit Rufinus ille, quem Coelestius in concilio Carthaginensi testatur se audivisse Romae apud sanctum Pammachium, cum diceret, quia tradux peccati non erat (Apud August. lib. de Pecc. Orig. cap. 3) , ut mox referet Mercator (Num. 2) . Fuit quoque Theodorus Mopsuestenus, qui oriundus Antiochia, unde a Photio Antiochenus vocatur (Cod. 38) . Fuit denique Paulus Samosatenus, ex quo primo nata est haeresis Pelagiana. nonnullos Syrorum, et [Col. 0109B] Haeresis Coelestiana, ut mox insinuatum est, originem duxit, si non primam, saltem vicinam a Theodoro episcopo Mopsuestiae, quae civitas Ciliciae secundae. Hunc pare […] em indicavit Mercator apertissime, quippe qui etiam Theodori fragmenta refert, quibus haeresis illa continetur. Joannes Maxentius Mercatori consensit (Confess. II tom. Bibl. PP.) : Quod malum et poenam mali in universum credimus transisse genus humanum. Nec enim mortem corporis tantum, quae poena peccati est, sicut quidam dicere volunt, sed et aculeum mortis, hoc est, peccatum ingressum in mundum; quia non istis, sed Apostolo potius acquiescimus, qui et peccatum et mortem in omnes homines pertransisse testatur dicens: Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransivit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 22) . Propterea recentes ab utero parvulos, non tantum ut adoptionem [Col. 0109C] mereantur filiorum, aut propter regnum coelorum (sicut Pelagii et Coelestii, sive Theodori Mopsuesteni discipuli, qui unum et idem naturale et originale peccatum esse affirmare conantur), sed in remissionem peccatorum eos credimus baptizari, ne pereant in aeternum. Consentit quoque Photius (Cod. 177) , licet paulo obscurius, cum loquitur de quinque libris a Theodoro Mopsuesteno compositis adversus eos qui homines natura dicunt, non voluntate, peccare, quorumque auctor nomine appellatur Aram, dissimulante Theodoro sub hac larva catholicos peccati originalis defensores, Hieronymum et Augustinum. Praedestinatus (Lib. I, haer. 88) : Pelagiani seu Coelestiani catholicae plebi permixti sunt, quia Ecclesiam aliam non habent; et ideo ubi eis evenerit, communionem non renuunt. Dicunt enim unius confessionis esse in hac parte in qua eucharistia conficitur. De quaestione enim, aiunt, non de communione discernimur. Hanc artem animadvertit Hieronymus, cum scriberet in haec verba (Epist. 201, inter Augustin.) : Haec perniciosissima haeresis semper simulat poenitentiam, [Col. 0110C] ut docendi in Ecclesiis habeat facultatem. Augustinus (Lib. de Pecc. Orig. cap. 17) : Multi eos propterea sectabantur, quia catholicae communioni videbant esse sociatos. Sanctus Coelestinus (Parte III conc. Ephes. cap. 22) : Obsistat illis per te Spiritus sanctus hominibus, qui ad quascumque conantur provincias pervenire, ut eorum impia praedicatio resurgat. Obsistite eis; ita enim ut damnentur, quocumque perveniunt innotescunt; et tamquam non illis sententia toties repetita sufficeret, longinquas terras remotasque provincias inquietant. Sanctus Leo (Epist. 86) : Agnovimus quosdam presbyteros, diaconos, ac diversi ordinis clericos, quos Pelagiana seu Coelestiana haeresis habuerit implicatos, ita in vestra provincia ad communionem catholicam pervenisse, ut nulla ab eis damnatio proprii exigeretur erroris; et pastoralibus excubiis nimium dormitantibus, lupus ovium pellibus tectus in ovile Dominicum, [Col. 0110D] non depositis bestialibus animis, introiret. Haeresis Coelestiana contra fidem catholicam peccati originalis longe notior fuit Orientalibus Ecclesiis, [Col. 0111B] immo et aliis vulgo fidelibus, quam Pelagiana gratiae Dei per Christum inimica. Unde imperator Honorius in constitutione ad Palladium Ravennae data pridie kal. Maias, Honorio XII et Theodosio VIII AA. CC., de pellendis ex Urbe Pelagio et Coelestio, solius Coelestiani erroris meminit. Et certe nata est pestis illa in Oriente, et hinc quasi lues pervasit Occidentem, quemadmodum in dissert. de Auctoribus, etc., ostendemus ex Photio (Cod. 54) : Ipsa, inquit, haeresis sive Pelagiana, sive potius Coelestiana viguit in Oriente, et in Occidentem quoque propagata est.
2. Hanc ineptam et non minus inimicam rectae fidei quaestionem, sub sanctae recordationis Anastasio Romanae Ecclesiae summo pontifice, Rufinus [Col. 0111B] Opportune hoc in loco confutanda esset popularis opinio, quod adversum fidei de peccato originali dogma Pelagius Coelestiusque didicerint a Rufino Aquileiensi; sed lex notarum jubet prolixam disputationem rejicere in finem, ubi de Pelagianae haeresis defensoribus, immo et de parentibus dissertatio instituetur. Porro autem quo Anastasii [Col. 0111C] Christique anno Rufinus, de quo agitur, Romam venerit, facile potest colligi, si modo idem est, ut revera est, quem Hieronymus Mediolanum misit ad Venerium. Misit enim cum epistola ad Rufinum Aquileiensem; epistola vero Romam allata est, postquam Aquileiensis ex Urbe in patriam secesserat: ergo cum secesserit ann. 2 Anastasii, aut sub finem primi, necesse est Rufinum venisse Romam ann. 2 Anastasii, qui est Christi 399. Verum id facilius concludetur ex Apologia secunda Hieronymi adversus Rufinum. Cum enim de hac ipsa epistola loqueretur, hanc ait ab amicis habitam fuisse Romae ante triennium. Cum igitur scripserit Apologiam anno ultimo Anastasii, et Anastasius obierit die 27 Aprilis ann. pontificatus 4, Christi 402, oportet Rufinum cum epistola venisse ann. 399, qui secundus Anastasii.—De Rufino Aquilegiensi hunc locum interpretatur Gerberonius, Garnerius de Rufino Palaestino, Hieronymi discipulo. BALUZ. —Hunc (Rufinum) nonnulli perperam confundunt cum Rufino [Col. 0111D] Aquileiensi. Qua de re fuse disserit Fontaninus Hist. litt. Aquil. lib. V cap. 18, § 4, p. 415 seq., ubi et hunc locum Marii Mercatoris illustrat. Videsis et S. Augustinum lib. de Peccat. Origin. cap. 3, atque ad eum locum notam BB. GALLAND. quidam [ Baluz. quondam] natione Syrus Romam primus invexit, et ut erat argutus, se quidem ab ejus invidia muniens, et per se proferre non ausus, [Col. 0111D] Hinc constat Pelagium Anastasii temporibus fuisse Romae (Apud August. lib. de Gratia Christi cap. 35) . In ea certe erat ann. 405, cum scriberet ad Paulinum epistolam (Epist. 95) , cujus ipse meminit in litteris ad Innocentium datis ann. 418, dicitque scriptam ante 12 annos. Certe Augustinus (Lib. de Pecc. Orig. cap. 2) Pelagium ait diu Romae vixisse, immo diutissime. Nos vero in dissert. de Auctoribus, etc., ostendimus eo venisse jam inde a temporibus Damasi. Pelagium gente Britannum [Col. 0112B] Hinc ab Augustino (Epist. 186, ad Paulin.) dicitur Brito: Pelagium, inquit, quem credimus, ut ab illo distingueretur qui Pelagius Tarenti dicitur, Britonem fuisse cognominatum, quod ut servum Dei dilexeris, novimus; nunc autem quemadmodum diligas, ignoramus. Ab Orosio ( In Apolog. ) Britannicus: Dominus Christus summo praemio fidei dignum judicat, si quis haec Filium Dei posse crediderit, et Britannicus noster, mox ut voluerit, se posse confidit. A Prospero (Carm. de Ingrat. cap. 1) , coluber Britannus:
3. Hic [ Baluz. Quique] mox ausus in apostolum Paulum Commentarios [Col. 0112D] De Commentariis vide quae prolixe annotata sunt ad caput 2 praecedentis Operis, simulque adverte hac vocula, mox, non significari maximam temporis propinquitatem, sed consecutionem solam, neque enim Pelagius, ubi primum a Rufino venenum hausit, illud continuo suis Commentariis inclusit, sed prius docuit Coelestium, qui et ipse adversus traducem peccati scripsit, antequam Pelagius Commentarios elucubraret, ut confectum est citato loco, partim ex Praedestinati auctore, partim ex Mercatore, qui ejusmodi expositiones compositas fuisse scribit ante vastationem Urbis. condere, cum ad illum locum notissimum ad Romanos venisset Epistolae, ubi [Col. 0112A] ita continetur: Propterea sicut per unum hominem peccatum intravit in hunc mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, etc. (Rom. V, 12) , ibidem eos tantum reos dixit, atque obnoxios illa praevaricatione teneri, qui hunc in praevaricandis Dei mandatis voluerint imitari: non omnes, qui ex ejus sunt per successionum seriem semine generati; atque hinc latius de sequentibus locis hujus Epistolae disputat, et pronuntiat nullum hominem [ Baluz. hominum] prorsus per generationem laesum fuisse, nec laedi Adae peccati transgressione; «Sed imitatione, inquit, quia prior ille in genere humano peccavit, et illum reum et obnoxium fieri, qui hunc propria voluntate, non nascendo, sed peccando fuerit imitatus.»
4. Huic Pelagio adhaesit [Col. 0112D] De Coelestio tria traduntur a Mercatore, quod nobilis natu fuerit, quod auditorialis scholasticus, [Col. 0113A] quod naturae vitio eunuchus: ea fuere in hunc usque diem incognita; emendant vero quae vel a Gennadio scripta sunt (Lib. de Script. cap. 44) , vel afferri solent a recentioribus, ut quod Coelestius Scoticae gentis fuerit, quod ab adolescentia monachus, etc. Major enim fides adhibenda est Mercatori testi oculato, quam Gennadio aut aliis majore temporis intervallo distantibus. Hae porro voces, illius temporis, non improbabiliter ostendunt Coelestium adhaesisse Pelagio jam inde ab Anastasii temporibus.—Si constaret Hieronymum loqui de Coelestio in profanationibus libri primi et libri tertii Commentariorum [Col. 0113B] in Jeremiam, facile assentirer Baronio et Usserio censentibus Coelestium fuisse natione Scotum, praesertim cum constet magistrum ejus Pelagium fuisse ex Britannia oriundum. Garnerius suspicatur aut Romanum aut Campanum fuisse, certe oriundum ex provincia Latini nominis. BALUZ. Coelestius, nobilis natu [Col. 0113A] quidem, et illius temporis auditorialis scholasticus [Col. 0113B] Scholasticus, qui vocatur a Mercatore auditorialis, a concilio Sardicensi (Can. 10) forensis dicitur: Si quis dives vel forensis scholasticus episcopus fieri dignus habeatur, non prius constituatur quam lectoris et diaconi et presbyteri ministerium peregerit. Dicitur et ab Augustino (Tract. 7 in Joan.) legisperitus: Qui habent causam, et volunt supplicare imperatori, quaerunt aliquem scholasticum jurisperitum, a quo sibi preces componantur. Scholastici ubique mentio est apud veteres. Advertendum autem advocatum causarum publicarum, ecclesiarumque et civitatum, defensorem scholasticum nominatum fuisse ( L. II Cod. de Advoc. Concuss. ), et a civitatibus appellationem [Col. 0113C] accepisse. Sic Eusebius, qui postea fuit Dorylaei episcopus, cum Nestorio resisteret, fuisse dicitur a Theophane scholasticus regiae urbis (Can. 97 Cod. Afr. Eccl.) . Sic Severus, cui scripsit Ferrandus epistolam (Pag. 132 edit. Divionensis) , cujus argumentum est: Quod Dominus noster Jesus Christus sit unus de Trinitate, appellatus est scholasticus Constantinopolitanus, etc. Illae autem voces, auditorialis scholasticus, modo conjunctae usurpantur a scriptoribus, modo divisae, una tamen eademque significatione; divisarum passim exemplum occurrit; conjunctas adhibuit Augustinus (Lib. V advers. Jul. cap. 4) , cum Julianum alloquens, Auditoriales, ait, scholasticos tangis, et dicis contra me clamaturos, o tempora! o mores! etc. Et alio in loco (Lib. II ejusdem Operis cap. 10) : Numquid Irenaeus, Cyprianus, Reticius, Olympius, Hilarius, Gregorius, Basilius, Ambrosius, et Joannes de plebeia faece sellulariorum, sicut Tulliane jocaris, in vestram invidiam concitati sunt? Numquid milites? [Col. 0113D] numquid scholastici auditoriales? numquid nautae, tabernarii, setarii, coqui, lanii? numquid adolescentes ex monachis dissoluti? numquid postremo de qualicumque clericorum turba isti sunt? Non possum silere quid ex his verbis conjecerim, nec forte improbabiliter, Julianum nempe, dum ista diceret intendisse, in Valerium Comitem, qui vir militaris; Constantium, qui vicanus, et infima ex plebe; Marium Mercatorem, quem scholastici auditorialis nomine intelligat; Jacobum et Timasium, qui adolescentes monasticam vitam professi, et Paulinum Coelestii accusatorem, qui inter diaconos merebatur: omnes acerrimos haeresis Pelagianae insectatores, omnes singulari aliqua necessitate Augustino devinctos, omnes a duce agminis catholici adversus factionem Christo inimicam instructos atque immissos. Quod si haec conjectura non omnino contemnenda est, ut certe non est; an non ex ea consequens videtur [Col. 0114A] ut Mercator inter auditoriales scholasticos, et Romae quidem, militaverit, eamque ob rem Coelestii consors singula quaeque tanto distinctius noverit, quanto propter societatem officii frequentius, ut fit, in ipsius vitam moresque inquisierit? Et certe ratio agendi quam sequitur tota mihi videtur de foro; quid enim Commonitorio exactius ad regulas forensis accusationis? quid Subnotationibus conformius consuetudini, qua solent ejusmodi homines libros annotando legere? Nec omnino a ratione alienum videtur existimare Marium Mercatorem Roma oriundum, vel, quod magis [Col. 0114B] opiner, e Campania; atque ita fuisse Coelestii non tantum muneris socium, sed etiam patriae consortem. Coelestium enim fecimus Campanum in notis Commonitorii, neque leves habuimus faciendi causas. Vix credi potest quam multos suas in partes Coelestius traxerit. Augustinus de ipso scribens ad Ililarium (Epist. 157) : Consortes erroris ejus plures sunt quam sperare possumus; et ubi non redarguuntur, etiam alios ad suam sectam seducunt; et sic crebrescunt, ut nesciant quo sint erupturi, etc Patres concilii Carthaginensis: Multi qui eorum perhibentur esse vel fuisse discipuli, haec mala, quibus fundamenta christianae fidei conantur evertere, quantumcumque affirmare non cessant (Epist. 175) .
[Col. 0114A] 5. [Col. 0114B] Coelestium Pelagio audaciorem fuisse in prodenda sententia, testatur Hieronymus (Epist ad Ctesiph.) : Silentia magistrorum profert rabies discipulorum. Augustinus (Lib. de Pecc. Orig. cap. 22) : Inter istum et Coelestium in hac quaestione, de parvulis [Col. 0114C] propter peccatum originale baptizandis, quid distat, nisi quod iste apertior, ille occultior fuit; ille pertinacior, iste mendacior; vel certe ille liberior, iste austerior? Ille enim nec in Ecclesia Carthaginensi damnare voluit quod in Romana postea se tenere confessus est, et corrigi paratum se esse professus est, si ei tamquam homini error obrepsit. Iste autem et illud dogma damnavit tamquam contrarium veritati, ne ipse a catholicis judicibus damnaretur, et id sibi defendendum postea reservavit, aut mendaciter damnans, aut callide interpretans. Ausus quippe est palam publiceque his verborum sententiis ejusdem sensum passim disseminare per populos: id est,
« [Col. 0114C] Vide, lector, quibus capitibus Mercator contineri dicat haeresim Coelestianam: vide item quibus et Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. cap. 11) , et alii ejusdem aevi scriptores. Auctor librorum hypognosticon ( In praefat.): Cujusmodi dogmatis ista est nefanda blasphemia, Adam, sive peccasset, sive non peccasset, moriturum fuisse; item peccatum ejus neminem nisi solum ipsum nocuisse; iterum posse hominem per liberum arbitrium [Col. 0114D] tamquam per se sibi sufficientem implere quod velit, vel etiam meritis operum a Deo gratiam unicuique dari; libidinem naturale esse bonum, nec in ea esse quod pudeat; parvulos baptizatorum filios non trahere originale peccatum, neque perituros a vita aeterna, si sine sacramento baptismi ex hac vita migraverint. Auctor libri qui Praedestinatus dicitur (Lib. I, haer. 28) : Tunc illi (Coelestio) obtulerunt libros suos, ubi dicebat, ipsam sibi hominis naturam ad perfectionem posse sufficere; hoc est, tantam potest homo exercere justitiam, ut etiam sine peccato possit esse, si velit; Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, esset moriturus; sic legem misisse ad regnum, sicut Evangelia; infantes in remissionem peccatorum baptizandos esse propter solam regulam universalis Ecclesiae; nihil obfuisse generi humano peccatum Adae. Illi autem, sive antequam damnarentur ab universali Ecclesia, [Col. 0115B] sive posteaquam damnati sunt, non cessaverunt scribere posse hominem sine peccato esse; et nihil obfuisse Adam generi humano; et legem sic misisse ad regnum, sicut Evangelia; et infantes non ideo baptizandos, quia habere possint originale peccatum, et naturam tam bene factam a Deo, ut sibi sola sufficiat ad hoc ut possit carere peccato.
[Col. 0115A] «Quoniam peccatum Adae ipsum solum laesit, et non genus humanum.
«Quoniam infantes qui nascuntur, in eo statu sunt, in quo Adam fuit ante praevaricationem.
«Quoniam neque per mortem Adae omne genus hominum moritur ( Baluz. moriatur], quia neque per ressurrectionem Christi omne genus hominum resurgit.
«Quoniam infantes, etiamsi non baptizentur, habent vitam aeternam.»
[Col. 0115B] Hanc nempe: Nullum esse peccatum ab Adamo traductum in posteros. Illud ipsum porro, quod subtiliter in quaestionibus de peccato originali Mercator fecit, praestitit Prosper in quaestionibus etiam ad gratiam pertinentibus. Sic enim ait (Epist. ad Rufin. de Lib. Arb.) : Pelagiana haeresis, quo dogmate catholicam fidem destruere adorta sit, et quibus impietatum venenis viscera Ecclesiae atque ipsa vitalia corporis Christi voluerit occupare, notiora sunt quam ut opere narrationis indigeant. Ex his tamen una est blasphemia, nequissimum et subtilissimum germen aliarum, qua dicunt gratiam Dei secundum merita hominem dari. Utrique discipulo praeiverat magister Augustinus, [Col. 0115C] non verbo tantum quod pluribus testimoniis probari posset; sed facto magis, cum ad Albinam, Pinianum et Melaniam duos de tota haeresi libros conscripsit: alterum de Gratia Christi adversus Pelagium, alterum de Peccato Originali contra Coelestium. Qua partitione id etiam ostendit, quod saepe monuimus, utrumque haereticum totam impietatem defendisse quidem, sed alterum magis alteram partem, quasi suam susceptam.
Adjecit praeterea «posse esse hominem sine peccato, et facile Dei mandata servare, quoniam ante Christi adventum fuerunt homines sine peccato.
[Col. 0116A] «Et quoniam sic lex mittit ad regnum coelorum, sicut Evangelium.»
6. Haec atque alia ejusmodi ipsi etiam Juliano et caeteris ejus commanipularibus placuere. Quae, cum cognita atque detecta, ecclesiastica fuissent cum praefatis personis auctoritate damnata, [Col. 0115C] Numerositatem dixit, non absolutam, sed comparativam, ut aiunt, quae aestimatur habita ratione argumenti. Nam praeter libros quatuor quibus Julianus conatus est respondere libro primo Augustini, de Nupt. et Concup., ut statim Mercator dicet, et alios octo, quibus secundum ejusdem tituli librum oppugnavit, nullos videtur de hac quaestione scripsisse; nisi quis litteras ad Rufum Thessalonicensem inter libros numerare velit, aut certe respiciat ad librum de Amore, Commentariosque in Cantica, et tractatum de Constantia, [Col. 0115D] quorum meminit Beda ( In praef. Cantici Cantic. ). librorum quoque numerositate [Col. 0115D] Quod ait, Julianum cum Coelestio et Pelagio in damnatione tertium numeratum esse, spectat, opinor, ad concilia duo, Romanum scilicet, cujus acta Coelestinus Ephesum misit; et Ephesinum universale, quod adversus Nestorium ejusque factionem celebratum est. In his enim Julianus primum legitur nominatim damnatus cum Pelagio Coelestioque, et aliis episcopis ex Italia ejectis. Vide synodicam ad Coelestinum (II p. conc. Ephes. act. 7) , et obiter corrige hunc locum: Cum ipsis etiam Pelagiani et Coelestiani, ac nonnulli de iis qui ex Thessalia ejecti fuerunt, legendum enim, ex Italia, ut ostendimus in elogio Juliani (Dissert. 2 de Auctoribus, etc.) . ab eodem Juliano defensa sunt, placuitque ei cum Pelagio et Coelestio [Col. 0115D] In tractoria Zozimi, quae damnationem Pelagii Coelestiique continebat, nulla fuit mentio Juliani, nulla quoque in octo canonibus quos Patres Africae [Col. 0116B] adversus eosdem haereticos in concilio universali ediderunt. At ipsos postea damnari numquam accidit, quin annumeratus sit Julianus. Damnatio prima continetur actis a sancto Coelestino in Concilio Romano adversus Coelestium, Pelagium et Julianum, quae lecta sunt atque approbata in concilio Ephesino (II part, conc. Ephes. act. 5, in synodica ad Coelestinum papam) . Secunda est in epistola Gelasii ad episcopos per Picaenum constitutos (Epist. 7) : Pelagium, Coelestium, Julianum, caeterosque complures oratoriae facundiae viros in hac assertione probavimus fuisse convictos, et tam ecclesiasticis constitutis quam imperialibus etiam percussos fuisse praeceptis. Haec verba, tam ecclesiasticis quam imperialibus, etc., maximam lucem Mercatori fidemque faciunt; nam nullum reperitur imperiale praeceptum adversus Julianum, nisi illud, cujus a Theodosio facti, post oblatum Commonitorium, Mercator mentionem fecit ( Vide notas ad titulum Commonit. ). Tertia reperitur apud Photium (Cod. 54) : Damnavit et Joannes Alexandrinus [Col. 0116C] episcopus in Apologia ad Gelasium urbis episcopum, non solum Pelagianam haeresim, verum etiam Pelagium ipsum atque Coelestium una cum Juliano, qui in hac ipsis secta successisse deprehensus est.
7. Tunc contra pueriles ausus ejus sanctae recordationis [Col. 0116C] Cum sanctus fidei defensor scripsisset librum unum de Nuptiis et Concupiscentia ad Valerium Comitem, respondit Julianus libris quatuor, ex quibus excerpta quaedam sibi a Comite missa confutavit Augustinus, libro altero de Nupt. et Concupisc. cum ea putaret esse fidelia; sed cum accepisset libros ipsos, excerptaque non satis respondere libris intellexisset, opere, ut ait, elucubratissimo sex libris ad quatuor Juliani respondit (Vide lib. II Retract. cap. 53) . Julianus interim octo alios secundo Augustini reposuit: respondit rursus opere postremo sanctus doctor moribundus, quasi cygnaea voce. Verum de libris Juliani diligentius quiddam afferetur in dissertatione de Pelagianae haeresis defensoribus: nunc id unum obiter notandum, libros quatuor ad Bonifacium contra duas [Col. 0116D] epistolas Pelagianorum scriptos ab Augustino vulgo credi contra Julianum, quem ipse quoque putavit Augustinus utriusque epistolae auctorem; revera tamen primum contra Coelestium fuisse, ut qui scripserit ad clericos Romanos epistolam quae refellitur; tres alios contra Julianum, qui licet fateatur suam esse, quae est ad Rufum Thessalonicensem, aliam abnegat, nec Augustinus diffitetur (Lib. I Operis Imp. cap. 17) . Augustinus episcopus diversis temporibus diversos condidit libros, ex quibus omnibus Julianus [Col. 0116D] Juliani opus primum, libros quatuor continens scriptos contra lib. I de Nuptiis et Concupiscentiis. GALLAND. unum de duobus primo tempore ad [Col. 0116D] Comitem. Meminit autem istius rei Augustinus lib. II Retract. cap. 53. BALUZ. Valerium editis elegit, cui quatuor libris a se ad [Col. 0116D] Fuit ille quidem episcopus, sed incertae sedis, qui cum adhaesisset aliquamdiu Juliano, rediit postmodum ad catholicam fidem. Unde Augustinus (Lib. I Operis Imp. cap. 1) Julianum alloquens: Utinam imiteris Turbantium post illa tua scripta, et post has tuas laudes, quibus eum dicis magno virtutum fulgore conspicuum, a vestro errore liberatum. Turbantium [Col. 0117A] absolutis contradiceret: [Col. 0117A] Opus ejusdem Juliani postremum librorum octo contra lib. II de Nuptiis. GALLAND. sequenti vero uni octo ultimis voluminibus ad [Col. 0117A] Fuit et ille quoque unus de episcopis Juliani sociis et sede pulsis quod detrectarent subscribere formulae fidei a Zozimo praescriptae. Numeratur enim inter eos quos Ephesina synodus a Coelestino damnatos testatur, et iterum damnat: Perlectis iis quae de impiorum Coelestii, Pelagii, Juliani, Persidii, Flori, Marcellini, Orontii, reliquorumque eadem cum illis sentientium, depositione a pietate tua istic decreta et constituta sunt, judicavimus et nos quoque ea solida firmaque permanere debere (II part. conc. Ephes. act. 5, in synodica ad Coelestinum papam) . Florum emissis respondisse se jactat, fingens multos ejus sancti viri [Col. 0118A] super hac re alios elaboratos penitus ignorare.
8. Quibus [Col. 0117A] Opus quod continetur octo illis libris, Imperfectum [Col. 0117B] dicebatur, cum a v. c. Claudio Menardo editi fuissent duo tantum priores libri ( An. 1627, Paris. ), nunc a multis post quatuor alios a v. c. Hieronymo Vignerio additos ( Ann. 1655, Paris. ) Perfectum appellatur. Mallet Vossius (Lib. I de Haer. Pelag. cap. 6) vocari librum Altercationis propter Gennadium, cujus sunt haec verba (Lib. de Script. Eccl. cap. 45) : Haeresim Pelagii defendere nisus scripsit adversus Augustinum impugnatorem illius libros quatuor, et iterum libros septem. Est etiam liber Altercationis amborum suas partes defendentium. Veterem appellationem retinendam suadent verba quae sunt in indiculo Possidii edito ( Ann. 1564, Lovanii ) ab Ullimmerio: Contra secundam Juliani responsionem Imperfectum Opus (In praef. ad postremum illud Opus Augustini ), quaeque frustra inquiras in aliis vulgatis editionibus. Unde mirari subiit aliquando, cur Vignerius hanc appellationem arbitratus sit factam tantum post editionem Menardi, atque ita in indiculum Possidii irrepsisse; editio enim Ullimmerii plus [Col. 0117C] 60 annis editionem Menardi antecessit. Sed juvat paulo curiosius in hanc rem inquirere, et nisi fallor, liquido demonstrare, retinendam omnino Possidii sententiam; quippe cum Augustinus, vel solos quinque priores libros Juliani acceperit, impedientibus bellicis tumultibus, ne alii mitterentur; vel si omnes acceperit, inter respondendum sexto mortem obierit. Sic enim verum erit, et quod Possidius scripsit, Opus istud esse imperfectum, et quod tradidit Prosper chronographus (In Chronic. ad coss. Theod. XIII, et Valentin. III) , Augustinum inter impetum obsidentium Vandalorum in ipso dierum suorum fine libris Juliani respondentem, et gloriose in defensione christianae gratiae perseverantem mortuum esse. Augustinus igitur ad Quodvultdeum (Epist. praefigitur Operi Imperfecto) : Respondeo, inquit, libris Juliani, quos octo edidit post illos quatuor quibus antea respondi; hos enim cum Romae accepisset frater Alipius, [Col. 0117D] nondum omnes descripserat, cum oblatam occasionem noluit praeterire, per quam mihi quinque transmisit; promittens alios tres cito se esse missurum, et multum instans ne respondere differrem: cujus instantia coactus sum remissius semper agere quod agebam, ut operi utrique non deessem, uni diebus, alteri noctibus, quando mihi ab aliis occupationibus hinc atque hinc venire non desistentibus parceretur. Agebam vero rem plurimum necessariam, nam retractabam opuscula mea . . . et duo volumina jam absolveram . . . restabant epistolae et tractatus populares, quos Graeci homilias vocant, et plurimas epistolarum legeram, sed adhuc nihil inde dictaveram, cum me etiam isti Juliani libri occupare coeperunt, quorum nunc quarto respondere coepi. Quando vero id explicavero, quintoque respondero, [Col. 0118A] si tres non supervenerint, dispono, si Deus voluerit, et quae poscis incipere, simul agens utrumque; et hoc scilicet, et illud de retractatione opusculorum nostrorum, nocturnis et diurnis temporibus in singula distributis. Quibus ex verbis concludere licet sanctum doctorem tres Juliani posteriores libros nondum accepisse eo tempore quo, responsione ad quartum inchoata, scribebat ad Quodvultdeum. Scribebat vero post absolutos duos Retractationum libros, ut ipsemet testatur. At eos vix absolverat, ut tradit Possidius (In vita S. August. cap. 28) , cum Vandali in Africam irruperunt, cunctaque ferro et igne vastantes, non terram tantum, sed etiam mare infestum habuere. Cum igitur Vandali in Africam trajecerint ann. 427, Bonifacium fuderint ann. 428, illeque se Hipponem Regium receperit, urbem munitissimam totius Africae, interim dum Vandali totam Mauritaniam Numidiamque [Col. 0118B] depopularentur, clausumque Hipponis portum tenerent; cumque tertio mense obsessi a Vandalis Hipponis Regii fato functus sit Augustinus ann. 430, v. kal. Septembris, admodum probabile est, si non omnino certum, intercluso commeatu non potuisse posteriores Juliani libros ad Augustinum pervenire. Et certe ante obitum sanctus fidei defensor librum de Haeresibus elucubravit, quem tamen non alia conditione se scripturum promiserat, quam si tres posteriores libri, quos in dies exspectabat, non afferrentur. Quid quod inspectis attentius libris a Vignerio editis, non absurde quis opinaturus sit, vel Augustinum quinto Juliani duobus suis respondisse, vel quintum et sextum Augustini in unum posse conjungi. Nam cum singulis Juliani libris suus sit ab uno in alterum transitus satis manifestus, in hoc vel nullus est, vel paulo obscurior. Verum omnes octo pervenisse ad Augustinum, aliquis non incredibiliter hinc concludat: primum, [Col. 0118C] teste Prospero ejusque exscriptore Gennadio, creditum est, in hunc usque diem, obiisse Augustinum inter respondendum Juliano. At si constet prior opinio, responderit sane duobus fere integris annis ante obitum. Deinde sextus liber non ita caret praefatione, quae in aliis aperta est, quin satis discernatur a quinto, ut facile intuenti patere potest. Denique si uni quinto Juliani quintus, et sextus Augustini respondeant, vel singulis Juliani libris suos singulos Augustinus non apposuerit, quod omnino praestitit in prioribus quatuor; vel quintus et sextus coalescere debeant in unum, qui hoc pacto excrescet eo usque, ut duplo fere superaturus sit maximum aliorum. His argumentis sua est non improbabilis solutio. Nam testimonium Prosperi elevat auctoritas Possidii; ille enim longe positus quae audivit, iste quae praesens usurpabat oculis, memoriae mandavit. Deinde si quid valeat secundum argumentum, eodem jure sextum librum in tres partiri oportuerit, breves illos [Col. 0118D] quidem, sed sua tamen praefatione atque argumenti varietate satis distinctos. Denique si quid virium habeat ratio ab inaequalitate librorum petita, sextus a quinto secerni non debet, ne quintus per se solus vix superet dimidiam partem secundi. Utut sit, exceperit octo libros Augustinus, aut quinque tantum; responderit sex totis, an haeserit in sexto: constat profecto nec respondisse omnibus, nec opus absolvisse, atque illud merito Imperfectum a Possidio dictum fuisse. Quare nec ulla fuit causa idonea cur mutaretur appellatio Operis Imperfecti, nec ulla ratio cur antiqua non retineatur, nisi forte cum Gennadio Altercationis nomen, propter disputandi formam, magis placeat. Hoc ingenio fuerunt, eaque arte usi sunt, cum omnibus retro saeculis omnes haeretici, tum praesertim Pelagiani. Hinc Augustinus (Lib. I contra Jul. cap. 1) : Primum abs te quaero (Julianum alloquitur) cur libro meo saltem specie tenus te respondisse gloriaris, [Col. 0119D] cum tuis libris quatuor unius mei partem, nec quartam reprehendendo tetigeris, eosque saltus in praetereundis meis disputationibus feceris, quasi omnino desperares utriusque operis, et mei scilicet, et tui, quemquam esse posse lectorem qui ista deprehenderet. Denique etiam pauca ipsa, in quibus vix est, ut dixi, quarta pars voluminis mei, quae velut infirmiora existimans, quatuor tuorum grandiorum voluminum strepitu, quasi quadrigarum impetu prosternere et conculcare molitus es, consideratione multo plurium caeterorum quae attingere timuisti, inconcussa manere monstrantur, quod ostendere pene superfluum est. Admonendi enim sunt potius qui hoc nosse desiderant, ut non eos pigeat utrumque legere, et quod scripsi, et quod respondere voluisti. Quinque episcopi ad Innocentium (Epist. 177 inter Augustinian.) : Non agitur de uno Pelagio, qui jam fortasse [Col. 0120B] correctus est, quod utinam ita sit! sed tam multis quibus loquaciter contendentibus, et infirmas atque ineruditas animasvelut convictas trahentibus, firmas autem et in fide stabiles ipsa contentione fatigantibus, usquequaque jam plena sunt omnia.
[Col. 0119B] 9. Sanctus [ Baluz. add. tamen] saepe dictus episcopus Augustinus [Col. 0120B] Sic recte BB. At Baluz. edit. mendose, ex suis [Col. 0120C] libris. Innuit vero auctor primum Augustini opus contra Julianum, sex libris constans. GALLAND. sex suis libris quatuor priores illius avertit, octo quoque posteriores singulis responsionibus suis ad singula capitula subjectis, sic vanos ejus et plumbeos pugiones malleo catholicae veritatis obtudit, immo confregit.
10. Quod utriusque opus cum in manus nostras venisset, studiosius perlegi et intellexi [ Baluz. omittit studiosius perlegi et intellexi], quia tota summa inepti et magis impii Juliani laboris [Col. 0120C] Ut unam per se partem haeresis Pelagianae Julianus in suis libris defendendam suscepit, ita unam Mercator oppugnandam putavit; de qua nempe una consuluit Augustinum, ut colligi potest ex responsionis ea parte quae habetur ( Post praefat. generalem ). ad unam pravam redigi videtur sententiam: «Adae videlicet et Evae transgressionem eos non fecisse mortales, [Col. 0120A] nec noxam eorum ad posteros originaria successione transisse; sola autem imitatione illorum, qui divina mandata contempserit effici reum.»
11. Hoc ergo, ut dixi, [Col. 0120C] Subnotationes tamen conscripsit in duos tantum priores libros, non alia certe de causa quam quod his solis tractatur quaestio de mortalitate Adami, et peccati originalis exstantia, quam unam agitandam susceperat Mercator, nihil admodum sollicitus de reliquis ad aliud argumentum pertinentibus. totum opus, cum studiosius perlegissem, breviter pro nostrarum virium facultate, [Col. 0120C] Subnotationibus, id est responsionibus quae subjectae sunt verbis Juliani sicut fecerat Augustinus. BALUZ. Subnotationibus [ Baluz. add. ex] libris ejus, ubiubi opportunitas exegit, appositis, ego quoque respondi, quo lector post tanti patris et magistri tubam, nostram etiam palearem fistulam non aspernatus assumere, tota intelligat brevitate Julianum in elaborandis numerosissimis libris inanem et plenam potius jactantiae cum summa impietate operam impendisse.
12. Sane quoniam easdem ipsas quas dixi Subnotationes in unum corpus redigere me debere tu [Col. 0120B] quoque, [Col. 0120C] Mos fuit illis temporibus, ut cum presbyter presbyterum alloqueretur, vel fratrem diceret, vel compresbyterum; quare ex hoc loco non immerito licuit [Col. 0120D] concludere. Mercatorem tunc cum haec scriberet, neque episcopum fuisse, neque etiam presbyterum. Scripsit vero post obitum Augustini ann. 431, aut etiam 432. venerande presbyter Pienti, jussisti, parvi imperatis non ignorans in maledicta et effrenatae illius linguae nos convicia incursuros. Sed quid possunt [Col. 0120D] Id est, contra. BALUZ. extra [ Baluz. add. Dei] Ecclesiam alligati rabidi canis latratus? Gloriemur nos [Col. 0120D] Augustinus (Lib. cont. Jul. cap. 5; vide etiam 7) : Tantumne apud te (Julianum affatur) possunt Pelagius et Coelestius, ut a solis ortu usque ad occasum, tot ac tantos fidei Catholicae doctores et defensores, antiquos et nostrae aetatis contiguos, dormientes et manentes, non solum deserere, sed etiam Manichaeos audeas appellare? Miror si hoc aliquando ex tuo poterit ore procedere, quod te tamen clamare pravitas tui compellit erroris: sed mirum si in facie hominis tantum intervallum est inter frontem et linguam, ut in hac causa frons non comprimat linguam. tantis viris, tantisque ecclesiasticis doctoribus toto plane orbe fulgentibus, in quos ille tam inaudita, tam nefanda, tamque obscena atque atrocia maledicta jaculatur, participes ac socios fieri.
13. Scio sane quod etiam de ordine capitulorum succensurus sit nobis, et plus loquendo quam solet inanem contra nos strepitum verborum moturus, [Col. 0121A] accusans videlicet ordinem contra se nostrorum nullum esse dictorum. Subnotationes, ut jam diximus, pravis nos ejus sensibus partim [ Baluz. sparsim] apposuimus, vel admovimus; [Col. 0121A] Libri nomine Mercator appellare noluit Subnotationes suas, Commonitoria, et quae sive ex Graecis interpretatus est, sive quae ex Latinis decerpsit, quibus Coelestiani Nestorianique convincerentur; eaque, ut opinor, causa fuit, cur inter tractatores ecclesiasticos neque a Gennadio recensitus sit, neque ab aliis tum antiquis, tum recentioribus scriptorum [Col. 0121B] ecclesiasticorum nomenclatoribus, ideoque pene oblivione consepultus fuerit, ne ipso quidem nomine, si Augustinus siluisset, memoriae consignato. Quamquam ut a Gennadio praetermitteretur potuit alia esse causa, nempe odium Mercatoris in Pelagianos, Gennadii in eosdem studium. non ullum adversus eum condidimus librum.
14. Ille sane curet de nobis
«Sed currant ad eum, qui clamat, Jugum meum suave est, et onus meum leve est (Matth. XI, 32) , qui et male agenti veniam pro inaestimabili bonitate largitur, et innocentiam, quam creat bonam, facit innovando [Col. 0121D] Referuntur haec ipsa verba Juliani iterum a Mercatore (Cap. 8 hujusce Operis) et ab Augustino (Lib. 3 advers. Jul. cap. 3) ; neque vero singularis ista loquendi formula Juliano fuit, sed omnibus aliis Pelagianis communis. Unde auctor librorum Hypognosticon cum Pelagiano ita loquitur (Hypog. lib. V, sub finem) : Nos, inquies, sicut aliquoties a vobis audivimus, in remissionem peccatorum tam majores aetate quam parvulos baptizamus; et cum vobis ita contradictum fuerit a nobis: ergo est peccatum in parvulis quod eis in sacro baptismate remittatur. Respondetis nullum. Tantum [Col. 0122C] in adoptione filiorum baptizantur; habet enim in eis gratia quod adoptet, non habet unda quod diluat: propter solam vero symboli formulam, ut tradita consuetudo servetur, tinguntur in remissionem peccatorum, etc. adoptandoque meliorem.» [Col. 0122C] Post haec Garnerius addit responsionem Augustini [Col. 0122D] sic se habentem: «Augustinus: Ipsi sunt homines quibus invides liberatorem, quos habere malum a quo liberentur negas: quomodo ergo constanter fideliterque respondes quod non invideatis liberatorem hominibus Dominum Jesum Christum, cum potius pertinaciter et infideliter agas ne ab illo salvi fieri credantur parvuli, sicut salvum facit populum suum a peccatis eorum (Matth. I, 21) , propter quod eum, Evangelio loquente, didicimus appellatum esse Jesum. Non igitur docere poteritis liberatorem Christum vos hominibus non invidere, quia parvulos non esse homines nullo modo potestis ostendere. » EDIT.
1. Ad haec. Praeter responsa sancti viri, omnes [Col. 0122C] quidem innovat creando, sed non omnes renovat regenerando, nisi eos tantum de quibus ipse ait: Nisi quis [Baluz. qui] renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto [Baluz. omit. sancto], non potest intrare in regnum coelorum (Joan. III, 5) . Seu ut idem ait: Nisi quis natus fuerit denuo (Ibid., 8) . Unde suspectus es fraudis et doli, quod nusquam in toto Opere tuo renovationis tibi visa est mentio facienda; sed innovationis tibi sermo semper venit in mentem. Nam [Col. 0122D] Certum tamen, non semper Patres usos fuisse tanta ἀκριβείᾳ ; nam et Augustinus adhibuit innovationis nomen, cum diceret: Sicut ergo ut anima jam existens creatur innovatione justitiae, sic jam existens [Col. 0123C] fingitur et conformatione doctrinae (Epist. 166) . Usi quoque Milevitani Patres ( In Synodica ad S. Innocentium): Pueros, inquiunt, etsi nullis innoventur christianae gratiae sacramentis, habituros vitam aeternam nequam praesumptione contendunt. Neque Julianus abhorruit a voce regenerationis, cum ageret de baptismo, quam tamen Mercator vult esse paris cum renovatione potestatis. Sic enim loquitur (Lib. V Op. Imperf. cap. 9) : Nos vero renasci omnes baptismate debere, et opere nostro, et sermone testamur; sed non ut hujus impertitione beneficii de [Col. 0123D] jure videantur diaboli plagiati; verum ut qui sunt opera Dei, fiant pignora Dei; et qui nascuntur viliter, non tamen noxie, renascantur pretiose, non tamen calumniose; quique prodeunt ex Dei institutis, provehantur mysteriis Dei; et qui afferunt opera naturae, dona gratiae consequantur, ac Dominus suus, qui eos fecit condendo bonos, faciat innovando adoptandoque meliores.
2. Sed nec probari facile poterit [Col. 0123D] Non est usa, quod sciam, quando fuit sermo de baptismo; sed de poenitentia dixit David: Cor mundum crea in me Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis (Psal. L, 12) . Dixit et Jeremias: Converte nos, Domine, et convertemur; innova dies nostros sicut a principio (Thren. V, 21) . divinam Scripturam usam esse hac locutione, innovatione videlicet; sed de renovatione ei creberrimus sermo est.
3. Audi invitus Apostolum Paulum dicentem: Sicuti est veritas in Jesu deponere vos, secundum pristinam conversationem, veterem hominem qui corrumpitur secundum desideria erroris; renovamini autem sensum [Baluz. sensu] mentis vestrae, et induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est in justitia [Col. 0123B] sanctitatis et veritatis (Ephes. IV, 22) . Item idem: Cum autem benignitas et humanitas illuxit Salvatoris Dei nostri, non ex operibus justitiae, quae nos fecimus, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem ditissime effudit super nos in Christo (Tit. III, 5) . Item idem: Etsi exterior noster homo corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem (II Cor. IV, 12) .
4. Deinde audi qui etiam adoptentur; audi, inquam, non me, sed apostolum Petrum: Vos, inquit, genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus in adoptionem, ut virtutes Dei annuntietis, qui vos vocavit de tenebris in admirabile lumen suum (I Petr. II, 9) . Audisne quid dicat? sentisne quid praedicet? [Col. 0123C] illos adoptari videlicet, ut fiant in adoptionem populus Dei, qui sunt de tenebris evocati in illud admirabile lumen: unde consequens est ut nisi quis fuerit de tenebris evocatus in illud admirabile lumen, [Col. 0124A] non sit genus electum, non regale sacerdotium, non gens sancta, non populus in adoptionem esse mereatur.
5. An dicturus es forsitan et jussurus ut [ Baluz. om. ut] majores tantum homines, qui de tenebris in illud admirabile lumen tamquam peccatores evocantur, ipsi tantum fiant populus Dei; parvuli vero ab ipso ortu suo in lumine constituti, expertesque tenebrarum, quia tantum, ut tu vis, innovati sunt, non autem renovati ex aliqua vetustate peccati, non sint ex populo Dei? Quis te christianorum ferat ista loquentem? quis te non exhorreat, et tamquam lethale virus non [ Baluz. om. non] fugiat haec scribentem?
«Verum imbecillum tuae [ Baluz. caecae] opinionis patrocinium multiplicat peccata, non minuit. Hic igitur miserorum pruritus et sponte decrescentium nullum contra ipsam veritatis rationem valet pondus afferre. Sed quia nonnullis Scripturarum locis, et maxime apostoli Pauli, confirmari asserunt [Col. 0123D] Pelagiani cum adversus catholicos de propagatione peccati ab Adamo in posteros disputarent, peccatum illud maluerunt dicere naturale quam originale, ut tanto majorem facerent apud minus eruditos homines catholicos invidiam, quanto viderentur propiorem habere, saltem verbo tenus, affinitatem cum [Col. 0124C] Manichaeis, qui malam assererent hominis naturam. Pelagius (In libello Fidei num. 7) : Absque sola peccati macula, quae naturalis non est. Julianus (In libello Fidei part. II, num. 10) : Quoniam igitur praemisimus de bono naturae et benedictione, et honore conjugii, consequenter renuimus naturale peccatum, vel si quo alio vocabulo nuncupatur, ne creatori Deo omnium irrogemus injuriam, dum aliquid ab illo cum peccato fieri potuisse contendimus, et testimonia Scripturarum ejus falsitatis arguamus. Cum Julianus dixisset: Confitearis necesse est naturale, [Col. 0124D] quod Manichaeus finxerat, sed tu nomine commutato originale vocas, interiisse peccatum, etc.; respondens Augustinus (Lib. V Op. Imperf. cap. 9) : Nos, inquit, originale peccatum propterea significantius quam naturale dicimus, ut non divini operis, sed humanae originis intelligatur, etc. Hoc est quod vulgo dicunt in scholis, maculam peccati dici non debere Adami posteris naturalem, si natura sumitur pro substantia, quae Dei opus est; licet vere sit naturalis, si natura pro origine ponitur, nascendo enim contrahitur.
1. Ad haec. Nemo dicit naturale, vel naturam esse peccatum, sed originale; et id in natura esse, non [Col. 0124D] Extra natum. Ita veteres libri et editio Gerberonii. Garnerius reposuit extra naturam. Verum haec emendatio non erat necessaria, cum sensus absque ea sit planus. BALUZ. extra naturam; nec absurde tamen, aut [ Baluz. om. tamen, aut] abusive dici posse naturale, non tamen naturam: nam deceptus ipse decipis quos potes [ Baluz. add. Et tamen]. Inter originale et naturale est nonnulla distantia; et quamvis quod naturale [Col. 0124C] est possit et originale dici, non tamen quod originarium est, naturale quidquam [ Baluz. et naturale] cogit fateri. Et accipe exemplum: natura est omnis homo, cujuslibet aetatis, sexus, atque conditionis; [Col. 0125A] origo vero [ Baluz. conditionis origo, ut] est senator, curialis, servus, colonus, barbarusque, quae non sunt naturae nomina, sed originariae conditionis. Ita nos non dicimus naturam aut naturale esse peccatum, sed originis causam addictae serviliter per peccatum.
2. Quamvis, ut jam diximus, praeter naturam in qua sit, esse non possit, nisi dementissime quaerendum id extra hanc existimes: vel [ Baluz. om. vel] suapte sit propriam habens substantiam vel naturam et te ita sentientem devoret Manichaeus, qui mali naturam sui juris, sui status et originis principatum tenere ac habere cum impietate delirat.
[Col. 0125B] [Col. 0125B] Ostensum ergo. Garnerius reposuit, Ostensum est igitur. Fatendum est hoc discrimen esse parvi admodum momenti. Annoto tamen, quia cum lectio nostra reperiatur in antiquis exemplaribus Mercatoris et apud S. Augustinum, nulla ratio erat mutandi vocem ergo in igitur. BALUZ. «Ostensum est igitur nihil posse per Scripturas sanctas probari, quod justitia non possit tueri: quia si in lege Dei est perfecta forma justitiae, nihil per eam adversaria ejus, id est, injustitia sinitur virtutis acquirere; ac per hoc, [Col. 0125B] Difficultatem lectori creat Mercator: nam videtur, [Col. 0125C] vel non assecutus mentem Juliani negantis, auctoritate vindicari posse id quod falsitatis ratio argueret; vel sententiam legisse cum negationis nota, hunc fere in modum: Quod ratio non arguit, id est, non probat, non potest auctoritas vindicare. Lector facile advertet, si tantisper animum reflectat, sensum affirmantem favere magis Juliano, negantem Mercatori. Quamquam Julianus ipse, ut est apud Augustinum (Lib. I advers. Jul. cap. 7) , quoties aliquid probandum occurreret, voluit hunc ordinem argumentorum servari, ut primum ratio, tum Scriptura, denique auctoritas sanctorum adhiberetur. Sic enim loquitur: Cum igitur liquido clareat hanc sanam et veram esse sententiam, quam primo loco ratio, deinde Scripturarum munivit auctoritas, et quam sanctorum virorum semper celebravit eruditio, qui tamen veritati auctoritatem non suo tribuere consensu, sed testimonium et gloriam de ejus suscepere consortio; nullum prudentum conturbet conspiratio perditorum.
1. Ad haec. Vellem probares tua ratione puerperium virginis, vel conceptum sine virili commixtione [Col. 0126A] [ Baluz. permixtione], Deum quoque hominem factum, et per aetatum incrementa ad crucem fuisse perductum: quod quia humana ratiocinatio nulla consignat, per fidem divinorum eloquiorum auctoritas vindicat.
2. Ridendum ergo, immo flendum in te est, quod ais: « Quod ratio arguit, non potest auctoritas vindicare. » Quis autem numeret [ Baluz. numerat] tam magna et ita frequentia contra hanc miseram declamatiunculam tuam testimonia Scripturarum, in quibus, quia ratio investigare nihil potest, ad fidem recurritur, ut ejus auctoritate salus aeterna quaeratur?
[Col. 0126B] «Aut si forte, quoniam aliter dogma tuum stare non potest, nisi Adam ex se concepisse et peperisse responderis, Apostolum quidem non hoc sensisse, nulli dubium erit. Tu vero quid sexui tuo volueris evenire monstrasti.» [Col. 0125D] In Garnerio: «Augustinus: Non expavescis quod scriptum est: Neque maledici regnum Dei possidebunt (I Cor. VI, 10) . Neque enim tam foeda convicia, nihil te adjuvantia, nisi maledicendi libidine, loquereris. » EDIT .
1. Ad haec. [Col. 0125D] Tam obscenum Juliani convicium impatientius tulit Mercator quam Augustinus: quare inflammata bile propter dignitatem sanctissimi senis violatam, et ab eo qui minime omnium deberet, cum fuerit ab Augustino sui parentis amico singulariter dilectus, et ea impudentia quae ne hominem quidem deceret, multo minus episcopum; respondet stulto secundum stultitiam suam, ne sibi sapiens videretur (Proverb. XXVI, 5) . Quare hoc in capite, immo et in consequente multa prodit domestica Juliani arcana, multa quae ad corruptos hominis pietatem simulantis mores pertinerent, multa quae pudorem imponere possent fronti non durissimae. Erubesce, infelicissime, in tanta linguae scurrilis, vel potius mimicae obscenitate. Vulgares tu dignus audire acclamationes: [Col. 0126B] Haec acclamantium forma et applaudentium vox frequens fuit, olim etiam in laudibus honestis; de Patribus Ephesinis post lectas S. Coelestini in concilio [Col. 0126C] litteras haec habentur (Conc. Ephes. part. II, act. 2, pag. edit. Labb. 618) : Omnes reverendissimi Episcopi simul acclamaverunt hoc justum judicium. Novo Paulo Coelestino, novo Paulo Cyrillo, Coelestino custodi fidei, Coelestino cum synodo concordi, Coelestino universa synodus gratias agit; unus Coelestinus, unus Cyrillus, una fides synodi, una fides orbis terrarum. Nimirum magna laus est, aliquem ita inter alios excellere, ut alii prae ipso nulli censeantur. Unus tu, unus [Col. 0126C] De Philistione mimographo, cujus Hieronymus meminit (Apolog. 2 advers. Rufinum) . Scaliger ad haec verba Eusebii ( In notis ad Euseb. pag. 64, col. 2, verbo Philistion): Philistio mimographus natione Magnesianus Romae clarus habetur, observavit nonnulla quae describi operae pretium est: Duo videntur, inquit, fuisse Philistiones, prior scriptor mimorum, teste Suida. Ita enim interpretandum est, κωμῳδίας
βιολογικάς, nam βιολόγοι sunt mimi, et actores ridicularum fabularum, quales Atellanae apud Romanos. [Col. 0126D] Fuit autem Prusiensis, vel Nicaenus, ut testatur epigramma in eum:
Epigramma Graecum extemporali Latinitate ita [Col. 0127B] donatum:
Dubitavi aliquando, an non potius legendum foret, Latinorum Lucilius, cujus meminit Hieronymus his verbis (Epist. 80) : Mordetur et Lucilius, quod incomposito currat pede; sales ejus leposque [Col. 0127C] laudantur. Hic est qui Lutulentus poeta ab Horatio vocatur, quique primus nasi stylum acuisse a Plinio dicitur: quamobrem a Quintiliano satiricorum princeps appellatur. Dubitavi quoque num foret a Mercatore indicatus Lucullus ille iambographus impudicus, cujus meminit Cicero ad Atticum (Lib. I epist. 16) ; sed dubium omnino sustulit Hieronymus, retinerique lectionem jussit his verbis (Apolog. 2 advers. Rufin.) : Fieri potest ut etiamsi a me verum audisti, alius qui hujus rei ignarus est dicat a te esse compositum, et quasi mimum Philistionis vel Lentuli, ac Marulli stropham eleganti sermone confictam.
Verum quis ille tandem Latinorum Lentulus, qui cum Graecorum Philistione confertur? an ridiculus ille histrio Spinter, a cujus nomine vocatus est apud Romanos Lentulus Spinter, quod ejus similitudinem maxime referret, cuique postea Lepidi nomen per lepidam vicissim et ingeniosam quasi versuram factum [Col. 0127D] est?
Latinorum Lentulus, unus tibi [Col. 0127D] Locus Hieronimi antea citatus legendum docet, Marullus. Fuit autem hujus nominis mimographus eo usque impudens ut Antoninum imperatorem incessere solitus esset, grammaticae vero regulas de industria contemnebat, ut risum auditoribus moveret. Marullus comparandus; namque [Col. 0127D] Ille epigrammata, hic satiram scripsit; uterque flammis digna opera: ut mirum sit ex hoc stercore colligi gemmas a christianis, famamque eruditionis ex eo conquiri, unde morum sanctitas violatur. Martialis et Petronii solus ingenia superasti.
[Col. 0128A] 2. Te verissime [Col. 0127D] Ampsanctus lacus est in medio Italiae apud Hirpinos, ubi scaturigo aquarum sulphurearum, quae quod undique silvis angustiisque clausae sunt, tam [Col. 0128A] pestilentem emittunt halitum, ut propius accedentes eo enecentur. Cicero: Videmus, inquit, quam sint varia terrarum genera, ex quibus et mortifera quaedam pars est, ut Ampsancti in Hirpinis (Lib. I de Divinat.) . Virgilius Ampsancti vallem describit his versibus (Lib. VII Aeneid.) :
Allata sunt ista, ut restitueretur locus admodum corruptus, ubi Julianus impudenter bacchatus in S. Augustinum ita loquitur (Lib. I Op. Imperf. cap. 4) : Hic tu, sacerdos religiosissime, rhetorque doctissime, exhalas tristius et horridius aliquid, quam vel Conscen. (apud Menardum; Conscensis apud Vignerium et Paludanum) vallis, vel puteus Averni; immo scelestius quam ipsa in his locis idolorum cultura commiserit. Ubique mendum est, legendum enim vel Ampsanctina vallis, vel puteus Averni, etc.; nam apud veteres nulla mentio est neque Consentinae, neque Conscensis aut Cossensis, immo neque Compsanae vallis (quamquam Compsa urbs est apud Hirpinos), [Col. 0128C] ex qua tetrum quiddam exhalaret, et idolorum cultura infanda quaedam ac horrenda committeret. Fuit vero prope Ampsanctum lacum templum Mephitis deae, quo qui accederent, enecabantur; fuerunt Ampsancti valles, quarum meminit Virgilius; fuit et in vallibus puteus Averni, sive specus prope templum Mephitis; fuerunt denique horrenda deae Mephitis sacra. Quae omnia mirum quantum faciunt ad comparationem qua Julianus Augustinum, post illatam sancto doctori abominandi sacrilegii et detestandae blasphemiae calumniam, ait exhalasse tristius quiddam et horridius quam vel Ampsanctina vallis, vel puteus Averni spiraret; immo scelestius quam ipsa in his locis idolorum cultura commiserit.
Ampsanctinae scaturiginis [Col. 0128C] Ampsanctinam scaturiginem dicit conregionalem Juliani, quia Esculanum, sive Eclanum, cujus urbis episcopatum tenuit Julianus, vix paucis milliaribus distat ab Ampsancto lacu; atque hinc, auctore Mercatore, refellitur opinio eorum qui alterius cujuscumque loci episcopatum Juliano tribuerunt. conregionalis tuae teterrimus fetor, te [Col. 0128D] Nulli ignotum est Averni nomen varia significatione sumi solitum. Proprium fuit lacus Campaniae prope Baias, ex quo exhalationes sulphureae feruntur sursum, adeo vel pestilentes, vel tenues, ut praetervolantes aves aut enecent propter vim malignam, aut sustinere nequeant propter tenuitatem; unde factum nomen Avernus, ἄορνος, quod inde translatum est ad significandum quemlibet terrae hiatum, ex quo, velut ex inferis, fetor noxiusque halitus vitalem auram corrumperet, et hominibus perniciem crearet. Hinc Julianus ipse, loco antea emendato, puteum Averni dicit pro hiatu, ex quo prope templum Mephitis erumpebat tetri odoris vapor. Averni lacus [Col. 0129A] nocentissimus halitus, te postremo [Col. 0129A] Hoc in loco indicat Mercator, quod aperte docet Augustinus, Julianum in Apulia natum; Atabulus enim ventus est Apuliae peculiaris, unde etiam Apulus appellatur. Meminit Horatius his versibus (Serm. lib. II satir. 5) :
[Col. 0130A] 3. Quis scenicus [Col. 0129C] Vox illa, si non ficta sit, ad significandum histrionem turpia loquentem in theatro, quod valde opinor: corrupta videri potest, quasi Turpio positus sit pro Turpilio comico, qui vivere desiit, quo die coepit Cicero. Turpio, qui turpia loquitur, ut recte explicat hunc locum vir doctissimus Carolus Dufresnius Cangius in suo glossario. BALUZ. turpio, quis [Col. 0129C] Vel ficta quoque est vox Durionis, ad indigitandum hominem perfrictae frontis et durioris, quam ut possit a pudore molliri. Quid si pro Durione Curio reponendus sit? Fuit vero Curio, ut testatur Valerius Maximus (Lib. IX cap. 1) , optimi parentis nequissimus filius, qui sexcenties sestertium aeris alieni contraxit, famosa nobilium juvenum injuria. Quo tempore in iisdem penatibus duo saecula habitarunt: unum frugalissimum patris, alterum nequissimum filii. Non absurda certe fuerit comparatio Julianum inter sancti Memorii, et Curionem probi parentis filium. Durio, [Col. 0129D] qui dura est et perfricta fronte, impudens, ut legitur in eodem glossario. BALUZ. — Durio. Saepe evenit ut c et l in unam coalitae d formarint. Ita hic, Quis . . . durio? ubi Garnerius miris modis aestuat. Tu si clurio aut cluria legeris, plana omnia videbis, Cluria et clura est πίθηκος in glossis: inde vero notissimum in omnes corpore et animo pravos convicium est, ut simii clurinumque pecus appellentur. Sin autem hoc nolueris durionem hominem duri oris et γελωτοποιόν, qui in scena se objicere alaparum contumeliis assueverat, intellige. WESSELING. ad Vet. Rom. Itin. p. 383. durio, vel [Col. 0129D] Cicero (Lib. II de Orat.) : Quid potest esse tam ridiculum, quam Sannio est, qui ore, vultu, imitandis motibus, voce, denique corpore ridetur ipso?—Sannio. Mimorum genus, qui et gestu et motu et voce populum excitant ad risum. BALUZ. san nio professae licentia turpitudinis publice ista pro ferret? te matronae castae, te honesti et ornati vir legant? sed si honestatis sint memores et pudoris exhorrebunt, et veluti monstruosam viperam, ut fertur hydra fuisse, diffugient.
4. Tune sanctae ac beatae recordationis [Col. 0129D] Inter epistolas Augustini una (Epist. 101) scribitur ad Memorium episcopum patrem Juliani, in qua haec inter alia de Juliano: Quem quidem non audeo [Col. 0130A] dicere plus amo quam te, quia nec veraciter dico. Sed tamen audeo dicere, plus desidero quam te. Mirum videri potest, quemadmodum quem pariter amo amplius desiderem; sed hoc mihi facit spes amplior videndi eum. Puto enim quod si ad nos, te jubente, vel mittente, venerit, et hoc faciet, quod adolescentem decet, maxime qui nondum curis majoribus detinetur, et te ipsum mihi expeditus apportabit. Ex quibus videre [Col. 0130B] est improbam vesani haeretici indolem, qui tanti viri, tantae amicitiae, tam teneris vocibus testatae, nonnisi per contumelias et maledicta responderit. Verum hic nativus est haeresis spiritus, cum fide omnia jura violare. Vulgo creditur Memorius Capuanam Ecclesiam rexisse; tantae credulitatis vix alia ratio affertur, quam quod ita visum Baronio et Bellarmino, qui et ipsi facile adhibuerunt fidem, sive Prospero ( In epig. adversus obtrectatores Augustini ), qui Campanum Julianum, sive Gennadio (Lib. de Script. cap. 45) , qui Capuanum episcopum facere visus est. Hinc enim consequens suspicati sunt ut Memorius, quemadmodum erat genere nobilis, ita nobilem Campaniae Ecclesiam rexerit; immo et filio praeiverit tum munere, tum sede episcopali. Verum quam leves sint conjecturae hujusmodi, nemo non facile videre potest. Nam primo Gennadii variantes codices certam fidem facere nequeunt. [Col. 0130C] Deinde epigramma Prosperi in obtrectatorem Augustini obscurum habet sensum, quem aperiemus suo loco ( Dissert. 2 de auctoribus et defens. haeres. Pelag. in elogio Coelestii ). Deinde Julianus ex Campania originem non duxit, sed ex Apulia, ut docet cum Augustino Mercator. Deinde Capuanam Ecclesiam non tenuit in Campania, sed Eclanensem in Hirpinis, ut testatur Mercator. Quid quod ex Paulini versibus ( In Epithal. Juliani et Jae. ) non improbabiliter quis confecerit, Ecclesiam Memorii sub Beneventana fuisse, cui profecto numquam Capuana subjecta est. Nam sanctus poeta cum e coelo ingeniose Aemilium Jae parentem evocasset, qui conjugibus a Memorio Juliani patre deductis ad altare benedictionem coelestem impertiretur, ita canit:
Quae verba satis manifeste ostendunt Aemilium aetate minorem fuisse Memorio, sed majorem sedis praerogativa. Primates enim ab aliis suae provinciae episcopis patres appellatos fuisse, non tantum in Africa, sed in aliis quoque locis, ante probavimus (In notis ad cap. 1 Commonitorii) : quare si conjecturis indulgere liceat, ubi silent antiqui auctores, qui majorem loquendi occasionem nacti sunt. Augustinus et Paulinus, vix non opiner Memorium Eclanensi Ecclesiae praefuisse, filiumque patris in locum successisse. Erat enim Eclanensis civitas sub Beneventana, nec alia videtur fuisse causa cur Julianus cum tanta foret in opinione doctrinae, tam ignobili Ecclesiae praeficeretur, nisi quod in ea jam meruisset sub patre.
Antequam ex hoc loco discedamus, juvabit annotare [Col. 0131A] Julianum non duxisse uxorem ante ann. 408. Duxit enim post obitum Aemilii Jae parentis: Aemilius vero adhuc erat in vivis ann. 407, si modo, ut est admodum verisimile, non differt ab eo qui a sede apostolica Constantinopolim missus est in causa Joannis Chrysostomi, quemque Metaphrastes Beneventanum [Col. 0131B] episcopum dicit.
Memoris [Col. 0131A] episcopi filius? tu [Col. 0131B] Hinc primum innotescit nomen feminae, quae Julianum peperit. Non absurde vero sentiat aliquis eam ipsam esse viduam, ad quam post obitum Memorii librum consolatorium scripsisse dictus est Pelagius ( Vide notas ad cap. 4 Commonitorii).—Julianae. Illam Garnerius suspicabatur eam ipsam esse viduam ad quam Pelagius scripsit librum consolatorium. Sed postea, re melius perpensa, hanc opinionem deseruit ut eam amplecteretur quae docet viduam ad quam Palagius scripsit esse Julianam Olybrii conjugem. Qua de re nos pluribus agemus infra ad pag. 140. BALUZ. Julianae primariae feminae, et qua nihil honestius inter reverentissimas matronas invenias, utero editus? absit, absit, ut tibi istud credere ausim. [Col. 0131B] Subindicat Mercator rumorem aliquando sparsum fuisse in vulgus, nobilibus parentibus pro legitima prole vernularum filium suppositum fuisse, Julianumque suis moribus rumorem approbasse. Eo certe nihil fuit aut maledicentius, aut contumeliosius, atque insolentius, quod vitium, ut vernulis facile, [Col. 0131C] ita nobilium filiis vix adhaeret.—Garnerius hic et infra putat subindicari a Mercatore rumorem aliquando sparsum fuisse in vulgus Julianum fuisse suppositum parentibus suis. Verum alius, ut ego quidem arbitror, est sensus verborum Mercatoris. Illud enim tantum ait rhetoricando, ita diversos esse Juliani mores a moribus parentum, ut suspicari liceat suppositum illis fuisse, ut saepe dicitur factum, aut si id non erit, degenerasse illos in filio. BALUZ. Vernularum te eorum potius crediderim filium, suppositumque illis, ut saepe dictum factum, et quod tu potius tanta oris tui petulantia et obscenitate approbas; aut si id non erit, degenerasse eos in te nulli dubium erit, qui sanctos illorum hominum mores, sanctam vitam, institutumque noverit, [Col. 0132A] tuumque sermonem in scriptis hisce [ Baluz. hisque] prudenter inspexerit.
5. Quorum sane post obitum sanctorum hominum, tu merito [Col. 0131C] Caste vixerant sub sanctissimorum parentum disciplina. Unde Augustinus toti familiae bene apprecatus, tamquam vere domo Dei: Habitetis, inquit (Epist. 116) , omnes in aeternum in adjutorio Altissimi, qui habitatis unanimes in domo, pater materque, fratres filiorum, et cuncti unius patris filii memores nostri. Verum post obitum parentum sorores exemplum fratris post longam dissimulationem jam suo ingenio viventis secutae, a domestica sanctitate degenerarunt. duas sorores tuas [Col. 0131D] Julianum non castissime vixisse, etiam soluto matrimonio, et episcopatus tempore, praeter Mercatorem insinuat ipsemet Augustinus his verbis (Lib. V advers. Jul. cap. 12) : Secundum te, cum concumbere destiterint conjuges, jam non erunt conjuges; quod ne contingat agant, sicut possunt, decrepiti quod juvenes agebant, et ab hoc opere quo etiam continens nimium delectaris, nec effetis aetate corporibus parcant. Et alibi (Lib. 4 ejusd. Operis cap. 11) : Vos pro suscepta vestra (libidine) tam fideliter laboratis, ut vim patiamini, nisi eam, qualis nunc est, etiam in paradiso collocetis: non ibi de peccato dicentes talem factam, sed talem nullo peccante fuisse mansuram, cum qua in illa pace dimicaretur, aut ne dimicaretur, quotiescumque surgeret, expleretur. O sanctas paradisi delicias! o frontem qualiumcumque episcoporum: o fidem qualiumcumque castorum! Auctor librorum Hypognosticon (Lib. IV) : Non enim naturale esse bonum libidinem praedicaretis, si [Col. 0132A] castitatis virtutem intuentes, ut Paulus, corpora vestra castigaretis: immo impudenti fronte lascivientes, ejus motum sic procaci lingua laudatis in publico, ut cunctis pateat quid a vobis geratur in secreto, si tamen quae laudare publice non pudeat, eligant vel secretum. Et Paulo infra: Libido calor bonus est genitalis, nec est [Col. 0132B] in ea quod pudeat; quia si malum esse dicatur, nuptiae jam damnabuntur, sine illa enim non poterit proles existere. Ex hoc advertant dilectae vestrae, castissimi expugnatores, quantum libet, quod tantum laudare delectat; aut si non libet, cur suadetis ut libeat, et castitas expugnatur a vobis? cur bonum praedicatis, quod in vobis adversum esse sentitis? rogo, erubescite. Nemo umquam quod sibi est inimicum, bonum dicere delectatur, et laudum praeconiis adornare. Eo etiam pertinet quod refert Beda (Lib. I in Cantic. cap. 3) ex libro II Juliani de Amore, ubi de natura lactis foedissime philosophatum ait, ut totum ponere horrori fuerit. Immo Hieronymus Pelagianis exprobrat nimiam cum suis, ut loquitur, Amazonibus consuetudinem: Decepistis, inquit, plurimos, maxime eos qui adhaerent mulieribus, et sciunt se peccare non posse (Dialog. I) . Qua occasione duo notanda puto: alterum videri ab Hieronymo subindicatum Coelestii eunuchismum; [Col. 0132C] alterum ab Iprensi notatum Pelagium intemperantiae in consectandis epulis, et ad id probandum adductum Isidori Pelusiotae testimonium, qui tale quiddam olim exprobrabat Pelagio monacho jam cano; sed quod solet Iprensis in Historia Pelagiana, quotiens non mutuatur ex Usserio haeretico quae scribit, hoc in loco bis peccavit. Semel temeritate mentis, qua unicum fuisse tunc temporis in orbe Pelagium monachum judicavit, cum clamet Augustinus (Epist. 186) alterum quoque Tarentinum ejusdem nominis fuisse. Iterum ἀνιστορησίᾳ, qua putavit Pelagium, antequam damnaretur, in Aegypto aliquamdiu versatum esse, quod omnino pugnat temporum rationi ex Augustino deductae. Adducere poterat testem longe certiorem Paulum Orosium (In apolog. cap. 27) , cujus sunt haec verba ad Pelagium: Sed tibi specialis inde portandi oneris fortasse fiducia est, quod balneis epulisque innutritus latos humeros gestas, robustamque cervicem, praeferens etiam in fronte pinguedinem, sicut scriptum est: [Col. 0132D] Tetendit enim adversus Deum manum suam, et contra Omnipotentem roboratus est. Cucurrit adversum eum erecto collo, et pingui cervice armatus est. Operuit faciem ejus crassitudo, et de lateribus ejus arvina dependet (Job. XV, 25) . At illi tales esse non possunt, quibus semper in corde loquitur Christus (Luc. XIII, 24) : Contendite per angustam viam introire, lata est enim quae ducit ad mortem. Et Paulus apostolus monet: Curam carnis ne feceritis in concupiscentiis (Rom. XIII, 14) . Est in me veritas Christi, quia multum doleo pro vobis; juxta sententiam enim beati Patris mei Augustini, Non est sani fiducia, sed insani. Verum vidit Jansenius suae se causae incommodaturum, si fide Orosii auctoritatem Orosio faceret, apologiamque reciperet quam, quia suis rebus contraria est, pro supposititia habet, illorum more qui ab Hieronymo et Augustino accusantur libidinosi cujusdam judicii, quo ipsos quoque Scripturae libros sibi non faventes rejiciebant.
«Non enim dictum est, Erunt duo homines in uno homine, sed Erunt duo in carne una (Genes. II, 14) ; quo unitionis nomine voluptas illa coeuntium et libido, quae sensum afficiens membra consternat, ac sicut ille prudens intellexit, unam carnem gestit efficere, a Deo instituta, et corporibus ante peccatum docetur inserta.» [Col. 0133B] Responsio Augustini apud Garnerium: «Augustinus: Si ut essent duo in carne una, facere nisi libido non posset (quam susceptam tuam, qualis nunc a te laudatur et expugnatur, quam pudendam confiteris, et sine pudore sic diligis, audes etiam paradisi possessione dotare), nullo modo etiam in Christo et in Ecclesia posset intelligi, Erunt duo in carne una. Neque enim tam longe exorbitas a veritatis via, ut etiam conjunctioni Christi et Ecclesiae hanc audeas imputare libidinem. Porro si possunt sine ista esse duo in carne una, Christus et Ecclesia, potuerunt etiam vir et uxor, si nemo peccasset, non pudenda libidine, de qua erubescit, et qui eam laudare non erubescit sed merito laudanda charitate conjungi, et filiorum procreandorum causa esse duo in carne una. Unde Dominus cum dicit: Igitur jam non sunt duo, sed una caro (Matth. XIX, 6) ; non utique dixit, Non sunt duae, sed una caro. Quid ergo non sunt duo nisi homines? Sicut Christus et Ecclesia sunt, non duo Christi, sed unus [Col. 0133C] Christus. Unde et nobis dictum est: Ergo Abrahae semen estis (Gal. III, 29) , cum de illo dictum sit: Abraham et semini tuo, quod est Christus (Ibid. 16) .» EDIT.
1. Ad haec. [Col. 0133C] Iterum hominem dicentem quae non debet cogit Mercator, ut est apud poetam audire quae non vult. Eleganter scurra loqueris more tuo, et more quo [Col. 0133C] Non memini me legere aut Petronium aut Martialem comoedias edidisse, sed ab altero Satiricon, ab altero epigrammata conscripta. Spectant igitur verba Mercatoris ad istorum hominum libros, et praesertim ad primum Martialis, qui ab amphitheatro nomen accepit. Maluit tamen Mercator theatri mentionem facere, quam amphitheatri, quia impudicum hominem conveniebat, et theatrum propria erat impudicitiae scena, quod egregie docet Tertullianus his verbis (Lib. de Spectac. cap. 20) : Numquid ergo extra limites circi furori studemus; extra cardines theatri, impudicitiae; insolentiae, extra stadium; immisericordiae, extra amphitheatrum? etc. Si quis horrere voluerit ad impuritatem veteris theatri, legat caput 17 ejusdem libri.—Garnerius hic ait non meminisse [Col. 0133D] se legere aut Petronium aut Martialem comoedias edidisse: itaque haec verba spectare ad istorum hominum libros, et praesertim ad primum Martialis, qui ab amphitheatro nomen accepit. Rhetoricatur autem hic Mercator et nomen generale huc transtulit, quo usus est etiam Martialis in praefatione libri primi: Intret Cato theatrum nostrum. BALUZ. theatrum [Col. 0133D] Utroque nomine intelligit homines impuros, quorum antea meminit, Petronium et Martialem. Illi enim Arbitri cognomen, isti agnomen Valerii fuit: quamquam apud Romanos, si Valerio Maximo credimus, Valentinus quidam exstitit Valerius, qui amatorios versus plenos impudentissimae licentiae scripsit. Arbitri Valeriique detristi. Constat in illis prosatoribus generis humani fuisse [Col. 0133D] Non sumpsit auctor nomen libidinis in malam partem, secutus exemplum Sallustii, cui valde studet; sed illud posuit ad significandum insitum hominibus procreandi appetitum, qui cum per se sit indifferens, inter bona aut vitia censetur, prout freno vel retinetur, vel solvitur. [Col. 0134B] Augustinus tamen Ciceronem imitatus, numquam quod ego quidem meminerim, usus est hoc nomine in bonam partem; neque vero potuit, cum libidinem definierit appetitum animi, quo aeternis bonis quaelibet temporalia praeponuntur (Lib. de Mendac. cap. 7) . Unde alio in loco ait: Cum igitur sint multarum libidines rerum, tamen cum libido dicitur, nec cujus rei sit libido additur, non fere solet animo occurrere, nisi illa qua obscenae partes corporis excitantur (Lib. XIV de Civit. cap. 15) , etc. Et alio in loco: Quod cibus est ad salutem hominis, non est concubitus ad salutem generis, et utrumque non est sine delectatione carnali, quae tamen modificata, et temperantia refrenante in usum naturalem redacta, libido esse non potest; quod ideo dictum est, quoniam libido non est bonus et rectus usus (Lib. II Retract. cap. 22) . libidinem insitam eorum naturae, quam quidem [Col. 0134A] divinae Scripturae, non ut tu vis, libidinem solent, sed carnis concupiscentiam nominare, de qua illud implerent: Crescite et multiplicamini, et replete terram (Genes. I, 28) . Et illud: Adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Genes. II, 23) . Sed si mandatum divinum servassent, non eis futura erat [ Baluz. fuerat] immodesta stimulatrix, infestaque, et importuna instigatrix [ Baluz. institatrix], cum non quaeritur opus ejus, qualis nunc est, trahens vi sua, et magna vasa plerumque de castitatis arce dejiciens. Ergo si talis non est, sicut nec est, qualis naturaliter sobolis tantum causa divinitus fuerat data, vitiata est: [Col. 0134B] Traducem peccati originalis esse concupiscentiam parentum, quae per inobedientiam primorum hominum efferata est, et instar haereditariae cujusdam aegritudinis propagatur in posteros, opinatus [Col. 0134C] est constanter Augustinus cum suis, Mercatore, Fulgentio, Beda et aliis. Quomodo vero per concupiscentiam, quae in parte animi inferiore est, traduci possit culpa originalis, quae in superiore existit, recte Mercator explicat his verbis, quae ex Augustino mutuatus videtur: Si talis non est, sicut nec est (carnis concupiscentia) qualis naturaliter sobolis tantum causa divinitus fuerat data, vitiata est; quo vitio suo cum generat, quod nascitur ex vitio, vitiatum est, et jure medico et redintegratore indiget Christo. Veritati per se non ita forte omnibus manifestae S. Thomas afferre potest lucem, cujus haec doctrina est (1-2, q. 81 et seq.) . Duae fuerunt partes justitiae originalis, qua Deus hominem, quem rectum condere voluit, ab initio gratis donavit: una, qua pars animi superior Deo; altera, qua inferior superiori tamdiu subesset, quamdiu ipsa adhaereret Deo; ista frenum concupiscentiae fuit, illa charitas; utraque gratis Adamo collata, utraque gratis posteris [Col. 0134D] etiam conferenda, si Adamus abstineret ab esu pomi prohibiti. Haec conditio, qua parte voluntatem Adami spectabat, debitum quoddam fuit; qua divinam, mandatum; qua utramque, pactum. Pacti vero hujusce meminit saepe Augustinus; praesertim cum peccatum originale demonstraret ex eo Genesis loco: Masculus, cujus praepulii caro circumcisa non fuerit, delebitur anima illa de populo suo, quia pactum meum irritum fecit (Genes. XVII, 14) . Hujus pacti doctrina, quasi traditione, a Patribus ad scholasticos pervenit, quorum nemo sine temeritatis nota aliter sentit. Hujus intelligentia vanas Michaelis Baii de sublimatione hominis in consortium divinitatis naturali delirationes catholice confutat. Hujus denique veritas scholae reprehensores, vel oscitantiae in legendis Augustini libris, vel tarditatis in intelligendis, vel malae fidei in interpretandis convincit. Peccatum igitur originale, cum sit defectus justitiae [Col. 0135A] originalis, quemadmodum definivit S. Thomas, duabus oportet constare partibus, una materiali, quae concupiscentiae effrenitas; altera formali, quae charitatis privatio. Illam vocat Augustinus vitium, morbum, languorem, et malum naturae; istam peccatum et culpam. Culpa sacramenti virtute tollitur, vitium relinquitur ad agonem: etsi vel peccando crescit, vel bene agendo minuitur, quanto magis [Col. 0135C] aut peccandi consuetudine creatura, aut Deus bene vivendo dulcescit. Quemadmodum ambae partes justitiae originalis ita connectebantur mutuo, ut fuerint olim in Adamo innocente, futuraeque essent in posteris innocentibus unicum beneficium; ita utriusque partis vacuitas, ut unicum fuit in Adamo peccante damnum, ita sunt unicum in posteris malum, donec renascantur in Christo, et novi homines fiant. Justus ergo cum procreat filios, quia ex eo gignit quod relictum est ad agonem, peccatum cum vitio traducit in filium; suis enim principiis similia sunt quae ex ipsis orta sunt. Eo pertinent tum similitudines quibus interdum utitur Augustinus, tum voces metaphoricae quibus hanc rem explicat. Ait enim vitiata esse parentum semina, aegros oriri ex aegris, incircumcisos ex circumcisis, ex oleis insitis oleastros, ex justis peccatores, quia generando traducitur caro, quae, expers freni [Col. 0135D] justitiae originalis animam excipit carentem altera justitiae parte, quae charitas, donec eam per sacramentum Christi recipiat. Auctor quidam multum laboris hac in parte posuit, et vix tamen hilum profecit, propterea quod maluit aliquid dicere, quo doctoribus scholasticis contradiceret, quam consentire sanctis magistris Augustino et Thomae, de pacto Deum inter et Adamum inito. Quare coactus est ad absurdas quasdam conjecturas venire, de corrupto parentum semine, de vitiata per peccatum Adami temperie, de occulta morbosaque qualitate a serpentis halitu immissa, aliisque similibus figmentis, quae per summam injuriam Augustino affinguntur. Sed quid opus fuerat quaestionem, cum primum nasceretur, paulo quidem obscuriorem, sed doctorum postea labore Ecclesiaeque sensu illustratam, iterum offusis nebulis in pristinas revocare tenebras? An tanti erat damnatam a tribus summis pontificibus [Col. 0136B] opinionem, Quod consortium divinae naturae sit homini naturale, pertinaciter tueri, ut fides peccati originalis vix non perverteretur in commentum suppar blasphemiae Illyrici? Quid explicatius sententia S. Thomae, cujus Summam Jansenius, Augustinum contractum, et certa proportione rationibus naturalibus alligatum vocat?
«Ille quippe non dixit, peccatum transisse, sed mortem; mortem utique judicii illatam severitate, praevaricationis ultricem; non corporum semina, sed morum vitia persequentem.» [Col. 0136C] Responsio Augustini apud Garnerium: «Augustinus: [Col. 0136C] In eo quidem loco, ubi dictum est: Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit; utrum peccatum, an mors, an utrumque per omnes homines pertransisse dictum sit, videtur ambiguum. Sed quid horum sit, res ipsa jam aperte demonstrat: nam si peccatum non pertransisset, non omnis homo cum lege peccati, quae in membris est, nasceretur; si mors non pertransisset, non omnes homines, quantum ad istam conditionem mortalium pertinet, morerentur. Quod autem dicit Apostolus, in quo omnes peccaverunt, in quo intelligitur? nisi Adam, in quo eos dicit et mori, quia non erat justum sine crimine transire supplicium. Quocumque te vertas, nullo modo catholicae fidei fundamenta subvertes, praesertim quia et tu ipse tibi adversaris, qui nunc dicis, non peccatum transisse, sed mortem, cum superius dixeris, Apostolum ideo non duos homines, sed unum inculcasse, ut doceret imitatione transisse, non generatione peccatum. Quid est [Col. 0136D] quod nunc dicis, non peccatum transisse, sed mortem? » EDIT.
1. Ad haec. Bardissime, tuo te pugione feristi: vis enim non peccatum, sed mortem transire per semina, quam tamen ais «judicii illatam severitate, praevaricationis ultricem.» Referatur igitur tibi de tuo. Quid hoc ad posteros, qui omnes omnino mortui sunt, moriuntur, atque morientur, illa utique morte quae per omnes homines pertransiit, ultrixque praevaricationis, [Col. 0135B] ut dicis? Nam illud aliud ridendum est, quod ais, mortem, quam poenam esse dixisti peccati, solam transisse in genus, absque illo quod hujus tanti mali exstitit causa. En egregius justi judicii Dei defensor, qui poenam prosatoris transmittas in posteros, poenae ejus causam non habentes!
2. Delectat autem quod subnectis: «Non corporum [Col. 0136A] semina, sed mortum vitia persequentem.» Tamquam jubeas potius quam doceas nullum esse mortuum, neque mori, nec moriturum, nisi qui Adae praevaricationis exstiterit imitator. Non pudeat tantae vanitatis? Itane nullus fuit, vel est futurus, vel est, saltem [Col. 0136D] Notandus in primis locus, ex quo constat multis libris a Juliano defensam fuisse Pelagii sententiam de impeccantia hominis, et viribus naturae ad servanda Dei praecepta. Quibus autem de libris loquitur Mercator? neque enim hoc argumentum aut in priore, aut in posteriore Juliani Opere adversus S. Augustinum tractatum est. An Juliano tribuenda est, auctore Mercatore, epistola ad Demetriadem? An liber de Natura, et libri tres de Libero Arbitrio, aliaque ejusmodi Opera, quae Pelagii sensu, verbis Juliani composita sint? An tribuendus quoque, quod aliunde augurati sumus, liber Ratiocinationum, in quibus quaestio utraque agitatur, et secundum Pelagii mentem definitur (Vide dissert. 2, in elogio Pelagii) secundum magistri tui Pelagii definitionem, quae a te tot libris defensa est, qua ambo decernitis, «posse hominem esse sine peccato, et facile Dei mandata servare?» Ut ergo dicebamus, vel secundum vos ipsos, nullus fuit per tot saecula, qui, alienus hujus vestrae imitationis inventus, hanc in se Adae poenam non mereretur excipere, quam dicis «praevaricationis ultricem, et quae non semina, sed morum vitia jussa est persequi.» Et certe hi quos dicitis «posse esse sine peccato, et facile Dei mandata servare,» [Col. 0136B] esse sine vitiis debent. Postremum tot millia infantium absque vitio ullo secundum vos nascuntur, nati sunt, atque nascentur. Cur itaque hac [ Baluz. haec], quae judicii severitate illata est ultrix praevaricationis [ Baluz. om. praevaricationis], morte plectuntur, quam nec causa sua secuta est, nec, ut dicis, transiit in quemquam [Col. 0136D] Quemquam lapsum. Ita veteres libri et editio Gerberonii. Sed Garnerius reposuit ipsorum. BALUZ. ipsorum?
[Col. 0137A] 3. Hic tibi de manibus, ut ita dixerim, cecidit illud condiscipuli tui Coelestii egregium definitum: «Quoniam peccatum Adae ipsum solum laesit, et non genus humanum.» [Col. 0137B] Verba quae sequuntur digna sunt quae observentur paulo studiosius. Ostendunt enim quanti se suosque facerent Pelagiani. Ea vero non reperiuntur apud Augustinum libro tertio prioris Operis, qui respondet libro tertio Juliani ad Turbantium, sed in libro secundo de Nupt. et Concup. cap. 3, dicunturque excerpta ex praefatione totius Operis. Ita vero se habent: Doctores, inquit, nostri temporis, frater beatissime, et nefariae quae adhuc fervet seditionis auctores, ad hominum, quorum sanctis studiis uruntur, contumelias et exitium decreverunt, per ruinam totius Ecclesiae, pervenire, non intelligentes quantum his contulerint honoris, quorum ostenderunt gloriam, nisi cum catholica religione, non potuisse convelli. Nam si quis aut liberum in hominibus arbitrium, aut Deum esse nascentium conditorem dixerit, Coelestianus et Pelagianus vocatur. Ne igitur vocentur haeretici, fiunt Manichaei; et dum falsam verentur infamiam, verum crimen incurrunt, instar ferarum, quae circumdantur pinnis, ut [Col. 0137C] cogantur in retia. Quibus quoniam deest ratio, in verum exitium vana formidine contenduntur. Hic est Coelestius unus ex illis quibus in tui operis libro primo de quatuor ad Turbantium haec ais: «Doctores nostri temporis, frater beatissime Turbanti, et nefariae, quae adhuc fervet, seditionis auctores ad hominum [Col. 0137C] Illud ipsum querebatur Pelagius adversus Hieronymum, qui in praefatione Dialogorum tunc temporis, opinor, scripta, cum Joannes Hierosolymitanus imposuerat utrique parti silentium, vetueratque alterum alteri crimen haereseos objicere; immo catholicos invidiae erga Pelagium accusaverat. Sic ait: Adversum eos qui me dicunt hoc Opus inflammatum invidiae facibus scribere, breviter respondebo numquam me haereticis pepercisse, et omni egisse studio ut hostes Ecclesiae mei quoque hostes fierent. Helvidius scripsit contra sanctae Mariae virginitatem perpetuam; numquid ut ei responderem ductus invidia sum, quem omnino in carne non vidi? Jovinianus, cujus, o Pelagi, a te nunc haeresis suscitatur, Romanam fidem, me absente, turbavit, tam elinguis et sermonis putidi, ut magis misericordia dignus fuerit quam invidia. Illi quoque respondi, ut potui . . . . . garrit unusquisque quod [Col. 0137D] sentit, ego solus sum qui cunctorum gloria mordear; et tam miser, ut iis quoque invideam qui non merentur invidiam: unde ut omnibus probarem me non odisse homines, sed errores, nec aliquorum infamiam quaerere, magisque dolere vicem eorum qui falsi nominis scientia supplantantur, Attici et Critobuli nomina posui, per quos et nostra pars et adversariorum quid sentiret exprimerem . . . . . Si quis autem falsum se infamari clamitat, et gloriatur nostra sentire; tunc verae fidei probabit assensum, cum aperte et absque dolo adversa damnaverit, ne audiat illud propheticum: Et in omnibus iis non est conversa ad me praevaricatrix soror ejus Juda ex toto corde suo, sed in mendacio (Jerem. III, 7) . Minorisque peccati est sequi malum, quod bonum putaveris, quam non audere defendere [Col. 0138B] quod bonum pro certo noveris. Qui minas, injuriam, paupertatemque ferre non possumus, quomodo flammas Babylonis vincemus? QUOD BELLUM SERVAVIT, PAX FICTA NON AUFERAT. Nolo timore perfidiam discere, cum veram fidem meae Christus reliquerit voluntati. quorum sanctis studiis uruntur, contumelias et exitium decreverunt per ruinam totius Ecclesiae pervenire, non intelligentes quantum his contulerint honoris, quorum ostenderunt gloriam, nisi cum catholica religione, non posse [ Baluz. potuisse] convelli.» Itane oblitus amicitiae es [ Baluz. amicitias]? itane consuevisti defendere? an nunc tibi ipsi patrono opus est? et decepti sunt qui te sibi paraverant defensorem?
[Col. 0137B] 4. Et haec a me, tamquam qui te nimis callidum [Col. 0138A] et disertum non intellexerim, dicta sint, quod et tu sine ulla dubitatione jactabis; ubi si hoc tibi persuaseris, plurimum te [ Baluz. omit. te] falles. Ego enim te intellexi, et quid contra fidem tenacem recti ineptissime sentias novi, et quibus verborum hic modo utaris ambagibus memoria teneo, et paululum nos patere, haec probabimus.
5. Abuteris videlicet Christianorum simplicitate, qui in hos libros tuos legendos inciderint: tua verba ista sunt nempe, «In omnes vero homines non peccatum transisse, sed mortem, illatam utique severitate judicii, praevaricationis ultricem.» Hic hic interim te aliquantulum teneam; hic tecum moras aliquas utiliter teram; rogo si simpliciter, et non [Col. 0138B] Haec vox legitur in libro Rufini Palaestini de Fide cap. 53: Cum nos, ait, interrogaverint utrum Deus procreaverit Filium, necne; et acceperint a nobis responsum, procreavit: statim adjiciunt interrogationem hujusmodi, quam Graeci dilemmatam vocant, Invitus, an sponte? etc. Porro cum vox ista apud alios auctores non reperiatur, quod sciam, vehementer adducor ut credam a Mercatore librum Rufini Latinitate donatum. Verum hac de re prolixius alias (Dissert. 2, de auctoribus et defensoribus haeresis Pelagianae) . dilemmatus, [Col. 0138B] Locus ille mendose legitur in codice Bellovacensi: Tamquam dilemmatus Acresum et Phirum locias, unus et tu nunc spiritus erroris, etc. Correctus est tum ex codice Vaticano, tum praecipue ex Hieronymo [Col. 0138C] ad Pammachium et Oceanum de haereticis ita scribente (Epist. 84) : Si quando urgeri coeperint, et aut subscribendum eis fuerit, aut exeundum de Ecclesia, miras strophas videas; sic verba temperant, sic ordinem vertunt, et ambigua quaeque concinnant, ut et nostram et adversariorum confessionem teneant, ut aliter haereticus, aliter catholicus audiat, quasi non eodem spiritu et Apollo Delphicus atque Loxias oracula fuderit Croeso et Pyrrho, diversis temporibus, sed pari illudens stropha. Exempli causa pauca subjiciam: Credimus, inquiunt, resurrectionem futuram corporum. Hoc si bene dicatur, pura confessio est; sed quia corpora sunt coelestia et terrestria, ut orthodoxus corpus audiens carnem putet, haereticus spiritum recognoscat, etc. Loxias vero idem est quod Apollo, qui cum ambigua, flexiloqua et obliqua daret responsa, Loxias dictus est. Nam apud Graecos λόξος obliquum significat: quamquam et alia ab aliis appellationis causa affertur; qua de re consule Macrobium in libro De [Col. 0138D] Diis. Quid vero Delphicus Croeso expeditionem Persicam meditanti, quid Pyrrho adversus Romanos moventi oblique responderit, obvium passim est. Hoc nomine Pelagiani soliti sunt omnes quidem peccati originalis defensores traducere, sed Augustinum maxime. Nec illud convicium solus fecit Julianus; sed Annianus etiam in utraque epistola, qua praefatus est ad homilias Chrysostomi in Latinum sermonem a se versas; scribens enim ad Orontium, cui homilias in Matthaeum mittebat, post laudatam tanti doctoris eloquentiam, sententiarumque cum Pelagianis dogmatibus, ut mentiebatur, consensionem: Quantum nobis, inquit, consolationis exoritur, cum cernimus tam erudito tamque illustri Orientis magistro eam quam in nobis Traducianus oppugnat, astrui [Col. 0139C] veritatem: quam certe beatus Joannes, et in omnibus libris suis, ita quoque ab omni munitam latere custodit, armat, accendit, ut videatur non tam praesentes informasse discipulos, quam nobis contra verae fidei oppugnationem auxilia praeparasse; quantus enim ille adversus necessitatem! quantus pro libero surgit arbitrio! quam nostrorum libris ubique concinens, voluntatis jure servato, divinae gratiae praesidia commendat! quam contra omnium vitiorum tenebras, quam pro cunctarum speculo virtutum splendidissimum Vas electionis exponit! Et paulo post, exponens singularum homiliarum argumenta: Sexto, inquit, solvendo omnes illas quaestiones, quibus Traducianus obnitens beatum Paulum vitiorum offuscatione commaculat, ut scilicet fidelibus suis apostolico exemplo peccata conciliet. Alludit scilicet ad id (August. lib. I ad Bonif. cap. 8, et lib. III cap. 5) quod calumniose Pelagiani objicere solebant catholicis, quasi dicerent apostolum Paulum, vel omnes apostolos immoderata libidine fuisse pollutos. Nota perpetuam Coelestii Julianique calumniam in [Col. 0139D] catholicos doctores, quod suis sententiis foverent corruptelam morum, et concupiscentiae frena remitterent.
6. Ad has igitur tu effugiendas angustias, quas tibi, loquax magis quam disertus, ipse fecisti, replicas in consequentibus, ac disseris de illa te morte hic dixisse, qua mulctatus Adam est post praevaricationem, quae non corpora perimit, sed quae per scelera, contemptu Dei, fit in anima, et est aeterna? quippe ad aeternum supplicium trahit, quam etiam Scriptura sacra significat: Vidua, inquiens, quae in deliciis agens vivit [Baluz. deliciis agit], mortua est (I Tim. V, 6) . Et in Evangelio: Sine mortuos sepelire [Col. 0139B] mortuos suos (Matth. VIII, 22; Luc. IX, 60) . Et hanc talem dixi, inquies, transisse, et transire in posteros Adae, non omnes omnino, sed illos tantum qui imitatores praevaricationis ejus, divinorum fuerint, sicut et ille, immemores mandatorum. Caeterum illa, inquies, quae resolutio corporis est, vel animae a corpore separatio, fuisset in Adam, etiamsi non peccasset.
7. Unde illa [ Baluz. add. tibi] commanipularis, et condiscipuli tui Coelestii, et utriusque vestrum magistri Pelagii egregia definita sunt, [Col. 0139D] Ostendimus in causa Pelagii et Coelestii (In dissert. 5) , personarum magis quam dogmatum damnationem debuisse subscribi; formam subscribendi a summo pontifice, legem ab imperatoribus praescriptam; nec ea lege clericos modo, sed laicos etiam obstrictos; obedientiam ita religiose ab omnibus vere catholicis praestitam, ut merito cecinerit Prosper (Carmin. de Ing. cap. 9) hanc haeresim conciliis mundique manu fuisse damnatam, quae cum personis dudum toto orbe ecclesiastica auctoritate damnata sunt: «Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, esset moriturus; et [Col. 0140A] quoniam peccatum Adae ipsum solum laesit, et non genus humanum; et quod infantes in eo statu sint, in quo Adam fuit ante praevaricationem.»
8. Unde illud quoque natum est ultimum vobis, quod in malum vestrum non timuistis emovere: «Infantes, etiamsi non baptizati moriantur, habent vitam aeternam.» Et illud plusquam sacrilegum [ Baluz. sacrilegium]: «Neque per mortem Adae omne genus hominum moritur, quia nec per resurrectionem Christi omne genus hominum resurgit.»
9. Haec sunt nempe magisterii vestri magnifica scita, haec eruditionis, ut dicitis, Christianae, sed nos Christiani non dicimus, dogmata veritatis?
10. Audi nunc et tu, et qui me et te dignanter habuerint legere, quid contra hunc sensum tuum impiissimum, pravissimum, impudentissimum, petulantissimum, quid olim ipse pronuntiaveris, [Col. 0140C] Fatetur Julianus (Lib. I Oper. Imperf. cap. 17) duas se ad papam Zosimum epistolas misisse, sed negat aliam, quae est ad clericos Romanos, a se scriptam; neque vero Augustinus admodum repugnat, quamvis eam antea tamquam a Juliano scriptam refutasset in libro primo ad Bonifacium. in epistola videlicet tua, quam ad sedem apostolicam illo tempore ausus es mittere, [Col. 0140C] Hinc constat quo tempore data sit haec epistola, quo nimirum conventus Julianus detrectavit cum universa Ecclesia Pelagium Coelestiumque damnare. Conventus est autem post missam ad omnes orbis episcopos tractoriam Zosimi, post mensem Maium ann. 418. Cum igitur Zosimus viderit Juliani epistolam, ut tradit Mercator, et Zosimus diem suum obierit [Col. 0140D] 26 Decembris ejusdem anni, ut constans est omnium opinio, eam intermedio tempore missam fateri necesse est. quando conventus detrectasti cum universa Ecclesia per totum orbem Pelagium Coelestiumque damnare, [Col. 0140D] De epistolis missis in provincias a Pelagianis, ad simpliciorum animos anticipatis praejudiciis occupandos, et imprudentes rerum fallendos, praeter ea quae hic scribit Mercator, luculenta sunt in hanc rem testimonia Hieronymi atque Augustini. Et ille quidem ( In dialog. 2 advers. Pelag.): Epistolae, inquit, biblinae volitant trans flumina Ethiopiae, etc. Et alio in loco ( Praef. in III lib. in Jerem.): Mittit in universum orbem epistolas biblinas prius auriferas, nunc maledicas, et patientiam nostram de humilitate Christi venientem malae conscientiae signum interpretatur, ipseque mutus latrat per Albinum canem. Iste vero (Lib. de Gest. Palaest. cap. 3) : Pervenit in manus nostras nonnulla epistola quae ipsius Pelagii diceretur scribentis ad amicum suum quemdam presbyterum. Ibi inter caetera: «Quatuordecim, inquit, episcoporum sententia [Col. 0141B] definitio nostra comprobata est. » Et postea: Haec epistola carnalis ventositatis et elationis volat, et, gestorum tarditate procurata, celeritate praecedens in manus hominum praevolat, ut quatuordecim episcopis Orientalibus placuisse dicatur. Et postea: Ut sola in epistola legatur infelix et seipsam decipiens, velut victrix, humana superbia. Qua occasione nota id primum ex tribus Patribus laudatis, Pelagianorum fraudulentam pariter ac superbam industriam, in opusculis suis non spargendis modo, sed etiam extollendis in coelum, perinde ac si forent inusitata quaedam miracula, fetusque singulares eximiorum ingeniorum, praestantisque doctrinae et pietatis vere Christianae. Nota et hoc alterum, damnata fuisse nominatim a sede apostolica in tractoria Zosimi quinque dogmata Coelestii: 1 o Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, esset moriturus; 2 o peccatum Adae ipsum solum laesisse, et non genus humanum; [Col. 0141C] 3 o infantes in eo statu esse, in quo Adam ante praevaricationem; 4 o infantes etiamsi non baptizati moriantur, habere vitam aeternam; 5 o per mortem Adae totum humanum genus non mori, quia nec per resurrectionem Christi omne genus hominum resurgit. Nota denique Julianum, ut tantae damnationis invidiam a se et a suis averteret, epistolam dedisse ad summum pontificem, quam sparsit etiam in publicum, eaque contendisse, aut vanam esse haeresim quae tanto molimine proscripta esset; aut a suis non assertam, qui de quinque propositionibus longe aliter sentirent, ac qui damnarentur. Quatuor ex his tantum sua in epistola explicuisse Julianum Mercator observat, et ita quidem ut videretur ad sensum catholicum accedere; sed simul monet, nihil dictum omnino de quarto dogmate, quod tamen praecipuum erat, cum ad baptismi necessitatem pertineret. Notasse contentus silentium, causam non aperit; in promptu tamen est: non poterat interpretari Julianus dogma illud, quin confugeret ad distinctionem [Col. 0141D] vitae aeternae et regni coelorum, qua nihil erat invidiosius apud fideles, cujusque invidiae declinandae gratia fatebatur Pelagius (Lib. de Pecc. Orig. cap. 20) se scire quo non eant infantes sine baptismo, nescire quo eant. Verum quid a Pelagianis vitae aeternae regnique coelorum nomine intelligeretur, et utrum aliud aliis temporibus, videbimus postea. quae antequam [Col. 0141A] in manus sanctae illius Romanae Ecclesiae veniret antistitis, te agente a nonnullis a te deceptis per totam pene Italiam circumlata [ Baluz. add. est], et, tamquam magnum aliquid, multorum auribus insinuata cognoscitur. Ibi namque inter caetera ita ais: [Col. 0141D] Idem Julianus ( In libello suae Fidei): Graviter detestamur quicumque asserit quod neque per Adam omne genus hominum moriatur, neque per Christum omne genus resurgat. Animadverte primis Ecclesiae temporibus ita fuisse in confesso apud omnes fideles generalem in Christo reparationem humani generis, sicut et generalem [Col. 0142B] in Adamo ruinam, ut ne ipsi quidem haeretici in contrarium loqui ausi fuerint aperte, sed adhibita distinctione quadam inter omnes omnino, sive ἁπλῶς, et omnes in aliquo genere, sive κατά τι.
11. Hic qua fraude, et quo dolo, quos omnes dicas et sentias novimus et tenemus, videlicet non omnes omnino homines, hoc est, totum genus humanum, sed hos omnes qui imitatores Adae esse voluerunt: [Col. 0141B] et per resurrectionem Christi, quod ille Apostolus dixit, omnes resurrecturos, similiter sine dubio dicas necesse est, non omne prorsus genus humanum [Col. 0142A] resurrecturum esse, sed tantummodo justos et sanctos, qui Christi justitiam et sanctitatem fuerint imitati; [Col. 0142B] Constet, inquam, apud catholicos. Nam Theodorus Mopsuestenus videtur in contrarium sensisse (Cap. 4 Fragm. ex lib. V advers. Augustinum) : Quis, inquit, ita demens, ut tantum bonum (resurrectionis) credat materiam fieri resurgentibus infiniti supplicii, quibus utilius erat omnino non surgere quam tantorum et talium malorum post resurrectionem sub infinitis poenis experientiam sustinere. cum constet omnes omnino resurrecturos esse per Christum, quamvis alios ad regnum, alios ad judicium. Et addis: «Jure igitur improbatur, qui huic sententiae contradicet [ Baluz. contradicit], quae ait, Per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum (I Cor. XV, 21) »; item: «Quod peccatum Adae ipsum solum laesit, et non genus humanum: et haec sententia, inquis, a nobis merito refellitur; non enim soli ipsi, sed generi humano obfuisse credendum est.»
12. [Col. 0142B] Animadvertit S. Leo (Epist. 8) perpetuam hanc Pelagianorum fraudem, monuitque Nicetam Aquileiensem ut ab ea sibi caveret in recipiendis hominibus qui ab hac haeresi ad Ecclesiam catholicam redire se velle dicerent: Damnent, inquit, apertis professionibus sui superbi erroris auctores, et quidquid [Col. 0142C] in doctrina eorum universalis Ecclesia exhorruit detestentur: omniaque decreta synodalia quae ad excisionem hujus haereseos apostolicae sedis confirmavit auctoritas, amplecti se et in omnibus approbare, plenis et apertis ac propria manu subscriptis protestationibus eloquantur. Nihil in verbis eorum obscurum, nihil inveniatur ambiguum, quoniam novimus hanc istorum esse versutiam, ut in quacumque particula dogmatis exsecrandi, qua se a damnatorum societate discreverint, nihil sensuum suorum existiment esse non salvum: cumque omnes definitiones suas ad subrependi facilitatem improbare se simulent, atque deponere, hoc tibi tota arte fallendi, nisi intelligantur, accipiant, etc. Hanc admonitionem tanti momenti ducebat sanctus pontifex, ut comminaretur tantae sedis episcopo, ni caveret, severius se animadversurum: Non, inquit, dubitet dilectio tua, an si, quod non arbitramur, neglecta fuerint quae pro custodia canonum et pro fidei integritate decernimus, vehementius commovendos; quia inferiorum ordinum culpae ad nullos magis [Col. 0142D] referendae sunt, quam ad desides negligentesque rectores, qui multam saepe nutriunt pestilentiam, dum austeriorem dissimulant adhibere medicinam. Et hic quid agas, salvo tibi, ut putas, sensu tuo pravissimo et tortuosissimo, latere nos non potuisti: quia ipsi, ut vis docere, quamvis pauci, in comparatione totius generis, humanum sunt genus. [Col. 0142B] Item: «Quod infantes, inquis, in statu sint in quo fuit Adam ante praevaricationem, inter [Col. 0142D] Desumpta est ista formula ex epistola II ad Timoth. II, 23, ubi monens Apostolus discipulum: Stultas, inquit, et sine disciplina quaestiones devita, sciens quia generant lites, etc. Mirum vero quantum Juliano placuerit vox indisciplinatarum quaestionum, ut frequenter usurpata sit (In libell. Fidei parte III, num. 22) : Si quae sint talia, inquit, quae vel contra fidem catholicam veniant, vel ad indisciplinatas pertineant quaestiones, simili exsecratione damnamus. Nullus porro eruditorum nescit quid discriminis a veteribus inter dogma et quaestionem positum sit, [Col. 0143B] alterumque alteri sic opponi, ut per fidem catholicam liceat in utramque partem de quaestione disputare, de dogmate non liceat. Observavi a Pelagianis olim id praestitum quod ab omnibus solet haereticis: ne viderentur Ecclesiae pugnare, mentiti jactarunt rem sibi non esse de dogmate, sed de quaestione tantum. Id ausus primum Coelestius in judicio Carthaginensi, ut refert Augustinus his verbis (Lib. de Pecc. Orig. cap. 4, etc.) : Nunc illud oportet excutere, quo volentes haereseos astute invidiam declinare, asserunt istam praeter fidei periculum esse quaestionem; ut videlicet si in ea fuerint exorbitare convicti, non criminaliter, sed [Col. 0143C] quasi civiliter errasse videantur. Sic enim Coelestius apud Carthaginem gestis ecclesiasticis est locutus. «Jam de traduce peccati dixi quia intra catholicam Ecclesiam constitutos plures audivi destruere, necnon et alios astruere, licet quaestionis res sit ista, non haeresis.» Et vero in libello Romae dato: «Si quae praeter fidem quaestiones natae sint, de quibus esset inter plerosque contentio, non ego quasi auctor alicujus dogmatis definita hoc auctoritate statui; sed ea quae de prophetarum et apostolorum fonte suscepi, vestri apostolatus offerimus probanda judicio. » Id vulgo jactasse Pelagianos omnes testis est auctor Praedestinati: De quaestione, aiunt, non de communione discernimur (Lib. I, haer. 88) .
13. [Col. 0143C] Aperit Mercator impudentissimam Juliani cavillationem, qui in re tam seria, cujusmodi est, reddere rationem fidei suae summo Pontifici, et scripto quidem publico, totaque Ecclesia exspectante, lusit tamen inepta vocum ambiguitate, habens scilicet in ore catholicum dogma, et ridiculum quiddam [Col. 0143D] in corde. An num de ipso quispiam dixerit, quod de Pelagio Augustinus? His nebulis judicium se putat illusisse, vosque ad hoc nefas toto capite annuitis, et tot ab illo episcopos irrisos esse ridetis (Lib. I advers. Jul. cap. 3) . Quem et hic statum dicas et sentias, salvo, ut arbitraris, tibi sensu tuo, optime novimus, [Col. 0143D] Non Adae videlicet. Ita nos restituimus auctoritatem veterum exemplarium secuti. Nam in editione Garnerii scriptum est non animae: quam lectionem esse falsam ostendunt verba Mercatoris. BALUZ. non animae videlicet ante peccatum, sed exiguitatis et parvitatis, in qua nascuntur infantes. Memento sane, nihil te hic modo dixisse de parvulis non baptizatis, si fuerint in morte praeventi, habere eos vitam aeternam, quod falsissimum est: quia hoc non vult Christus, nec voluit, sicut tua vecordissima temeritas jubet et docet. Item subnectis: «Adam etiam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, fuisset moriturus [ Baluz. fuisse moriturum];» nec hoc esse dixisti ratione subnixum. «Credendum est [Col. 0143B] enim, inquis, [Col. 0143D] Idem legitur in Vaticano atque in Bellovacensi codice, immo et iterum apud Mercatorem (Lib. Subnot. cap. 8) , ubi plura Juliani verba referuntur. Videretur tamen exigere series orationis ut mortalis pro immortali reponeretur hunc in modum: Credendum est enim mortalem quidem factum, sed qui, [Col. 0144B] si non peccasset per gustum ligni vitae, virtutem posset immortalitatis adipisci. Correctionem ejusmodi postulat Pelagianorum dogma: Adamum mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, esset moriturus. Verum retinendam puto utriusque codicis lectionem. Primum, quia patitur sensum non incommodum, immortalem nempe factum Adamum, sed eatenus tantum, quatenus, si non peccasset per gustum ligni vitae, virtutem posset immortalitatis adipisci. Deinde, quia ex Augustino discimus nonnullos Pelagianos vi argumentorum a catholicis in eas angustias coactos fuisse, ut non tantum fassi sint Adamum immortalem a Deo factum, dicente [Col. 0144C] Scriptura, Deus fecit hominem inexterminabilem (Sap. II, 25) ; sed etiam quia obstinate vellent permanere in sua de pari infantium atque Adami exortu opinione, admirabilius quiddam assererent, omnes nimirum Adami posteros immortales nasci, neque mori, nisi peccatorum meritis, quemadmodum et Adamus. Locus Augustini aliunde obscurus, et a paucis intellectus, ex utroque Mercatoris testimonio lucem accipiet. Hic vero ita se habet (Serm. 7 de Verb. Apostoli cap. 6) : Aliqui ipsorum ita disputant, sicut audivimus: «Prorsus pro meritis suis omnes moriuntur; non enim esset mors, nisi veniens de peccato.» Optime quidem, et vere dictum est: non esset mors, nisi veniens de peccato; sed ego cum haec audio, ideo laudo, quia illam primam mortem intueor, et illius primi hominis peccatum. Audio enim Apostolum: Sicut in Adamo omnes moriuntur, sic et in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 21) . Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita [Col. 0144D] in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) . Omnes enim unus fuerunt; sic te audio dicentem mortem hominis de peccato esse. Non, inquis; et quid dicis: omnem hominem Deus immortalem creat modo? mirabilis novitas! Quid dicis? Prorsus, inquis, omnem hominem Deus immortalem creat; quare ergo moriuntur parvuli infantes? . . . Responde mihi, quare moriuntur, si omnes homines immortales nascuntur, et quoniam peccant, ideo moriuntur? Quid putatis dici potuisse? Quae aures ferant? Peccaverunt et ipsi . . . nam si non peccarent, inquis, non morerentur, etc.
14. Calumniatum me tibi, ne vel quisquam, vel tu ipse dicas, contra haec te postmodum non sensisse [Col. 0144A] definita: audi iterum, quid verbis tuis in tuo libro, de quo agimus, teneatur.
«Intravit igitur, secundum Apostolum, per unum hominem peccatum, et per peccatum mors, quoniam illum, et reum, et damnationi perpetuae mortis [Col. 0144D] Destinatum pro obnoxium ponit Baluzius ex fide veterum librorum. EDIT. obnoxium mundus aspexit.» Certe aliud mox [ Baluz. om. aliud mox] dicebas, et negabas in hunc mundum per illum unum hominem intrasse peccatum, cum nunc confitearis intrasse. «In omnes autem homines mors pertransiit, quia una forma judicii praevaricatores quosque reliquae comprehendit aetatis. Quae tamen [ Baluz. add. ais] mors, nec in sanctos, nec in innocentes ullos, saevire permittitur; [Col. 0144B] sed in eos tantum pervadit, quos praevaricationem viderit aemulatos: quae praevaricatio, licet non sit facta naturalis, fuit tamen forma peccati; atque ob hoc, licet non aggravet nascentes, tamen accusat imitantes. Mors autem judicialis transit in eo in quo peccaverunt omnes, sed libera voluntate.» [Col. 0144D] Responsio Augustini apud Garnerium: «Augustinus: Hoc loqueris, quod objectum haeresiarchae vestro Pelagio in episcopali judicio Palaestino, quod ita factus fuerit Adam, ut sive peccaret, sive non peccaret, moriturus esset. Hanc enim mortem, qua omnes morimur, de qua dictum est: A muliere initium factum est peccati, et propter illam morimur (Eccli. XXV, 33) , non vis ex peccato in omnes fecisse originaliter transitum, ne cogaris fateri simul etiam originaliter transisse peccatum: sentis quippe quam iniquum sit sine merito transisse supplicium. Verumtamen tam catholicum est, quod expugnare conaris, ut hoc ille, cui, sicut dixi, objectum est, nisi damnasset, profecto ex illo judicio damnatus exiisset. Mors ergo et ista qua spiritus a corpore separatur; et illa quae dicitur secunda, qua spiritus cum corpore cruciabitur, quantum attinet ad meritum generis humani, in omnes homines pertransiit: sed gratia Dei, per eum qui venit ut moriendo regnum mortis auferret ea resurrectione cujus in illo praecessit exemplum, mortem regnare non sinit. Hoc tenet catholica fides, hoc tenent judices quos Pelagius formidavit, hoc non tenent haeretici quos Pelagius seminavit . . . Et si tu oblitus es grave jugum quod aggravat nascentes, nos te tamen non desistimus commonere . . . . . Frustra recta verba torquere, et clara obscurare conaris: in eo peccaverunt omnes in quo [Col. 0145C] moriuntur omnes: ipse est Adam, in quo si parvuli non moriuntur, profecto nec in Christo vivificabuntur; sed quoniam sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 22) , ideo qui volunt haec verba pervertere, ipsi, eis manentibus, evertuntur. » EDIT.
[Col. 0145A] 1. Ad haec. Si judicialis est ista mors [ Baluz. om. mors] qua mulctatus Adam est, et ipsa est quae transiit et transit in posteros, non, ut ais, omnes omnino, sed ad solos imitatores; quae vel qualis erit illa alia quae animam a corpore separat? Hic arctatus: «Naturalis, inquies, quia Adam sive peccaret, sive non peccaret, mortuus fuisset.» En stemma Christianum! [Col. 0145C] Idipsum prolixius a Mercatore postea repetetur (Cap. 2, num. 6) . Dixit vero per ironiam ea quae explicamus, ut castigaret insolentem Pelagianorum jactantiam, qui cum toti essent in novo dogmate persuadendo, se nihil tamen doctrinae tradere mentirentur, nisi quod a majoribus accepissent; immo catholicae fidei defensoribus, per intolerabilem calumniam, novitatem objicere non erubescerent. Ita Pelagius (Lib. de Nat. et Grat. cap. 61 et seqq.) suam de impeccantia opinionem acceptam referebat Lactantio, Hilario, Ambrosio, Chrysostomo, Sixto pseudomartyri, Hieronymo, et ipsimet Augustino. Ita Coelestius ( In libello Fidei quem sedi apostolicae obtulit ) ea quae de prophetarum et apostolorum fonte [Col. 0145D] suscepisset, Zosimi apostolatus probanda judicio offerre se jactabat. Ita Julianus (Lib. I Oper. Imperf. cap. 59) novitatem exprobrabat Augustino: Non est haec fides (qua creditur peccatum originale), antiquitus tradita atque fundata, nisi in conciliis malignantium, inspirata a diabolo, prolata a Manichaeo, celebrata a Marcione, Fausto, Adimanto, omnibusque eorum satellitibus, et nunc a te in Italia, quod graviter gemimus, eructata.
2. Vellem autem te pressius interrogare, de morte cujusquemodi quid sentias, qui earum unam quamlibet saltem transire permittis. Velim ergo dicas mihi quid sit mors, quae tuo judicio transit. Substantia est vel natura, an res aliqua accidens? [Col. 0145D] Occasione hujus loci non erit importunum aliquid disserere de auctore libri Definitionum seu Ratiocinationum, quibus respondet Augustinus in libro de Perfectione justitiae. Dubitavit aliquando sanctus doctor an ratiocinationes illae Coelestii forent, au alterius ex eadem factione: fatebatur quidem tunc dici esse Coelestii, nec putabat abhorrere ab illius ingenio [Col. 0146A] quod ex alio Opere satis perspexerat; visus est tamen eo inclinare, ut alicui potius sectatorum quam ipsimet Coelestio tribuerentur. In hanc ego posteriorem sententiam non admodum invitus abeo; sed addo praeterea conjicere me a Juliano scriptas. Nam et ipse sectator Coelestii fuit, [Col. 0146B] qualem volebat auctorem Augustinus; et Siculorum amicus, quos inter vulgatus erat liber; et ab Augustino vel cognitus non fuit, vel potius nominari non debuit, quia necdum se palam prodiderat; et ratiocinationem qua de agitur, non absimilem aliis quae libro continentur, instituit; et a Mercatore non raro, frequenter ab Augustino accusatus est, quod in tractandis quaestionibus dialectica methodo uti amaret. Usus est autem, eaque plane exacta, auctor libri Definitionum: nam primo proponit qua de re quaestio vertatur, an homo possit esse sine peccato; deinde sexdecim ratiocinationibus partem affirmantem conficit; postea testimoniis Scripturae confirmat quae ratione confecerat; denique catholicorum objectionibus respondet, et quasi pro coronide nonnullas quaestiunculas proponendas suis, ut ait, adversariis exponit. Conjecturam augent duo: alterum, quod totis his sexdecim ratiocinationibus, immo et subjunctis Scripturae testimoniis, id unum efficitur, hominem posse [Col. 0146C] esse sine peccato. At hanc ipsam Pelagii definitionem libris editis a Juliano defensam fuisse tradidit Mercator (Cap. 6 illius Oper. num. 2) : Secundum magistri tui Pelagii definitionem, quae a te tot libris defensa est, qua ambo decernitis posse hominem esse sine peccato, et facile Dei mandata servare. Alterum, quod nulla fere sit inter sexdecim illas ratiocinationes quam non a Juliano factam referat Augustinus, nullum testimonium Scripturae quo Julianus non fuerit aliis in locis abusus. Quid quod ratiocinatio, de qua nunc Mercator agit, est quarta in libro Definitionum, hoc tantum discrimine, quod hic fusius, contractius ibi proponitur. Sic enim se habet (Lib. de Perf. Justit. ratiocinat. 4) : Quaerendum est quid est peccatum, actus, an res. Si res est, necesse est ut auctorem habeat, et si auctorem habere dicitur, jam alter praeter Deum rei alicujus auctor induci videbitur: at si hoc dici impium est, confiteri necesse est peccatum omne actum esse, non rem; si igitur actus est, immo quia vere actus est, vitari potest. Affinis quoque est decimae [Col. 0146D] quartae: Quaerendum est, si natura hominis bona est, quod nullus negare nisi Marcion aut Manichaeus audebit, quomodo igitur bona est, si malum ei cavere non est possibile? omne enim peccatum malum esse quis dubitat? Animadverte hoc in loco Marcionem cum Manichaeo jungi, quod solet a Juliano, ut constat tum ex superiore nota, tum ex alio loco, ubi Augustinum haereticus ita compellat (Lib. III Oper. Imperf. cap. 53) : Quis tu es, qui Marcionis aestu concitatus in excidium aequitatis irrumpas? qui sub censuram linguae tuae, mysteriis adhuc Manichaeorum lubricae, Dei tam judicia quam praecepta compellas? etc. Et haec conjecturae confirmatio est non contemnenda.
3. Ut ergo supra dicebam, patere me, ut ego quoque hac via te et iisdem argumentorum interrogem lineis, ut nos doceas respondendo. Mors, saltem haec quae secundum animam est, et est aeterna, quamque Adam transgressor excepit, et transmisit in posteros, [Col. 0147C] quam tu solam ad quantoscumque, non omnes omnino homines generaliter, sicut Apostolus ait, sed ad paucos admodum imitatores transire definis (nam [Col. 0148A] de illa altera quae a corpore animam separat tibi nulla fit mentio), substantia est aliqua, vel natura, an res quaedam substantiae accidens? Tu si adhuc aliquid in te luminis habes, respondebis, et dices, eam naturae substantiae accidisse, nec posse dici substantiam, quae poenalis data est primo transgressori, et deinceps generi humano; nemoque prudentum, inquies, poenam dixerit esse substantiam vel naturam: ubi tu mox tuis cassibus concludendus es. Nullo pacto mortem illam judicialem, quae quia poenalis est, [ Baluz. add. quae] substantia nulla est, quam tu in posteros saltem imitatores Adae transmittis, numquam de substantia in substantiam, vel de natura in naturam, quod [ Baluz. vel natura, quod] homo est, posse transire declaratum est.
[Col. 0148B] 4. Videsne, [Col. 0147C] Juliano reponit Auctor non immerito, quod ipse prius per summam injuriam catholicis imposuerat (Lib. I contra Jul. cap. 7) , his verbis: Cum igitur liquido clareat, hanc sanam et veram esse sententiam, quam primo loco ratio, deinde Scripturarum munivit auctoritas, et quam sanctorum virorum semper celebravit eruditio, qui tamen veritati auctoritatem non suo tribuere consensu, sed testimonium et gloriam de ejus suscepere consortio, nullum prudentum conturbet conspiratio perditorum. Indignum illud dictum, quam aegre tulerit S. Augustinus continuo testatus, ait: In quorum conventum te introduxerim conspice. Hic est Mediolanensis [Col. 0147D] Ambrosius, quem magister tuus Pelagius tanta praedicatione laudavit, ut diceret in libris ejus praecipue fidem lucere Romanam, qui scriptorum, inter Latinos flos quidam speciosus enituit; ita ut ejus fidem et purissimum in Scripturis sensum reprehendere nec inimicus auderet. Hic est et Constantinopolitanus Joannes, quem tu in numero eruditorum ac sanctorum excellentissimum in hac ipsa tua, cui respondeo, disputatione posuisti. Hic est Basilius; cujus te verbis, ad id quod nunc agitur non pertinentibus, putasti aliquid adjuvari. Hic sunt et caeteri, quorum te movere debet tanta consensio. Non est ista, sicut stylo maledico scribis, conspiratio perditorum. In Ecclesia catholica doctrinae sanae studiis claruerunt, spiritualibus armis muniti [Col. 0148C] et accincti, strenua contra haereticos bella gesserunt, perfuncti fideliter suae dispensationis labore, in pacis gremio dormierunt. Et postea: An tantam consensionem sacerdotum catholicorum conspirationem dicturus es perditorum? O verba Ecclesiae magistro digna! o documentum omnibus saeculis utile!
[Col. 0148C] [Col. 0148D] Baluzius habet Quia gratiam. EDIT. «Gratiam baptismatis dicimus non pro causis esse mutandam, quod ipsa dona sua pro accedentium capacitate dispensat; ideoque Christus, [Col. 0148D] Cum catholici graviter accusarent Pelagianos, [Col. 0149A] quod Christum negarent parvulorum redemptorem; cumque ea accusatio fidelium animos, ut par erat, vehementer commoveret, fraudulenti homines, ut hanc invidiam a se amotirentur, non abhorruerunt ab usurpanda voce redemptoris; immo fassi sunt baptizari infantes in remissionem peccatorum. Negarunt tamen, ne causam suam viderentur deseruisse, ex ea confessione consequi ut infantes qui baptizarentur dicerentur peccato originali infecti. Pelagius cum dixisset (Lib. de Pecc. Orig. cap. 18) numquam se vel impium aliquem haereticum audivisse qui hoc quod proposuit de parvulis diceret, subjecit: Quis enim ita evangelicae lectionis ignarus est, qui hoc non modo affirmare conetur, sed qui vel leviter dicere aut etiam sentire possit? Quis tam impius, qui parvulos exsortes regni coelorum esse velit, dum eos baptizari et in Christo renasci putat? Deinde post interpositum ex Evangelio testimonium, quod [Col. 0149B] nisi renatus ex aqua et Spiritu sancto regnum coelorum nullus possit intrare: Quis ille, inquit (Ibid., c. 19 et 20) , tam impius est, qui cujuslibet aetatis parvulo interdicat communem humani generis redemptionem, et in perpetuam certamque vitam renasci vetet eum, qui natus sit ad incertam? Coelestius ( In libell. Romae oblato): Infantes debere baptizari in remissionem peccatorum, secundum regulam universalis Ecclesiae, et secundum Evangelii sententiam confitemur, quia Dominus statuit regnum coelorum nonnisi baptizatis posse conferri; quod, quia vires naturae non habent, conferri necesse est per gratiae largitatem. In remissionem autem peccatorum baptizandos infantes, non idcirco dicimus, ut peccatum ex traduce firmare videamur, quod longe a catholico sensu alienum est; quia peccatum non cum homine nascitur, quod postmodum exercetur ab homine, quia non naturae delictum est, sed voluntatis esse demonstratur. Et illud ergo confiteri congruum est, ne diversa baptismatis genera facere videamur: et hoc praemunire necessarium, [Col. 0149C] ne, per mysterii occasionem, ad Creatoris injuriam, malum, antequam fiat ab homine, tradi dicatur homini per naturam. Julianus (Lib. I Op. Imperf. cap. 51) : Non me fugit quod cum haec dicimus, illud de nobis disseminandum esse, quia gratiam Christi Domini necessariam parvulis non putemus, quod Christianos populos laudabiliter et vehementer offendit, si tamen dicti per se nefarii non nos arbitrarentur auctores. Eo enim modo nec de fratribus suis falsa credendo crimen incurrerent, et studiosos se circa amorem fidei comprobarent: munienda igitur nobis ista pars est contra impetum vanitatis, et confessione brevi subloquentium errori consulendum. Nos igitur in tantum gratiam baptismatis omnibus utilem aetatibus confitemur, ut cunctos qui illam non necessariam, etiam parvulis, putant, aeterno feriamus anathemate: sed hanc gratiam locupletem spiritalibus donis credimus, quae multis opima muneribus, ac reverenda virtutibus, pro infirmitatum generibus, [Col. 0149D] et humanorum statuum diversitatibus, unica tam remediorum collatrice, quam munerum virtute medicatur; quae cum admovetur, non est mutanda pro causis. Jam enim ipsa dona sua pro accedentum capacitate dispensat; sicut enim artes omnes pro diversitate materiarum quas accipiunt excolendas, ipsae quoque aut detrimenta aut augmenta patiuntur, sed idem semper atque uno modo se habentes multiplici decorantur effectu; ita et secundum Apostolum, una fides, unum baptisma et multiplicantur, et dilatantur in donis, nec tamen in mysteriorum mutantur ordinibus. Sed haec gratia non adversatur justitiae, quae maculas eluit iniquitatis: nec facit peccata, sed purgat, quae absolvit reos, non calumniatur innocuos. Christus enim, qui est operis sui [Col. 0150A] redemptor, auget circa imaginem suam continua largitate beneficia; et quos fecerat condendo bonos, facit innovando adoptandoque meliores. Hanc igitur gratiam, per quam reis venia mortalibus datur, qui aliquibus negandam putat, omnium bonorum exsecrationem meretur. Quomodo vero declinarent Pelagiani catholicorum argumenta docet Augustinus tum alibi passim, tum his verbis (Epist. 194, sub fin.) : Quod ergo excogitaverunt, cum haec eos apertissima moles veritatis urgeret, quis non Christianus irrideat, quamlibet versutissimum cernat? Dicunt enim veraciter quidem respondere parvulos per ora gestantium, in remissionem se credere peccatorum; non tamen quia sibi remittantur, sed quia credant quod in Ecclesia vel in baptismo remittantur, in quibus inveniuntur, non in quibus nulla sunt. Ac per hoc nolunt eos ita baptizari in remissionem peccatorum, tamquam in eis fiat ipsa remissio, quos [Col. 0150B] contendunt nullum habere peccatum; sed quoniam, licet sine peccato, in eo tamen baptismate baptizantur, quo fit in quibusque peccatoribus remissio peccatorum. Verum instat Augustinus: Fieri quidem potest ut haec versipellis astutia subtilius et acutius ex eo refellatur; verumtamen secundum istam suam calliditatem non inveniunt quid ad hoc respondeant quod exorcizantur et exsufflantur infantes: hoc enim procul dubio fallaciter fit, si diabolus eis non dominatur; si autem dominatur, et ideo non fallaciter exorcizantur et exsufflantur. Per quid dominatur, nisi per peccatum, princeps peccatorum? Proinde si jam erubescunt nec audent dicere haec in Ecclesia mendaciter geri, fateantur quod perierat etiam in parvulis quaeri; neque enim nisi propter peccatum perierat, quod nisi per gratiam non potest quaeri, non potest inveniri, etc.
[Col. 0150A] 1. Vellem prius doceres et probares, parvulis, quos opus Dei fateris, et negas reos, unde illis captivitas affuerit, ut opus habeant redemptore? nemo [Col. 0151A] enim pretium redemptionis importune pro libero offert. Ex qua etiam renovandi, seu, ut tu vis, innovandi sunt vetustate hi, quos esse dicis imaginem Dei, si progenitoris Adae non sunt, ut putas, vetere peccati foeditate turpati?
2. Sed te de baptismo parvulorum ad hoc magis arctabo, ut te convincam definitionibus tuis illud magis sentire, quod eo opus non habeant, sed verbo te tantum, propter eludendos simplices, baptizari oportere censere, re [ Baluz. rebus] vero per disputationum sententias denegare. Qui enim secundum te statum habent nativitatis immaculatum, unde mundandi sunt, cum lavantur? et cum nullo, ut vis, originis suae reatu nascantur obnoxii, unde liberandi sunt, ut vere et proprie Christus sit eis etiam Jesus, [Col. 0151B] quod in Latinum eloquium Salvator exprimitur? et qui nullum generationis suae vitium trahunt, unde regenerandi?
3. Postremo, innumerabilibus interim omissis, illud adversum te dicendum est, si hunc statum, ut dicis, innocentiae et puritatis, quem Adam habuit ante peccatum, parvuli in suo ortu sortiti sunt, quos nulla, ut tu decernis, ejusdem progenitoris aspersit macula, contagio nulla foedavit; si crescentes [ Baluz. ut credens] cum libero voluntatis arbitrio, quod est in natura usque ad ultimum vitae exitum, numquam ab ingenitis vel congenitis sibi bonis sunt delapsi, quid eis fuit Christi baptisma necessarium?
[Col. 0152A] 4. [Col. 0151D] Fuit illud Pelagianae nequitiae effugium. Distinxerunt homines malae fidei vitam aeternam a regno [Col. 0152C] coelorum, dixeruntque baptizandos infantes propter regnum coelorum adipiscendum, non item propter habendam aeternam vitam, quippe quam habituri essent, quamvis morerentur sine baptismo. Christus enim, inquiebant, cum ferret legem baptismi, non vitae aeternae, sed regni Dei mentionem fecit. Dicebat enim: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei (Joan. III, 3) . Ut hanc cavillationem falsi revincerent sancti Patres, adhibuerunt verba Christi imponentis praeceptum de suo corpore manducando et bibendo sanguine, ubi meminit vitae: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI, 54) . Hoc vero praeceptum ostenderunt nec impleri posse nisi a baptizatis, nec ad solos adultos pertinere; atque ita concluserunt neminem posse aeternam vitam habere sine baptismo, ut mox dicturus est Mercator. Posset vero mirari quispiam cur in re tam facili tam laboriose versatum sit olim, cum ex cap. XXV Matth. tota lis dirimi [Col. 0152D] posset, Christo regnum coelorum et vitam aeternam habente pro eodem. Cum enim dixisset vers. 34 his qui a dextris ejus erunt: Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi, et vers. 41 his qui a sinistris erunt: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus, sub finem utrumque dictum colligens: Et ibunt, inquit, hi in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam. An forte dicas propter regnum coelorum, et in filios adoptionem? [Col. 0152D] Perturbatus hoc in loco videtur ordo vocum, istae enim servatae naturae, prout collocantur, nullum faciunt tolerabilem sensum; facient vero commodum, si restituantur hoc modo: Cur enim talis status servatae naturae, tantaque postea actibus propriis vita sanctitas acquisita, non eos ad regnum illud admitteret, vel in filios adoptaret? cur enim talis status, tantaque postea actibus propriis vitae sanctitas acquisita servatae naturae, non eos [ Baluz. add. vel] ad regnum illud admitteret, vel in filios adoptaret? Sed tamquam ab aedituo quodam et pervigili praesule irruentes audiant [ Baluz. add. item]: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non potest intrare in regnum Dei (Joan. III, 6) .
5. Sed [ Baluz. Et] videamus baptisma ipsum, cujus virtutis sit, quotve et quantas habeat vires et effectuum causas. Dicit de illo Paulus apostolus: Qui nos redemit, salvos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis (Tit. III, 5) . Ergo et salus, et redemptio, et renovatio est. Nullane ergo poena erit [Col. 0152B] non baptizatis parvulis, non habere salutem, redemptionem, renovationem, non postremo intrare in regnum coelorum (Joan. III, 6) , non erui de potestate tenebrarum, et transferri in regnum filii charitatis Dei (Col. I, 13) , non manducare carnem Domini, et bibere sanguinem ejus (Joan. VI, 54) De quo sacramento vox Salvatoris est: Nisi manducaveritis carnem meam, et biberitis sanguinem meum, non habebitis vitam in vobismetipsis (Joan. VI, 54) ; quod certe absque ulla tergiversatione sine baptismo nullus usurpat, nec fit illius particeps sacramenti.
6. [Col. 0152D] Idem argumentum tractavit Augustinus (Lib. de Pecc. Merit. cap. 20) : Auferatur, inquit, jam dubitatio, Dominum audiamus, non suspiciones conjecturasque [Col. 0153C] mortalium. Dominum audiamus, inquam, non quidem hoc de sacramento lavacri dicentem, sed de sacramento sanctae mensae suae, quo nemo rite nisi baptizatus accedit: Nisi manducaveritis carnem meam, et biberitis sanguinem meum, non habebitis vitam in vobis, etc. (Joan. VI, 54) . An jubes, ut soles, etiam hic tergiversando [Col. 0153A] dicere, hanc de carne et sanguine Domini sumendo non esse sententiam generalem, sed specialem, ad eos videlicet quibus praesentibus tunc loquebatur? Audiant, audiant, si ad hoc prosilieris, Christiani, et tibi referant hoc pacto Dominicam coenam, in qua cum solis tantum apostolis [Col. 0153C] Habet contitus Baluzius, constitus Gallandius, qui subdit: «Mendosum hunc locum praeterit Baluzius. Lege cum Gerberonio contestatus. » EDIT. constratus, de eodem corpore suo et sanguine sacramenta observanda condebat. Ipsis solis esse mandatum, et ad nullum alium qui vel tunc in illa coena non interfuit, vel ad nos omnes posteros pertinere pronuntias? Videsne quibus laqueis, quibus angustiis suffoceris, cum negas originis vinculum, de quo omne prorsus genus humanum, omnem aetatem, nisi per haec sacramenta, in quibus lavacrum prius est regenerationis et renovationis, Christus absolverit, magnum esse malum, [Col. 0153B] magnam poenam, et inevitabilem damnationem?
7. Quibus collectis contra tantam et tam manifestam impiissimam audaciam tuam, constat te magis, [Col. 0153C] Mercator Coelestium facit auctorem nefandi dogmatis, quod infantes, etiamsi non baptizentur, habeant vitam aeternam (Lib. de Gest. Palaest. cap. 11) . Et vero Pelagius (Lib. de Pecc. Orig. cap. 12) Diospoli aperte negavit, id umquam a se dictum; immo ad satisfactionem synodi addidit se anathematizare qui sic tenerent aut aliquando tenuissent. Augustinus tamen ostendit, nullam fuisse Pelagium inter et Coelestium in hac parte differentiam, nisi quod ille apertior, iste occultior fuit; ille pertinacior, iste mendacior; [Col. 0153D] vel certe ille liberior, iste astutior: ille enim nec in Ecclesia Carthaginensi damnare voluit quod in Romana postea se tenere confessus est, et corrigi paratum se esse professus, si ei tamquam homini error obrepsit; iste autem et illud dogma damnavit, tamquam contrarium veritati, ne ipse a judicibus catholicis damnaretur, et id sibi defendendum postea reservavit, aut mendaciter damnans, aut callide interpretans. utpote sequacem Coelestii, qui definivit, «infantes, etiam non baptizatos, habere vitam aeternam,» negare parvulos baptizari debere; sed, ut jam dixi, [Col. 0153D] Tantum verbis inludere. Edidit Gerberonius tantum verbis includere, sed legendum monet tantam verbis includere. GALLAND. tantum verbis illudere, sensu vero apertam [Col. 0153D] Hanc nimirum, quod Christi baptismo parvuli non egeant. Dictum vero Marius probat argumentis, quorum vim declinare nemo queat, nisi qui aut omni [Col. 0154C] Scripturae sacrae auctoritatem detrahat, ut pagani; aut Evangelium scriptaque apostolica rejiciat, ut Judaei. Ea vero sumpsit a nominibus quibus Christi beneficentia in homines significatur; sed ita ut constet ea ad parvulos non pertinere, sin minus baptismo Christi egeant, quo abluantur a peccati macula. cum paganis et Judaeis impietatem tenere.
8. Quod ut luce clarius probemus, audi [Col. 0154C] Recenset Mercator plurima Christi nomina, quibus beneficentia ipsius in homines significatur. Sunt autem illa omnino viginti duo, vivificator, salvator, illuminator, redemptor, liberator, mediator, propitiator, medicus, reconciliator, circumcisor, misericors seu miserator, testator, consolator, advocatus, adoptator, regenerator, justificans, translator de tenebris ad regnum, mundator seu expiator, deletor chirographi, vita, reficiens seu relevans: quae singula testimoniis ex Scriptura prolatis explicat. Notatu porro dignus est hic locus; vix enim illustrior alius in hanc rem inveniatur apud Patres, cum una [Col. 0154D] colligantur a Mercatore omnia quae ab aliis sparsim tradi solent. quibus a nominibus cum causis propriis, quae Christus in suis beneficiis humano generi contulit, parvulos facias alienos, ipsumque Dominum Christum Jesum horum nihil his debere, nihilque praestitisse.
9. Nempe, vis non vis, vivificator est Christus: hic interrogabo, et animae, et corporis? Tu, invitus [Col. 0153C] licet, ita fateberis. Repetam interrogationem, totiusne omnino aetatis? Respondebis, totius. Pressius [Col. 0154A] exigam, et [Col. 0154D] Garnerius habet in margine parvulae. EDIT. parvuli? Dices, etiam; sed audi, dicam tibi, quo modo iste, et ut ita dicam, qua arte vivificet? Deus autem, inquit praeco ejus et Vas electionis Paulus apostolus, qui dives est in misericordia propter multam charitatem, qua dilexit nos in Christo, cujus gratia salvi facti sumus (Ephes. II, 4) . Quid nunc censes? connumeravit et connuncupavit et parvulos. An foris sunt ab ista miseratione et dilectione, quia non sunt mortui peccatis, et exspectant te vanissimum janitorem, ut tunc eos admittas ad misericordiam vivificandos, quando a miserando cessaverit peccatores, ut eos aliter quam alios vivificet?
10. Sed transeamus hinc studio brevitatis ad aliud vocabulum, quod salvator est. De [ Baluz. quod de] Salvatore in Evangelio ita scriptum est: Natus est [Col. 0154B] vobis hodie Salvator in civitate David (Luc. II, 11) . Unde et Graeco eloquio, Jesus proprie, et apud [ Baluz. ad] Zacchaeum: Salus hodie domui huic facta est, quoniam et iste filius est Abrahae (Luc. XIX, 9) . Item: Venit Filius hominis quaerere et salvare quod perierat, [Col. 0154D] Garnerius habet in margine: Corrige, inquis tu. EDIT. inquit (Ibid., 10) . Tu sine dubio, quia parvulorum greges non periisse pronuntias, non salvantur, non requiruntur: hoc audi, et de ove perdita, quaesita et inventa, hoc et [Col. 0154D] Legit Mercator δράγμα, non item ut est in vulgatis codicibus, δραγμήν, unde et manipulum vertit: quamquam altius quiddam forte reconditiusque latere suspicatus est, propterea quod in minutioribus olim quibusdam monetis fasciculus segetis seu manipulus effingebatur; quod memini me aliquando legere apud veteres rei monetariae scriptores. Verum haec subtilior videri potest quam verior conjectura. de dragmate vel manipulo qui perierat (Luc. XV) . Item apostolus Paulus: [Col. 0154D] Gr. I Tim. I, 15, πιστός, fidelis, seu verus et certus. GALLAND. Humanus sermo, et omni acceptione dignus, quia Christus Jesus venit in mundum salvos facere peccatores, quorum primus sum ego (I Tim. I, 15) . Hinc, tu [ Baluz. om. tu] egregius magister, amolire parvulorum catervas, ut ad hunc non currant qui venit [Col. 0154C] salvare quod perierat (Luc. XIX, 9) ; qui non venit vocare justos, sed peccatores in poenitentiam (Luc. V, 32) ; [Col. 0155A] qui baptizat in remissionem peccatorum (Act. II, 38) ; qui ovem quaerit quae aberravit (Luc. XV, 4) ; qui dragma (Ibid., 8) , id est, manipulum qui perierat; qui pro peccatoribus mortuus est (I Cor. V, 3) ; qui fudit sanguinem in remissionem peccatorum (Ephes. I. 7) ; qui pro peccatis hominum traditus est (Rom. IV, 25) ; qui vulneratus est propter iniquitates nostras (Isai. LIII, 5) ; qui peccata nostra portavit in corpore suo super lignum (I Petr. II, 24) ; qui tamquam ovis occisionis pro peccatis nostris [Baluz. om. nostris] oblatus est (Isai LIII, 7) ; qui delevit chirographum debitorum (Col. II, 14) ; qui, secundum apostolum Petrum, passus est justus pro injustis, ut nos adducat ad Deum (I Petr. III, 18) ; cujus sanguis, secundum Joannem evangelistam, purgat nos ab omni delicto (I Joan. I, 7) ; qui, cum infirmi essemus secundum tempus, pro impiis mortuus est, ut Paulus dicit apostolus (Rom. V, 6) ; qui in similitudine carnis peccati de peccato damnavit peccatum in carne, ut idem Paulus est testis (Rom. VIII, 3) ; qui reconciliavit nos ex offensa Deo Patri, ut idem denuo dicit Apostolus (Rom. IV, 10) ; qui dedit semetipsum pro peccatis nostris, et unus pro omnibus mortuus est, ut nos eriperet de praesenti saeculo malo (Gal. I, 4) . Et quis finis erit, si hic omnia recenseamus a quibus hic doctor egregius abigit innumerabilem multitudinem parvulorum?
11. Quod illuminat nos, Joannes apostolus ita dicit: Quod si in lumine ambulaverimus, sicut ipse est in lumine, societatem habebimus in invicem, et sanguis Jesu Filii ejus purgabit nos ab omni delicto (I Joan. I, 7) . Rogo, quibus auribus, qua fronte audis, sanguine nos Jesu Filii Dei ab omni delicto purgari, cum tu nullum infantes delictum habentes, ut dicis, ab hoc sacrosancto sanguine arceas?
12. Quod redemptor est, audi: Gratias, inquit Apostolus, agentes Deo et Patri, qui nos idoneos fecit in parte sortis sanctorum in lumine, qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii charitatis suae, in quo habemus redemptionem, remissionem peccatorum (Col. I, 13) . Putasne evigilabis tanto somno depressus, et audies quid dicat, et senties quo pudore dixisti de parvulis, «Christus qui est operis sui redemptor,» cum hic tantus praeco dicat redemptos et redimi, qui sunt extracti, vel extrahuntur de potestate tenebrarum, et transferuntur [Col. 0155D] in regnum charitatis Filii Dei, redemptionisque munus nisi cum peccatorum remissione non obtineri? Audi adhuc, vis non vis, et invitus: Qui dedit semetipsum, ut nos redimeret ab omni iniquitate, et mundaret sibi populum aemulatorem bonorum operum (Tit. II, 14) . Abige ergo hinc infantes, quia ab iniquitate, quam non habent, non redimuntur, nec mundantur; quia unde mundari, ut dicis, non habent, ut Dei populo aemulatori bonorum operum socientur! et in isto quidem capitulo, redemptionis, [Col. 0156A] si omnia persequamur, ut possimus ostendere barathrum tuae vanissimae impietatis quando finiemus? Unde commodius esse arbitror, vitandae prolixitatis causa, congerere quanta possumus beneficiorum nomina Salvatoris, et de paucioribus eorum rara et pauca Scripturae testimonia subdere, a quibus tua impietas excludere conatur infantes, ut qualis quamque sis noxius, sanaeque et rectae fidei inimicus, omnibus pateat.
13. Quod liberator est Christus, quod mediator, quod propitiatorium; velim dicas causam mediationis pro parvulo, quem causam habere negas offensae: diceres etiam propitiationis aditum, quem nullam culpam, pro qua [Col. 0155D] Garnerius habet in margine, Corrige, cujus remissa. EDIT. remissa propitietur Deus, habere decernis.
[Col. 0156B] 14. Quod medicus, qui nonnisi male habentibus necessarius est (Marc. II, 17) .
15. Quod reconcilians, Paulum audi dicentem: Si enim, cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati salvi crimus in vita ipsius (Rom. V, 10) . Item idem: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, non reputans illis peccata eorum (II Cor. V, 19) . Et [ Baluz. add. post paululum] idem ipse: Non solum autem, sed et gloriamur in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem nunc reconciliationem accepimus (Rom. V, 11) . Tu ad hanc reconciliationem qua fronte non vis parvulos pertinere?
16. Quod circumcisor, in consequentibus audies. Interim da huic infanti praeputium, quod esse illi [Col. 0156C] negas, ut circumcidatur.
17. Quod pastor, sed nullam ovem in ovile suum recipit, quam prius non circumciderit: et hanc utique circumcidit, quae mortua est in delictis [ Baluz. dilectis] et praeputio carnis suae, qui et ad oves perditas venit (Coloss. II, 15; Matth. XV, 24) .
18. Quod misericors et miserator est, audi Paulum apostolum: Eramus, inquit, et nos filii irae, sicut et caeteri. Deus autem qui dives est in misericordia, propter multam charitatem qua dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos Christo (Ephes. II, 4) .
19. Quod testator, quod consolator, quod advocator, quod adoptans vel adoptator. Quis quos et [ Baluz. qui quos vel] quales adoptet, quia tu nimis obsurduisti, audiant catholici Christiani Petrum apostolum [Col. 0156D] dicentem: Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus in adoptionem, ut [Baluz. ne] virtutes Dei annuntietis ejus, qui vos vocavit de tenebris in admirabile lumen suum (I Pet. II, 9) .
20. Quod regenerator, sed nullum regenerat, nisi qui vitium in prima origine [ Baluz. generatione] contraxit: [Col. 0155D] Baluzius ponit aliqui bene, monet vero cum Gerberonio [Col. 0156D] melius legendum, alioqui bene se habente, ut tibi, etc. EDIT. aliis [ Baluz. alicui], qui bene se habent, et, ut tibi placet, in [ Baluz. om. in] generatione, quae justa causa regenerationis existat? aut quid est, [Col. 0157A] quod in illa debeat emendari, vel corrigi, nisi quod forsitan pravum est?
21. Quod justificans vel justificator est, audi apostolum Paulum: Sicut est veritas in Jesu deponere vos secundum pristinam conversationem veterem hominem, qui corrumpitur secundum desideria erroris. Renovamini autem sensum [Baluz. sensu] mentis vestrae, et induite novum eum [Baluz. hominem], qui secundum Deum creatus est in justitia, et sanctitate veritatis (Ephes. IV, 23) . Hi quos vetustate nulla indutos esse pronuntias, quid facient, si te audient? non accedent ad renovatorem, non eo induentur, deposita vetustate, ut renoventur spiritu mentis suae.
22. Quod de tenebris transferuntur ad regnum, qui fuerint baptizati, audi apostolum Paulum: Gratias, [Col. 0157B] inquit, agentes Deo et Patri, qui idoneos nos fecit in parte sortis sanctae [Baluz. sanctorum] in lumine, qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii charitatis suae, in quo habemus redemptionem, remissionem peccatorum (Coloss. I, 13) . Rogo, quo ore, qua potius impudentia ista tibi aliter visa sunt consideranda, ne tantae lucis veritate et rationis Christianae pondere premereris? Separabis igitur etiam ab hoc capitulo parvulos, ne insontes secundum te, et qui in luce sunt merito innocentiae constituti, extrahi videantur de potestate tenebrarum. [Col. 0157D] Integrum hoc segmentum usque ad vocem tenebrarum exciderat in editione Garnerii: restituimus ex Baluzio. EDIT. Sed, vecordissime mortalium, non aliter nec prius transferuntur in regnum Filii charitatis Dei, nisi prius extracti fuerint de potestate tenebrarum, et nisi habuerint redemptionem, remissionis scilicet [Col. 0157C] peccatorum. Et nota hic, redemptionem, quam et tu dices et concedes, sed nescio quam confictam: sed [ Baluz. et] alteram, quam Apostolus non dicit esse principe loco, nisi peccatorum remissionem.
23. Quod mundator seu expiator est, audi Baptistam Joannem: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) . Quid hic, quaeso, Agnus iste significat, nisi victimam pro peccatis, qui pro suis certe, quos expiat cum oblatus est et [Col. 0157D] Nota antiquissimi scriptoris testimonium pro sacrificio missae propitiatorio pro peccatis praeteritis et praesentibus. Quae veritas ita fuit in confesso tunc temporis, ut nullus fere hujus saeculi scriptor non [Col. 0158D] fecerit ipsius mentionem. quotidie in suis sacramentis offertur, remissionem praestat praeteritorum et praesentium peccatorum?
24. Jubesne igitur ut parvuli, obnoxii in nullo peccato, hanc sibi dicant hostiam minime profuisse, quae tantum pro peccatis, vel pro peccatoribus, mactata cognoscitur? quin audire debes quid praeco [Col. 0157D] hujus victimae in consequentibus epistolae praedicet (I Joan. I, 7) : Et sanguis Jesu Filii Dei mundavit nos ab omni delicto. Item [ Baluz. idem] Paulus: Qui dedit semetipsum pro nobis, ut nos ab omni iniquitate redimeret, et mundaret sibi populum aemulatorem bonorum operum (Tit. I, 24) . Quo te vertes? Quo fugies, ut [Col. 0158A] hos laqueos evites? Videsne, impudentissime, hostiae hujus sanguinem mundatorium esse peccatorum, redemptionem quoque ab omni iniquitate, per quem sibi praepararet populum aemulatorem bonorum operum? Et tu fronte ferrea, et corde saxeo, separas parvulos a populo Dei, qui expiatus et redemptus, tot et talibus divinis praemiis gaudet.
25. Quod deletor chirographi [ Baluz. est], audi apostolum Paulum: Et vos cum essetis mortui delictis, et praeputio carnis vestrae, vivificavit cum illo, dolens quod adversum vos erat, chirographum in sententiis decretis, quod erat contrarium vobis, tollens illud de medio, affixit cruci, exuens se carnem, principatus et potestates traduxit fiducialiter triumphans eos in semetipso (Col. II, 14) . Quid hic astrues, doctor egregie? [Col. 0158B] delet in baptismo etiam chirographum parvulorum? An nullum habentes chirographum, nec proprium, nec paternum, ad hanc largitoris gratiam non curas admittere? Audiant hic quid sentias catholici Christiani, et quem te esse intelligere debeant, ipsorum permitto judicio.
26. Quod vita est Christus, audi Joannem apostolum: Et hoc testimonium est: [Col. 0158D] Et ista quoque usque ad ejus est exciderant in editione Garnerii, ut monet Baluzius. EDIT. quia vitam aeternam dedit nobis Deus, et haec vita in Filio ejus est. Qui habet Filium, habet vitam; qui non habet Filium, non habet vitam (I Joan. V, 11) , sed judicium Dei manet super eum (Joan. III, 36) . Eia praeceps! admitte ut sine baptismo parvulus hanc habeat vitam. Haesisti, ut credo, hic, et in eodem luto haerendo [Col. 0158D] Id est fenus auges; malum malo addis. BALUZ. versuram solvis. Si igitur non habet sine hoc sacramento [Col. 0158C] vitam, judicium Dei manet super eum. Unde hoc? Non quaero, legentium prudentia intelligat.
26. Quod reficiens et relevans Dominus in Evangelio: Venite ad me, omnes qui laboratis aut [Baluz. et] onerati estis, et ego vos reficiam: tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est, et onus meum [Col. 0158D] Hic et paulo infra ponit lene Baluzius, secutus codicem Bellov. EDIT. leve [Baluz. add. est ] (Matth. XI, 28) . Numquid et hic erit ulla dubitatio, nullum ad illum concionatorem properare, nisi qui oneratus aliqua sarcina, labore conficitur, qua deposita, tollat leve jugum ejus super se mitis et humilis corde? Et quid est aliud, nisi, ut diximus, sarcina peccatorum? quae quia, ut te delectat, parvulis nulla est, non audiant hunc concionatorem [Col. 0158D] (quem Graeci Ecclesiasten nuncupant), et intelligere non curent, de tollendo miti et levi jugo ejus, quia nullum quod deponerent onus habuere. Haeccine Christianos audire non nefas est? vosque adhuc pati garrire ex negligentia sacerdotum, non ultima poena est?
1. Habes, ut credo, quod te tangat et stimulet: sed si te iterum commoveris, scio quod, donante Deo, ulterius, ut non te commoveas, arctius colligaberis.
[Col. 0160A] 2. Adhuc tamen necessaria consideratione ad superiora [Col. 0159A] Teneam. Haec est lectio libri Bellovacensis. Garnerius edidit veniam, Gerberonius te ducam. Quid si legamus tendam. BALUZ. veniam, pressius explorans quid de poena quam progenitorum praevaricatio divino judicio meruit sentias; et ad hanc te quaestionem reducens, patefaciam iterum tuum barathrum. Qua [ Baluz. quae] enodata, cum fauces tuas divinarum auctoritas presserit Scripturarum, scies te [Col. 0159A] Idipsum prius Juliano exprobraverat Mercator (Cap. 8, num. 6) , eo sensu quem explicuimus. Est vero inter nuperos historiae Pelagianae scriptores, qui conatus sit quatuor Pelagianismi status distinguere, quorum alter alteri ita successerit, ut monstrum illud, instar fabulosi Prothei, primum ethnicismi formam induerit, deinde semiethnicismi, tum Judaismi, denique semichristianismi. In primo, inquit, nulla omnino facta est gratiae divinae mentio; [Col. 0159B] in secundo facta est quidem, sed gratiae, quae a natura non differret; in tertio ad naturam adjuncta est doctrinae legisque gratia; in quarto admissa quidem est vera Dei gratia, sed quae foret liberi arbitrii pedissequa, non item dux, ut par erat. Tres priores status vult auctor iste praecessisse damnationem haeresis a Zosimo factam; quartum damnatione posteriorem: illos a Pelagio excogitatos, hunc a Juliano. Primum in ipsis Pelagianismi incunabulis exstitisse, id est, antequam fideles attollenti caput errori obsisterent; secundum, quando primum haeretici, obsistentibus fidelibus, conati sunt inani specie verborum fucum facere; tertium, post condemnationem a S. Innocentio. Verum, ut nihil est quod ingeniosis istis figmentis placeat magis mentibus sui admiratricibus, nihil quod blandius aduletur superbis, nihil quod facilius illudat sui amatoribus: ita nihil hac distinctione potuit aut vanius dici, aut historiae pugnantius. [Col. 0159C] Id vero ut demonstrem, quinque statuo, quae, meo quidem judicio, certa ratione temporum constant. Primum, scripsisse Pelagium epistolam Paulino, ann. 405, et Demetriadi ann. 413, commentarios in Epistolas Pauli ann. 403, saltem ante vastationem Urbis a Gothis, quae contigit ann. 410, librum de natura ante ann. 411 (Dissert. de primis auct. etc., cap. 4) . Secundum, de Coelestio habitum judicium Carthagine ab Aurelio ann. 412, de Pelagio Diospoli ann. 415, mense Decembri; de utroque Romae ab Innocentio ann. 417, mense Januario; de utroque iterum Romae a Zosimo ann. 418, mensem circiter Maium ( Dissert. de synod. in causa Pelagiana coactis ). Tertium, Augustinum nihil scripsisse adversus Pelagianos ante ann. 412, sed prius tantum sermonibus et collocutionibus egisse, prout occasio se dabat, sed tacito nomine; eo tempore dixisse sermonem 13 de verbis Apostoli; ad Hilarium scripsisse ann. 413 aut 414 (Dissert. de scriptis defensorum fidei, etc., cap. 2) . Quartum, a Coelestio Carthagine oblatum [Col. 0159D] Aurelio libellum suae fidei ann. 412 (August. lib. de Gratia Chr. et lib. de Pecc. Orig.; epist. 2 Zosimi ad Afric.) ; similem Zosimo datum Romae ann. 417, et eum iisdem fere verbis constitisse, quibus confessio missa a Pelagio ad Innocentium, et post ejus obitum reddita Zosimo, et vix non approbata; nihil in hujus vel illius libello reprehensum ab Augustino, quod spectaret ad Trinitatem atque Incarnationem; sed tantum quod pertineret, tum ad peccatum originis aperte a Coelestio negatum, tum ad gratiam, ambiguis verbis a Pelagio explicatam; laudatum vero, quod Coelestius fassus esset parvulorum redemptorem. Quintum denique, incunabula haeresis Pelagianae (si quae aetates distingui debent), seu potius infantiam exstitisse Romae, priusquam Pelagius inde [Col. 0160A] profugeret propter imminentes Gothos ( Vide notas ad Comm. et Merc. ubique passim ); adolescentiam in Sicilia, ubi per duos annos et amplius magister et discipulus versati sunt; adultam aetatem partim in Oriente, partim in Africa alibique terrarum, ad usque tempora Innocentii Zosimique summorum pontificum; reliquam ex eo tempore quo Julianus deploratae causae patrocinium suscepit. His ita constitutis, quaero primum qua notione ethnicismum scriptor ille, quicum res modo est, quave semiethnicismum, Judaismumque, et semichristianismum definire velit; an quae tradita est a [Col. 0160B] Patribus? an quae ad arbitrium ficta? Si quae a Patribus tradita est, vanescit quatuor statuum distinctio: siquidem Patres ethnicismum definiunt ignoratione, tum veri Dei, quae sanctissima Trinitas, tum Incarnationis Dominicae, qua mediator missus est; semiethnicismum ignoratione Christi, qui sit substantive Deus-Homo; Judaismum partim odio Christi, quem Judaei cruci affixissent, partim studio Mosaicorum rituum, quos retinendos juberent; semichristianismum denique cum Judaismo confundunt. Atqui Pelagianos Augustinus numquam arguit ejusmodi erroris adversus catholicam fidem, vel sanctissimae Trinitatis, vel Dominicae Incarnationis, vis Mosaicorum rituum antiquationis. Sed definiantur sane, etsi a nemine Patrum id factum sit, quatuor illi status, vel inficiatione, vel confessione gratiae divinae, quaero iterum ab hoc homine, quam Dei gratiam intelligi velit. An summam illam, quae vita aeterna in regno Dei? hanc fatebantur [Col. 0160C] Pelagiani jam inde a primis initiis. An singularem alteram, qua datus est hominibus redemptor Christus; fatebantur et istam, vel ante vastationem urbis. An qua baptizati in filios Dei adoptantur? et ipsam quoque fassus est Pelagius longe ante quam Roma discederet. An qua juvamur ad pie agendum revelatione veritatis? at Pelagius meminit illuminationis divinae ante ann. 404, cum scriberet ad S. Paulinum. An qua voluntas agitur a Spiritu sancto, praeparaturque a Domino, ut sancte agat? Fateor Pelagianos hujusmodi gratiae necessitatem noluisse confiteri, sed eam contendisse, si quando detur, vel ex meritis a Deo dari, vel ad facilius tantum promptiusque agendum. At rursus adversarium interrogo, quo tandem auctore putet, et quo primum tempore Pelagianos ita sensisse de gratia. A Juliano, inquit, excogitata est sententia haec post condemnationem a Zosimo, id est, ann. 418. Sed quibus id dicit, et qua confidentia, cum tradat Augustinus (non tantum Diospoli objectum [Col. 0160D] Pelagio) Coelestium scripsisse Dei gratiam secundum merita nostra dari (Lib. de Gest. Palaest. cap. 2) ; sed etiam illud ipsum objectum fuisse Coelestio, cum Carthagine primum accusaretur a Paulino diacono, et damnationem a Zosimo Diospolitana synodus duobus annis et amplius, quinque totis judicium Carthaginense antecesserit? Quid quod Augustinus (Serm. 13 de Verb. Apost. cap. 1, 11 et 12) tacito nomine Pelagianos arguebat ante ann. 412, quo primum coepit adversus ipsos nominatim scribere, quod cum gratia Dei dicerent facilius id effici posse, quod sine ipsa tamen, licet difficilius, praestari posset; atqui tunc temporis nulla Aurelii, nulla Innocentii, nulla Zosimi sententia praecesserat, nulla Juliani mentio habebatur. [Col. 0161B] Libenter quoque sciscitarer ab inventore statuum, de quibus sermo est, quid putet esse societatis Pelagianis, sola illuminatione mentis gratiae adjutorium definientibus, cum Judaeis legem Moysi datam caeremoniasque divinitus praescriptas praedicantibus. An Evangelium, quae doctrina Christi, confundit cum [Col. 0161C] lege Mosaica? An Judaeos opinatur sola lege externa justificari se, sancteque agere credidisse? An denique sibi persuasit Pelagianos, nomine legis, Mosaicam intellexisse? Primum, impietatis est; alterum, inscitiae: postremum, ἀνιστορισίας : omnia, incredibilis negligentiae in operibus Augustini versandis.
3. Sed [ Baluz. Et] quae, vel cujusmodi sint, iterum [ Baluz. iterum iterumque] videamus, in quibus quis iste, quaeso, error est inexplicabilis labyrinthi? quae inexsolubilia [Col. 0161C] Cum Julianus ambiguis verbis, et in speciem catholicis texerit haereticum sensum, nec catholicorum tantum simpliciores, sed ipsam quoque apostolicam sedem illudere conatus sit, apte comparatur a Mercatore cum sphynge, monstruosa illa fera, quae apud Thebas aenigmata proponebat imprudentibus populis, deceptosque male mulctabat, ut est in fabulis. Recognosce quae dicta sunt in notis ad cap. 6, num. 9 et seq. Thebani monstri problemata? In epistola tua, quae, ut memoravimus, ad sanctae memoriae papam Zosimum missa est, displicet tibi, eumque condemnas qui sentit Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, fuisset moriturus. Et ais, nec hoc esse ratione subnixum; credo enim esse, inquis, immortalem factum quidem, sed qui, si non peccasset per gustum ligni vitae, posset virtutem immortalitatis adipisci. Adjungis etiam jure [Col. 0161B] improbandum, qui praedicanti Apostolo contradicit dicenti: Sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 12) . Moxque hoc aliud testimonium subdis: Per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum (Ibid.) . Quae cum simplex Christianus audit, nihil doli, nihil credens afferri fallaciae, [Col. 0161C] Habet ita uterque codex, vix tamen ullo probabili sensu; sic emendare licet: Nihil credens afferri fallaciae, more quo ab apostolis doceri solita est Ecclesia, [Col. 0161D] optimum, et suum arbitratus magistrum, intentusque, ad reliqua ejusdem apostoli, quae in hac causa prosequeris, audienda decurrit. Simile quiddam legitur in epistola quinque episcoporum ad Innocentium, in qua, sub initium, de Pelagio gratiae nomen aliter usurpante quam soleret Ecclesia, deque Patribus Diospolitanis pro more Ecclesiae intelligentibus verba quae dicerentur, ita scriptum est (Epist. 177 apud August.) : In Oriente, ubi degit, gesta ecclesiastica facta esse jactantur, quibus putatur esse purgatus; ubi quidem, si episcopi eum catholicum pronuntiarunt, non ob aliud factum esse credendum est, nisi quia se dixit Dei gratiam confiteri, et ait posse hominem suo labore ac voluntate juste vivere, ut ad hoc adjuvari Dei gratia non negaret. His enim auditis verbis, catholici antistites nullam aliam Christi gratiam intelligere potuerunt, nisi quam in [Col. 0162B] libris Dei legere, et populis Dei praedicare consueverant. Eam utique, de qua dixit Apostolus: Non irritam facio gratiam Dei: nam si per legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est (Gal. II, 21) ; sine dubio gratiam qua justificamur ab iniquitate, et qua salvamur ab infirmitate, non qua creati sumus cum propria [Col. 0162C] voluntate: nam si intellexissent illi episcopi eam illum dicere gratiam quam etiam cum impiis habeamus, cum quibus homines sumus, negare vero eam qua Christiani et filii Dei sumus, quis eum patienter catholicorum sacerdotum, non dicimus, audiret, sed ante oculos suos ferret? Quapropter non culpandi sunt judices, quia ecclesiastica consuetudine nomen gratiae audierunt, nescientes quid hujusmodi homines, vel in suae doctrinae libris, vel in suorum solent auribus spargere.
4. Necessaria igitur capituli repetitione, quid mari exarato et Oriente lustrato novum inauditumque inde attuleris, denuo perscrutemur. [Col. 0162D] Haec ipsa discussa sunt capite 1, habentur vero libro II Operis Imperfecti cap. 66. «Intravit igitur, inquis, secundum Apostolum, per unum hominem peccatum in hunc mundum, et per peccatum mors, quoniam illum et reum, et damnationi mortis perpetuae destinatum mundus aspexit.» Et subjungis: «In omnes autem homines sola mors pertransiit, quia una forma judicii praevaricatores quosque, etiam reliquae comprehendit aetatis; quae tamen mors, nec in [Col. 0162B] sanctos, nec in [ Baluz. om. in] innocentes ullos saevire permittitur, sed in eos, inquis, tantum pervadit, quos praevaricationem viderit aemulatos: quae praevaricatio, licet non sit facta naturalis, fuit tamen forma peccati; atque ob hoc, licet non aggravet nascentes, tamen accusat imitantes: mors autem judicialis transit in id, quod peccaverunt omnes, sed libera voluntate.» Haec inde sunt probabiliora et eliquatiora sensa doctrinae; [Col. 0162D] Quo tempore nimirum Julianus ad Zosimum scribebat epistolam cujus mentio fit cap. 6, num. 9 et seqq. In illa enim contraria sensit, saltem verbo tenus: Qui est, inquit, assertor, quod neque per mortem Adae omne genus homninum moriatur, neque per [Col. 0163B] resurrectionem Christi omne genus hominum resurgat, contra Apostolum sentit dicentem: Sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 22) . illorum vero superioris temporis [Col. 0163A] definitorum facta jactura est? An est tibi aliquid latens profundum, quod nobis forte a Brachmanis, Gymnosophistis, vel Hyperboreis, vel si quae sunt aliae gentes [Col. 0163B] Baluzius corrigit nostri. EDIT. noti orbis sapientiores, sit exponendum?
5. Veniamus ergo ad istud recentius definitum, per quod placuit intrasse per unum hominem peccatum, et per peccatum mortem; in omnes autem homines mortem solummodo pertransisse. Rogo, ne [ Baluz. nolo] abutaris tarditate, vel tenuitate ingenii mei: duo quaedam dicis ingressa, peccatum et mortem; sed solam vis pertransisse in homines [ Baluz. omnes], sed non omnino omnes homines, mortem, perstulte, quia si intravit peccatum, et non pertransiit, ubi remansit quod intravit? Credo [Col. 0163B] Exspectando sociam. In codice Bellovacensi [Col. 0163C] primo scriptum fuit exspectandam sociam, sed postea emendatum est uti nos reposuimus. Gerberonius edidit exspectandum socium; eoque modo lectionem nostram confirmavit. Garnerius edidit exspectandum sociae, nullo sensu. BALUZ. exspectandum [Col. 0163B] sociae, donec exeat, et illud peracto aliquo negotio. Quod si serio agimus, et ridendum de tanta re non est, secundum te ipsum, si intrare potuit peccatum, pertransiit; si autem transire non potuit, nec intravit. An ad hoc intravit, ut staret? Quod si absurdum est etiam dicere, pertransiit, et quo, nisi in omnes homines potuit transire [ Baluz. pertransisse]? Deinde, quomodo imitativum, ut tibi placet, peccatum transitum habeat, et originale non habeat, numquam poteris explicare. Haec sine cachinno, immo sine fletibus [Col. 0163C] Baluzius codicem Bellovacensem secutus habet legere non possum. EDIT. legi non possunt, quia potius Christianis [Col. 0164A] deflendus es quam ridendus. Legentibus te igitur, sed Christianis et prudentibus, quid de vanitate tua sentire debeant, permittamus. Quis enim te in superiore sententia tua vel suspicari posset aliud sentire quam illi [Col. 0163C] Manifestum est igitur testimonio Mercatoris, habitum fuisse Romae concilium episcoporum, praesidente Zosimo; et ex eo missam ad universos orbis episcopos epistolam quae totam Pelagii Coelestiique causam damnationemque contineret. Animadverti porro, quod dissimulare non possum, in negotio de quo nunc agimus, nullam sive a summis pontificibus, sive ab aliis majorum sedium episcopis factam fuisse damnationem, nisi in episcoporum synodo ( Vide dissert. de synod. in causa Pelag. coactis ). Ex his autem intellige Pelagianorum querelam, de extorta subscriptione a simplicibus episcopis in suis locis sedentibus, sine congregatione synodi; et [Col. 0163D] responsionem simul Augustini (Lib. IV ad Bonif. cap. ult.) , de plurimis haeresibus sine congregatione synodi damnatis, accipiendam esse de synodo, vel plenaria totius unius dioecesis, qualis erat Africa, Aegyptus, etc., vel oecumenica totius orbis Christiani. Id enim ut pluribus aliis locis indicet Augustinus, demonstrat certe lib. II adversus Julianum (Cap. ult.) , ubi, post allatam explicatamque Irenaei Lugdunensis, Cypriani Carthaginensis, Reticii Augustodunensis, Olympii Hispani, Hilarii Pictaviensis, Gregorii Nazianzeni, Basilii Caesariensis, Ambrosii Mediolanensis, Joannis Constantinopolitani, Innocentii summi pontificis, Hieronymi Stridoniensis presbyteri sententiam de quinque, ut tunc aiebant, quaestionibus, haec habet: Quasi tu, qui maxime quereris, examen vobis et episcopale judicium denegari, Peripateticorum [Col. 0164B] possis invenire concilium, etc. Isti episcopi sunt docti, graves, sancti, veritatis acerrimi defensores adversus garrulas vanitates, in quorum ratione, conditione, libertate, quae tria bona judici tribuisti, non potes invenire quod spernas. Si episcopalis synodus ex toto orbe congregaretur, mirum si tales possent illic [Col. 0164C] facile sedere tot: quia nec isti uno tempore fuerunt, sed fideles et multis excellentiores, paucos dispensatores suos Deus per diversas aetates temporum locorumque distantias, sicut ei placet atque expedire judicat, ipse dispensat. Hos itaque de aliis atque aliis temporibus atque regionibus, ab Oriente et Occidente congregatos vides, non in locum, quo navigare cogantur homines, sed in librum qui navigare possit ad homines, etc.
6. Deinde super hac quaestione, mortis videlicet, videamus quid Ecclesia universalis (quam Graeco sermone catholicam dicimus) dicat et sentiat, suosque filios doceat, quanam sciat morte Adam et Evam post praevaricationem fuisse mulctatos. Illane quae [Col. 0164B] a corpore animam separat, quamque communem omni prorsus humano generi ex illo novimus et videmus? An illa quae secundum animam dicitur, et est aeterna, de qua scriptum est: Vidua quae in deliciis agit, vivens mortua est (I Tim. V, 6) ; et iterum: Sinite mortuos sepelire mortuos suos (Matth. VIII, 22) , et si qua alia ad [ Baluz. add. hanc] intelligentiam proferri possunt? [Col. 0164D] Nestorius (Serm. 2 advers. Pelag. parte 2) : Ille, inquit, qui cum mortalitatis genitore luctatus est, et ex utraque vitam mortalitate redemit; duplex enim in nos mortalitas grassabatur, una quidem accidens mortali ex peccato factae naturae, altera quae scientiae abjectione contingit. Ignorare enim Deum, insensibilitatis quae ex morte evenit similitudinem gerit. Utriusque ergo mortis opifex diabolus factus est, quem Christus elidens ex utraque vitam nostram mortificatione levavit; animam videlicet praeceptis vivificantibus erigens, resurrectione vero id quod mortale est recreans atque restituens. Impulsore enim collapso, quod ab eo impulsum fuerat sublevatur. Sed dubium non est, utraque eos esse mulctatos, et utrique Christum remedium attulisse. Nam cum per lavacrum regenerationis et renovationis [ Baluz. add. et] peccata remittat, et immortalitatem [Col. 0165A] per resurrectionem carnis, quam nunc in spe per fidem tenemus, uno omnibus tempore collaturus sit; non aliter prosatores generis humani praedictos condemnatos fuisse quam gemina morte credendum est, et in genus utramque transire.
7. Sed quia hanc corporalem mortem eruditissimus hic magister naturalem illis exstitisse, nobisque esse pari modo naturalem, sentit ac docere conatur, nec eam per peccatum aliquando transisse, nec transire posse per semina, videamus, ut dixi, quid de ea interim Paulus apostolus senserit atque praedicaverit. Ad Corinthios namque scribens, cum de resurrectione corporis, cui contraria mors ista [ Baluz. corporis ageret, cui a contrario mors ista est], id est, resolutio corporis, vel separatio ab eo [Col. 0165B] animae, est, ita latius loquitur: Notum autem vobis facio Evangelium, fratres, quod praedico vobis, quod et accepistis, in quo salvamini; qua ratione praedicaverim vobis, si tenetis, nisi frustra credidistis: tradidi enim vobis imprimis quod et accepi, quia Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas (I Cor. XV, 1-3) . [Col. 0165D] Occasionem arripit Marius afferendi adversus Julianum argumenti, ex his Apostoli verbis: An ignoratis quia quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem (Rom. VI, 3) , etc. Cum enim Apostolus Romanos alloqueretur, quorum plurimi jam inde ab infantia baptismi sacramentum susceperant, diceretque nihilominus: Quicumque baptizati sumus, etc., tanta generalitate [Col. 0166D] vocum eos etiam comprehendit qui ante adeptum rationis usum baptismo initiati fuerant. Augustinus utitur eodem testimonio ubique passim (Lib. I cont. Jul. cap. 6, et lib. VI cap. 3 et 5; lib. II Oper. Imperf. c. 135 et 222) . Eia devie, pronuntia, si audes, Christi mortem, qui pro peccatis mortuus est, ad parvulos, quos esse sine peccatis defendis, non pertinere, aut eos in morte Christi non baptizari. Et quia sepultus est, inquit, et quia resurrexit tertia die secundum Scripturas, et quia visus est Cephae, et post haec undecim. Deinde visus est plusquam quingentis fratribus simul, ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem et dormierunt. Deinde visus est Jacobo, deinde apostolis [Col. 0165C] omnibus. Novissime autem omnium, tamquam abortivo, visus est et mihi; ego enim sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quoniam persecutus sum Dei Ecclesiam. Gratia autem [Baluz. om. autem] Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi, non ego autem, sed gratia Dei mecum. Sive ego enim, sive illi, sic praedicavimus, et ita credidistis; si autem Christus praedicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicunt in vobis quia resurrectio mortuorum non est? Si autem resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexit; si autem Christus non resurrexit, inanis est [Baluz. add. ergo] praedicatio nostra, inanis est et fides vestra [Baluz. nostra]: invenimur autem et falsi testes Dei, quoniam testimonium diximus adversus [Col. 0165D] Deum, quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit. Si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit; quod si Christus non resurrexit, vana est fides vestra, et adhuc estis in peccatis vestris; ergo qui dormierunt in Christo, perierunt. Si in hac vita tantum in Christo [Col. 0166A] sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus: nunc autem Christus resurrexit a mortuis [Baluz. om. a mortuis] primitiae dormientium, quoniam enim per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum; et sicut in Adam omnes moriuntur, ita omnes in Christo vivificabuntur, unusquisque autem in suo ordine, primitiae Christus, deinde hi qui sunt Christi, qui in adventum ejus crediderunt: deinde finis, cum tradiderit regnum Deo et Patri; oportet autem illum regnare, donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus; novissima autem inimica destruetur mors (I Cor. XV, 4-26) . Item idem post pauca: Ecce mysterium vobis dico: omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur. In novissima tuba, canet enim, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur: oportet enim [Col. 0166B] corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem [Baluz. add. Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem], tunc fiet sermo, qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria: ubi est, mors, aculeus tuus? ubi est, mors, contentio tua (Ose. XIII, 14) ? Stimulus autem carnis peccatum, virtus vero peccati lex, Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam, per Dominum nostrum Jesum Christum (Ibid., 51-57) .
8. Audistine, insanissime, sentisne [ Baluz. nunc saltem] singulari impudentia et furore rabidissime? Per hominem mors, inquit. Quae hic mors est, dicito nobis, quae per hominem percucurrisse praedicatur? Tuane illa, an quam novit Ecclesia jam Christi resurrectione devictam, in nobis etiam in fine devincendam? Sed, admoneo, praebe aurem, et audi sequentia: [Col. 0166C] Sicut enim in Adam, inquit, omnes moriuntur, ita omnes in Christo vivificabuntur. Quis umquam dubitavit hic vivificationem ullam aliam, nisi carnis resurrectionem in omnibus hominibus futuram, intellexisse Apostolum? Jubesne igitur, soli admodum pauci resurgant, et in ipsis tantum mors devicta, atque in fine vincenda sit, qui praevaricantem Adam sint [ Baluz. non sunt] vel fuerint imitati, in quos tua ista, quia tua semper dicenda est, mors potuit pertransire, et non omnes omnino homines qui ex Adam et Eva primis transgressoribus mortalitatis, non illis ingenitae, sed per peccatum quaesitae, originem ducunt? Et quid sibi vult tanti hujus praeconis tam prolixa, sana tamen et salutaris, super hoc doctrina verborum, si tu novus, quem Deus avertat [ Baluz. [Col. 0166D] add. erroris], spiritus audiaris? [Col. 0166D] Calumniam catholicis factam fuisse a Pelagianis, perinde ac si sentirent omnes in eadem corporis gloria resurrecturos, quia propter eamdem omnes causam morerentur, testis est Augustinus. Nec tibi calumniandi nobis aditus ullus patebit, tamquam dicamus et sentiamus, aequalem resurrectionem, id est, unius meriti, omnibus esse praestandam: quia omnes, licet diverso exitu, una tamen morte moriuntur [ Baluz. [Col. 0167A] moriamur], cum evidens Apostoli nos doceat sermo dicentis: Unusquisque in suo ordine. Et iterum: Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur.
9. Repetat, quaeso, e proximo lector [ Baluz. Repetat quoque proxime lector] superiora contra te dicta nostra, ubi diximus prosatores nostros utraque morte esse mulctatos, et videat quid senserim super isto capitulo, tuasque lapide illo angulari, tibi sane in offensionem et petram [ Baluz. offensione et petra] scandali posito, fauces obtrudat.
10. Adhuc tamen audi quod te in majorem rabiem contra nos et Dei Ecclesiam concitet: Sive enim mente excedimus, Deo; sive sobrii sumus, vobis. Charitas enim Christi [Baluz. add. inquit] urget nos, judicantes [Col. 0167B] hoc, quoniam si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt, et pro omnibus mortuus est Christus, ut et qui vivunt, jam non sibi vivant, sed illi qui pro ipsis mortuus est et resurrexit (II Cor. V, 13) , ut et vivorum et mortuorum dominetur (Rom. XIV, 9) . Obmutesce, nullus, nisi per Adam, sed poenaliter, mortuus est, neque moriturus est; nullus, nisi per Christum resurget, sed alius ad regnandum, alius ad poenas aeternas luendas: Unusquisque, ut ait Scriptura (I Cor. XV, 23) , in ordine suo, [Col. 0167C] Perturbatae sunt confusaeque voces hujus sententiae. Restitui possunt in hunc modum: Dummodo, ut saepe diximus, et tibi cum Apostolo reclamamus, nullus omnino hominum, in omni prorsus aetate, nisi in Adam mortuus; nullus redivivus in carne futurus sit, nisi per Christum. dummodo, ut saepe diximus, et tibi cum Apostolo reclamamus, ut nullus omnino hominum in omni prorsus aetate praeter Adam mortuus, nullus redivivus in carne futurus sit praeter Christum.
11. Illud quoque memineris nos tenere, et in fide [Col. 0168A] nostra habere certum [ Baluz. fidem nostram . . . . . coeptum] de duabus mortibus, de quibus superiori loco, ut potuimus, diximus: unam, quae secundum animam est, Christum non habuisse, [Col. 0167C] Altera calumnia Pelagianorum, quasi catholici pro defensione peccati originalis injuriosam quamdam blasphemiam in Christum evomerent; eumque dicerent nascendi necessitate pollutum fuisse peccato ( Vide quae dicta sunt tum in notis ad libellum Fidei a Juliano conscriptum, tum ad excerpta Theodori ). quod oramus ut ne quisquam dementissime dicat et sentiat, quia non ita natus est, ut caeteri omnes homines, de voluptate carnali, sed nova in eo generatio ex immaculata ante partum et post partum virgine [Col. 0167C] In afferenda causa cur Christus peccati originalis purus fuerit, Mercatori consentiunt antiquiores Patres, quos inter auctor librorum Hypognosticon, libro primo; unus modo pro cunctis Augustinus (Lib. V advers. Jul. cap. 15) : Quid est quod laboras magnis argumentationibus pervenire ad impietatis abruptum, ut Christi caro, quia de Maria natus est, [Col. 0167D] cujus virginis caro, sicut caeterorum omnium, ex Adam fuerat propagata, nihil distet a carne peccati, et sine ulla distinctione Apostolus dixisse credatur eum fuisse missum in similitudine carnis peccati (aut nullam carnem esse peccati; aut si sit quia inde venit, inde etiam esse Christi contendit haereticus); immo potius instas ut nulla sit caro peccati, ne hoc sit et Christi. Quid est ergo carnis peccati similitudo, si nulla est caro peccati? Sed hanc apostolicam sententiam me non intellexisse dixisti, nec eum tamen exposuisti, ut te doctore nossemus, quod aliqua res possit esse similis ei rei quae non est. Quod si dementis est dicere, et sine dubio caro Christi non est caro peccati, sed similis carni peccati; quid restat ut intelligamus, nisi ea excepta, omnem reliquam humanam carnem esse peccati? Et hinc apparet illam concupiscentiam, per [Col. 0168C] quam Christus concipi noluit, fecisse in genere humano propaginem mali, quia Mariae corpus, quamvis inde venerit, tamen eam non trajecit in corpus, quod non inde concepit, etc. Et paulo post: Caro itaque Christi mortalitatem de mortalitate matris corporis traxit, quia corpus ejus mortale invenit. Contagium vero peccati originalis non traxit, quia concumbentis concupiscentiam non invenit; si autem nec mortalitatem, sed solam substantiam carnis de matre sumpsis set, non solum caro ejus caro peccati, sed nec similitudo carnis peccati esse potuisset. sine libidine affuit. Intende, lector. Illam autem alteram, id est, animae a corpore separationem, voluntarie suscepit indebitam; qui si scelere Judaeorum non fuisset occisus, potuit fieri ut senectute longaevus, quia hoc illi semel placuerat, sponte susciperet, pro nobis, id est, pro nostro quod contraximus in Adam fenore, et nostris propriis quae addidimus, indebite [Col. 0168B] moreretur. Quamquam magis omnium de illo praesagia prophetarum, et inferenda ei cruce parricidali Judaeorum furore, complenda fuisse, Christianorum nullus omnino debeat dubitare.
12. Nunc i [ Baluz. om. i] in malam crucem cum ista verborum tuorum magnificentia, fugitive; nemo te rabiosum audit latrantem, nemo ab Ecclesia sequitur devium, nemo tam insano consentit. Nos super mortalitate, quae ex progenitorum praevaricatione poena humano generi data est, et in naturam per semina percurrit, et in finem usque cursura est, donec divinae illius tubae clangore dicatur: Absorpta est mors in victoria; ubi est, mors, aculeus tuus? ubi est, mors, contentio tua (Ose. XIII, 14) cum universa Dei Ecclesia, [Col. 0168C] Qui Julianum Coelestiumque praecesserunt doctores, quique ab Ecclesia parentum et magistrorum fidei loco habiti sunt, unanimi consensu docuerunt, mortem corporis peccato Adami ingressam in mundum, et in genus humanum transivisse cum reatu: ut propter inseparabilem de causa mortis et traduce peccati quaestionem, accipi debeat in hanc partem dictum illud Vincentii Lirinensis in Commonitorio: Quis ante prodigiosum discipulum Pelagii [Col. 0168D] Coelestium, reatu praevaricationis Adae omne genus humanum negavit astrictum? Traditionem vero Patrum a temporibus apostolorum ad Julianum usque exhibere operae pretium est, ut Theodorus cum suo discipulo Juliano convincatur. Paulus Apostolus: Per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) . Et: Si autem Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter justificationem; quod si spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis habitat in vobis, qui suscitavit Jesum Christum a mortuis vivificabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem spiritum ejus in vobis (Ibid., VIII, 11, 12) . Et: Quoniam per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum; et sicut in Adam [Col. 0169A] omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 21, 22) . Justinus martyr cum de Christo loqueretur ( Dial. cum Tryphone): Sicut nec nasci, nec crucifigi, quasi horum indigus, sustinuit; sed humani generis causa, quod per Adam in mortem et seductionem serpentis conciderat, etc. Irenaeus (Lib. V cap. 16, ex vers. Aug.) : Quemadmodum astrictum est morti genus humanum, solvatur per virginem aequa lance disposita virginalis inobedientiae per virginalem obedientiam. Adhuc enim protoplasti peccato, per correptionem primogeniti emendationem accipiente, serpentis [Col. 0169B] prudentia devicta per simplicitatem columbae, vinculis illis resoluti sumus per quae alligati eramus morti. Quemadmodum per hominem victum descendit in mortem genus nostrum; sic iterum per hominem victorem ascendamus in vitam: et quemadmodum accepit palmam per hominem mors adversum nos; sic iterum nos adversus mortem per hominem accipiamus palmam (Ibid., cap. 21) . Athanasius ( De Incarn. Christi): Qui de Adae inobedientiae quaestionem habuit, judicioque peracto duplicem poenam in sententia sua complexus erat, dum terreno ita loquitur: Terra es, et in terram reverteris (Genes. III, 19) ; atque ita pro decreto Domini corpus in terram abscedit; animae autem dixit, Morte morieris (Ibid., II, 17) ; atque hinc est quod homo in duas partes discerpitur, et ut ad duo loca discedat, condemnatur, etc. Gregorius Nazianzenus (Orat. 42) : Postquam diaboli invidia et mulieris insultu, quem et ut mollior passa est, et ut ad persuadendum accommodatior admovit (o infirmitatem meam! mea enim est primi parentis infirmitas) accepti [Col. 0169C] mandati oblitus ab acerbo illo gustu victus est, simul et a ligno vitae, et a paradiso, et ab ipso Deo propter peccatum expellitur, et pelliceas tunicas induit, utique crassiorem carnem et mortalem, primumque turpitudinem suam agnoscit, et a Deo se abscondit, atque hic quoque tamen mortem ac peccati praecisionem elucratur, ne malum immortale sit; ita poena ipsa in misericordiam cessit. Sic enim Deum supplicia inferre censeo, etc. Gregorius Nyssenus contra Eunomium (Orat. 1) : Venit Dominus ut quaereret et salvum faceret quod perierat: perierat autem non corpus, sed totus homo ex anima contemperatus, et, si verius loquendum est, ante corpus anima perierat; nam inobedientia electionis, sive voluntatis, non corporis peccatum est: propria est autem animae electio, a qua omnis naturae calamitas principium habuit, ut verbis testatur haudquaquam mendax Dei minitatio, quod in quo die prohibitos fructus tetigerint, sine cunctatione sibi mors cohaerebit. Cum autem sit duplex hominis compositum, congruenter in utrumque mors duplicis vitae munere [Col. 0169D] fungentis suo ei qui moritur privationem operatur; corporis quidem mors est sensuum instrumentorum exstinctio, et in cognata elementa dissolutio; anima autem, quae peccaverit, ipsa morietur; peccatum autem est a Deo alienatio, qui est vera solaque vita. Multas igitur annorum centurias post praevaricationem insuper vixit protoplastus homo, sed Deus non est mentitus, cum dixit: In qua die comederitis, morte moriemini (Genes. II, 17) . Propterea enim quod alienatus fuit, et aversus ipse a vera vita, et ipso die firmata rata fuit adversus eum mortis sententia; postea vero labentibus annis mors corporalis Adamum consecuta est. Epiphanius (Lib. II advers. Haer. haer. 64 num. 24) : Poterat in aeternum vivere corpus et immortale fieri, nisi ab gustanda vita foret prohibitum. Et postea: Propterea mortalem illum Deus esse voluit, ac morte damnavit. Hoc enim scorteae illae tunicae significabant, etc. Chrysostomus (Hom. 10, in cap. V Rom.) : Quo pacto [Col. 0170A] mors introiit ac dominata fuit? Per peccatum unius. Quid porro sibi illud vult, In quo omnes peccaverunt? Illo lapso, et illi item, qui de ligno non comederunt, effecti sunt ex illo tempore omnes mortales, etc. Cum peccavit Adam, tum et illius corpus mortale effectum est atque patibile, etc. (Hom. 12, in cap. 7) . Una cum morte introiit affectuum turba. Cum enim corpus mortale effectum est, etc. ( Homil. sequente ). Theophilus Alexandrinus (Lib. II ad Autolicum) : Dicat aliquis: Mortalisne creatus est homo? Nequaquam. Quid igitur? Num immortalis? Ne hoc quidem. Nam a primordio [Col. 0170B] suae creationis nec mortalis nec immortalis conditus est. Si immortalem ab initio eum fecisset, Deum eum constituisset; si mortalem eum formasset ab initio, Deus sane posset auctor hominum mortis videri. Apparet igitur hominem a Deo nec mortalem, nec immortalem esse factum; sed, quemadmodum supra significavimus, utriusque quodammodo participem, ut reperet ad immortalitatem servans mandatum Dei, et ut hanc caperet mercedem, tandem et ipse Deus factus. Sin autem conversus fuerit ad peccatum, inobediens Deo, sibi ipsi auctor fieret mortis, etc. His accedat Nestorius, quamquam Theodori discipulus, sed hac in parte magistro reverentior traditionis ecclesiasticae: Diabolus, inquit (Serm. 2 advers. Pelag.) , proferebat, quod est adversus naturam, illud chirographum, quod scriptum est: Terra es, et in terram ibis; et instabat ex hoc, generationes hominum morte consumens, etc. Atque illa fuit Orientis Ecclesiae traditio, quae Theodorum Juliani magistrum erudire debuit; haec [Col. 0170C] Latinorum, quae Juliani impudentiam arguit. Tertullianus animam colloquens (Lib. de Test. Animae cap. 3) : Satanam in omni aversatione, et aspernatione, et detestatione pronuntias, quem nos dicimus malitiae angelum, totius erroris artificem, totius saeculi interpolatorem, per quem homo a primordio circumventus, ut praeceptum Dei excederet, et propterea in mortem datus, exinde totum genus de suo semine infectum, suae etiam damnationis traducem fecit. Et alio in loco (Lib. de Anima cap. 50) : Publica totius generis humani sententia, mortem debitum naturae pronuntiamus, hoc stipulata est Dei vox, hoc spopondit omne quod nascitur. Cyprianus ( Lib. de Bono Patientiae ), cum exponeret sententiam a Deo I tam in Adamum reum violati praecepti: Quia audisti, inquit, vocem mulieris tuae, et manducasti ex illa arbore, de qua sola praeceperam tibi ne manducares, maledicta terra erit in omnibus operibus tuis: In tristitia et gemitu edes ex ea omnibus diebus vitae tuae; spinas et tribulos ejiciet tibi, et edes pabulum agri; in sudore [Col. 0170D] vultus tui edes panem tuum, donec revertaris in terram, de qua sumptus es, quia terra es, et in terram ibis (Genes. III, 17 seqq.) . Hujus sententiae vinculo colligati omnes et constricti sumus, donec expuncta morte de isto saeculo recedamus, etc. Hilarius diaconus (In cap. 7 ad Rom.) : Quomodo inhabitat in carne peccatum, cum non sit substantia, sed praevaricatio boni? Quoniam primi hominis corpus corruptum est per peccatum, ut possit dissolvi: ipsa peccati corruptio per conditionem offensionis manet in corpore, robur tenens divinae sententiae datae in Adam, quod est signum legis diaboli, cujus instinctu peccavit Adam, etc. Ambrosius (Lib. de Parad. cap. 7) : Mortis causa inobedientia fuit, et ideo homo ipse sibi mortis est causa, non habens Deum suae mortis auctorem.
13. Salva sane reverentia et debita honorificentia sanctae ac beatae memoriae Augustini episcopi, qui te [Col. 0170A] pastorali clava ab Ecclesia deterruit, proturbavit, atque confregit, etiam haec a me, toto isto Opere tuo perlecto, sicut praefati sumus, sparsim et ubiubi commodum visum est, certis [Col. 0170D] Baluzius ponit fragorum, annotatque hanc lectionem constanter proferri codicibus Mercatoris. EDIT. fragmentorum tuorum [Col. 0171A] capitulis, in codicibus quos legi, apposita vel admota, vel tu noveris, vel qui voluerit, lector advertat.
14. Nec tibi de tanta hujus nostri opusculi brevitate erit ridendum, cum te de tam numerosis libris, horridae magis loquacitatis quam ullarum rerum, saltem consideratione dignarum, tu jactare non debeas. Nolo in hanc partem ignorantiam fingas; scis namque in ista quaestione, quae inter nos vertitur, de mortalitate scilicet generis humani, quae per primos transgressores divini mandati generaliter per semina percucurrit, et currit, et in finem usque cursura est, quae totam prorsus causam tuam consumit, tamquam ad validissimum stipitem alligandum: quam si inter nos causam, immo in te, exstinctam [Col. 0172A] esse christianus prudensque lector advertet, nihil tibi, sed prorsus nihil ulterius, quod vel in hunc eumdem [ Baluz. ulterius vel unde] mutire debueris, vel modo debeas, remansisse cognoscet; tibique de toto sermone tuo, quem summam esse eloquentiam jactas, magis illud competere aptiusque, quam de quo dictum est, judicabit: « [Col. 0171B] Ex Catilina Julianum Mercator depingit verbis Sallustii, quem auctorem Julianus mirifice deperibat, et in libris amabat subinde laudare. Poterat vero Marius pluscula referre, si orationis modus permisisset, quam apte enim conveniebant haec omnia: Nobili genere natus fuit, magna vi animi et corporis, [Col. 0172B] sed ingenio malo pravoque; animus audax, subdolus, varius, cujuslibet rei simulator ac dissimulator, ardens in cupiditatibus, satis eloquentiae, sapientiae parum, vastus animus, immoderata, incredibilia, nimis alta semper cupiebat (Sallust. in conjur. Catilinae ). Satis eloquentiae, sapientiae parum. Vastus animus immoderata, incredibilia, nimis alta [ Baluz. add. semper] cupiebat.» De sensibus autem tuis, quibus vagus ac vanus attolleris, alterius prudens saeculi ore pronuntiabit, tibique coaptabit dictum hoc: Parturisse te montes, unde nasceretur ridiculus mus.
Epistolae
Duo mihi quaerenda videntur de tribus istis epistolis: alterum, an certum habeant auctorem; alterum, a quo interprete versae sint in Latinum sermonem.
Jure nemo dubitare potest quin omnes a Nestorio scriptae sint reipsa, quamvis nullius habeatur textus Graecus; earum enim meminerunt Coelestinus, Cyrillus, Cassianus et Marius Mercator, quorum auctoritas certam facit fidem.
Coelestinus ad clerum populumque Constantinopolitanum (I p. conc. Ephes. cap. 19) : Nestorius de virgineo partu et de divinitate Christi Dei et Salvatoris nostri, velut ejus reverentiae et communis omnium salutis oblitus, nefanda praedicat, vitanda persuadet, sicut et ejus scripta ad nos ab ipso, cum propria subscriptione, transmissa, sicut etiam relatio sancti fratris et coepiscopi mei Cyrilli per filium Possidonium diaconum, ad me missa patefecit. Et ad Joannem Antiochenum (Ibid., cap 20) : Haec ad nos, ingerente dolore fidelium, pervenerunt. Haec libris, quos ipse miserat, publicata sunt. Et quod majoris probationis est, haec ad nos missis epistolis, ipsa auctoris subscriptione munitis, ita insinuata sunt, ut dubitare ultra non liceat. Et ad ipsam Nestorium (Ibid., cap. 18) : Dudum sumpsimus epistolas tuas, quibus in angusto nihil potuimus dare responsi. Erant enim in Latinum sermonem vertendae: quod cum, licet sero, facimus, etc. Et paulo post: Nunc considerantes, et querelam de te praedicti fratris, et interpretatas tandem epistolas tuas, apertam blasphemiam continentes.
Cyrillus ad Joannem Anticchenum de Nestorio loquens (Ibid., cap. 21) : Consulueram ipsi per litteras, ut abstineret a pravis illis periersisque quaestionibus, et Patrum fidem sequeretur: verum ratus haec me ex odio scripsisse, tantum abfuit ut ullam omnino rationem habuerit illius qui haec ad ejus pietatem ex charitate praescripserat, ut ita sentiens, et ita dicens, in Romanorum quoque aures insinuare se posse, easdemque praeoccupare speravent . . . Etenim prolixa epistola absurda quaedam dogmata complevus, eaque ad dominum meum Coelestinum piissimum Ecclesiae Romanae episcopum missa, inter caetera adversus illos qui ab ipso dissentiunt haec quoque adjecit, «Citra horrorem sacram Virginem Dei genitricem appellant (Epist. 1 part. IV) .» Misit praeter haec, et quosdam quoque suarum exegeseon quaterniones, etc. Et paulo post: Lectis in concilio epistolis, iisque maxime in quibus non potest esse locus sycophantiae; continent enim ejus subscriptionem. Et ad Juvenalem (Ibid., cap. 24) : Arbitratus autem se posse Romanam Ecclesiam in suam sententiam attrahere, scripsit ad dominum meum Coelestinum, hisque litteris suorum dogmatum perversitatem inseruit; misit quoque multas exegeses, etc.
Cassianus (Lib. I de Incarn. cap. 3) : Hinc enim illud est quod intercessionibus suis Pelagianistarum querelas fovet, et scriptis suis causas illorum adjuvat. Et alio in loco (Lib. II cap. 2) : Dicis itaque quisquis es ille, haeretice, qui Deum ex virgine natum negas, Mariam matrem Domini nostri Jesu Christi Θεοτόκον, id est, matrem Dei appellari non posse, sed Χριστοτόκον id est, Christi tantum matrem, non Dei. «Nemo enim, inquis, antiquiorem se parit (Epist. 1 part. 5) .» Et alio iterum loco (Lib. VII cap. 7) : Secunda autem [Col. 0173] perversitatis tuae, vel calumnia blasphematrix, vel blasphemia calumniatrix est, quia ais, « ὁμούσιος Parienti debet esse nativitas,» non dissimilis superiori. Verbis enim magis quam re et genere diversa est: cum enim de nativitate Dei agatur, idem dicis, «potentiorem ex Maria non potuisse nasci,» quod superius (Epist. 1 part. IV) , «anteriorem non potuisse generari».
Certum est tertiam epistolam a Mario Mercatore Latinitate donatam; quaestio ad solas priores duas pertinere potest, an Cassianum interpretem habuerint, an Dionysium Exiguum, an alium quemcumque.
Pro Mario facit magna similitudo Latinitatis inter has epistolas duas et tertiam: facit etiam, quod ea sententia, Deitatem Unigeniti commortificant carni, etc., reperiatur iisdem verbis in litteris Cyrilli ad clericos Constantinopoli existentes, quas Marius interpretatus est; facit denique quod in iis usurpentur voces alioquin Mario familiares, praedicatio, praedicatissimus, etc.
At pro Cassiano est quod easdem epistolas a S. Leone tunc archidiacono missas legerit; et eo quidem tempore, quo S Coelestinus scribit interpretatas; quod item ex eis referat fragmenta, non aliis expressa verbis quam quae nunc leguntur.
Esset fortasse qui Dionysio Exiguo hanc versionem tribueret, fretus, ut sibi videretur, testimonio tum Cassiodori, tum ipsiusmet Dionysii. Ille enim a Dionysio concilium Ephesinum Latinitate donatum scripsit; hic insinuat Cyrilli fidem et Nestorii impietatem ad sua usque tempora Latinis ignoratam fuisse, eaque de causa se suscepisse interpretandam Cyrilli synodicam.
Verum Latinitate donatae sunt ejusmodi epistolae, ann. 430, immo 429, quandoquidem et summus pontifex versas scribit ante suam responsionem ad litteras Nestorii, et sententiae integrae leguntur in opere Cassiani, quod his temporibus elaboratum est, Dionysius tamen uno toto saeculo posterior est, vixit enim ann. 533. Deinde Cassiodorus, quemadmodum et Isidorus Mercator, nomine concilii Ephesini solam intellexit epistolam synodicam Cyrilli, cum duodecim anathematismis. Denique Dionysius, cum floruerit post ipsam quoque quintam synodum, quo tempore jam dudum Ephesina Latina facta erat, aut per incogitantiam verbo lapsus est, cum superiora scriberet, aut ad reviviscentem suis temporibus Nestorii impietatem respexit.
Hac igitur opinione praetermissa, inclinarem libens in partes Cassiani, nisi humilitas dictionis, quae in his epistolis Latinis reperitur, videretur non satis convenire cum excelsitate et granditate sermonis, quae elucet in libris septem de Incarnatione, atque etiam in fragmentis illis quae ex sermonibus Nestorii Cassianus Latina fecit; neque vero quae in contrarium allatae sunt sententiae duae satis probant rem qua de agitur, nam ex Graeco verbatim redditae sunt, quomodo ab omnibus par est iisdem vocibus exprimi.
Neque etiam a Mercatore versas puto, siquidem tunc cum verterentur. Constantinopoli versabatur, ubi Commonitorium obtulit imperatori ann. 429, sub finem. Restat igitur ut ab alio ignoto Latinae factae dicantur: neque tamen id obsistit quominus in hunc locum referendae fuerint; nam etsi duae priores in mss. codicibus nostris non inveniantur, tertiae nihilominus adjungendas ratus sum, propter cognationem argumenti; et edendas emendatiores quam prius, ut possint a lectoribus intelligi; et in commune volumen Operum Nestorii reponendas, ut nonnulli eruditorum commoditati serviatur [Col. 0173] Praetermittit has epistolas Baluzius. EDIT. .
Duas ipsius partes fecit Nestorius: alteram de Pelagianorum episcoporum causa, alteram de sua. Utrique respondit Coelestinus, sed secundae prolixius, quia rem ipsam continebat propter quam tota epistola conscripta fuit; causam enim Pelagianorum occasioni fuisse tantum Cyrillus non obscure docet.
Cyrillus prolixam dixit, cum scriberet ad Joannem Antiochenum, metiens, opinor, non tam verborum numero quam argumenti magnitudine, siquidem brevi compendio continet totum omnino Nestorianae impietatis virus. Scripsit quoque cum ipsa missos ad summum pontificem expositionum suarum quaterniones, quasi quosdam epistolae commentarios. Adjunxit denique, lectis Romae his litteris, cum nullus, ob subscriptionem apertam, calumniae locus relinqueretur, a sancta Romana synodo disertam in Nestorium latam sententiam.
Hanc ipsam Cassianus idcirco calumniam blasphematricem vel blasphemiam calumniatricem appellat, [Col. 0173B] quia Nestorius simul et catholicis calumniam instruit, quasi cum Apollinari et Ario de Dominica Incarnatione sentirent, et blasphemiam evomit in sanctissimam Virginem, quam negat Θεοτόκον.
Quo tempore data sit, ex eo colligitur, quod Nestorius cum hanc mitteret, multis jam sermonibus [Col. 0174A] doctrinae suae venenum palam fidelibus praebuerat, multaque eam ob causam, ut loquitur, sustinuerat certamina; immo et plures tum de clero, tum de monachis, qua vi, qua promissis, coegerat sibi consentire, et rerum Constantinopoli gestarum fama late per orbem sparsa erat. Haec vero contingere non potuerunt ante finem primi anni, quo sedit, vel initium sequentis, qui fuit 429. Tunc igitur epistola data est circa festa paschalia, et per Antiochum illustrem virum S. Coelestino cum quaternionibus expositionum tradita.
Cum in hunc usque diem corruptissima prodierit, non sine labore collatis variorum auctorum et Cassiani praesertim locis eo pertinentibus, correcta est, sin minus exquisite, quod forte non licuit, deficientibus Graecis codicibus, saltem ita tolerabiliter, ut possit intelligi, quod hactenus nemo praestiterat.
EPISTOLA I NESTORII AD COELESTINUM PAPAM URBIS ROMAE.
1. [Col. 0174A] Corruptissimus erat locus hic in editione vulgata: Fraternas nobis invicem debemus collocutiones, ut [Col. 0174B] una inter nos secundum obtinente concordia pugnaturi diabolum pacis inimicum. Nonnulli emendare conati posuerant in margine: Unanimiter nobiscum obtinente concordia impugnaturi, etc. Nostra lectio longe meliorem sensum facit: Fraternas nobis invicem debemus collocutiones, id est, relationes sinceras de his [Col. 0175B] quae apud singulos geruntur, velut vera inter nos secundum Scripturas (Proverb. XVIII, 19) obtinente, id est, dominante, κρατούσης, concordia, pugnaturi in diabolum pacis inimicum. Fraternas nobis invicem debemus collocutiones, [Col. 0174A] velut (vera inter nos, secundum Scripturas, obtinente concordia) pugnaturi in diabolum pacis inimicum. Quorsum hoc antiloquium? Julianus [Col. 0175A] quidam [Col. 0175B] Episcopi ex Italia ejecti, quod detrectarent subscribere damnationi Coelestii et Pelagii, ut tradunt Coelestinus, M. Mercator et Patres Ephesini (Part. II conc. Ephes. act. 5) . Fuerunt vero primum octodecim numero, quorum nomine Julianus scripsit epistolam ad Rufum Thessalonicensem, et libellum fidei ad Zosimum papam. Epistolam Augustinus refellit tribus libris posterioribus ad Bonifacium; libellum [Col. 0175C] primi vulgamus. Ex iis episcopis Turbantius ad Ecclesiam rediit; credibile quod et quidam alii, si Possidium et Mercatorem audimus. A Patribus Ephesinis, praeter quatuor memoratos, Persidius et Marcellinus nominatim appellantur ( In epist. synod. ad Coelestin. ). Quam Ecclesiam Julianus rexerit constat satis, quas alii, incertum, praeter quam quod aut omnes aut magnam partem Siculi fuerunt. Turbantio Julianus quatuor priores in Augustinum libros dicavit; octo posteriores Floro, quemadmodum Orontio Annianus homilias Chrysostomi in Matthaeum a se Latinitate donatas.
2. His quidem ad eos sermonibus quibus oportuit asi sumus, cum negotii eorum veram fidem nesciremus; sed quoniam apertiore nobis de causis eorum notitia opus est, ne piissimus et christianissimus imperator noster molestiam saepe ab his sustineat, ne nos, ignorantes eorum causas, circa negotii defensionem dividamur, [Col. 0175C] Hunc locum egregie illustrat responsio sancti Coelestini (Part. I conc. Ephes. cap. 18) : Aliquantis, inquit, diebus vitae nostrae, post nefandum et saepe damnatum [Col. 0175D] dogma Pelagii atque Coelestii, catholica fides quietem habuit, quando eos cum suae opinionis sequacibus telis unitae sententiae Oriens Occidensque percussit, etc. Et sub finem: Hos quoque haereticos, de quibus nos, velut eorum quae gesta sunt nescius, consulere voluisti, sedibus suis injusta dicentes expulit justa damnatio. Et postea: Cur et quae in hos tunc sunt acta quaeruntur, cum certum sit illinc ad nos a catholico tunc antistite Attico gesta directa? cur non sanctae memoriae Sisinnius ista quaesivit? quia utique sub decessore suo probaverat eos jure damnatos. Defleant infelices spe se hominum fuisse deceptos, quibus jam potuit propter communionem sola poenitentia subvenire. Scire de his incipis, si qua ante nescivisti. dignare nobis de his notitiam [Col. 0175B] largiri; ne vel quidam, ignorando justitiam veritatis, importuna commiseratione conturbentur, vel [Col. 0175D] Inde conficimus ( In dissert. de synodis ), homines istos damnatos fuisse, primum a Zosimo, tum deinde a Bonifacio, denique a Coelestino, quod postremum aperte demonstrant verba synodicae PP. Ephesinorum ad Coelestinum (Part. II act. 5) : Perlectis in [Col. 0176B] sancta synodo commentariis actorum in depositione impiorum Pelagianorum et Coelestianorum, etc., quae a pietate tua de ipsis decreta et constituta sunt, etc. canonicam indignationem beatitudinis tuae, quae contra eos pro sectis religionis forte probata est, [Col. 0176A] aliud quiddam quam hoc aestiment. Nam sectarum novitas nullam meretur defensionem a veris pastoribus.
3. Unde et nos non modicam corruptionem orthodoxiae apud quosdam hic reperientes, [Col. 0176B] Nestorius certe in presbyteros et monachos laicosque sibi adversantes non ira usus est quae modum teneret, sed immani furore, quem Basilius archimandrita aliique sancti monachi in supplicatione ad Theodosium suo pene sanguine descripserunt (Conc. Ephes. part. I c. 30) , Iis quae ab illo perpessi sumus multi fortasse fidem non habebunt; etenim quo perfecte edoceremur verane ea essent an falsa quae de eo acceperamus, in episcopale palatium illius jussu hortatuque [Col. 0176C] conscendimus; semel autem atque iterum in aliud tempus rejecti, vix tandem prodiens, quae, inquit, vultis, ea paucis exponite. Posteaquam vero ex nobis audivit quae docuerat, ea rectae fidei consentanea non esse, statim nos capi jussit; inde caedente nos turba satellitum ad tribunal adducimur, ibidemque veluti nequam scelerati denudamur, denudatique et vincti indignis modis ad palum et strati vapulamus, calcibusque impetimur. Denique ejusmodi nos in ecclesia injuste ab injusto illo perpessi sumus, quae, non dico clerici et monachi, et archimandritae, sed ne infimae quidem sortis homines experiuntur in foro civili. Caeterum diu multumque ibi divexati, fameque tabescentes, sub custodia non modico tempore fuimus asservati; neque illius furiae iis contentae conquieverunt, verum per quamdam imposturam, civitatis praefecto traditi sumus, ferroque onusti ad carcerem abstrahimur: hinc iterum extracti, catenisque, ut ante, impediti, praetorio sistimur; cumque ibidem nullus plane qui nos accusaret praesto foret, rursum ad [Col. 0176D] reorum locum a satellitibus reducimur, hucque reducti denuo ab illo in faciem caedimur; denique composita oratione per fraudem assensus est, ut postea patuit, de naturali Dei Filio, quod natus sit de sancta Maria Deipara, addens quoniam est etiam alius filius. Atque in hunc modum tandem nos dimisit. et ira et lenitate circa aegros quotidie utimur. Est enim aegritudo non parva, sed affinis putredinis Apollinaris et Arii. Dominicam enim in homine unionem ad cujusdam contemperationis confusionem passim commiscent: adeo ut et quidam apud nos clerici, quorum alii ex imperitia, alii ex haeretica fraude in se olim celata (qualia plurima et apostolorum temporibus contigerunt) tamquam haeretici aegrotent, et [Col. 0176D] Corruptissimus erat ille locus in codicibus vulgatis, nec ullus poterat extundi, nisi magno labore, sensus. Sic enim legebatur, vel in ipsa eruditi Labbei editione: Aperte blasphement Deum Verbum Patri ὁμούσιον tamquam originis initium de Χριστοτόκῳ virgine sumpsisse, et cum templo suo aedificatus esset et carni consepultus, eamdem dicunt post resurrectionem commiscuisse carnem, sed in naturam transiisse Deitatis. Ut in compendio dicam, et Deitatem Unigeniti, et ad originem conjunctae carnis referunt, et commortificant carni: carnem vero conjunctam Deitati ad Deitatem transiisse blasphemant, in ipso verbo Deificationis. aperte blasphement, Deum Verbum Patri ὁμούσιον, tamquam originis initium de Χριστοτόκῳ Virgine sumpsisset, [Col. 0176B] cum templo suo aedificatum esse, et carni consepultum; eamdem carnem dicunt post resurrectionem non mansisse, sed in naturam transiisse Deitatis. Ut in compendio dicam, Deitatem Unigeniti, [Col. 0177A] et ad originem conjunctae carnis referunt, et commortificant carni; carnem vero conjunctam Deitati ad Deitatem transiisse blasphemant, [Col. 0177B] Docet hic locus, quam vere Socrates scripserit (Lib. VII, cap. 32) Nestorium fuisse admodum imperitum, tantaeque imperitiae causam exstitisse, quod veterum scripta perdiscere neglexisset. Patres enim numquam abhorruerunt a verbo Deificationis et similibus. Atque ut eos solos commemorem quos Antiocheno [Col. 0177C] presbytero et Constantinopolitano episcopo ignorare non licuit, Patres Antiocheni concilii ann. 266 habiti, cum scriberent Paulo Samosateno: διόπερ καὶ τὸ ἐκ τῆς Παρθένου σῶμα, χωρῆσαν πᾶν τὸ
πλήρωμα τῆς θεότητος σωματικῶς, τῇ θεότητι ἀτρέπτως
ἥνωται καί τεθεοποίηται : Qua de causa corpus ex Virgine, cum accepisset omnem plenitudinem divinitatis corporaliter, divinitati inconvertibiliter unitum est atque deificatum. Gregorius Nazianzenus (Orat. 51, quae est prior epist. ad Cledonium) : τὰ γὰρ ἀμφότερα ἐν τῇ
συγκράσει, Θεοῦ μὲν ἐνανθρωπήσαντος, ἀνθρώπου δὲ
θεωθέντος, ἢ ὅπως ἄν τις ὸνωμάσειε. Quae Rusticus diaconus ita vertit: Haec enim ambo unum commixtione, Deo quidem inhumanato, homine deitato vel quomodolibet quis nominet. Idem Gregorius (Orat. 58 et 42) : προελθὼν δὲ Θεὸς μετὰ τῆς προσλήψεως ἓν ἐκ
δύο τῶν ἐναντίων, σαρκὸς καὶ πνεύματος, ὧν τὸ μὲν
ἐθέωσε, τὸ δὲ ἐθεώθη : Procedens Deus cum eo quod assumpsit, [Col. 0177D] unum ex duobus contrariis, carne ac spiritu, quorum alterum deificavit, alterum deificatum est. Et alibi ( In Carm. iambico ): οὕτω τὸ θεῶσαν καὶ θεῶθεν
εἷς Θεός, sic deificans et deificatum unus Deus. Joannes Chrysostomus (Tom. V, homil. 162) : ἀλλ` αὐτοῦ πρὸς ἡμᾶς ἐλθόντος, καὶἡμῶν φύσιν ἀναλαβόντος,
καὶ θεώσαντος τὸ πρόσλημμα, etc. Sed cum ipse ad nos venisset, et nostram naturam assumpsisset, et deificasset quod assumpserat, etc.
4. [Col. 0177D] Erat iste quoque corruptus locus: quem enim sensum habent haec verba? Sed et Virginem Χριστοτόκον ausi, cum modo quodam Θεοτόκον dicere: hanc enim Θεοτόκον vocantes non perhorrescunt, quod sancti illi et supra omnem praedicationem Patres per Nicaeam, nihil amplius de sancta Virgine dixisse leguntur, nisi quia Dominus noster Jesus Christus incarnatus est ex Spiritu sancto et Maria virgine. Sed et Virginem Κριστοτόκον ausi sunt modo quidam dicere; hanc vero Θεοτόκον vocantes [Col. 0177D] Hanc epistolae particulam Cyrillus refert, scribens ad Joannem Antiochenum, ut antea dictum est. non perhorrescunt, quando sancti illi et supra omnem praedicationem Patres per Nicaeam nihil amplius de sancta Virgine dixisse leguntur, nisi quia Dominus noster Jesus Christus incarnatus est ex Spiritu sancto et Maria virgine: et taceo Scripturas, quae ubique Virginem matrem Christi, non Dei Verbi, et per angelos, et per apostolos praedicarunt.
5. Propter quae quanta certamina sustinuerimus, [Col. 0177B] aestimo famam praecedentem docuisse beatitudinem tuam, hoc quoque attendentem quod non frustra certaverimus, sed emendati sint gratia Domini [Col. 0178B] Neque ullum admittebat sensum hic locus. Quis enim idoneus inde possit exprimi? Multi ex his, qui perversi erant, discedentes a nobis quia propria, et pariunt ὁμούσιος nativitas, cui vivere commissa est: illa in homine unio creaturae est humanitatis Dominicae ideo conjunctae ex Virgine per Spiritum. Emendationem [Col. 0178C] juvit Cassianus, cum in hanc epistolam respiciens: Sed magno, inquit (Lib. VI de Incarn. cap. 13, et lib. VII C. 3) , perfidiae atque impietatis argumento ad negandum et persequendum Dominum Deum uteris dicens, ὁμούσιος parienti debet esse nativitas. multi ex his qui perversi erant, discentes a nobis quia debet esse parienti ὁμούσιος nativitas; quia Dei Verbi commixtura nulla est cum homine, sed unio creaturae et humanitatis Dominicae Deo conjunctae ex Virgine per Spiritum.
6. Si quis autem hoc nomen Θεοτοκον, propter natam [Col. 0178A] humanitatem conjunctam Deo Verbo, non propter parientem proponat, dicimus quidem hoc vocabulum in eam quae peperit non esse conveniens. Oportet enim veram matrem de eadem esse essentia qua est ex se natum; ferri tamen posse propter ipsam considerationem, et quod solum nominetur de Virgine hoc verbum propter inseparabile templum Dei Verbi ex ipsa, non quia ipsa sit mater Dei Verbi; [Col. 0178C] Cassianus hanc sententiam refert et confutat in haec verba (Lib. VII cap. 2) : Ait ergo ad destruendam sacrae nativitatis fidem, sibilans in Dei Ecclesia novus coluber: Nemo anteriorem se parit. Primum ergo te non solum quid dicas, sed etiam unde dicas, nescire arbitror: si enim scires aut intelligeres, unde diceres, nequaquam Unigeniti Dei nativitatem mortalis opiniunculae oratione censeres; neque ei, qui extra conceptum humanae originis natus est, humanis definitiunculis praejudicare tentares. Vide reliqua ad finem usque capitis. nemo enim antiquiorem se parit.
7. Haec quidem existimo praecedentem famam significasse; [Col. 0178C] Obscurum erat in vulgata editione, quid significarent hae voces: Exponimus vero etiam nos, quae contigerunt, rebus ostendimus, quia fraterno animo, etc. exponimus vero etiam nos quae contigerunt, et rebus ostendimus quia fraterno animo negotium eorum quos praediximus nosse cupimus, non desiderio curiositatis importunae, cum et nostra narremus, tamquam fratres fratribus, novitatem sectarum [Col. 0178B] nobis invicem publicantes, ut sit mihi principium litterarum verissimum: dixi enim, cum has litteras inciperem, quia fraternas invicem debemus collocutiones.
Omnem quae tecum est in Christo fraternitatem ego et qui mecum sunt salutamus.
Nestorius hac in epistola, perinde atque in prima, partim Pelagianorum causam agit apud summum pontificem, partim suam: queritur vero datas saepius a se super ea re litteras, nec tamen aliquid responsi acceptum: qua ex querela, si modo vera sit, concludere licet non binas tantum, quas habemus, sed plures epistolas a Nestorio ad Coelestinum missas, importune nimirum flagitantibus Pelagianis, suumque negotium irrequieto molimine perurgentibus.
Tempus, quo data est, facile deprehenditur ex adjunctis: nam plures hanc postremam praecesserunt, omniumque prima ann. 429 circa festa paschalia scripta est. Necesse est igitur hanc pertinere ad finem ejusdem anni: neque enim ultra differri potest, cum Mercatoris Commonitorium, Dionysio et Florentio coss., id est, ann. 429 oblatum, contineat totam Coelestii, Pelagii, et Juliani, reliquorumque episcoporum causam. Qui enim, post Commonitorium Theodosio [Col. 0179C] oblatum publicatumque Constantinopoli, Nestorius ignorare potuisset Pelagianorum causam? Aut quid fuisset, cur procul ab urbe Roma notitiam expeteret, quam idoneis instrumentis comprobatam apud se haberet?
Inde autem conjicere licet causam, cur Mercator Commonitorium scripserit, ut nimirum et imperatorem doceret de negotio Juliani et Coelestii, quod celatum volebat Nestorius; et omnibus demonstraret, quam funesto errori inimicus catholicae fidei opem praestaret.
Reddita est per Valerium cubicularium, sicut et prima per Antiochum, viros ex aula praestantes, quorum fidem et Nestorius pecuniis pauperum redemerat, et Pelagiani suis artibus corruperant. Antiochus autem ille, quem virum illustrem appellat Coelestinus, hunc ipsum esse conjicio, qui ann. 430 Praefecturam praetorii, consequente consulatum cum Basso gessit. Conjicio pariter Valerium, qui tunc cubicularius erat, cum litteras Nestorii deferret, consulatum [Col. 0179D] gessisse cum Actio ann. 432. Conjiciendi ratio haec est, quod hac tempestate oportuit inter Theodosium Constantinopoli existentem, et Placidiam Valentiniani tertii vix decennis matrem Ravennae commorantem, consilia communicati, non scripto tantum, sed maxime per illustres viros arcanorum conscios, et rerum gerendarum peritos, Barbaris miserabiliter Romanum imperium dilacerantibus: nam Franci et Gothi Gallias, Hispanias Visigothi, Vandali Africam populabantur; dubiaque erat Aetii utriusque militiae magistri fides, aperta Comitis Bonifacii defectio, suspecta multorum potentum de tyrannide cogitantium voluntas.
Neque mirum videri debet, si viri tam illustres suam operam commodaverint Nestorio, in deferendis litteris, sermonumque quaternionibus, et Pelagianorum querelis: vafer enim ille haereticus, priusquam proderet in apertum impietatem, potentum animos [Col. 0180C] corruperat, et quasi fascino vanae sanctitatis illuserat; ut quorum favore auctoritatem docendi cum sede acceperat, eorumdem potentia sanctorum adversantium sibi conatus opprimeret: aula, ut fit, eligente cognitam impietatem defendere potius quam suum in eligendo errorem fateri.
EPISTOLA II NESTORII AD COELESTINUM PAPAM.
1. Saepe scripsi beatitudini tuae propter Julianum, [Col. 0179A] Orontium, et caeteros, qui sibi usurpant episcopalem dignitatem, et creberrimam aditionem apud piissimum et praedicatissimum imperatorem faciunt, nosque concidunt frequentibus lamentationibus, tamquam temporibus orthodoxis de Occidente projecti. At huc usque scripta de his a tua veneratione non suscepimus: quae si haberem, possem eis respondere, daremque compendiosum responsum vocibus eorum. [Col. 0180C] Dignus notatu locus, cum saepe magno possit esse documento; siquidem, ut tradit Mercator (Subnot. cap. 6, num. 5) , omnium haeresium, omnibus temporibus, omnibusque locis, unus est idemque spiritus. Nunc enim ab incertis dictis eorum, non habet quis ad quod se convertat: aliis haereticos eos vocantibus, et ideo de Occidentalibus partibus projectos esse dicentibus: ipsis vero jurantibus, calumniam se sustinuisse, et periculum pro orthodoxa fide ex subreptione perpessos. Quorum utrum certum sit, nobis gravis est ignorantia: nam condolere [Col. 0179B] eis, si vere haeretici sunt, crimen est; et iterum non condolere, si calumniam sustinent, durum et impium est.
2. Dignetur igitur amantissima Dei anima tua informare nos, qui ad utrumque momentum huc usque dividimur, id est, et ad odium et ad miserationem eorum; doceri autem volumus, quam de his sententiam teneamus. [Col. 0180C] Editionis vulgatae textus habebat, defecimus, omnino mendose. Appositum est in margine conciliorum editionis Labbeanae, detinemus, neque adhuc recte. Differre porro verbum est, et accommodatum loco, et melioris Latinitatis auctoribus probatum. Differimus enim eosdem viros per dies singulos dissimulantes, spe et exspectatione beatitudinis tuae.
3. Non est enim, o venerandissime, sicut nosti res vilis discussio piae sectae: nec parva est probatio eorum, qui hoc agunt. Multus enim etiam nobis labor [Col. 0180A] hic celebratur, dum elaboramus eruere sordidissimam impietatem pessimae opinionis Apollinaris et Arii de Ecclesia Dei: [Col. 0180C] Egebat emendatione textus, cum nullum fere sensum pateretur editio vulgata: Nescio enim quemadmodum quidem de ecclesiasticis quamdam contemperationis imaginem deitate et humanitate Unigeniti [Col. 0180D] accipientes aegrotant aegritudine praedictorum haereticorum, etc. nescio enim quemadmodum quidam de ecclesiasticis, quamdam contemperationis imaginem ex deitate et humanitate Unigeniti concipientes, aegrotent aegritudine praedictorum haereticorum: dum et corporis passiones audent superfundere deitati Unigeniti, et immutabilitatem deitatis ad naturam corporis transiisse confingunt, et utramque naturam (quae per conjunctionem summam et inconfusam [Col. 0180D] Notandus diligenter hic etiam locus, et annumerandus reliquis, quos in notis ad secundum sermonem Nestorii attulimus: simul enim ostendit, et hominis, perplexa vocum catholicarum ambiguitate, ut solent haeretici, errorem suum tegentis subdolam malignamque mentem: et admonet catholicas mentes, temere credendum non esse verbis haereticorum, sed ad certam confessionis formulam, quam Ecclesia proponat, fidem ipsorum examinari et exigi debere. in una persona Unigeniti adoratur) contemperationis mutabilitate confundunt.
4. Caeci, qui nec sanctorum illorum Patrum expositionem meminerunt, nec vident aperte adversus eos reclamantes: Credimus in unum Dominum Jesum [Col. 0180B] Christum filium Dei incarnatum ex Spiritu sancto et Maria virgine. [Col. 0180D] Nullum sensum admittebat ista periodus vulgatae editionis: Haec enim vox in nomine quod significat utramque naturam, id est, Christus est deitati Patris ὁμούσιος. Humanitas vero posterioribus temporibus nata est ex sancta Virgine, quae propter conjunctionem deitatis ab angelis et hominibus simul colitur. Haec enim vox, in Dominum, significat utramque naturam; etenim Christus est deitati Patris ὁμούσιος : humanitas vero posterioribus temporibus nata ex sancta Virgine, propter conjunctionem deitatis ab angelis et hominibus simul colitur.
5. Eum ergo, qui hic propter sectarum pravitatem tot laboribus fatigatur, considera, quid iterum pati necesse est, si negotium praedictorum virorum nesciat, timeatque nimis, ne additamentum haereticorum per ignorantiam hic positus faciat. Unde rogo, ut undique studiosum sit sanctae animae tuae, donare notitiam praedictorum virorum: maxime cum litterarum [Col. 0181A] sequester fidelissimus [Col. 0181A] Cubicularii nomen, si quando a probatis auctoribus [Col. 0181B] simpliciter ponitur, significat praepositum sacri cubiculi, cujusmodi sunt, quos Gallice dicimus, les premiers gentilshommes de la chambre. Porro cum cubicularii ante Theodosium fuissent quidem inter primas dignitates, sed tamen post praefectos Urbi et praetorio, equitumque magistros, et comites consistorianos, id est, comites sacrarum largitionum et rerum privatarum, quaestorem, et magistrum officiorum, comitibus praepositi sunt, tribusque prioribus exaequati, in gratiam Macrobii, ut habetur in lege data Constantinopoli a Theodosio ad Florentium P. U. VIII idus Novembris, Honorio XIII et Theodosio X AA. CC. Is est annus Christi 422 Valerius cubicularius possit beatitudini tuae per se exponere molestias eorum.
Omnem in Christo fraternitatem, quae tecum est, ego et qui mecum sunt, plurimum salutamus.
Honorabili et religiosissimo presbytero COELESTIO NESTORIUS in Domino salutem.
1. Noli aegre ferre, venerabilis, [Col. 0181C] Dicta sunt ista haereticorum more, quo solent conqueri se ab aliis pati mala, quae ipsi per summam improbitatem catholicis inferunt (I part. conc. Ephes. cap. 30) . Vide super ea re supplicationem Basilii, Thalassii, et aliorum sanctissimorum monachorum ad imperatorem Theodosium, ex qua cognosces, quam immaniter furens haeresiarcha in catholicos Dei servos, aulicorum magistratuumque potentia abusus sit. perferens ab his qui ea quae inferuntur facere debent, et praesertim asserentibus veritatem, et refugientibus [Col. 0181C] Miretur forte lector, qui Nestorius, cum recte sentiret de peccato originali, quod constat tum ex epistola Coelestini ad Nestorium, tum ex Nestorii sermonibus, [Col. 0181D] quos ante recensuimus, pollutos dicat, qui a communione Coelestii peccatum originale impugnantis se abstinerent. An alludit ad eam solam Pelagianismi partem, qua gratia Dei unicuique ex meritis, ipsi etiam Christo dari asserebatur? Putant enim docti quidam, in eo exstitisse tantam cognationem haereseon duarum, ut Nestoriana credi potuerit, quasi quidam Pelagianae ramus aut infelix stolo. An quia Coelestius cum adhaereret Nestorio veluti patrono, eorum societatem vitabat, quos vel Arii, vel Apollinaris impietate pollutos Nestorius jactaret? An potius Coelestius cum Nestorio, pari impietate, licet dispari causa, negabat beatam Virginem esse Θεοτόκον ? Id consequentia verba, prudentibus ejusdem orthodoxae professionis haeretico sensu scripta a Nestorio, confirmant. pollutorum [Col. 0182A] vel contaminatorum communionem: quia et sanctis, qui ante nostram aetatem exstiterunt, gratae fuerunt aerumnae; et ipsae quidem temporales erant, veritas autem aeterna. Sic Joannes Baptista de peccato arguens Herodem, et quidem regem existentem, capite condemnatus est; sed non formidavit, Christum enim habebat caput quod non posset abscindi. Sic Paulus hoc modo quoque et Petrus sunt interfecti. Et quid amplius dici opus est? [Col. 0181D] Locum egregie tractat S. Coelestinus sub medium epistolae ad clericos Constantinopolitanos, qui maximam partem ejecti fuerant Ecclesia, immo et [Col. 0182A] conjecti in carceres, propter fidem catholicam generose [Col. 0182B] defensam. Ita actum est semper, per diversas tentationes pietate currente.
2. Noli igitur a veritate deficiens eam prodere (siquidem [Col. 0182B] Locus procul dubio obscurus coegit, ut praeter morem verba quaedam insereremus ad faciendam lucem. Inserendorum ratio ex his facile constat. A Coelestino in Occidente coacta est Romae synodus, ex qua summus pontifex litteras dedit ad diversos antistites; et ad Nestorium quidem comminatorias depositionis, nisi post decimum diem revocaret errores; ad Cyrillum vero procuratorias, ut contumacem rite deponeret; ad Joannem Antiochenum, et Juvenalem Hierosolymorum alias, quibus de re tota monerentur. Acceptis litteris, Cyrillus coegit quoque Alexandriae synodum, unde et Joanni, et Juvenali, et ipsi etiam Nestorio per litteras denuntiavit apostolicae sedis sententiam, sed duobus aliis episcopis, priusquam Nestorio: unde Joannes monendum confestim putavit Nestorium, ut sibi provideret, et spontanea retractatione Coelestini sententiam praeveniret; sed [Col. 0182C] monentis amici superbus animus consilium sprevit: igitur nomine concilii Occidentis intelligitur Romanum, cui praesedit Coelestinus: nomine Alexandrini Cyrillus, cum sua synodo; nomine tandem scriptorum, litterae Cyrilli ad Joannem, et Joannis ad Nestorium. Haec accipient lucem, partim ex sententia Coelestini, partim ex verbis Joannis. Aperte igitur cognosce, inquit Coelestinus Nestorium alloquens, hanc nostram esse sententiam, ut nisi de Christo Deo nostro ea praedices, quae et Romana, et Alexandrina, et omnis catholica sentit Ecclesia, sicut etiam sancta Constantinopolitana Ecclesia, ad te usque, optime tenuit, juxta expositam in synodo Nicaena fidem; ac nisi hanc perfidam novitatem, qua hoc, quod venerabilis scriptura conjungit, niteris separare, intra decimam diem a primo innotescentis tibi hujus conventionis die numerandam, deposueris, atque aperta et scripta confessione damnaveris; noveris te ab universalis Ecclesiae catholicae communione dejectum, et ad omnia quaecumque sacerdotalis auctoritatis sunt, minime idoneum. [Col. 0182D] Quia peccata nostra, inquit Joannes, perturbationibus ecclesiasticis ingens ostium patefecerunt, ideo ea charitati tuae explanare cogor, quae nuperrime ex Romana et Alexandrina urbe ad me perscripta sunt: etenim clerici Alexandrini diversas de tua pietate litteras magno ad nos studio pertulerunt; unas quidem piissimi episcopi Coelestini, reliquas omnes sanctissimi episcopi Cyrilli. Harum autem exempla mittens, charitatem tuam obnixe cupio, ut ita eas legat, ne qua hinc animi perturbatio consurgat, ex qua contentiones seditionesque admodum noxiae saepenumero exoriuntur, etc. Ex his constat Nestorium scripsisse Coelestio circa finem Octobris, aut initium Novembris ann. 430: scripsit enim postquam Joannis litteras accepisset, et antequam a Coelestino acciperet: accepit vero a Coelestino deferentibus quatuor episcopis VI id. Decemb., nec a Joanne potuit accipere ante memoratum [Col. 0183A] tempus; quandoquidem nec Joannes Coelestini litteras ad se datas, et per Possidonium diaconum Alexandriam primum delatas, et hinc deinde Antiochiam cum epistola Cyrilli missas accipere potuit, nisi post tres saltem aut quatuor menses.
[Col. 0184A] [Col. 0184A] Fratres vocat episcopos, aliosque Coelestii fautores, qui nihil non moliebantur Constantinopoli, ut Orientis favore adversus Occidentis judicium se tuerentur. Pergit autem Nestorius miserum exsulem adhuc nonnulla spe decipere. Omnem fraternitatem salutamus.
Et alia manu: Incolumis et forti animo, et plurimum orans pro nobis, doneris nobis, religiosissime frater.
Contra haeresim Pelagii seu Coelestii
Posset alicujus animo incidere suspicio, an non illi ipsi tractatus sint, quos Nestorius S. Coelestino per Antiochum transmisit, una cum duobus saltem sermonibus de partu Virgineo, quibusque suam summo pontifici probavit fidem circa peccatum originale. Nonnullos enim ejusmodi transmissos fuisse, testis est, non solum Cyrillus, sed etiam Coelestinus: Nestorius, inquit, de Virgineo partu nefanda praedicat, nefanda persuadet, sicut et ejus scripta ad nos ab ipso cum propria subscriptione transmissa; sicut etiam relatio sancti Patris et coepiscopi Cyrilli, per filium Possidonium diaconum, ad me missa patefecit: quibus omnibus recensitis magnam vitandamque perversitatem impiae praedicationis invenimus, etc. (Epist. ad Joan. Antioch. epist. ad Juvenal. Hierosol.; epist. ad clerum Constantinop.) . Et scribens ad Nestorium; Legimus epistolarum tenorem et libros quos, illustri filio meo Antiocho tradente, suscepimus: in his quidem a nobis investigatus, deprehensus et tentus est, etc. Sub finem: [Col. 0184B] Legimus, quam bene teneas peccatum originale; qualiter ipsam naturam asseris debitricem, et cum merito debitum reddere, qui descendit de genere debitoris, etc.
Verum haec suspicio non levis tantum est, sed etiam vana: nam sanctus pontifex Nestorii sensum de peccato originali re ipsa cognovit ex secundo sermone, cujus initium est: Contumelias quidem haereticorum, etc. Verba enim, quae adhibuit, ex num. 15 desumpsit, ubi Nestorius ita loquitur: Ut ostendatur benignitas justa, non sine judicio passim et utcumque donata: propterea Christus debentis suscepit personam naturae, et per eam debitum tamquam filius Adae exsolvit, oportebat enim debitum luentem ex genere deduci ejus, qui id aliquando contraxerat, etc.
TRACTATUS CONTRA HAERESIM PELAGII SEU COELESTII.
[Col. 0183B] [Col. 0183] This note is printed at the foot of column 183 but its callout letter, a, does not appear in the text. De ipso prolixius dicemus in secunda parte Operum Mercatoris: sufficit impraesentiarum, quod habet Vincentius Lirinensis in Commonitorio (Cap. 16) : Ut uni haeresi suae aditum patefaceret, cunctarum haereseon blasphemias insectabatur. Id enim facit ad intelligendum, quo consilio versipellis haereticus, et in Pelagianos inveheretur, licet in amicitiam receptos; et qua mente impulerit Theodosium imperatorem, ad sanctionem adversus omnes haereticos, impurasque personas, edendam (Cod. Theod. leg. 65 de Haeret., et de Lenonib. lib. II) . Animadverte, lector, si animus tibi fuerit has leges consulere, inter haereticos, qui suo singuli appellantur nomine, notari praesertim Apollinaristas et Manichaeos: sileri omnino de Pelagianis, quos tamen oportuerat praecipue nominari in sanctione, quae vetera statuta renovaret, quippe qui, et ab Attico damnati fuerant, et auctoritate imperiali [Col. 0183C] expulsi urbe regia, et a Sisinnio, cujus fidem post Attici obitum tentaverant, rejecti. Sed Nestorius favebat Pelagianis, et jam tum cogitabat animo de facienda catholicis invidia, quasi de incarnatione Verbi sentirent cum Apollinari; de gratia et libero arbitrio cum Manichaeis.
1. Contra Pelagii et Coelestii pravam et impiam [Col. 0184B] definitionem [Col. 0184C] Idipsum paulo post repetit Mercator: Contra quorum, inquit, distortas sententias, praeter propriam impietatem, quae illum ad damnationem usque perduxit, rectissime sentiebat et docebat. Mercatori consentit [Col. 0184D] Coelestinus, qui post verba mox allata, pergit in hunc modum: Qui tecum faciunt, qui sunt haec negando damnati? Numquam sine suspicione ea quae sibi sunt adversa conveniunt. Ejicerentur denique si tibi quoque similiter displicerent. quamvis recte sentiret et doceret Nestorius, Julianum tamen ex episcopo Eclanensi, [Col. 0185A] [Col. 0185A] Episcopis nimirum exauctoratis, Persidio, Marcellino, Floro, Orontio, Fabio, etc., quorum fit mentio, partim in epistolis duabus Nestorii ad Coelestinum, partim in actis Ephesinis. Porro Florus ille est, ad quem Julianus scripsit postremum opus suum, adversus librum secundum Augustini de Nupt. et Concup. quemadmodum primum opus, quo primum Augustini librum de Nupt. et Concup. impugnabat, Turbantio dicaverat. cum participibus suis, hujus haeresis [Col. 0185A] Mercator: An decepti sunt, inquit, qui te sibi paraverunt (Lib. Subnot. cap. 6) defensorem? Et certe Julianus lib. I ad Turbantium, se cum Davide contulit, [Col. 0185B] pro causa Dei pugnante: Augustinum cum Goliath, giganteae immanitatis portento. Locum Augustini in notis ad Subnot. attulimus. signiferum et antesignanum, [Col. 0185B] Julianus cum aliis damnatus fuerat ante annos fere duodecim, propterea quod conventus detrectaret, cum universa Ecclesia per totum orbem, Pelagium Coelestiumque damnare. Verba sunt Mercatoris. At depositionis sententia mandata fuerat exsecutioni a Coelestino, ante annos fere quinque aut sex, nempe post edictum Valentiniani III. Vide quae dicta sunt in notis ad cap. 3 Commonitorii de imperialibus edictis, et eorum tempore. Vide item, quae fuse prosecuti sumus in dissert. de auctoribus et defensoribus haeresis Pelagianae. olim ecclesiastica [ Baluz. olim ab apostolica] sententia exauctoratum atque depositum, [Col. 0185B] Hinc illa Coelestini Nestorio rescribentis exprobratio, quam paulo antea retulimus. Hinc verba Cassiani (Lib. I de Incarn.) : Intercessionibus suis Pelagianistarum querelas fovet, et scriptis suis causas illorum asserit, quod subtiliter his vel, ut verius dicam, [Col. 0185C] subdote patrocinatur; et consanguineae sibi improbitati improbo suffragatur affectu: sciens scilicet ejusdem se esse sensus, ejusdem spiritus; et ideo dolens, cognatam sibi haeresim ab Ecclesia esse disjunctam, etc. Intercessionum nomine significat litteras Nestorii pro Pelagianis, quorum consanguineam dixit seu cognatam Nestorianae haeresim; non qua Coelestiani negarent peccatum originale, de quo forte bene sentiebat Nestorius; sed qua Pelagianistae asserebant, gratiam dari pro meritis, ut constat, tum ex praecedentibus Cassiani verbis, tum ex istis apud Mercatorem, praeter propriam impietatem, etc., tum denique ex epitaphio Nestorianae haeresis apud Prosperum. Hac de quaestione prolixe dicturi sumus in secunda parte operum Mercatoris. in amicitiam interim censuit suscipiendum, spem ei absolutionis promittens: ipsum quoque Coelestium litteris suis, quarum exemplaria subdidimus, consolatus est.
2. Quod utrum malitia an vecordia fecerit, non [Col. 0186A] facile nosci potest: ut contra quorum distortas sententias, praeter propriam impietatem, quae illum ad damnationem usque perduxit rectissime sentiebat et docebat, eos et amicos haberet, et spe vanae promissionis fovendos et lactandos putaret: quique cum patrono memorato in Ephesiensi concilio a [Col. 0185C] Nuper in Notis ad Vincentium Lirinensem pag. 451 observatum est varias esse veterum opiniones de numero episcoporum qui priori synodo Ephesinae adversus Nestorium habitae interfuerunt, illam autem videri veriorem quae ducentos aut circiter [Col. 0185D] fuisse docet. Contra Marius Mercator et isthic et infra pag. 132 eorum numerum profert multo longius, episcopos istius synodi scribens fuisse ducentos septuaginta quatuor aut quinque. Hanc sententiam ut veram amplexus est Garnerius: et ut eam confirmet, utitur lectione veteris codicis Graeci relata a Labbeo in tomo tertio Conciliorum pag. 573, ὑπὲρ τούς διακοσίους, ὡσεὶ τριακοσίους ἥττω ἢ πλείω : quem locum sic vertit idem Garnerius: Sumus hic congregati episcopi ultra ducentos, fere plus minus trecenti. Sumptus est autem ex epistola Cyrilli Alexandrini ad clerum populumque Alexandrinum, in qua sic reposuerunt editores Romani: ἦμεν δὲ οἱ συνελθόντες ἐπίσκοποι ὡσεί διακόσιοι ἥττους ἢ πλείους, id est: Episcopi [Col. 0186A] autem qui convenimus, ducenti circiter eramus, plus minus. Quia vero dissimulare neque poterant neque volebant viri doctissimi editum a Commelino fuisse ὑπὲρ τοὺς διακοσίους, omissis vocibus ἥττους ἢ πλείους, eam lectionem posuerunt in margine, bonam fidem suam in hoc testati. Destinatum porro fuit Labbeo retinere varias lectiones marginales superiorum editionum; ex eoque factum est incuria typographorum ut lectio marginalis Romanorum, quae est Commelini, conjuncta sit cum ea quam Labbeus protulit ex codice veteri bibliothecae Seguierianae; sicque formatum est illud monstrum lectionis. Hinc ergo deceptus [Col. 0186B] Garnerius, tum in remotam a vulgari opinione sententiam adductus auctoritate Mercatoris, insuperhabitis ac dissimulatis testimoniis Cyrilli et Episcoporum synodi Ephesinae, quibus, ut ait Baronius de hac ipsa re agens, magis standum esse nemo non dixerit, testimoniis inquam episcoporum synodi Ephesinae, quae manifeste docent episcopos qui ei interfuerunt non fuisse ultra ducentos octodecim, insuperhabitis ac dissimulatis, contendit episcopos ejusdem synodi fuisse fere trecentos contra fidem omnium saeculorum. Scio lectionem illam cui innititur Garnerius reperiri ex parte in duobus codicibus Graecis bibliothecae regiae, in quibus pro ὑπὲρ τοὺς διακοσίους, quae est editio Commelini, aut ὡσεὶ διακόσιοι ἥττους ἢ πλείους, quo modo edidere Romani, scriptum est ὡσεὶ διακόσιοι ἥττους ἢ πλείους. Nihilo tamen minus arbitror illam lectionem esse falsam, quia repugnat omni retro antiquitati, ut Garnerius ipse fatetur, et quia adversatur etiam codicibus [Col. 0186C] Graecis quibus usi sunt Commelinus et editores Romani. Inducta autem est ab iis qui ea exemplaria concilii Ephesini viderant, in quibus episcoporum numerus excreverat usque ad trecentos aut circiter, iis nimirum similia quae in manus Mercatoris venere. Ridicula porro est lectio marginalis quam in editionem Labbeanam intulit incuria typographorum conjungentium lectionem Commelinianam cum nova a Labbeo prolata. Quid enim magis ridiculum censeri potest quam inducere Cyrillum scribentem episcopos in hac synodo fuisse supra ducentos, id est, fere trecentos plus minus? Nam qui dicit supra ducentos, dicit omnino fere ducentos, ita ut numerus ille non possit multum supergredi numerum ducentorum; sicut Plinius lib. XIV, cap. 4, dicens vina quae facta fuerant L. Opimio Consule natali Urbis 634 durare adhuc ducentis fere annis, noluit dicere ea durare trecentis fere cum ab anno 634 conditae urbis Romae usque ad mortem Vespasiani, sub quo scribebat Plinius, intercedant tantum anni 199 ut cuivis notum [Col. 0186D] est. Eodem modo qui dicit fere trecenti plus minus, longe post se relinquit numerum ducentesimum, quem certum est comprehendi in trecentesimo. Itaque ut ad id revertamur unde necessario digressi sumus ad inquirendam veritatem, episcopos synodi Ephesinae fuisse ducentos tantum aut circiter hinc [Col. 0187A] etiam probari potest quod, ut testatur Baronius, in collectione Cresconiana bibliothecae Vaticanae nominantur et numerantur episcopi qui Ephesinae synodo interfuerunt centum nonaginta, et quod idem numerus reperitur in Graeco codice bibliothecae regiae a nobis laudato in pagina 508 tomi primi novae collectionis Conciliorum. Adde quod Marius Mercator cum descripsisset nomina episcoporum qui sententiam damnationis tulerunt adversus Nestorium, ea colligens in pagina 218, ait CXCIII fuisse episcopos qui interfuerunt synodo contra Nestorium, qui tamen CXC tantum illic reperiuntur. Ex quibus omnibus colligas, ut initio dicebamus, illam sententiam esse veriorem quae putat episcopos Ephesini concilii fuisse ducentos aut circiter. BALUZ. ducentis septuaginta et quatuor episcopis [Col. 0186D] Coelestiani non semel damnati sunt in concilio Ephesiensi: nam praeter epistolam synodicam ad Coelestinum, in qua continetur ipsorum damnatio, lecta sunt in coetu Patrum, et approbata S. Coelestini acta, atque adversus quoscumque Nestorianis faventes, editi canones. iterum iterumque damnati sunt.
[Col. 0187A] 3. Nunc itaque hic contra eos, eodem Juliano, cum complicibus suis, in Constantinopolitana urbe constituto, et [Col. 0187A] Id est, docentem in Ecclesia. Unde Vincentius Lirinensis (Commonit. cap. 40) : Quorum beatorum Patrum sanctum catholicumque consensum, ne quis sibi temere forte contemnendum arbitretur, ait in I ad [Col. 0187B] Corinthios (XII, 28) Apostolus: Et quosdam quidem posuit Deus in Ecclesia, primum Apostolos, quorum ipse unus erat; secundo prophetas, qualem in Actibus Apostolorum legimus Agabum; tertio doctores, qui tractatores nunc appellantur, quos hic idem Apostolus etiam prophetas interdum nuncupat, eo quod per eos prophetarum mysteria populis aperiantur. Hos ergo in Ecclesia Dei divinitus per tempora et loca dispensatos, quisquis in sensu catholici dogmatis unum aliquid in Christo sentientes contempserit, non hominem contemnit, sed Deum. Utinam id legerent, qui doctoribus scholasticis calumniantur. eum tractantem [Col. 0187B] Inde apparet, sermonem hunc habitum fuisse a Nestorio, non tantum ante depositionem, quod nemo jure inficiatus fuerit: sed etiam anno episcopatus secundo, et eo quidem tempore, quo necdum Pelagiani fuerant ejecti ex urbe regia: siquidem et illi interfuere dicenti in Ecclesia. et Nestorius jam multis, frequentibusque angorum imbribus inundatum se fuisse, [Col. 0187C] praefando testatur, et imminebat baptismi solemnitas, ut traditur num. 12, id est, in Quadragesima. Cum ergo Socrates scribat (Lib. VII cap. 29) , Nestorium, maxima omnium laetitia et gratulatione, ordinatum fuisse ann. 428, IV idus Aprilis, hoc est, die octava; cumque anno illo Pascha inciderit in diem 27 Pharmuti, quod docet Cyrillus (Homil. paschali 5) , id est, in diem 22 Aprilis, quae decima tertia fuit ab ordinatione Nestorii, fatendum est hunc sermonem habitum non fuisse ann. 428, quo Nestorius ante Pascha non mergebatur magnis angorum imbribus, sed magna potius omnium gratulatione fruebatur. Neque vero rejici potest in ann. 430, quandoquidem Pelagiani, qui Nestorium in Ecclesia tractantem audierunt, statim post oblatum imperatori a Mercatore Commonitorium, urbe Constantinopolitana expulsi sunt: oblatum vero est Commonitorium anno 429 ( Merc. in titulo Commonitorii ). Hanc opinionem confirmat, non tantum ratio temporum [Col. 0187D] jam explicata, sed etiam consuetudo Ecclesiae, qua solebant catechumeni, initio Quadragesimae nomen dare, ut inter competentes censerentur, quemadmodum ex concilio Laodiceno colligere est. Immo et argumentum petitum ex litteris, sive quas Nestorius ad S. Coelestinum dedit ann. 429 in causa Pelagianorum, sive quas sanctus Coelestinus ad Nestorium rescripsit III idus Aug. ann. 430. Serius enim respondit, causasque morae initio litterarum adducit; et tamen inter respondendum perinde Pelagianorum meminit ac si vel adhuc reipsa Constantinopoli existerent, vel saltem nondum sciret ejectos. Cum igitur Pelagiani Constantinopoli sint ejecti, aut exeunte ann. 429, aut ineunte ann. 430, ut conficitur [Col. 0188A] ex Mercatore, consequens est ut sermo […] coram Pelagianis in Ecclesia Constantinopolitana anno secundo Nestorii habitus sit. Sed quo mense vel qua die? non nemo conjicere posset habitum ἐν τῷ Εὐαγγελισμῷ τῆς ἁγίας Παρθένου, id est, die Annuntiantae Virginis, quae 25 Martii. Primum propter haec Nestorii verba: Vos video in divinis rebus extentos hanc capere voluntatem, quae in tot festivitatum circuitu non obtorpescat, quarum omnium origo Dominicae bonitatis adventus est. Nam illo maxime festo celebratur Dominicae bonitatis adventus. Deinde totus fere sermo positus est, partim in explicanda salutatione angelica, partim in conferendis beatae Virginis et Evae partubus. Denique dies Annuntiationis recte convenit cum tempore quo vicina diceretur baptismi solemnitas. Paschate siquidem incidente in diem 7 Aprilis, ut constat ex S. Cyrillo (Homil. 17 paschali) , certe a festo Annuntiationis ad magnum sabbatum, quo celebrabatur baptismus, duodecim [Col. 0188B] tantum dies intercessissent. Verum duo ancipitem facere possunt hanc conjecturam: alterum est canon primus decimae synodi Toletanae jubentis ut festivitas Matris Dei, quae Incarnatio seu Annuntiatio est, tota Hispania celebraretur XV kal. Januar., id est, diebus octo ante Nativitatem Domini: Quod tamen, inquit, nec sine exemplo decedentis moris, qui per diversas mundi partes dignoscitur observari, videtur institui. In multis namque Ecclesiis a nobis et spatio remotis et terris, hic mos agnoscitur retineri. Quae enim Ecclesiae remotae spatio, praeter Orientales? Quandoquidem et Africanae, et Gallicanae, et Italicae Annuntiationis memoriam recolebant die 25 Martii, ut ex Chrysologo aliisque colligitur. Et vero vix ullus veterum qui ante sextum saeculum vixerit, aperte loquitur de tempore quo festum Εὐαγγελισμοῦ in Constantinopolitana Ecclesia agebatur, tum quia prioribus illis temporibus Annuntiatio forte nondum censebatur inter ἑωρτὰς κυριακὰς, [Col. 0188C] quibus habebantur solemnes seu panegyricae orationes; tum quia majores olim non pro eodem sumebant, quod nunc aliqui solent, Εὐαγγελισμὸν definita quadam die contigisse, et annua festivitate recoli. [Col. 0189A] Unde Baronius ( In Martyr. ad diem 25 Mart. ), cum affirmaret ab Augustino asseri (Lib. IV de Trin. c. 5) Annuntiationem, secundum traditionem majorum, VIII kal. Apulis celebrari, amplius quiddam profecto dixit quam Augustinus significet. Nam eo loci nihil aliud scribit, quam a veteribus tradi ea die factam, [Col. 0189B] angelo nuntiante, Incarnationem Scio tribui Gregorio Thaumaturgo haec verba (Orat. 1 de Annuntiatione, interprete Combefio) : Hodie divinas laudes laeto personant modulatu angelorum chori, ac Christi adventus splendor fidelibus illucescit. Hodie laetum nobis ver Christus sol justitiae claro nos lumine collustravit, etc. Quibus Annuntiatio videtur verno tempore collocari. Scio et ista Chrysostomi aut esse, aut saltem dici ( Apud Combefium in Biblioth, concionat.): Ubi post frigidam hiemem verni temporis calidior tempestas illuxerit, terra pariter virentem producit herbam, etc. Age ergo quando et nobis coeleste ver Christus ex virginali exortum utero, etc. Verum nec Bellarminus tres Thaumaturgi orationes in Annuntiationem indubitatas censet, cum multum discrepent a genuinis operibus; nec Savilius citatum Chrysostomi sermonem inter certos recenset. Scio denique Anastasium Antiochenum episcopum, [Col. 0189C] qui et Sinaita dicitur (Serm. 1 in Annuntiat.) , aperte loqui de die 25 Martii, quemadmodum et Leonem imperatorem de verna tempestate; sed uterque posterioribus illis temporibus vixit, de quibus vix ulla est quaestio: agimus vero de prioribus et Nestorii sedem antecedentibus. Alterum istud conjecturam dubiam facit. Cum hic sermo Nestorii totus sit de capite III Genesis, in quo sententia Dei in Evam peccatricem continetur, habitus videri debet initio Quadragesimae; quo tempore nimirum de initio Genesis tractatus fiebant in Ecclesia, ut colligimus ex homiliis Chrysostomi aliorumque Patrum Graecorum. Nam homilia prima in Genesim ita inscribitur: λόγος παραινετικὸς εἶς τὴν εἴσοδον
τῆς ἁγίας τεσσαρακοστῆς. Inscribitur et homilia quae prima sequitur septuagesimam septimam in Genesim: ἐν ἀρχῇ τῆς τεσσαρακοστῆς εἶς τὸ ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ
Θεὸς τὸν οὐρανόν, etc. Inscribuntur et quae solent apud alios reperiri, in Adam. Etsi haec difficultatem facere possunt, dubitationemque [Col. 0189D] aliquam, opinari tamen par est eodem tempore celebratum olim Εὐαγγελισμὸν Constantinopoli, quo consequentibus saeculis; cum nulla mutationis facta sit a veteribus mentio, et plura, nec levia, argumenta in hanc opinionem inducant.
Habitus est a Nestorio, secundo sedis anno, in magna ecclesia, initio Quadragesimae, post discessionem catholicorum, in magno suorum coetu, audientibus Pelagianis, de poenis humano generi a Deo propter peccatum Adami inflictis et Incarnatione solutis. Nihil fere disertius apud Graecos reperitur. Commode in duodecim partes distribuitur.
1. [Col. 0189D] [Col. 0189D] Antequam tractatibus Nestorii annotandis manum admoveat non minus pietate quam eruditione commendandus Jesuita, haecce pauca praefatur: «Neque juvat, neque fas videtur hominis haeretici sermonem aliis illustrare notis quam quibus vel historia temporum vel Ecclesiae consuetudo, si qua tangitur a Nestorio, patescat magis: dogmata enim ne pura quidem, ut hic sunt aliqua, ab impuro fonte haurire velim cum purissimi apud alios Patres aperti sint.» EDIT. Cum hic sermo dictus sit ann. 429, initio Quadragesimae, antequam a Proclo panegyrica oratio de Virgine Deipara fieret, Nestorius eos videtur angores tunc passus, quos Cyrillus ad Coelestinum scribens memorat (Part. I conc. Ephes. cap. 14) : Erat episcopus [Col. 0190A] quidam Dorotheus nomine, Constantinopoli eadem quae Nestorius sapiens et sentiens, vir quaestus causa adulationi impense deditus, linguaque ad temeritatem usque, ut scriptum est, promptus. Hic dum frequens esset in ecclesia populus, reverendissimo Nestorio in cathedra Constantinopolitanae ecclesiae sedente, [Col. 0190B] surrexit, et magna elataque voce inclamare ausus est: SI QUIS MARIAM DEIPARAM DIXERIT, ANATHEMA SIT. Mox ingens universi populi clamor et discessio consecuta est, nolebant enim diutius cum eis communionem habere, qui tali mente talique sensu praediti essent. Quin et hoc ipso quoque tempore plebs Constantinopolitana (levibus quibusdam vanisque hominibus, et iis qui ipsi adulantur dumtaxat exceptis) a synaxi abstinet; abstinent ab eadem omnia pene monasteria, eorumque archimandritae; abstinet et magna quoque pars senatus, verentes ne ipsomet et illis quoque quos Antiochia discedens inde secum abduxerat, quidvis perversum evomentibus, aliquod in fide detrimentum accipiant. Quin et Eusebius, etsi tunc temporis laicus tantum causas ageret, ausus est tamen publicam adversus urbis regiae episcopum contestationem proponere in hanc formam (Part. I conc. Ephes. cap. 13) : Quicumque schedam hanc accepturi sunt, eos per sacrosanctam Trinitatem adjuro obtestorque ut eamdem episcopis, [Col. 0190C] presbyteris, diaconis, lectoribus nec non et laicis quoque Constantinopoli habitantibus ostendant, ejusque exemplum, ad evidentem haeretici Nestorii confusionem, iisdem impertiantur, ut qui eadem prorsus sentiat, quae Paulus Samosatenus ante 160 annos, a catholicis episcopis anathemate condemnatus. Accedat factum simplicis illius monachi, cujus meminit Basilius diaconus et archimandrita in supplicatione oblata imperator (Ibid. cap. 30) : Denique simplex quidam monachus, zelo vehementi instigatus in medium ecclesiae progressus, cum synaxis celebraretur, impietatis praeconem, quod haereticus esset, ab ingressu prohibere conatus est; sed hunc ille caesum magnificis praesidibus tradidit, flagrisque denuo dissectum et publice caesum, praecone non absque clamore praeeunte, in exsilium expulit, etc. Haec enim mirum quantum afficiebant animum hominis, cujusmodi depingitur ab eodem Basilio, his quasi coloribus: Nestorius comminationibus, insectationibus, exsiliis, callidis pravisque machinationibus perterrefacere molitur; et quo [Col. 0190D] suam insaniam suamque impietatem confirmatiorem reddat, quaecumque excogitari possunt, sine discrimine aggreditur. Non Deum timet; nullum hominem veretur; nullum episcopum veneratur; nullum sacerdotem, aut clericum, aut sanctum monachum, aut religiosum laicum honorat; nullam poenam iniquis decretam formidat; nullam denique legem ministrorum irae divinae in ejus provocatores: sed superbia, qua omnes parvi pendit, elatus, pecuniisque et corruptorum quorumdam hominum potentia fretus, et, ut libere quod res est dicamus, vestra quoque dominatione fretus haec facit, etc.
[Col. 0191A] 2. Ante hunc in moerore et gemitu universum erat constitutum genus humanum, sub sententiae illius clamante contra originem maledicto: [Col. 0191C] Locus iste Geneseos cum aliis quae pertinent ad poenam peccati primorum parentum, a Juliano simul et Augustino agitatur, illo auctoritatem Scripturae declinante, isto graviter urgente. Julianus. Non est dictum ad mulierem: Orientur in te dolores, aut generabo tibi gemitus, ut post culpam sensus eorum institui viderentur; sed: Multiplicans multiplicabo tristitias tuas; quo ostendit jam esse in naturali ratione, quod se in peccatrice persona, non condere, sed multiplicare, promittit; numquam enim multiplicantur nisi exstantia. Hoc itaque ordine gemitus [Col. 0191D] parturitionum, qui secundum naturam fuerat, ita in hominum corporibus, sicut in pecoribus, institutus, non conditur in Eva, sed crescit, ut peculiari granditate excitatorum affligeretur angorum, etc. Contra Augustinus: Dolorem pariendi poenam dicimus esse peccati, scimus enim hoc Deum sine ulla ambiguitate dixisse; nec dixisse, nisi praevaricatrici sui mandati; nec ob aliud dixisse, nisi quia irascebatur, suum praevaricatum esse mandatum (Lib. VI Oper. Imperf. cap. 26) .
3. Quando igitur infantem, o gentilis, in praesepio positum audieris et pannis involutum, noli in carnem quae videtur offendere, sed illius infantis cogita [Col. 0191B] dignitatem, [Col. 0191D] Nestorius poterat propter haec verba videri catholicus, nisi constaret aliunde solitum fuisse sententiis in speciem orthodoxis haeresim dissimulare: habentur enim eadem fere in concilio Ephesino, et apud Mercatorem, nec ipsa quasi catholico sensu dicta, cum Patres, tum Mercator acceperunt. Dixerat [Col. 0192C] Nestorius: Ut sciatis quanta esset conjunctio divinitatis, cum etiam caro Dominica in infante cerneretur; erat enim idem infans, et infantis Dominus. Laudastis vocem, sed nolite eam parum curiose laudare; non dixi enim, quod idem erat infans et infantis habitator. Flavianus tamen Philippensium episcopus, cui Patres assensi sunt, his et aliis similibus auditis, cum recitarentur a notario dixit: Horrenda ac blasphema sunt Nestorii dicta, neque aures nostrae hisce amplius inquinari ferunt. Unde Mercator: Quis etiam, inquit ( In contradict. 12 anathematismi Nestoriani), hoc ejus aliud deliramentum aequo animo ferat, quo ait, Christum Jesum suum ipsius Dominum esse? cujus verba sunt ista: «Hoc autem dico ut noveritis quam superexcellens et summa quaedam conjunctio existebat, etiam in infante ipso, cum Dominica caro conspiceretur. Erat enim ipse infans et infantis ipsius Dominus.» Quis umquam suus esse Dominus dictus est? Sed hic cum vult et conatur [Col. 0192D] quartam introducere in sancta Trinitate personam atque substantiam, mirae stoliditatis est et impietatis maculis inquinatus.
4. Forsitan super tali munere Gabriel ad Virginem ideo exclamabat: Ave, gratia Dei plena. Mox enim, ut omnium Dominus Christus huic vitae natus est, omnium tristium capitulum dissolvit, mutansque naturae fetus maledictos, absolvit nativitatem illam quondam in corporibus condemnatam; delevit quoque illius sententiae edictum, quod naturae connascitur, id est, multiplicans multiplicabo tristitias tuas et [Col. 0191C] gemitus tuos. In moeroribus paries filios (Genes. III, 16).
[Col. 0192A] 5. Sed illud quidem quod dictum est, paries filios, fecunditatis erat benedictio. [Col. 0192D] Baluz. rectius habet hunc locum, scilicet: . . . . . . . . . benedictio. Genitrix enim est incrementi providentia. Crescite et multiplicamini, et replete terram. In moeroribus, etc. EDIT. Crescite et multiplicamini, et replete terram (Genes. I, 28) ; genitrix enim est incrementi providentia. In moeroribus autem paries filios; peccati fructus ostenditur. Nam sicut edere vivificatorium donum est generi a Creatore collatum; ante peccatum enim de cibo ad protoplastum Dei constitutio loquebatur: Ex omni ligno quod est in paradiso ad escam manducabis (Genes. III, 16) . Sic in moeroribus manducabis, ex maledicto introitum habuit. Non enim dixit Adae Deus: Quia audisti vocem mulieris tuae, et quia manducasti, idcirco te damno; sed: Quoniam manducasti ex ligno de quo solo praeceperam tibi ne manducares, propterea in sudore manducabis panem tuum (Ibid. III, 17) . [Col. 0192D] Ponit indolorae Baluzius, subnotatque sequentia: «Veteres libri habent in alolore. Sane in Bellovacensi scriptum est indolorie, sed littera i expuncta est antiquitus. Indoloriam reperimus apud Sidonium in praefatione epithalamii Polemio et Araneolae dicti, qui verbum Ciceronis esse ait. Vide ibi Sirmondum et Savaronem.» EDIT. Indoloriae enim [Col. 0192B] primae illae protoplasti fuere deliciae, et laborum agriculturae penitus liberae. Sic et de filiorum procreatione non absolute ad Evam Deus post peccatum dicebat, paries filios; sed, in moeroribus paries filios.
6. Nuptiae namque divinae munus sunt bonitatis, ubertas naturae, machina repugnans contra mortem omnia consumentem; castitatis contra libidinem freni, inculpabilis voluptatis potestas: multiplices autem gemitus in parturitione feminarum, poena peccati est.
7. Et parere quidem non est maledictum; non enim benedictio in maledictum daretur. In tristitia autem parere, hoc ex maledicto illo onus trahitur post peccatum. Parere namque naturam doloribus partuum punctam, angoribus tabescere, acerbi partus [Col. 0192C] metum sustinere, immaturos nonnumquam fetus excutere, excedere aliquoties praegnantes tempora [Col. 0193A] partubus constituta et onus uteri diutius circumferre, contabescere ipsis saepe fetibus, interdum etiam post fetum sollicitam esse ne forte quod natum est, lactis nutrimento, ex aliqua inopia, non perfruatur, curare ne adversi alicujus desiderium patiatur, ne doctrinam aliquam infructuosam concupiscat, ne daemonum incursione vexetur, ne morbo hujusmodi maceretur qui sanitatem difficulter admittat, ne sub alicujus amaro jugo paupertate aliquando rapiatur: horum tristium omnium naturae sermo magister est brevis: In tristitia paries filios.
8. Miserabilis est ista infelicitas: quod votivum enim et optabile fuerat, fit postea fugiendum. Despondentur generandorum filiorum habentes cupiditatem, et hos in moeroribus pariunt. Desiderant fetus, [Col. 0193B] et contra mensium quibus hi sustinentur vociferantur decursum. Optant gaudentque fieri matres, et [ Baluz. om. et] eorum qui geniti sunt, stimulatae sepultura [ Baluz. simulatice sepulturam], diem illam sui partus causam fuisse praesentis queruntur moeroris; planctibus illud videlicet confirmantes, In moeroribus paries filios (Gen. III, 17) . Huic sententiae socium est quod nascitur et quod parit: unum eorum in moeroribus pariens, alterum vero in moeroribus nascens.
9. Sed miserator Dominus non despexit illos naturae fetus condemnatos; sed feminae in uterum adveniens, vertit in illa matre consuetudinem pariendi, mutavitque in illa partuum leges (parturitiones enim sanctae Virginis immunes a moeroribus [Col. 0193C] praeparaverat), et naturae humanae matrem donavit innuptam, non spernens fetus nuptiarum, neque despiciens. Et hoc modo [ Baluz. Et post aliquanta ibi: Hoc modo] natus Christus vitam terrenam in coelestem conversationem transferre dignatus est.
[Col. 0194A] 10. Acerbissima namque naturam sententia constringebat [ Baluz. acerbissimae sententiae constringebant]. Quid enim amarius ista sententia? Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitus tuos, in moeroribus paries filios (Genes. III, 16) ; et denuo: Maledicta terra in operibus tuis; in moeroribus manducabis panem omnibus diebus vitae tuae (Ibid., 17) ; et iterum: Spinas et tribulos ejiciet tibi (Ibid., 18) . Quorum singula non aliter medicinam sunt consecuta, quam ut [ Baluz. om. ut] unicuique vulneri, quod erat proximum et familiare, a contrario remedium afferretur.
11. Et respice omnium narum tristium sententiarum a Christo praestitam resolutionem. Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitus tuos; per hoc [Col. 0194B] solvit, ubi dictum est: Ave, gratia [Baluz. add. Dei] plena (Luc. XIII, 28) . In tristitia paries filios; solvit per id quod scriptum: Benedictus fructus ventris tui (Ibid.) . Maledicta terra in operibus tuis; solvit per illud: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax (Luc. II, 14) . Spinas et tribulos terra ejiciet tibi; [Baluz. solvit per] per spinarum coronam capiti superpositam (Joan. XIX, 5) (eradicatione enim dignae fuerant, quia tanto capiti propinquaverant). In sudore vultus tui manducabis panem; solvit per id quod ait: Panem, quem ego dabo vobis, caro mea est, quam ego dabo pro saeculi vita (Joan. VI, 52) . Solvit, quod adversum nos serpenti dictum est: Tu observabis ejus calcaneum; per hoc quod dictum est: Dedi vobis potestatem calcare [Col. 0194C] super serpentes et scorpios (Luc. X, 19) . Solvit illam, quae post peccatum facta est, nuditatem, per resurrectionis gloriae incorruptibile vestimentum.
12. Horum omnium in nullo nulli pars est catechumeno [ Baluz. cathecumino]. Et [Col. 0193C] Hic me locus admonet dicere nonnihil de pervulgata opinione quorumdam existimantium (Vicecomes lib. I de Antiq. Bapt. Ritibus c. 19 et seqq.) duobus tantum diebus olim in Ecclesia baptismum celebrari potuisse, Paschate nimirum et Pentecoste; caeteris interdictum, nisi necessitas urgeret. Fateor hunc morem in Ecclesia Occidentali, saltem cismarina, obtinuisse; nec obtinuisse tantum, sed etiam legibus sancitum; et contendo in Ecclesia Orientali, praesertim Constantinopoli, aliter rem se habuisse, tresque exstitisse baptismi dies solemnes, festum luminum, quae Epiphania, Pascha et Pentecosten. [Col. 0193D] Id colligo primum ex oratione, quam Nazianzenus habuit postridie lumina (Orat. 40) , quaque in eos qui ex uno solemni die in alterum baptizari differebant, vehementer invectus est: Hoc et illud causaris, inquit, atque excusas excusationes in peccatis, luminum diem exspecto, Paschatis festum pluris facio, Pentecosten exspectabo. Cum Christo baptizari praestat, cum Christo in resurrectionis die ad vitam redire Spiritus adventum honorare. Quid postea? Veniet vitae finis in die quam non exspectas, et in hora quam ignoras, etc. Juvat consulere Nicetam ad hunc locum. Si quis vero cum Pamelio putet ( In notas ad lib. Tertull. de Baptismo ), diem luminum fuisse ὑπαπάντην, quam nos Purificationem Virginis vocamus, quando proceditur cum candelis, legat ille initium orationis laudatae, eamque conferat cum praecedente (Orat. 89) , quae inscribitur In sacra lumina; attendatque ad haec verba sub finem, Christus illuminatur, simul [Col. 0194C] illustremur. Christus baptizatur, simul descendamus, ut simul ascendamus, et caetera quae ὑπαπάντη minime, baptismo Christi maxime conveniunt, opinionemque deponet. Colligo deinde ex oratione 39 jam laudata, cujus initium est: Sanctus luminum dies, ad quem pervenimus, quemque hodie divino beneficio celebravimus, pro principio quidem Christi mei, hoc est, verae lucis omnem hominem in mundum venientem illuminantis, baptismum habet; meam quoque purgationem operatur. Quocirca divinam vocem audite: Ego sum lux mundi (Joan. VIII, 12) ; et proinde accedite, illuminamini. [Col. 0194D] Tempus regenerationis, desuper gignamur, etc. Colligo tertio, partim ex Prato spirituali (Cap. 214) , ubi fit mentio solemnis baptismi in Epiphaniis celebrati, et miraculo quotannis divinitus comprobati; tum ex tetrastichis iambicis Damasceni in Epiphaniam, quibus prolixissima fit mentio baptismi hoc die fieri soliti. Colligo quarto ex eo quod inter Graecos canones nullus reperiatur, quod sciam, qui duos tantum dies baptismo tribuat; unde vix non opinor variam fuisse variis in Ecclesiis particularibus consuetudinem: nam Basilius ( Serm. exhort. ad bapt. ) tradere videtur non admodum obscure in sua Cappadocia duos tantum dies servatos fuisse. Certe in Thessalia in solo Paschate fas erat baptizare, quod a Socrate (Lib. V cap. 21) et Nicephoro (Lib. XII cap. 34) , velut abnorme quiddam et multorum saluti noxium, reprehensum est. [Col. 0195A] Colligo quinto ex eo pariter quod omnes canones a vicecomite tam diligenter conquisiti, ut duobus tantum diebus conferri baptismum potuisse probaretur, ad solam Occidentis Ecclesiam pertineant; nec eam quidem totam, sed tantum cismarinam, ut quisque facile intelligat, si modo vel consuluerit collectionem Crescontanam, in qua sunt decreta Siricii ad Himmerium Tarraconensem, Leonis ad episcopos Siciliae atque Campaniae, et Gelasii ad episcopos Lucaniae; vel ea perpenderit quae referuntur, tum ab aliis pontificibus praescripta, tum a conciliis Gerundensi (Cap. 4) , Toletano XVII (Cap. 2) , [Col. 0195B] Parisiensi II (Lib. I cap. 33) , Meldensi (Cap. 44) , Triburiensi (Cap. 12) , Moguntino sub Rabano (Cap. 3) , et aliis. Colligo denique ex ipsis sanctorum Siricii et Leonis epistolis, quibus cum prohibere voluerint ne mos Graecorum in Sicilia aliisque vicinis Italiae regionibus gliscens, latius serperet; immo ne alter, longe corruptior, induceretur, quo nonnulli ipsis quoque apostolorum martyrumque natalitiis solemnem promiscuae multitudinis baptismum celebrarent, agnoscunt procul dubio aliud apud Graecos quam apud Latinos in usu fuisse. Quod vero cum duobus tantum diebus baptizatum fuisse solemni ritu in Ecclesia Occidentali diceretur, excepta est cismarina. Id factum propter Africanam Ecclesiam, in qua aliud aliis temporibus observatum videtur, non tantum in diversis provinciis, sed in ipsa quoque Ecclesia Carthaginensi. Tertullianus enim (Lib. de Bapt. cap. 19) Paschatis tantum et [Col. 0195C] Pentecostes meminit, cum recenset baptismi dies, immo reliquos excludit his verbis: Caeterum omnis dies Domini est, omnis hora, omne tempus habile baptismo. Si de solemnitate interest, de gratia nihil refert. At Victor Uticensis (Lib. II de Persecut. Vandalica) narrat ingens miraculum in baptismo Epiphaniorum contigisse, quippe caecum revelatione divina monitum ut illa die ad Eugenium Carthaginensem pergeret. Et episcopus postquam fontem quo baptizarentur accedentes ad fidem benedixisset, oculos a natura clausos contingeret, atque aqua ablutos aperiret: quod perinde accidit atque revelatum fuerat, universis, qui ad solemnem baptismum confluxerant, stupentibus ad tantum miraculum. Priscis illis temporibus, non statim ab ortu conferebatur baptismus, ut nunc fit; sed diu saepe differebatur, non tantum ab adultis, qui sua sponte accedebant; sed etiam ab infantum parentibus, donec adulti fierent. [Col. 0195D] Omnes tamen interim, dum baptismi tempus adveniret, censebantur inter Christianos: adulti quidem, propter catechumenorum nomen, quod profitebantur; infantes vero, quia moribus Christianis imbuebantur a fidelibus parentibus. Causa non improbabilis differendi, quoties periculum mortis non imminebat, fuit haec una pro infantibus, ut Christi jugum subirent volentes, illudque postea tanto religiosius ferrent, quanto prudentius elegissent. Ecclesia tamen posterioribus temporibus vetuit, ne ultra constitutum tempus mora fieret: quae provida fuit erga infantes pietas, ne propter moram inciderent in periculum salutis. Ex adultis aliqui, quorum erat in speciem tolerabilior ratio, ad ipsum quoque mortis periculum differebant, ut baptismo, quem intelligebant ab omni reatu purgare, inter moriendum suscepto, securiores salutis ex hac vita migrarent. Differebant alii [Col. 0196A] ut liberius interea peccarent, soluti nimirum legibus, tum religionis, quae sanctorum vitam praescribit; tum Christiani conjugii, cujus sanctitas violata severius vindicabatur; tum poenitentiae de peccatis post baptismum admissis, quae, ut ferebant tempora, durior et erat et videbatur hominibus non admodum piis. Nonnulli, fateor, ipsis quoque suadentibus Patribus, se quodam velut tirocinio probabant excolebantque ad sanctimoniam vitae quam in baptismo voverent: sed isti pauci fuerunt prae aliis illis quos, propter indignitatem facti, vehementibus saepe orationibus [Col. 0196B] insectati sunt Patres, sed imprimis Basilius Magnus, Gregorius Nazianzenus, Gregorius Nyssenus, Chrysostomus, aliique plures, quorum tam consona est oratio, ut non temere quispiam conjecerit consequentes ex prioribus ea mutuatos quae attulerunt. Ex hoc etiam loco intelligimus, in more positum primis temporibus, corpus et sanguinem Christi recens baptizatis praebere: ut quemadmodum sacramento fidei in Ecclesiae membra adoptati fuerant, ita sacramento charitatis sanctissime colligarentur inter se, et quasi adunarentur, ut loquitur Augustinus. Quae super ea re dixit Nestorius, traditione accepit a majoribus, hanc enim consuetudinem testantur Dionysius (Lib. de Eccles. Hier. cap. 2) , Gregorius Nazianzenus (Orat. 40) , Chrysostomus (Homil. 20, ad illuminand.) , etc. Graecis consentiunt Latini, Tertullianus (Lib. de Pudic. cap. 9, et lib. de Bapt. c. 19) , Ambrosius (Lib. IV. de Sacram. cap. 2, et lib. de iis qui myster. initian. cap. 8) , Hieronymus ( Adver. Lucifer. ). Neque vero soli adulti, sed infantes quoque recentes a baptismo initiabantur sacris mysteriis: hoc tamen discrimine, quod illi sub utraque specie, hi sub sola vini communicabant. De communione infantium in baptismo superfluum est afferre testimonia Patrum Graecorum, cum Orientalis Ecclesia hunc morem a majoribus acceptum etiamnum servet, ut videre est apud Jeremiam Constantinopolitanum. E Latinis testis est Gregorius Magnus in Sacramentario, Ordo Romanus, Auselmus, vel quisquis est alius auctor Commentariorum in Lucam, Hugo Victorinus, etc. In Sacramentario Gregorii sunt haec verba: Pontifex redit in sacrarium, exspectans, ut cum vestiti fuerint infantes, confirmet eos, qui etiam non prohibentur lactari ante sacram communionem, [Col. 0196D] si necesse fuerit, etc. Eadem habentur in Ordine Romano Qua autem ratione ministraretur infantibus sacramentum sola specie vini, discere est, partim ex Gregorio Magno et Ordine Romano, partim ex Hugone Victorino: nempe recens baptizatis, priusquam lactis quidquam sumerent, nisi in summa necessitate, suum sacerdos digitum sacro calice intinctum sugendum dabat. Vix certo definire possim quo tempore desierit mos iste, quem Victorinus primariam Ecclesiae institutionem vocat, quemque sua aetate, dato pro sanguine Dominico infantibus vino, abrogatum queritur, et revocari optat. Posset aliquid super ea re deprehendi ex veteribus rituum libris, post annum millesimum, quo nondum hic ritus antiquatus fuerat, conscriptis.
[Col. 0197B] His verbis Mercator aperte satis testatur se non retulisse integrum sermonem, prout a Nestorio dictus est, quemadmodum nec tres alios sequentes, sed ex singulis ea delibasse quae ad rem suam pertinerent, id est, ad confutandam haeresim Coelestianam, de mortalitate Adami. [Col. 0197C] Suspicor ea quae praetermissa sunt, a Nestorio, Chrysostomi, ut erat solitus, exemplum secuto, adversus eos qui baptisma differrent dicta fuisse.
Cur hic sermo secundo loco reponatur, cum quartus sit in codice manuscripto, dicetur ad sequentem sermonem. Habitus videtur eodem anno et eodem loco ac die dominica, cum superior sabbato dictus sit praecedens; sed iidem audierunt Pelagiani, de peccato Adami totum genus suum obligantis, et de adventu Christi totum reparantis disserentem. Sermo disertus est, licet sub finem levior atque juvenilior. Capite caret. Dividitur in duodecim partes.
1. Et auditorum me, qui exspectant [ Baluz. me [Col. 0197B] expetentium] doctrinam, desiderium movet et imbecillitas ad silentium magis impellit; attamen vim aegritudinis sacerdotalis officii debitum vincit.
2. [Col. 0197C] Multa procul dubio desunt, eaque spectantia, vel ad formationem hominis e limo terrae, vel saltem ad ejusdem collocationem in paradiso voluptatis, vel etiam ad impositum a Deo mandatum abstinendi ab arbore boni et mali. Horum enim trium mentio fit, non solum cap. III Genes., ante narrationem adductorum animantium ad Adam, sed etiam num. 3 istius sermonis, ubi Nestorius, conversa ad Adamum oratione: Factus es, inquit, ex pulvere, in paradiso habitabas, in abundantia deliciarum degebas, etc. Mox enim, mandato praecedente, tamquam ex eo ostendens naturae humanae in sapientia profectum, affert Adae conspectibus animalia, qui, ad uniuscujusque naturam, singulis ex tempore vocabula imponebat, et fontes nominum, scaturiens quodammodo, effundebat. Et erat quidem Deus vocans quae non erant tamquam quae essent (Rom. IV, 17) . Adam [Col. 0198A] autem quae non vocantur tamquam jam vocarentur.
3. [Col. 0197C] Gelasius papa post explicatum diaboli superbientis lapsum, conceptamque invidiam erga hominem, quem secundae conditionis imaginem Dei vocat: Iisdem motibus, inquit ( In opusc. cont. Pelag.), aggreditur in securitate degentem, quibus de summis ad ima male confisus ipse deciderat. Hinc illa felicitas paradisi primis hominibus constare non potuit. Hinc illa primae [Col. 0197D] conditionis integritas, dum ita de se fidit, tamquam ipso, qui condiderat, non egeret; nec de perceptis agit gratias, quod nusquam fecisse memoratur; nec de conservandis quae sumpserat, poscit auxilium; nec ad eum etiam pulsata tentatoris accessu, devota concurrit et consulit, suaeque se credit inter prospera voluntati. Facile sine praesidio Creatoris patuit deceptoris insidiis, et in praevaricationem fracta consequenter illiciti, conditionem praefixae mortis invenit, meritoque est competenti subjecta vindictae; quoniam nec de bonis fuerat devota retinendis, nec malum praecaverat antepraedictum, dum per majoris ambitum potestatis, Deum se scilicet fore praesumentis, foveas hostilis persuasionis incurrit; et quae, si suo ordine mansisset grata factori, perpetuum summae commercium deitatis potuisset apprehendere; competenter, sine debito summae divinitati [Col. 0198B] officio, copiosa promissione frustrata, ad divinitatem non potuit pervenire, etc. Locus iste, licet longior, visus est afferendus, partim quia hujus temporis opinionem continet de gratia orationis; partim ut catholica veritas non ore sacrilego Nestorii, sed sanctiore summi Pontificis [Col. 0198C] traderetur.
4. [Col. 0198C] Videtur interposita fuisse historia, tum peccati ab Adamo inobediente commissi, tum latae a Deo sententiae, non tantum in reos ipsos parentes, sed etiam in filios irae naturae exstituros; quam tamen ob sententiam non continuo mortui sunt homines, sed mortales evaserunt, eo quo saepe dixit Augustinus modo. Et post aliquanta ibidem. Angeli ad peccatorum offensi corruptelam, poenam nostram differri [ Baluz. nostram ut difficile sentientes] sentientes, [Col. 0198B] non mediocriter movebantur, et adeuntes Deum clamabant: Vis euntes colligamus zizania (Matth. XIII, 28) ?
5. Daemones nihilominus sperabant, aut [ Baluz. velut] Sodomiticam totius mundi conflagrationem, aut diluvium, ut [ Baluz. om. ut] Noe tempore, vehementius exspectabant. [Col. 0198C] Post mentionem factam daemonum, diaboli meminit singulari numero, more sanctorum Patrum, qui eo nomine appellare solent unum ex praevaricatoribus angelis, quem Christus (Joan. XII, 31; Luc. XXIII, 53; Marc. I, 13; Matth. XXV, 41) principem hujus mundi, potestatem tenebrarum, et Satanam nominavit, cui et angelis ejus paratum dixit ignem, in quem maledictos ire jubet, cum formam supremi judicii repraesentat. Eumdem Augustinus vocat principem impiae civitatis, atque improborum caput; vulgo lucifer dicitur, [Col. 0198D] crediturque tenere in reliquos daemones principatum, sive privilegio antecellentis naturae, sive quadam tyrannide post iniquam aliorum, quos sollicitavit, defectionem. Creditur et parentes humani generis, collecta in Dei ultoris imaginem rabie, per se tentasse, cum alios soleat ministerio daemonum, ut Patres tradunt. Per se quoque dicitur, prae invidentia in deserto Christum aggressus et in animam Judae immisisse tradendi Domini consilium, etc. Ille est, quem specie draconis cum Michaele velut aemulo pugnasse, et a victore alligatum Joannes Apostolus inducit (Apoc. XII, 7) , quemque ait accusatorem fratrum nostrorum ante conspectum Dei nostri die ac nocte (Ibid. 10) , atque hinc diaboli nomen accepit.
6. In tanta itaque rerum difficultate, cum essemus spebus melioribus destituti, fit naturae reconciliationum maxima copia. Nascitur enim Mediator orbis et Dei, non sicut Jeremias, aut quilibet alius prophetarum, qui contempti sunt, sed qui habet horum quae vult datricem conjunctam sibimet Deitatem; non unius gentis mediator, sicut Moyses Judaeorum; sed, sicut Paulus inquit: Unus Deus, et Mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus. [Col. 0199B] Posset aliquis suspicari suam Nestorium prodidisse hoc in loco haeresim, qua duos in Christo filios, duasque asserebat personas, solo morali nexu conjunctas. Videtur enim humanam personam admittere, qua Christus cernitur et paret, Christumque sola conjunctione cum deitate, Deum dici; qui purus Nestorianismus. Verum potuit dictum illud catholice intelligi, mediatorem scilicet vere esse et hominem, propter indutam a Verbo formam hominis qua nobis appareret; et Deum, propter formam seu naturam Dei formae hominis conjunctam. Credibile tamen [Col. 0199C] est, haeretico sensu vafrum haereticum locutum fuisse. Proderit tamen hoc in loco nonnulla cum Cyrilli, tum Nestorii dicta explicare, quae sua vel insolentia, vel obscuritate facere possunt negotium. Videretur enim forte cuipiam minus oculato in his rebus, a Cyrillo Nestorius in eo reprehendi, quod ipsamet est catholici dogmatis formula, ac quasi tessera; et a Nestorio vicissim approbari, suumque dici, quod Cyrillus καθολικωτάτως pronuntiat. Cyrillus igitur cum Nestorii sententiam exponeret: Caeterum, inquit (Lib. de Rect. Fid. ad Regin. num. 13) , nomen hoc, Christus, quidam nescio quo modo Dei Patris Verbo, etiam seorsum ac per se, hoc est, ut extra carnem positum mente concipitur, convenire asserunt; mox vero in illum quoque similiter illud competere contendunt, qui ex sacra Virgine natus est, prout hic quoque per se separatim subsistere consideratur; postremo ambobus simul, perinde ac uni, congruere [Col. 0199D] tradunt, ratione nimirum conjunctionis, ut ipsi loquuntur, in unam illos personam colligantis. Nam vere illius secundum naturam unionis nulla apud illos habetur ratio, etiamsi unam hanc mysterii hujus viam planam, et ab omni errore tutam propositam habeant, et haec illarum simulata confessio non est sincera, sed atri veneni imposturaeque plena, etc. Et scribens ad Nestorium (Epist. 2) , cum catholicam sententiam exponeret: Asserimus, ait, Verbum unita sibi secundum hypostasim carne, animata rationali anima, inexplicabili incomprehensibilique modo hominem factum, et hominis filium exstitisse, non per solam voluntatem aut beneplacitum, οὐδὲ ὡς ἐν προσλήψει
προσώπου μόνου, etc. [Col. 0200B] Nestorius autem rescribens Cyrillo (Part. I conc. Ephes. cap. 9) verbis catholicis videtur locutus. Quia enim, inquit, mortis facturus erat Apostolus mentionem, ne quis hinc Deum Verbum patibile esse colligeret, subjungit nomen hoc, Christus, quod utramque naturam, patibilem, inquam, et impatibilem in unica persona denotat, quo idem nimirum Christus patibilissimus et impatibilis citra periculum concipi queat; illud quidem secundum humanam naturam, hoc vero secundum divinam. Et paulo post (Ibid. num. 2) : In eo autem laudo, quod distinctionem naturarum, secundum divinitatis et humanitatis rationem, harumque in una persona conjunctionem praedicas, quodque Deum Verbum altero ex muliere ortu minime indiguisse affirmas, et quod divinitatem pati non potuisse diserte pronuntias; haec enim revera et orthodoxa, et vanis omnium haereticorum circa Domini naturas opinationibus quam maxime adversa sunt. [Col. 0200C] Verum facilis est totius difficultatis solutio, si mod observentur duo: alterum, nomen personae accipi posse, et reipsa nonnumquam accipi a Patribus, sensu, si licet ita loqui, theologico, pro hypostasi naturae rationalis; nonnumquam sensu quasi forensi, pro eo, qui jus habet atque auctoritatem res gerendi; alterum, differre plurimum id quod est, conjungi naturas, vel assumi naturam, ab eo quod est, conjungi personas, vel assumi personam solam: si conjunguntur personae, vel sola persona assumitur, nexus est, ut aiunt, moralis tantum; si vel naturae conjunguntur, vel assumitur natura, intercedit nexus etiam substantialis. Ut autem assumatur alicujus persona, satis est si species ejus induatur, ejusque partes agantur et locus teneatur; sed si natura vere dicenda sit assumi, necesse est accidat, ἕνωσις φυσικὴ
καὶ οὐσιώδης. Nestorius igitur locis antea citatis personae nomen accepit forensi more; quare, licet reipsa conjunctionem [Col. 0200D] naturarum factam diceret, secundum solum affectum et κοινωνίαν τῆς αὐθεντίας, nil mirum tamen si factam simul affirmaret in persona, Verbo scilicet induente formam hominis, eique dignitatem communicante; nil mirum quoque si ea de causa reprehensus fuerit a Cyrillo velut haereticus. Laudandus alioquin tamquam catholicus si nomen personae, ut Cyrillus, more theologico sumpsisset. Deinde voluit conjungi personas naturarum duarum in Christo, eamque conjunctionem vocavit προσωπικὴν ἕνωσιν, propterea quod una alterius jure et honore fruebatur; sed hoc conjunctionis genus, quam συνάφειαν dicebat, Cyrillus pro eo ac debuit, acriter insectatus est.
7. Ille peccatum ex Adam tamquam chirographum [Col. 0199B] proferebat; ex [ Baluz. et e] diverso Christus, ex carne sine peccato debiti hujus evacuatione nitebatur; ille condemnationem quae per Evam adversus totam naturam processerat relegebat; Christus vero [Col. 0200A] mortificationem [ Baluz. justificationem] quae per beatam Mariam generi obvenerat referebat; ille obtendebat [ Baluz. referebat; intendebat] in paradiso escae incontinentiam [ Baluz. escam incontinentium]; Christus a contrario aceto potatam in se humanam naturam nullum ob peccatum esse monstrabat.
8. Solvit omnia quaecumque adversum nos diabolus allegabat, et causae hujus victoriam praedicabat, dicens: Nunc judicium hujus mundi est (Joan. XII, 31) . In me, inquit, judicatur hic mundus, de mea Incarnatione superatur. Nunc, inquit, judicium est hujus mundi, et princeps hujus mundi mittetur foras (Ibid.) , tamquam de judicio improbus calumniator, exsolutum chirographum proferens, et in non debentes [Col. 0200B] infestus insiliens.
9. Sed hoc beneficium omnibus confert lavacri salutaris necessarium sacramentum: qui enim ablutus est baptismo, fit illius domesticus, et concorporatus, et [Col. 0201A] familiaris, qui illud chirographum solvit, et cum ipso coelorum efficitur incola: ubi enim ego, inquit, illic et minister meus est (Joan. XII, 26) .
10. Manet autem debitor catechumenus, tamquam ejus qui evacuavit chirographum, alienus; [Col. 0201B] Haec pene poetica fictio plus habet artis oratoriae, quam sincerae theologiae, quamvis non absimile quiddam legatur etiam apud auctores Nestorio meliores. cujus anima cum de carne migraverit, angelis perductoribus animarum se interponens diabolus, Hanc, inquit, meam exstantem cur eripitis animam? Meum jus, meam invaditis possessionem, meos invaditis debitores; et si etiam id videtur, quod fit apud [ Baluz. sicut etiam videtur apud] homines, melior haec de catechumenis oratio obtinebit, addente [ Baluz. obtinet, haec addente] diabolo: Illi eis in terris ecclesiarum januas claudunt; vos autem ad eorum susceptionem de coelis occurritis. Juri meo, o angeli, vim [Col. 0201B] inferre conamini.
11. Quid enim vobis cum catechumenis videtur esse commune? Non sunt renati ex aqua et spiritu, ut perducantur a vobis ad regna coelorum. Haereditati, quae obnoxia mihi est, non renuntiaverunt. [Col. 0201B] Alludit ad ea quae habentur lib. XII Cod. Justin. tit. 51, et in Cod. Theod., de Cursu publ. angar. [Col. 0201C] et parang. Est autem evectio licentia cursus publici usurpandi, data vel a principe, vel a praefecto praetorio, functis dignitate civili et militari. Cursus vero publicus, quem fiscalem Spartianus, Nestorius regalem vocat, erat obsequium certis locis, in publico itinere, ad publicas necessitates expediendas, constitutum. Hoc qui curabant in provincia, curiosi dicebantur; qui in singulis locis, stationarii; qui in ipsa via, deductores seu custodes. Confert igitur Nestorius baptismo collationem cum evectione, transitum ad meliorem vitam cum cursu publico seu regali, baptismo tinctos cum dignitate praestantibus, angelos animarum custodes cum deductoribus, diabolum cum curiosis. Evectionem regiam non habentes, cursu regali iter quo pacto conficient?
12. Sed hae nunc diaboli adversus naturam obmutuere allegationes, cui cum fiducia reclamat illa [Col. 0202A] baptizata natura: Coexcitavit nos, et consedere fecit in coelestibus in Christo (Ephes. II, 6) , cui est gloria in saecula.
Visum est hunc sermonem, quemadmodum et sequentem, exscribi debere primum, prout reperitur in excerptis Marii; deinde integrum, ut habetur tomo VII Operum Chrysostomi editorum a Savilio: nonnihil enim discriminis intercedit; quod conjecturae postea non improbabili occasionem dabit.
1. Sol quidem supra terras altior factus, et ad nos usque ex Oriente discurrens, noctem mutat in diem, somnum [ Baluz. somnos] excutit, et nos operibus reddit; lumen autem scientiae Dei de somno desidiae animum suscitat, cogitationes illuminat, et eas erigit [Col. 0202B] ad virtutes. Hanc nobis lucem illucescere erit semper optabile; et solem quidem istum visibilem si quis non videat, vivit, siquidem vivit et [ Baluz. om. et] caecus, auditu tantum solis notitiam habens; animae vero, si ignorent Deum, sine sole sunt prorsus mortuae, tametsi quispiam eas vivere suspicetur, de quibus etiam Dominus ait: Sinite mortuos sepelire mortuos suos (Matth. VIII, 22) .
2. [Baluz. Et post aliquanta ibi: ] [Col. 0202D] Christum intelligit, qui utramque mortem, Adami peccato contractam, superavit: spiritualem nimirum, quae Dei ab anima separatio est; et corporalem, quae animae a corpore solutio. Notandum vero priorem non charitatis, ut oportebat, sed scientiae privatione a Nestorio definiri: Animae, inquit, si ignorent Deum, sine sole sunt prorsus mortuae, tametsi quispiam eas vivere suspicetur, etc. Et paulo post: Duplex enim in nos mortalitas grassabatur: [Col. 0203C] una quidem accidens mortali ex peccato factae naturae; altera quae scientiae abjectione contingit, etc. Hinc mihi gravis quaedam suspicio suborta est: Nestorium de peccato originali aliquatenus dissensisse a Pelagianis, de gratia interiore omnino consensisse. Cum enim fassus esset naturam humanam ex peccato factam mortalem, diabolum utriusque mortis opificem, et mortalitatis genitorem, quod erat catholicum, ex utraque tamen mortificatione asseruit levatam a Christo vitam nostram, praeceptis animam vivificantibus erigente, resurrectione corpus restituente, in quo videri potest, quod Pelagianum omnino est, gratiam Dei in sola lege et doctrina constituere. Et vero, perlectis diligenter omnibus ipsius sive sermonibus, sive librorum excerptis, nihil occurrit quod pro vera Dei gratia faceret, plurima quae pugnarent, ut suo loco observabitur.
3. Hujus [Baluz. Et post aliquanta ibi: Hujus nobis] [Col. 0203B] [Col. 0203C] In Graeco habetur τῷ βίῳ, id est, viventibus seu mortalibus; βίος enim aliquando mortales, et humanum [Col. 0203D] genus, quod in vivis est, significat; quem in sensum scripsit auctor libri de Mundo, qui tribuitur Aristoteli, συνεπιμαρτυρεῖ δὲ καὶ ὁ βίος ἅπας, τὴν ἄνω χώραν ἁποδὼς Θεῷ, id est, assentiuntur omnes mortales, sublimem regionem tribuentes Deo. luctaminis vitae imago relicta est. Ubi? [ Baluz. om. Ubi?] Respice in deserto. Ibi hanc [ Baluz. hominem] elevavit divina natura, tyrannicida imagine tyrannum per deserta terrens [ Baluz. terendo].
4. Item post aliquanta ibidem: Dedit quidem hominibus victum per cibos, et corpori stabilitatem per escam: [Col. 0203D] Annon alludit ad minas commoti erga se propter impietatem populi? Harum mentionem facit initio sermonis illius contra catholicos, cujus est initium: Contumelias quidem haereticorum in me arbitror tamquam infantium cachinnos, et horum in mare comminatas submersiones, perturbationum quoque desideria, et persecutionum nova quae intenduntur molimina, etc. docuit autem me Scriptura divina Deum naturae terminos superare. Memini enim vocis clamantis divinae, famem et deserta homines non formidare, sed etiam ibi hoc respondere debere: Ferat opem Deus, et pereat panis, quia etiam sine cibo vivificator est Deus; absque esca quoque vivet caro, si eam vivere praecipiat Deus; sic inquiens, scriptum est (Matth. IV, 4) , et sic credo, de divinis eloquiis fiduciam gerens, nec exspecto vitam quae [Col. 0203C] ex solo cibo contingit.
5. Item post aliquanta ibidem: Per quae offendit Adam, per haec reconciliat Christus. Quondam [ Baluz. [Col. 0204A] Quoniam] ex infidelitate et esca corruerat, non credens Deo, et cecidit, cum manducasset; veniens Christus a fide et continentia [ Baluz. ad fidem et a continentia] incipit: unde fuerat collapsa natura, eam inde restaurans.
1. In alium sermonem lingua perurgente, repromissionum mearum [Col. 0204C] Magistri nomine significat eum qui coram episcopo in ecclesia populum doceret, cujusque sermonem excipere solita erat brevis episcopi oratio, vel approbantis dicta, quod frequentius; vel castigantis, quod interdum accidebat. Erat ille magister ut plurimum unus de presbyteris. Sic Chrysostomus coram Flaviano Antiochiae; sic Nestorius ibidem coram Theodoto; sic Constantinopoli Anastasius coram Nestorio; sic Augustinus Hippone, coram Valerio, docendae plebis munere functus est. Episcopi tamen minorum sedium aliquando in majoribus ecclesiis coram episcopo primate docebant plebem; ita Augustinus frequenter Carthagine, audiente Aurelio, sermonem fecit; ita Theodoretus Antiochiae, coram Joanne; Proclus Cyzicenus et Dorotheus Martiopolitanus Constantinopoli, praesidente Nestorio, etc. Quin etiam interdum alii alterius quoque dioecesis [Col. 0204D] episcopi verba faciebant: fecit certe Epiphanius, et Constantinopoli coram Chrysostomo; et Hierosolymis, praesente Joanne. Fecit et Paulus Emesenus Alexandriae coram Cyrillo: et neque tunc etiam deerat oratio praesidentis antistitis, quae sermonem hospitis consequeretur, immo et reprehenderet. Id docet tum Joannis Hierosolymitani Epiphanium, tum Nestorii Proclum arguentis exemplum.
2. [Baluz. Inter caetera et infra: ] Habeo gratiam commonenti [ Baluz. commonentibus], et in exsolutione [Col. 0204B] debiti magnam fiduciam gero. Qui enim chirographum peccatorum pro nobis exsolvit, reddet pro me quoque apud vos contractum de eodem luctamine debitum meum.
3. Item post aliquanta ibidem: Cum calorem fidei diabolus in corde perspexit, tunc nocivus laudator aggreditur, et nocturna visa machinatur, accipiens dormientis sensum dormitatione lassatum, tamquam angelus lucis alloquitur. Cum jam vigilantis oculis quadrigas objecerat, vocem quoque per aerem emiserat clariorem, rectum, inquiens, o homo, judicium Dei, thesauros accipere.
4. Item post aliquanta ibidem: Eadem arte suspicatus est quod potuisset etiam Dominum [Col. 0204D] Inretire. Garnerius ediderat irritare, quia in libro Bellovacensi scriptum est inritare. Nos reposuimus inretire, quia in Vaticano legitur inritire. Nemo autem non videt editionem nostram esse meliorem. BALUZ. irritare. Erant autem illorum omnium praesentium quae tunc [Col. 0204C] gerebantur praefigurationes rerum omnium futurarum, et Ecclesiae aedificandae munimina. Sicut enim in Adam hominum natura accipiens fundamentum, [Col. 0205A] ejusdem fundamenti ruina collapsa est, et facta est sub manum et potestatem diaboli, qui dejecit Adam; sic Dominum Christum Ecclesiae fides habens fundamentum, manet ejusdem fundamenti virtus immobilis, et secura, atque inconcussa sui capitis firmitate, quae divelli non possit.
5. Item ejusdem ibidem inter caetera et infra: Haec omnia, inquit ad Dominum, tibi dabo, si procidens adoraveris me (Matth. IV, 9) . Ex dimidio invitus praedivinas, diabole; reddes enim mundum Domino, quem inique tibi addixeras in servitutem, sed verberatus, non adoratus. Ne te arbitreris cum Adam habere sermonem, promissione enim illexit Adam, ac suasit Deum illum esse futurum, et hac persuasione dejecit: modo quoque Christo omnipotentiam [Col. 0205B] promittebat, quod spe altitudinis eum dejiceret, arbitrans; sed dignam repulsa meruit responsionem: Vade retro, Satana, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Ibid. 10) .
6. Item ibidem inter caetera et infra: Et ecce, inquit, angeli accesserunt, et ministrabant ei (Ibid. 11) . Et nos igitur cum angelis Domino servitium dependamus: exsiliamus in coelum, ministerium in terris implentes angelicum, indefessis aliis animam sublevemus [ Baluz. subjiciamus]; eum, qui collapsam erexit nostram naturam, tota virtute diligamus; adoremus eum qui nostrum inexorabilem inimicum dejecit atque prostravit.
In haec verba: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. Matth. IV.
Item in haec: Assumpsit eum diabolus in montem excelsum valde, etc. Ibid.
1. Quemadmodum sol supra terras se attollens, et ab Oriente currum ad nos agitans, noctem fugat, dormientes excitat, operibusque reddit, sic divinae cognitionis jubar mentem velut evigilare jubet, cogitationibus lucem affundit, et nos ad virtutes excitat. Atque hanc quidem lucem nobis, quam solarem illucescere optabilius est: possis enim, tametsi careas aspectu solis, vivere (uti reipsa caeci vivunt, qui solem auditu tantum norunt), cum e contra quae divinae scientiae sole non collustrantur animae, mortuae sint, [Col. 0205D] licet vivere videantur: de quibus est etiam ea Domini vox: Sinite mortuos sepelire mortuos suos (Matth. VIII, 22) .
2. Sed nos hac utraque morte liberos ille fecit, qui cum auctore mortis ac parente luctatus est. Duplex quippe mors in nos cadit: altera, quam secum affert mortalis naturae conditio; altera quam infert divinae amissio cognitionis, quae nos omni coelestium rerum sensu destitutos, adeoque mortuis simillimos efficit. Hujus utriusque necis diabolus artifex est, quem ubi Christus fregit elisitque, hanc utramque mortem a natura depulit: anima quidem salutaribus documentis erecta; corpore vero mortali resurrectionis ope reparato. Sic eo prostrato, a quo oppressi [Col. 0206A] jacebamus, nos antea labantes et impulsi, stabimus deinceps et erigemur.
3. Hujus pugnae, quam Christus iniit cum diabolo, humano generi monumentum et imago relicta est, ut in eam intuens vires et animos erigat. Ubi autem est imago illa? Desertum aspice; illam enim ibi gratia velut appendit, ac tamquam in tabella caesum tyrannum, et a se in eremo perterritum exhibet. Arenam igitur videmus, desertum; pugilem vero, diabolum, famem Christi proritantem; tres denique Christi cum hoste congressus, tria responsa, e lege pugnae, quae monet ut pugiles ter manus conserant.
4. Age vero, triplicem luctam recense. Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Hinc initium pugnae cum Domino diabolus fecit. Cui Christus: [Col. 0206B] Non in solo pane vivit homo; sic tutum se ab hoste, illaesumque praestitit. Si Filius Dei es, mitte te deorsum: en secunda diaboli congressio. Non tentabis Dominum Deum tuum; elusere voces illae vim et petitionem adversarii. Haec omnia tibi dabo si cadens adoraveris me; sic lucta coepta est iniri tertio; in qua Dominus, ut peritus athleta, molestum et male pugnacem adversarium diabolum, ex arena campoque certaminis expulit: Vade post me, Satana; scriptum est, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies.
5. Ita contemplare hanc luctam, ut luctari ipse quoque discas, fiasque e spectatore discipulus. Prima Christi cum daemone pugna, contra voluptates depugnare te docet; fames enim certaminibus originem [Col. 0206C] et ansam dedit; fames, inquam, dura illa, impotentis tyranni more, cupiditas; fames voluptatum quaerendarum causa et caput: cibi enim appetentia freni patiens non est; cum scilicet videt venter delectationem propositam ejusmodi, quae recusari sibi non possit: quam quia multi moderari et coercere non potuerunt, eo sunt adacti ut providentiam negarent esse, perinde ac si Deus esurientium curam non gereret. Ad hunc scopulum diabolus Christum impellit, ea spe ductus fore ut hominis more fame stimulati ad illum facile allideretur. Deum quippe unitum homini nesciebat; neque vero ad Deum ut esurientem accessisset: quo enim pacto, quem Deum esse nosset, de cibo interpellasset, qui suam ipsius naturam famis expertem esse novit? Quem [Col. 0206D] igitur videbat ut hominem, eumdem ut hominem alloquitur: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Divinae adoptionis in Christo curiosus explorator, provisor cibi fame ipsa pejoris, olim spem falsam divinitatis per vetiti ligni fructum assequendae, hominibus injecerat; nunc idem Christi famem proritat, ostendens desertum in quo praeter lapides nihil erat: ut locus ipse inveniendarum escarum desperationem augens, diffidentiae perturbationem injiceret ejus animo, filiique affectum erga parentem Deum adimeret.
6. Sed age, tentatorem consideremus et quos totidem verbis laqueos tendat, inspiciamus. Si Dei Filius es, inquit, dic ut lapides isti panes fiant. Dei [Col. 0207A] Filius, ait ille, nuper appellatus es, cum es baptizatus. Audivi praedicantem vocem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III) ; quam ego compellationem ut adulationis et magnifici joci plenam, atque ut operae pretium honoremque sane leviculum irridebam. Tu interim gaudebas in sinu, tibique jam persuades esse te dilectum illum, ac praefidens exsultas, sic tamquam in coelo ipso sis, ac Deo prae caeteris acceptus et in deliciis. Ecquis autem pater ille censendus est, qui esurientis filii curam nullam gerat? Qualis patronus ille ac tutor, qui clientes non pascat? Tu vero jam dies quadraginta jejunus produxisti, patre de tua fame nihil interim sollicito, et multorum dierum esuriem nullo commiserationis sensu otiose contemplante. Parentem [Col. 0207B] sane filii amantem, qui ne panem quidem esurienti proli largiatur! Egregium filium, quem ne pater quidem alat extrema in fame! Charitatem in te suam ostendat, panemque porrigat, nutriat esurientem natum in deserto. Lapides mutare in panes potest: id modo ab eo pete, jam prope enectus fame. Hoc beneficium ab eo si exoras, nihil recuso quominus Filius Dei sis, eoque nomine merito glorieris; id vero priusquam consequaris, noli tantum tibi nomen arrogare.
7. Nae honorem veri honoris expertem, humanitatemque inhumanissimam! miseretur, ut occidat; curam simulat, et exitium struit, laudumque poculo dulcissimo venenum propinat; Christum ad diffidentiam veterator instigat, provocat ad cibos petendos, [Col. 0207C] non ut esurientem sublevet, sed ut inescatum et ad petendum instigatum, mox tamquam diffidentem, impellat ad peccandum aliquid in Deum; ut qui haec olim falso dixisset: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui.
8. Quid ad haec Christus Dominus? non statim Deum in se latentem prodit, ne praedam absterreat, sed ut aliquis de vulgo hominum, reponit: Scriptum est enim, inquit, non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei. Nihil admodum, inquit, perturbat me ciborum inopia; non mihi mirum aut inexspectatum accidit, quod hic esuriam in deserto; neque ut existant panes e lapidibus, oro. Multae sunt quibus Deus nobis provideat viae; neque unius generis modi, quibus indigentiae nostrae consulat. [Col. 0207D] Cibos ad vescendum dedit hominibus, fercula scilicet carni et corpori congruentia; eumdem vero naturae terminis ac limitibus non circumscribi, sacra me pagina docuit; neque excidit e memoria divina illa vox homines admonens, de fame solliciti ne sint, cum Deus id abunde curet. Quamobrem parce gerere curam esurientis, aut mihi desertum ostendere, ut ad desperationem me adducas; providerit utique Deus, tametsi panes ipsi nulli praesto sint. Enimvero sine cibis vitam ille nostram tueri potest, et absque carnali edulio caro vivet, cum eam Deus vivere jusserit. Sic scriptum est, inquit, sic credo, divinis verbis fretus; neque vitam meam ex unis aptam esse cibis, suspensamque reor.
[Col. 0208A] 9. Ita Christus, ad gratiam Dei nobis conciliandam, iisdem rebus usus est, quibus Adam peccavit in Deum: cum enim hic infidelitate et cibi vetiti esu prolapsus in crimen sit (nam ob incredulitatem et gulam corruit), Christus, qui naturam reparaturus venerat, a fide et temperantia ducit initium. Quare, deposita veluti larva, bellum apertum illi daemon solitis artibus inferre meditatur. Antequam esset hic editus in lucem, inquit secum, insidias partui per suspicionem adulterii molitus sum; ea spe frustratus, eumdem jam natum Herodis opera circumvenire atque opprimere tentavi: hac quoque parte elapsa mihi praeda est: victus sum, quamdiu aliena pugnavi manu, nunc per me ipse bella geram. O caecam pugnandi cupiditatem! A quo vixdum nato [Col. 0208B] victus est, eum nunc virum factum aggreditur. Adesdum, manum cum viro confer, o daemon; experire iterum, et periculum illius virium rursum facito.
10. Jam quidem domitus et fractus fuit in primo congressu, cum ad esurientem accessit (quo pacto victus fuerit audivistis); nunc autem acceptae cladis resarciendae cupidus, vires audaciamque duplicat. Et quia primo artificio inani usus est et irrito, neque famelicum decipere potuit, alteram adhibet machinam. Nihil actum est, inquit, mihi prima illa fraude, quae tamen Adamum profligaverat; hanc deponam, et omittam eum inescare velle cupiditate cibi. Videtur enim voluptatum esse potens, qui proposita delectatione vescendi, ne induci quidem potuerit, ut [Col. 0208C] panem jejunio multorum dierum levando posceret, carneis istis armis vinci nescius. Inveni callidiorem decertandi viam, suppetit mihi hamus dulcior gloria, qua nihil sectari jucundius mortales solent; in qua non tantum inest illecebrarum plurimum ad eos illaqueandos, sed est etiam duplex operae pretium, utpote quae inanitati suae dementiam ac temeritatem adjunctam habet, cum fere qui cupiditate gloriae incenditur, ad fastum sit elationemque praeceps. Est autem unde iste gloriae videatur esse debere avidior: proclive quippe est ut qui jam tot dies jejunus perstat, de se sentiat jactantius aliquid: hominem titillabo; accedam sic tamquam ad virum aliquem justum, et ansam inanis gloriae subministrabo, aliqua psalmorum sententia, quam ejus causa multo ante [Col. 0208D] pronuntiatam esse fingam; sic interrogatione subdola inescabo. Ad interrogationem porro faciendam appositus erit locus aliquis praeceps, arripiam eum et protraham in templi pinnaculum, cumque summo fastigio insederit, tum ego suggeram istud opportune: Si Filius Dei es, mitte te deorsum; scriptum est enim quoniam angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. Omnino alterum continget e duobus, ut aut verbis meis credat, aut ea repudiet: si bonam in partem orationem meam accipiet, ac sibi tamquam justo adulabitur, pronum erit ut, sicuti proposuero, det se praecipitem: ita projiciet corpus e summo apice, et siquidem interierit e lapsu, mortuum deridebo; [Col. 0209A] sin vero etiam postea superstes fuerit, id habebit saltem, ut a me inanis gloriae plagam acceperit, inductus videlicet oratione mea, ut se temere daret praecipitem. Jam si recusantem et abnuentem videbo, vocabo illum in invidiam et odium apud Deum, ut olim Jobum, divinae adoptionis dignitatem et beneficium ab eo violatum obtrectans in hunc modum: Recitavi illi scriptam a te sententiam, dixi ea verba quibus certam illi salutem spondebas, et dubitavit tamen projicere sese in subjectam altitudinem. Apparet eum promissis tuis nequaquam fidere. Quonam ergo pacto eum qui tam parum fidei tuis habet verbis, filium appellasti?
11. Quid strueret adversarius, Christus non nescivit. Permittit illi sese trahendum, et non secus atque [Col. 0209B] homo hominem, sequitur: ubi vero fastigium institit, tum daemon proferre meditata verba: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. Respondeamus dicenti diabolo: Si hoc esse proprium hominis illius credis, qui Deo Patre gaudeat, ut in ipso periculo casuque maneat omnis damni ac periculi expers, habes unde istud pateat quod quaeris: hoc enim ipso apparet eum esse Dei Filium, quod illum qui tibi est ad latus, et sub ictu ac manu, non deturbas tamen agisque praecipitem, jamdudum deturbare gestiens: sed aliud nihil potes scilicet quam hortari et suadere lapsum, impellere non potes. Quid est, inquit, non sponte das te in praeceps? At age, projice te nihil haesitans, mitte te deorsum: scriptum est enim quod angelis suis mandavit de te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. [Col. 0209C] Quae dum hostis diceret, ostendit se nescire illum quem alloquebatur Deum esse; si enim Deum esse nosset, non ad lapsum e summo fastigio incitasset. Norat Deum neque altitudine ulla depressiorem, neque ulla planitie non patentiorem esse; sed eumdem, ut assurgere cum summis quibusque rebus, iisque exaequari, ita cum aequalibus et planis pariter protendi, adeoque omni offendendi periculo vacare; et impingere pedem hominis, non Deum ipsum posse. Argumento sunt igitur haec diaboli verba, non eum egisse cum Christo ut cum Deo.
12. Jam verborum sententiam et mentem audiamus. Dicebas modo, inquit: Scriptum est: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei. Neque non ipse laudavi tuam in Deum [Col. 0209D] fidem; sed, siquidem altera Dei vox ea est quae testatur quod angelis suis mandavit de te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum; ostende te Dei verbo fidem adjungere, teque demitte securus omnis detrimenti ac periculi. En commodum locus praeceps qui te Filium esse Dei asserat; en lapsus qui Dei curam de te comprobet: si enim hinc praecipitans, erigeris deinde salvus et incolumis, vera procul dubio erit illa vox, quae te Filium Dei praedicavit; siquidem Deus hoc tibi antea spopondit, se curam tui demandaturum angelis, ut custodiant te in omnibus viis tuis.
13. Ex olenti vasculo profers unguentum, o diabole, veteremque renovas historiam. Leo quidam a Samsone interfectus, mellis favum gerebat in ore, [Col. 0210A] tametsi mortuus jaceret ac fetidus; tu instar leonis illius mel e Scripturis depromptum stillas ab ore, idemque responso Domini subinde prostratus jaces: Scriptum est enim, inquit: Non tentabis Dominum Deum tuum. Neque renuit Christus projicere se, neque annuit: si enim abnegasset praecipitare se, dedisset ansam diabolo accusandi sui, ut qui Dei verbis diffideret; si vero annuisset, visus esset arrogantior, et ad ostentationem proclivior. Eam ergo responsionem dedit, qua nec assentiri nec recusare videretur: Non tentabis, ait, Dominum Deum tuum. Nequaquam ait, Non tentabis me Dominum tuum: hoc enim si diabolus audivisset, non adortus esset eumdem ut hominem postea hisce promissis: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Quid ergo respondit? [Col. 0210B] Psalmorum, inquit, voces, utpote veras, amplector, prorsusque spem habeo in Deo, qui se auxilio non defuturum spondet. Scio angelis demandatam esse hominum curam; at non ita si homines dent se in caput praecipites, non si sibi manus violentas afferant, non si temere Deum tentent.
14. En igitur victum fusumque secunda vice diabolum: ad tertiam tentationem insurgit. Hujus quoque tertiae tentationis seriem vobis debet explicare sequens oratio, quam si absolvero, debitum omne, quod meo promisso, quasi chirographo, firmavi, repraesentavero. Cujus quidem debiti persolutio, ut mihi vobisque perjucunda, sic uni diabolo acerba est et invisa: quippe cui pretium suae temeritatis sua sit ipsius clade persolutum. Mihi quidem certe video [Col. 0210C] jam esse duas promissae orationis solutiones factas: restat pensitanda tertia, caeteris, opinor, gravior ac difficilior; de tertio scilicet artificio diaboli, quod ordine quidem tertium, astutia et gravitate primum est; ultimum numero, ejusmodi tamen ut inter caetera ob vafritiem primas facile ferat: in superioribus enim tentationibus ferenda erat illius malitia. Non sollicitabat ad manifestam a Deo defectionem; sed divinis tantum abutens monumentis ac Scripturis, et haec verba, Si Filius Dei es, Christo oggerens, ita pugnabat impie contra Deum, ut artem tamen dissimularet per speciem causamque pietatis.
15. In hac tertia tentatione nudam rabiem et malitiam aperit, nullisque integumentis personatam nequitiam prae se fert; adorari se postulat ab eo qui [Col. 0210D] ab omnibus adoratur, et ex iis quae jam audivit a Christo, in eam spem venit, ut adorationem extorquere se ab eodem posse putet. Ubi enim vidit ex oraculis fidei omnia loqui Dominum, et negare Deum esse tentandum, putavit illum pronum esse ad credendum, neque admodum laborare in explorandis anxie probandisque rebus quae sibi proponerentur. Igitur composita rerum specie pulcherrima progreditur, sic tamquam spectaculi novitate animum illius oculosque perstricturus. Assumit illum diabolus, inquit sacra pagina, in montem excelsum valde, et ostendit illi omnia regna mundi et gloriam eorum. Fictitiam adumbrat imaginem, et eas quae fiunt ex aere picturas rerum et formas imitatus, componit [Col. 0211A] mundi molem incompositam, et umbratilis regni decora fabricatur, ratus nimirum hujus imaginis inani splendore Christi ad credendum facilitatem inducendam in errorem. Etsi ne intelligit quidem se contra seipsum pugnare, dum Christum ad hanc adorationem instigat. Pollicere potius illi mundi opes omnes, ne cadens te adoret. Pergit tamen: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Qui Paulo asserenti avarum esse cultorem idolorum non credit, audiat idolorum parentem Pauli verba vera esse contestantem: Qui me adoraverit, inquit, huic aliena dabo. Annon igitur qui aliena possidet, diaboli cliens et assecla est? ipse enim aliena se donaturum pollicetur: ita donans aliis, ut aliis noceat, nec nisi furta sua largiens.
[Col. 0211B] 16. Huc autem spectat illius ista liberalitas in Christum, ut eum ad procidendum coram se, tantorum donorum pollicitatione leniter inducat. Voluptate ciborum iste duci non potest, inquit, vel inanis gloriae titillari suavitate. Duo quae mihi sunt ad pugnandum tela certissima, diffregit; quaerendum aliud mihi telum potentius. Inest omnibus hominibus dominandi libido: quaestum et rem facere, si ferat occasio, recusat nullus; avaritia, omnium animis infixum veluti quoddam vulnus est. Hanc sagittam depromam pharetra. Ubi porro figam hominem? quis adjuvabit consilium locus? Utinam congressus essem cum illo in edito aliquo monte! Dat situs editior facilem prospectum in omnem partem: inde nullo negotio camporum ubertatem subjecissem [Col. 0211C] illius oculis; obtulissem spectandos regum thesauros; vitae pompam omnem et fastum sub uno aspectu posuissem, alia quidem, ut reipsa sunt, ostendens, alia per artem effingens. Cum hominum natura tam facile muneribus et lucro irretiatur, si viderit quae sunt in orbe terrarum splendida et illustria, statim ad ea possidenda exsiliet; ostentatas divitias arripiet avidus, in easque habendas cupiditate feretur incitatissima: umbram accipiet pro veritate, et solus rerum aspectus fidem homini faciet, caeteroqui ad credendum undique versatili. Posce panem, inquiebam; respuit, nihil dubitans quin a Deo etiam sine pane pasceretur. Projice corpus deorsum, urgebam; discussit haec verba, cum Deum esse tentandum negaret. Adibo jam illum cum hac inani specie [Col. 0211D] rerum et pompa: omnino imponam illi, et persuadebo ut procidat mihi ad genua, tamquam si a Deo ipso tentaretur: credet, inquam, homo ad credendum minime malus et morosus. Mox ubi deceptum irrisero, missum illum faciam.
17. Hujusce praeclarae deliberationis conscius Christus pergebat cum eo in montem excelsum. Meditatas fraudes explicare diabolus incipit: variarum rerum fictitiam imaginem oculis objicit. Neque artificiosam calliditatem Christus redarguit aut refutat, sed veluti fraudis nescius contemplatur. Ille vicisse dolo et spectaculi fallacia ratus, adversariumque oblata specie captum suspicans, ac veluti certam de reliqua victoria conjecturam faciens, exaggeratis, [Col. 0212A] et quae moderatorem orbis ac arbitrum decerent, verbis, mendacia magnifica blaterat. Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Non intueris, inquit, o homo, amplitudinem orbis? non cernis quot et quantae possessiones istae sint? non fremis ad aspectum infinitorum prope regnorum? horum ego dominus sum: haec palatia pro arbitrio meo inter homines a me dividuntur, et habitanda conceduntur; caeteris ego te facile antepono, dignumque judico qui orbe solus toto regnes: a me accipe potestatem et robur, quo mundo regendo par sis: hoc unum tu vicissim pro tantis donis repende mihi, adora me. Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me.
18. Ex parte prophetas, invitus licet, o diabole: reddes tu quidem mundum, quem indigna servitute [Col. 0212B] oppressisti; at non item auferes adorationis cultum, sed flagellorum poenam. Noli enim putare tibi esse cum Adamo colloquium; Adamum quippe illexit spe divinitatis, et male persuasum pessumdedit: nunc pariter omnium rerum imperium ac principatum Christo defert, quem amplitudine promissionis persuadendum ac prolapsurum itidem sperat. Responsum quod merebatur abstulit: Vade post me, Satana: scriptum est enim, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Recede, Satana. Recte hic omnino Satanam illum nominatim vocat, ut herus quispiam, qui servum se occultantem de nomine vocans, hoc ipso indicat eum non esse clam. Apage! mitis haec et mansueta vox est, et comminantis tamen, ut videre est, et velut indignantis Domini, perinde ac si [Col. 0212C] diceret: Frustra laborasti in tegenda fraude tua, detracta est tua tibi larva, desperasti victoriam; nunc demulcere me vis et eblandiri donis, jam meam venditionem agitas, jam proditoris usurpas voces. Intempestivum emendi mei consilium iniisti, exspecta consortem tuum, et pactionis administrum Judam; recede modo, dum crucem, quae me manet, subeam; recede, inquam, me quippe modo non emes. Apage! serva dona tua proditori; hoc unum a me nunc habebis: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Ne hominum obsequia partiri cum Deo, et vindicare tibi velis; illi soli debitores sunt.
19. Tunc, inquit, recessit ab eo diabolus. Magna sane Christi fuit hac in extrema lucta et insignis [Col. 0212D] victoria. Ut enim generosus ac fortis pugil sublimem adversarium attollit, moxque ex alto praecipitat ac elidit; ita Christus Dominus diabolum deductum in montem, et spe inani sublatum, ab eadem excelsa spe deturbatum ac dejectum perfregit.
20. Hujus admiratio victoriae stupentes angelos excivit, et ad stipandum coelesti satellitio victorem congregavit. Ecce enim, inquit, angeli accesserunt, et ministrabant ei. Nos angelos imitati, parem cum illis Christo cultum ac obsequium exhibeamus, studia nostra coelo probemus, beatarumque ministeria mentium in terris obeamus; animam nostram deponamus in iis manibus quae vinci nesciunt; naturae lapsae restauratorem diligamus; amplectamur eum qui [Col. 0213A] communis inimici vires ac nervos incidit, et jugi memoria victoriam gloriae nostrae vindicem prosequamur; prostrato diabolo insultemus, et impudens caput convellentes, uno ore, omnibusque praecordiis [Col. 0214A] exclamemus: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Ipsi gloria et potestas in saecula saeculorum.
Symbolum
[Col. 0213C] Multa docet hoc in prooemio Mercator, sed tria praesertim in hunc usque diem vel dubia, vel ignota: primum, symbolum quod interpretatur vere esse Theodori, quod negavit Facundus Hermianensis, minoris hac in parte quam Marius fidei; alterum, Julianum cum suis sociis ad Theodorum Mopsuestenum perrexisse, ut ab eo sic tamquam a magistro, aut potius parente dogmatis Coelestiani, erudiretur adversus Augustinum catholicae fidei acerrimum defensorem, priusquam secundum Opus elaboraret; postremum, habitam in secunda Cilicia synodum, in qua mox ab excessu ex provincia Julianus damnatus sit ab ipsomet Theodoro. MARIUS MERCATOR Christi servus LECTORI conservo suo salutem.
1. [Col. 0213C] Haec praefatio videri poterat non disjungenda a suo sermone, et proinde conferenda in secundam partem Operum Marii Mercatoris, ad quam pertinet symbolum Theodori Mopsuesteni, tamquam Nestorianae impietatis fons: debuit tamen, meo judicio, in primam quoque partem referri, quandoquidem [Col. 0213D] complectitur non pauca ad Julianum historiamque Pelagianam spectantia, immo longe plura quam quae sint Nestoriani negotii. Ne vero sua deesset singulis partibus materies propria, nihil nunc observandum in notis putavi, nisi quod ad rem Pelagianam pertineret. Habet vero praefatio partes omnino quatuor: in prima suum Mercator in interpretando Theodori sermone Graeco consilium aperit. Enarrat in secunda peregrinationem Juliani in Ciliciam, et qua de causa Theodorum convenerit. Facit in tertia mentionem damnati ejusdem Juliani in synodo provinciae Ciliciae secundae. Quarta locum tenet epilogi. De tempore, quo vel epistola prooemialis scripta est, vel editum Latine Symbolum Theodori, dicetur in secunda parte Operum Marii Mercatoris.
2. Simul admonere volens, [Col. 0214B] De Juliano dictum in notis ad praecedentia opuscula. De sede, quandoquidem res in quaestionem vocatur, nonnihil notandum. Tributum Prospero Chronicum, ubi loquitur de Juliano, alias habere in aliis codicibus lectiones erudite monet Pontacus in notis: unde factum ut de episcopatu Juliani non una fuerit [Col. 0214C] eruditorum opinio, variam variis lectionem sequentibus. Nos aliquo modo omnes reduximus in concordiam, saltem veteres, duce Mercatore ( Dissert. 2 de auctoribus et defensoribus haeresis Pelag. ). Dixi veteres; neque enim conciliari potuerunt qui e recentioribus, vel cum doctissimo Chifletio (Paulini illustrati part. II, cap. 29) , Julianum faciunt Atellanensem episcopum; vel cum erudito Vignerio ( In praefat. ad II partem supplementi operum S. Augustini ), Caelianensem, utique contra fidem meliorum codicum et apertum Mercatoris, omnium auctorum hac in causa fide dignissimi, testimonium. Utrique adversus Eclanensem episcopatum, quem in dissertatione secunda demonstramus, adhibent argumentum, ut mihi videtur, non validissimum: illi, quod Julianus a Gennadio, Prospero et Beda Campanus dicatur; isti, quod idem ab Augustino in Apulia natus scribatur; neque tamen Eclanum in Apulia sit, neque in Campania, sed apud Hirpinos. Sit vero vel Atella in Campania, vel in Apulis Peucentinis [Col. 0214D] Caelia. Verum leve est argumentum quod a patria Juliani petitur; quotusquisque enim episcopus apud suos factus est? Non erat certe natus Hippone Augustinus; non Aurelius Carthagine; non Romae Innocentius atque Zosimus; non Paulinus Nolae; non alii tunc temporis illustres episcopi in urbibus quarum Ecclesiam rexerunt. Non plus momenti habet quod sumitur a verbis, vel Gennadii (Lib. de Script. Eccl. cap. 45) : Julianus episcopus Campanus, vir acer ingenio, etc.; vel Prosperi ( Epigram. in obtrect. S. Aug. ):
Nam primo, vulgati codices Gennadii hanc vocem non habent, Campanus; sed istam Capuanus; neutram, [Col. 0215A] ipso teste Chifletio, Corbeiensis et Jurensis: immo in Corbeiensi legitur: Julianus vir acer ingenio, [Col. 0215B] etc.; in Jurensi: Julianus episcopus vir acer ingenio.
Deinde, unde constat, Prosperum, si tamen Prosper est, in versibus allatis de Juliano loqui, et non potius de Coelestio, qui forte Campanus exstitit? Feruntur enim duo epigrammata, in Cassianum, velut in obtrectatorem sancti Augustini, scripta, quibus Cassiano societas alicujus creditur objici. Atqui verus Prosper Cassiano nihil admodum exprobrat societatis cum Juliano, multum cum Pelagio et Coelestio. Quid quod poeta, quisquis ille est, obtrectatorem accusat superbiae, in oppugnando viro totius orbis nobilissimo. Scitum est vero Ciceronis de Campana superbia effatum; non igitur de Juliano Apulo, sed de Coelestio Campano sermo est.
Denique Beda dicere maluit Julianum episcopum Eclanensem de Campania, quam de Hirpinis; partim quia conterminae sunt provinciae, Campania et Hirpini, vixque non est in ipsis utriusque confiniis [Col. 0215C] positum Eclanum; partim, quia longe notior erat Hirpinis Campania, immo Campaniae nomine, cum latiore significatione sumitur, ipsi quoque Hirpini censentur.
Julianum, ex episcopo [Col. 0215A] oppidi Eclanensis haereticum Pelagianum, seu Coelestianum, hunc secutum esse Theodorum, [Col. 0215C] De tempore profectionis Juliani in Ciliciam agitur abunde in dissertatione mox citata, ubi ostenditur incidisse in ann. Christi 423. De consilio quo suscepta est, Marius Mercator, cum in hac praefatione, tum in libro Subnotationum (Cap. 9, num. 3) , aperte satis loquitur; sed in posteriore loco addit insuper Opus postremum a Juliano adversus Augustinum elaboratum fuisse in Cilicia, et inde in Italiam relatum ac editum: quae tria primum ex Mercatore discimus. ad quem peragratis terris, et exarato mari, atque Oriente lustrato, cum sociis et participibus, et συνταλαιπώροις suis, magno nisu, tamquam ad christianorum dogmatum praedicatum magistrum, tetendit; ut de haeresi Pelagiana, seu Coelestiana, quam [Col. 0215C]Julianus apertam haeresis Coelestianae defensionem professus est primum in libello suae Fidei (Dissert. 6 cap. 6) . Susceptae postea causas aperuit duobus praesertim locis, et primo quidem (Lib. II Op. Imperf. cap. 11) : Nunc postquam, inquit, pro medicamine [Col. 0215D] coepit offerri, et delectationi accessit auctoritas, ut concessu pene mundi membripotens regina mentium, expugnatrix honestatis, et invicta animorum omnium captivatrix turpitudo baccharetur, nobis quanto honestior, tanto durior, tuendae veritatis causa facta est: quia contra praecipites populos, et suis remediis infensos, non multum valet raritas ratione medicantium. Quid igitur? Horumne intuitu receptui canere debebimus, et contumelias nostras ulcisci silentio, ac de conscientiae portu aliorum ridere naufragia? Verum contradicit huic odio primum benignitas quam generi debemus humano; deinceps et fides quam habemus in Deum quid extra id, quod frequenter desperantes temporum levavit ruinas [Fort., etiamsi frequenter desperatas temporum levavit ruinas], constantiam tamen (quam usque ad mortis horam exerceri voluit), sin nullum impraesentiarum sequeretur effectum, aeterna remuneratione donavit. Hac igitur fidei consolatione gaudentes, immineamus coepto operi, etc.
In posteriore vero (Lib. III ejusd. Oper. cap. 10) : [Col. 0216A] Quaeritur a nobis cur non assentiamur naturale esse peccatum. Respondemus, quia nullum habet verisimilitudinis, [Col. 0216B] nedum veritatis; nullum justitiae, nullum pietatis colorem; quia diabolum conditorem hominum facit videri, etc.
defendendam et sequendam suscepit, ab ipso confirmaretur; atque inde, velut instructior, octo contra fidem catholicam potius quam contra sanctae memoriae Augustinum volumina illa, ut putat, prudentissima conderet.
[Col. 0216A] 3. Agnoscat igitur supradictus Julianus ex hac translatione, si legere non fastidierit, manente apud memoratum Theodorum illa qua eum diximus mala fide secum Nestorium decepisse, etiam sibi magis suoque dogmati, de quo male turgidus et malesanus libros confecit, esse contrarium; seque etiam, post de Cilicia abscessum, ab eo, [Col. 0216B] De conventu episcoporum secundae Ciliciae mirum silentium in hunc usque diem; quia nec ulla mentio est apud alium quemvis scriptorem, nec admodum prolixa apud Mercatorem. His enim pauculis verbis attingitur, Seque etiam, post de Cilicia abscessum, ab eo in episcoporum suae provinciae conventu anathemate esse damnatum. Utendum ergo conjecturis ad investigandum tempus, causam, locum et Patrum nomen, quod suo loco non improbabiliter praestitum est (Dissert. 3 de synodis in causa Pelag.) . in episcoporum provinciae suae conventu, anathemate esse damnatum.
4. Non itaque irascatur vel succenseat nobis, si eum cum Theodoro, [Col. 0216B] Julianus in Opere postremo laudat quidem Theodorum, sed breviter, eumque SS. Joanni Chrysostomo et Basilio Magno accenset his verbis (Lib. III Op. Imperf. cap. 113) : Omitto ea quae tam Scripturae sanctae quas prophetae, quas evangelistae, quas apostoli protulerunt, quam disputatores catholica sanitate fulgentes, [Col. 0216C] Joannes, Basilius, Theodorus, et horum similes commendaverunt: multo esse majorem laborem committere crimina quam cavere. Quibus Augustinus ita respondet: Utinam horum fidem teneres, peccatum in parvulis non negares. Quibus verbis sanctus doctor videri potest Theodorum ponere inter defensores peccati originalis, nec adhuc scivisse quid scripsisset super ea re adversus fidem catholicam. Quamquam totus hic locus laborat apud me non levi suspicione, partim quia Theodorum adhuc viventem adjungit duobus aliis Patribus, jampridem vita functis, quod vix contingit; partim quia non erat Theodorus his etiam temporibus tam integer famae in aliis fidei partibus, ut sine aliqua cautione debuerit ab Augustino commendari. Monuit eruditus Vignerius legendum forte pro Theodoro Theodoretum; verum etsi Theodoretus sanam fidem de peccato originali teneret, quod in quaestionem nunc non voco, satis tamen videre non possum quomodo episcopus recens creatus, nec admodum [Col. 0216D] aetate provectus, certe adhuc inter mortales, tantis viris tamque sanctis doctoribus jampridem vita functis, jure annumeretur. Quid si Diodorus pro Theodoro legeretur? siquidem ille et olim obiisset, et magna doctrinae fama adhuc floreret, et de ipsius scriptis nondum esset mota quaestio, et ad Augustinum nihildum praeter nominis celebritatem pervenisset, scriptis nondum Latinitate donatis. Quod si cui placeat conjectura ista de nomine, pergat ille conjicere ipsum quoque Theodorum a Diodoro magistro accepisse haeresim, quam Juliano, per alios primum, postea per seipsum tradiderit. Verum de hac re viderimus paulo diligentius in secunda parte Operum Mercatoris. In tanta rei ambiguitate, donec affulgeat nova lux, retinenda est vetus lectio, saltem propter auctoritatem Mercatoris Theodorum a Juliano infinitis laudibus affectum testantis: praesertim cum Mercatoris [Col. 0217A] consentiat textus Juliani ab Augustino relatus, si accipitur prout est in libris impressis. Ostendit enim quomodo et Julianus Theodori sententiae niti se auctoritate in suo errore gloriatur; et infinita est laus viri connumerari Chrysostomo et Basilio. Interim corrigendus [Col. 0217B] Vignerii textus, et pro verbo pertulerunt, reponendum protulerunt.
Qui aut nunc primum in ecclesiasticis erudiuntur dogmatibus liquido cognoscendis, aut ab haeretico errore converti decreverint ad veritatem, doceri eos oportet quoniam credimus. ( Et caetera quae parte posteriore referuntur. Symboli haec postrema verba: ) [Col. 0218A] Omnis qui contra haec sentit, anathema sit. ( Excipit refutatio Mercatoris: ) Immo nos tibi catholici dicimus, qui talia ore impurissimo et lingua scelestissima protulisti, incessabiliter anathema, et omnibus consentaneis suis, etc. ( Tum pergit Mercator: ) Cujus autem perfidiae sit etiam praefatus Theodorus, ex scriptis ejus, quae de Graecis transtulimus, approbemus.
[Col. 0217B] Theodori Mopsuesteni . . . . . libro quarto . . . . . contra Augustinum . . . . . et Adam per transgressionem. —1. Theodori Mopsuesteni. Infinita prope scripsit, sed duo praesertim plena errorum; alterum de Incarnatione Verbi quam revera sustulit; alterum adversus S. Augustinum defensorem catholicae fidei, qua creditur peccatum originale. Ex secundo Marius excerpsit quae nunc eduntur. Cum vero meditatius inspicerem totum hoc opusculum, intellexi me versari in argumento valde obscuro, quod neque communiter notum sit, neque vel auditum ipsis etiam historiae Pelagianae scriptoribus; quamobrem exquirenda putavi, etsi laboriosius, omnia apud probatos auctores, quae lucem huc afferre possint. Neque vero spem labor frustratus est, sed diligentiam incredibiliter vicit. Collegi non pauca, quae licet nimia forte videantur, pro re et loco; censui [Col. 0217C] tamen proponenda, et quidem non dissertationis modo, quod nonnemo suasisset, sed adhibitis ad singulas tituli voces observationibus, quo simul et brevitati consuleretur, quantum fas esset, et nihil praetermitteretur quod notatu dignum foret. Boni ergo consulat lector, non parvas ad parvum titulum notas, legendi fastidium proculdubio rei novitas detrahet. 2. Libro quarto. Hoc Opus quinque omnino libris continebatur, quorum tamen tertium et quartum Mercator memorat; neque enim censeo diversum a quinque libris, quos a se lectos scripsit Photius, hoc titulo: Theodori Antiocheni adversus asserentes hominem peccare natura, non voluntate, libri quinque (Cod. 177) . Neque etiam dubito quin ad libros quinque a Photio lectos pertineant excerpta quae reperiuntur, tum in Constituto Vigilii, sine appellatione librorum; tum in quinta synodo collatione quarta, hoc titulo (Tom. I Conc. Gen. edit. Labb.) : Ex Theodori Mopsuesteni libro, quod Deus mortem introduxerit, et ex [Col. 0217D] libro quinto de creatura, seu quod Deus bona et mala fecerit, etc.; tum denique apud Leontium Scholasticum (Lib. III adversus Nestorian. et Eutychianos num. 28) .
Lectum est opus Theodori Antiocheni, qui Mopsuestenus episcopus est, ut ex ejus quibusdam epistolis colligimus, hoc titulo: Contra asserentes homines peccare natura, non voluntate. [Col. 0218A] Ea disputatio quinque libris absolvitur, quos adversus Occidentales hac labe infectos scripsit. Inde enim oriundum haeresis hujus auctorem, in Orientis modo regionibus versari, librosque de recens ab se excogitata haeresi compositos ad populares suos in [Col. 0218B] patriam transmittere, narrat; ut jam ibi multos per hanc artem in suam pertraxerit sententiam, integrasque adeo Ecclesias absurdis illis imbuerit opinionibus.
Aram vero illorum librorum auctorem (sive nomine, sive cognomine incertum) appellat. Hunc etiam quintum Evangelium fictitium adjecisse, cum fingeret, se illud in Eusebii Palaestini bibliothecis reperisse. Rejecta praeterea divini ac veteris Testamenti versione, quam septuaginta interpretes simul convenientes ediderunt, ut et Symmachi, et Aquilae, aliorumque interpretatione, propriam quamdam suam novamque conficere ausum: cum neque Hebraicae linguae, ut illi, a puero assuevisset, neque mentem sacrae Scripturae didicisset; Hebraeis tantummodo quibusdam abjectae sortis in disciplinam se tradidisse, atque hinc propriam sibi editionem conscribere aggressum.
Sectae vero illius summa capita haec fere sunt: [Col. 0218C] Homines natura, non voluntate peccare. Natura, inquam, non ea, qua praeditus ab initio conditusque est Adam (illam enim bonam, et bonum Dei opus esse asserunt), sed ea quam post peccatum adeptus sit, quando per praevaricationem atque peccatum, malam pro bona, mortalemque pro immortali commutavit. Hac quippe ratione natura quoque improbos effectos, qui antea natura boni fuissent, in natura jam, et non in voluntate peccatum sibi acquisivisse.
Alterum deinde caput ex illo deductum: Infantes, tametsi recens natos, peccati immunes non esse, cum ob Adae praevaricationem, natura in peccatis constituta, ad omnes ejus posteros peccatrix (ut ipsi loquuntur) natura propagetur. Afferre autem ipsos et illud ait: Ecce in iniquitatibus conceptus sum (Psal. L, 7) , et si quae sunt generis ejusdem; sanctum ad haec baptisma, sacrique corporis communionem in peccatorum remissionem, etiam ipsis infantibus, collata, haec praetendere ad propriae opinionis confirmationem.
[Col. 0218D] Neminem praeterea mortalium esse justum. Quod ipsum item ex eo, quod initio posuerunt, consequitur: Non enim justificabitur, inquit Propheta, in conspectu tuo omnis caro (Psal. CXLII, 2) , et his similia.
Quartum: (o blasphemas voces et impias!) Ne Christum quidem Deum (assumpta nimirum peccatis infecta natura) sceleris purum esse. Quamquam et in aliis ipsorum blasphemiis observare licet, inquit ille, non vere hos et natura, sed figura dumtaxat humanam ipsi naturam attribuere.
Quintum: Matrimonium, vel certe congrediendi cupiditatem, et seminis missionem, omniaque similia, quibus successione genus humanum propagatur, asserunt esse opera perversae naturae, in quam per peccatum lapsus Adam, naturae mox vitio malorum omnium [Col. 0219A] examen in se susceperit. Haec sectariorum dogmata sunt.
Porro Theodorus hic recte quidem facit, quod haec ipsa detestetur ac rejiciat, interdumque optime ac valide ipsorum absurdas et blasphemas opiniones refellat nec non sacrae Scripturae locis, quibus illi abusi sunt, proprios sensus adaptando, ut omnino imperitos redarguat. Verum hoc ei perpetuum non est: nam et Nestorii sectam in multis parturire nobis visus est, et Origenis, saltem de fine suppliciorum, mussitare sententiam.
Quod autem asserit praeterea, Adam jam inde quidem ab initio formatum esse mortalem, sed Deum, [Col. 0219B] ut peccatum odissemus, ita simulasse, quasi pro peccato poenae loco mors imposita fuerit, mihi sane rectam sententiam nullam afferre videtur, sed multis potius objectum esse criminationibus, si quis rationes exigere velit, videtur: quamtumvis, ut ipse quidem forte dixerit, satis acriter hujusmodi opinio adversus haereticos pugnet. Non enim si quid cum deteriori pugnet, continuo bonum est: etenim malum quoque secum ipsum pugnat; sed si quid rectae rationi consentaneum manifestumque sit sacris litteris, illud demum recipiendum, tametsi nulla haeresis ei sententiae resistere audeat.
Nec illud item ego curiose dictum, et Ecclesiae Dei inauditum, in veritatis dogmatibus numeraverim, cum duas esse peccatorum remissiones asserit; alteram quidem de commissis; alteram vero (quam nescio qui remissionem quispiam, ut ille tamen loquitur, appellare possit) impeccantiam ipsam, sive non amplius peccare. Oportet enim nos, ut apparet, pluribus [Col. 0219C] explanantibus vocabulis uti, ut novam illam peccatorum remissionem declaremus. Quod enim recta loquendi ratio impeccantiam nominat, ille peccatorum veniam perfectam, et maxime ratam, integrumque appellat peccati interitum.
Ecquaenam igitur haec peccatorum remissio, et ubi facta, undeque originem duxit? Coepit quidem illa manifestare se, ait, ex quo Christus Dominus carnem induit, et arrhabonis loco se nobis tradidit. Perfecte vero datur, cum pro bonis operibus, tum in illa instauratione, quae post carnis resurrectionem futura est, qua ut potiamur, tam nos quam recens nati infantes baptizamur. Satis quidem illa, quae dicta sunt hactenus, praeclara, et quae tantum non inhiare fini omnes jubeant. Dic ergo deinceps, et quid hoc rei? aures enim tibi arrectas praebemus: quaenam, inquam, haec est peccatorum perfecta remissio? non amplius, inquis, post resurrectionem peccabimus. Quam sane ab ingenti spe nos deturbasti! ut enim nunc quaerere [Col. 0219D] omittam, quonam id modo dicere liceat peccatorum remissionem, illud tantum breviter rogabo. Vide quid dicas. Proptereane Christus tibi videtur homo factus, et cruci affixus, ne tu ibi post resurrectionem pecces? Peccabantne igitur illic, qui vita prius abierunt, quam in mundum Christus veniret? et si forte on baptizemur, videmur tibi peccaturi ibi adhuc, et nos et infantes, quid? infideles omnes rursumne futuro saeculo et furabuntur, et fornicabuntur, impieque agent, ac latrocinabuntur, omnemque adeo sui desiderii nequitiam adimplebunt? Non enim justas satis, vel eorum quae hic commiserunt, quamtumvis gravissimas poenas reperias: sed jam ostendi satis, cur istam ipsius peccatorum remissionem probare non possint.
Sed fortasse, ne ipse quidem volens, huc deductus est, tantum ut dissolvat dubios ita quaerentium nodos: Quare pueri sanctissimis mysteriis communicant? cur baptismate digni judicantur, nisi quia et ipsi peccatis abundant, insito jam in naturam ipsam peccato? [Col. 0220A] in peccatorum enim haec remissionem conferuntur. Verum oportebat, et illam dubitationem, multas alioqui habentem dissolvendi vias, alio modo dissolvere, absurdisque illis, quae ad ipsius peccatorum remissionem consequuntur, consideratis, nihil ejusmodi prodigiose confingere.
Hactenus Photius. Quae sequuntur fragmenta sex desumpta sunt ex collatione quarta synodi quintae, in qua praeter impium Theodori symbolum, et excerpta de Libris S. Cyrilli adversus eumdem, capita septuaginta et unum ex variis ipsius operibus collecta, blasphemiaeque plena numerantur.
Theodori ex libro tertio commenti de creatura, quod Deus peccatum docuit, et mortem introduxit (Num. 56) .«Quoniam autem non obaudiit Adam, deinde subditus est morti; et factum est hoc propter inobedientiam, quod et citra inobedientiam propter utilitatem nostram a Creatore factum est, edocti sumus omnes peccatum.»
Ejusdem Theodori ex libro quarto et quinto commenti de creatura, in quibus et bona et mala a Deo facta esse dicit (Num. 57) .«Nec igitur mortem non sponte, et praeter judicium suum, intulit hominibus; neque peccato aditum ad nullam utilitatem dedit. Nec enim hoc fieri nolens non poterat; sed quoniam sciebat utile esse nobis, magis autem omnibus rationalibus, prius quidem malorum et deteriorum fieri aditum, postea autem deleri quidem haec, introduci autem meliora. [Col. 0220C] Ideo in duos status divisit Deus creaturam, praesentem et futurum: in illo quidem ad immortalitatem et immutabilitatem omnia ducturus; in praesenti vero in mortem et mutabilitatem interim nos dimittens. Nam siquidem ab initio immortales nos fecisset et immutabiles, nullam differentiam ad irrationabilia haberemus, proprium nescientes bonum; ignorantes autem mutabilitatem, immutabilitatis ignorabamus bonum: nescientes mortem, immortalitatis lucrum nesciebamus; ignorantes corruptionem, non laudabamus incorruptionem: nescientes passionum gravamen, impassibilitatem non mirabamur. Compendiose dicam, nec longum sermonem faciam, nescientes malorum experimentum, bonorum illorum nec poteramus scientiam mereri.»
Ejusdem in eisdem, et angelos, et homines, et daemones similiter malos esse dicentis (Num. 58) .«Necesse autem est, omnia simul rationabilia, invisibilia [Col. 0220D] dico et nos ipsos, quibus mortale quidem est corpus, anima autem per omnia similis eisdem invisibilibus et rationalibus substantiis, hic quidem praesentem mutabilitatem pati, ut optima erudiamur [Col. 0221A] doctrina religiositatis, et ad benevolentiam instituamur.»
Ejusdem interimentis judicium, et dicentis quod mutabilia et mortalia omnia facta sunt; et iterum omnia immutabilia et immortalia statim post resurrectionem erunt, secundum similitudinem Christi (Num. 59) .«Quod quidem placuit Deo, hoc erat in duos status dividere creaturam: unum quidem, qui praesens est, in quo mutabilia omnia fecit; alterum autem, qui futurus est, cum renovans omnia ad immutabilitatem transferet: quorum principium nobis ostendit in dispensatione Domini Jesu Christi, quem ex nobis existentem resuscitavit ex mortuis, et immortalem corpore, et immutabilem fecit anima; per quod demonstravit quia circa universam creaturam hoc futurum est.»
Ejusdem ex quarto libro commenti de creatura (Num. 60) .[Col. 0221B] «Illo certo constituto, quod quemadmodum nobis per resurrectionem, et corpus incorruptum, et immutabilis anima erit, eodem modo et invisibilibus et rationalibus naturis immutabilitatem mereri continget; nunc quidem accipientibus conversionem, sicut versa multoties decem millia daemonum ostendunt; tunc autem in immutabilitatem nobiscum futuris.»
Ejusdem ex quinto libro commenti de creatura, quod sciens Deus expedire hominibus peccatum, hoc fieri disposuit (Num. 61) .«Nam sciebat quidem quod peccabunt omni modo; concedebat vero hoc fieri, expedire eis cognoscens: quoniam nec erat possibile eum, qui cum fecerit non exstantes, et tantorum quidem demonstraverit dominos, tanta vero bona proposuerit, ut eis fruantur, non prohibere peccati aditum, si expedire eis hoc cognosceret: sed enim non erat possibile nos aliter discere peccatum, et passionum molestiam, et deteriora, [Col. 0221C] et nostram infirmitatem in his demonstrandam, ad ostendendam magnitudinem immutabilitatis quam postea nobis esset donaturus, nisi sic ab initio haec fuissent a Deo dispensata, ut collatione et experimento, infinitorum illorum bonorum possemus scire magnitudinem; et hujus gratia, utpote profuturum nobis peccatum intrare dimittens, magnum in ejus bello auxilium invenit.»
Leontius, postquam multa objecit Theodoro: Parva haec, inquit (Lib. III contra Eutychianos et Nestorianos, tom. IV Antiq. Lect. Canisii pag. 75) : tu vero adde mihi, fictum esse peccatum Adae, idque Deo auctore, ut judicium iniquissimum in Adam qui non peccasset, sed per calumniam damnatus fuisset, et exilium ei decretum, justa et probabilis causa redimendi mundam fieret. An non propter hanc radicem malorum, et reliquae deinceps impietatis hominum Christus venit, ut Adam ovem a compascuo centum abductam et aberrantem, tamquam bonus Pastor salvaret?
Circa ea quae ex Photio, Leontio et quinta synodo [Col. 0221D] relata sunt, quae attentius singula perpendens, vel conjecerim, vel ratione confecerim, paucis perstringam. Sunt autem illa mihi partim certa, partim dubia.
Certum est, etsi contra multi sentiunt, Theodorum non seripsisse Opus quo de agitur adversus Manichaeos, qui malam dicunt hominum esse naturam. Scripsit enim adversus Occidentales infectos ea labe quam impugnat, cujus auctor in Occidente patriam haberet, in Orientis regionibus etiam tunc versaretur, integras in suam sententiam Ecclesias pertraxisset. Haec et alia plura consequentia Manichaeo non conveniunt, ut qui in Oriente natus jamdudum periisset, nullis in Ecclesiis integris probaretur, etc.
Certum quoque falli eos quibus visum est Opus [Col. 0222A] illud Theodori Origenistas impugnare; nam eaedem adversus ipsos rationes valent, et Origeni numquam objectum est, immo nec objici potuit, vel ab invidiosis, ullum de quinque dogmatibus a Mopsuesteno reprehensis, nisi forsitan secundum quod cum catholicis defendebat, sed non catholice, propter praejudicatam suam de praecipitatione animorum in ergastula corporum, ad luendas antecedentium peccatorum poenas, opinionem.
Certum pariter cum adversarius Mopsuesteni describitur, Hieronymum octo apertissimis notis indicari. Dicitur enim in Occidente natus, positus in Oriente, inde libros mittere ad populares, quintum Evangelium confinxisse (quod nempe secundum Nazaraeos), illud in Eusebii bibliotheca invenisse, novam veteris Testamenti interpretationem tentasse, Hebraeae linguae a prima aetate non fuisse imbutus scientia, hanc didicisse ab Hebraeo infimae sortis, Barchaba scilicet.
Certum denique, dogmata quinque quae Theodorus [Col. 0222B] adversario suo objicit, illa ipsa esse quae catholicis peccati originalis defensoribus sanctoque in primis Augustino, partim vere, partim per calumniam Coelestiani tribuebant, Homines peccatum habere a natura, non ea quae a Deo condita est, sed quae a primo parente vitiata; infantes in remissionem peccatorum baptizari; neminem mortalium esse justum, id est, sine peccato; Christum ipsum peccati non fuisse expertem; matrimonium ejusque usum perversae naturae esse opus.
Minus certa sunt quae sequuntur. Opinor enim, primum, Opus Theodori tunc confectum fuisse, cum Julianus in Cilicia moraretur; mentitum vero Theodorum, et de tempore, quasi scriberet vivente Hieronymo, et de adversario quem tribus de causis alium ab Augustino finxit, nempe ut Juliano faveret, praejudicium Theodori apud suos adhibenti; et ne sibi conciliaret odium totius Ecclesiae, a qua sciebat Augustinum magni fieri; et non irritaret utriusque imperii aulam, apud quam Augustinum valere plurimum [Col. 0222C] gratia intellexerat, vel ex ipso Juliano.
Opinor deinde, hocce Opus inscriptum fuisse, Commentum de creatura, contra asserentes peccare homines natura, non voluntate; alteramque inscriptionis partem ex quinta synodo, alteram ex Photio desumendam.
Opinor etiam, ex quinque libris, quibus constabat Opus integrum, positum fuisse, primum in exponendis dogmatibus quae Theodorus oppugnanda susceperat, eorumque auctore per calumniam traducendo; secundum in laudibus tum creatoris Dei, tum creaturae rationalis; tertium in congerendis argumentis adversus mortalitatem hominum peccato primi parentis contractam; quartum in oppugnanda fide catholica de peccato originis, et causa cur parvuli baptizentur; quintum in solvendis catholicorum rationibus, praesertim pro peccato originali. In eam opinionem adducor, partim quod illa methodus per se apta videatur, et possit ex iis quae habentur non obscure colligi; partim etiam quod Coelestiani disputationem [Col. 0222D] soliti essent a laudibus Creatoris creaturaeque inchoare; partim quia ex libro tertio Mercator quae ad mortalitatem hominum spectant, ex quarto quae ad peccatum originale, excerpsit; partim denique, quia quae in quinta synodo referuntur ex libro quinto, quaeque Photius ex fine libri, pertinent manifeste ad dissolvendos quaerentium nodos, ut loquitur Photius.
3. Contra S. Augustinum, etc. Reclamat in speciem Photius, ut modo dictum est, videturque tradere a Theodoro potius Hieronymum quam Augustinum Aram dictum, id est, maledictum, vel maledictorem; sed videtur tantum. Nec enim ipsius verba praescribunt adversus opinionem Mercatoris. Quidni enim et Theodorus mentitus sit, quod jam dixi? Quidni ut mentitus non sit, eosdem libros primum scripseri [Col. 0223A] adversus Hieronymum, dum adhuc viveret, et quidem statim publicatis dialogis tribus, deinde parumper immutatos ediderit contra Augustinum, postquam a Juliano conventus est? Quidni denique duas uni Operi, aut formas indiderit, aut inscriptiones, sub quarum una Mercatori visum sit, sub altera Photio?
Et vero cum uterque sanctus, Hieronymum dico et Augustinum, catholicam fidem non solum uno spiritu, sed iisdem quoque sive testimoniis Scripturae, sive argumentis defenderit, quisquis fidem oppugnaverit, non immerito dici potest in utrumque disputasse.
Certe Hieronymus, cum aliquando gratulatus esset Augustino odium a Pelagianis, ejusdem se participem [Col. 0223B] gloriabatur, tanta erat doctorum Ecclesiae societas, tanta bonorum vere evangelicorum communio: Macte, inquit (Epist 195, apud August.) , virtute, celebraris in orbe: catholici te conditorem antiquae rursum fidei venerantur atque suspiciunt; et, quod signum majoris gloriae est, omnes haeretici detestantur, et me pari persequuntur odio; ut quos gladiis nequeunt, voto interficiant.
Posset afferri alia etiam conjectura, quae et per se sit probabilis, et alteram juvet: scriptos scilicet revera hos libros adversus Augustinum post elucubratos libros de peccatorum Meritis, et Remissione, quod recte intellexisset Mercator; editos tamen, saltem in Oriente, postea, mentita specie contra Hieronymum; tum quia celebrior erat in Oriente Hieronymi fama quam Augustini; tum quod Graecum Opus facilius recipiendum foret, legendumque ab hominibus Graece scientibus, praesertim in iis locis in quibus Hieronymus magni quidem erat nominis, sed non mediocriter invidiosi; partim apud quosdam [Col. 0223C] monachos, tum Origenistas tum Rufini aemuli sectatores; partim, et maxime quidem, apud presbyteros ac episcopos Joannis Hierosolymitani amicos; partim etiam apud viros alioquin bonos, sed Pelagianorum causam elevantes, quasi vehementius quam pro rei momento agitaretur.
Opinor igitur Theodorum conscripsisse hoc Opus, Pelagianorum rogatu, adversus Augustini libros de peccatorum Meritis et Rem., primum praesertim et tertium; edidisse vero, licet forte aliqua parte immutatos, ut dialogis Hieronymi epistolaeque ad Ctesiphontem responderet. Quin etiam vix non assero Marium Mercatorem non fragmenta tantum, quae quatuor exhibemus, sed etiam totum Opus, saltem ea forma qua in Augustinum pugnabat, e Graecis transtulisse.
Primam opinionis meae partem, quod adversus Augustini libros de peccatorum Meritis et Rem. Theodorus id laboris susceperit, probat titulus Mercatoris: [Col. 0223D] Theodori Mopsuesteni de secundo codice libro quarto folio decimo, contra sanctum Augustinum, etc. Et vero suo primo tertioque libro Augustinus quaestiones de morte Adami per peccatum, de originali peccato, et baptismo infantium pertractat: Photius autem libros quinque quos legit fuisse tradit de peccato baptismoque infantium, et adultorum impeccantia.
Secundam, quod editi fuerint adversus Hieronymum, licet forte aliquatenus immutati, indicant satis, tum verba Photii de auctore, quem ementito nomine Theodorus impugnat; tum quod certo constet Pelagianos, et epistolae Hieronymi ad Ctesiphontem, et tribus dialogis respondisse; fuit enim apud factionem ejusmodi, sive in more positum, sive legis instar constitutum, nihil scripti, quo peterentur, sine responso dimittere; immo adversarios vel responsionum minis a scribendo deterrere, vel, sin minus possent, multitudine librorum prosternere.
[Col. 0224A] Tertiam denique conficio ex his Marii verbis: Cujus autem perfidiae sit etiam praefatus Theodorus, ex scriptis ejus, quae de Graecis transtulimus, approbemus.
4. Et Adam per transgressionem mortalem factum. Unam, ut saepe dixi, quaestionem vehementer adversus Pelagianos urgere voluit Mercator; de hac vel sola vel maxime interrogavit Augustinum, ab eoque obtinuit responsum; neque ex libris Theodori, aut sermonibus Nestorii excerpsit alia quam quae ad eamdem pertinerent: ad hanc velut ad summam redigit, et merito quidem, totum Opus postremum Juliani contra S. Augustinum; denique quatuor excerptis quae habemus prae manibus id unum contendit, [Col. 0224B] Theodorum sic affirmasse hominem peccato mortalem non esse factum, ut simul assereret catholicum dogma, ex Scriptura male concludi, excerpto 1; divinae justitiae pugnare, excerpto 2; et adversus leges sapientiae peccare, excerpto 3.
5. Catholice disserentem. Usus fuerat Augustinus (Lib. I de pecc. Merit. cap. 2) celebri Scripturae testimonio, In quacumque die comederitis, morte moriemini (Genes. II, 17) , ad probandam mortalitatem hominum ex peccato fluxisse. Contendit Theodorus primum, Augustinum usum esse perperam ejusmodi testimonio: quia Deus, inquit (II parte excerpti ), non aliter dici debet minatus Adamo inobedienti mortem, quam quomodo et ipse postmodum Judaeis in lege, et homines vulgo solent peccatoribus minari, id est, non ipsam possibilitatem moriendi, quam quisque habet ingenitam, sed experientiam mortis, quam omnes exhorrent. Deinde sententiam Dei reum condemnantis eodem sensu accipiendam pugnat (Part. III, 4 et 5) qua parte pertinet ad mortem, [Col. 0224C] quam qua ad laborem et terrae culturam. At posteriore ista procul dubio non significat Adamum tum primum addictum labori ipsi, sed labori sudoribus non respondenti. Nam statim a conditione positus legitur in paradiso, ut operaretur et custodiret eum (Genes. II, 15) . Ergo neque priore indicat hominem statim a peccato factum obnoxium morti ipsi, sed morti violentae, et ante diem patiendae: siquidem et homo ex terra factus, et fatali necessitate in terram reversurus est, unde dixit Deus, Terra es, et in terram ibis (Genes. III, 19) , non item, Terra eris, quia peccasti, dicturus utique, si tunc primum mortalem fecisset, quandoquidem in communi sermone idem omnino est, terram esse, quod resolubilem esse, atque adeo mortalem.
1. [Col. 0220D] Praemiserat procul dubio Theodorus argumenta a formatione hominis ex limo terrae petita, quibus resolubilis atque ita mortalis naturae esse hominem probaret; ipsius enim discipuli, magistri apprime sequaces, locum hunc Genesis argumentari soliti sunt, tamquam principium disputationis: ita Rufinus Syrus in libello Fidei (Cap. 29 et seqq.) , ita Julianus Opere postremo in S. Augustinum (Lib. III Op. Imperf. cap. 30) , quod non absurde appellaverim librorum quinque Theodori vel medullam, vel succum, in Cilicia apud ipsum Theodorum confectum (Mercator. lib. Subnot.) . Tantis exstantibus quae demonstrent Adam sic [Col. 0220A] ex terra formatum, ut mortalis prorsus existeret, erga cibum proprium voluit occupare sermonem, nec exinde [Col. 0220D] Henricus de Noris edidit volens, ut est in codice Vaticano, quo usus est. BALUZ. valens advertere veritatem, pro dogmate [Col. 0223A] vero, [Col. 0224C] Carpere videtur Augustinum, perinde quasi pro verbis Dei verba diaboli sumpsisset. Si enim consulatur Hebraicus textus, lectioque Latina vulgata, immo et Graeca Symmachi, usus est tentator plurali [Col. 0224D] numero, cum suaderet peccatum; singulari Deus, cum daret mandatum abstinendi ab esu fructus. Quamquam Septuaginta plurali quoque numero interpretati sunt Hebraicum textum, quo in loco latere arcanum quiddam credidit Ambrosius (Lib. de Parad. cap. 5) . seductorio ex mendacio, advocationem jungens, etc.
[Col. 0224A] 2. [Col. 0224D] Ex hoc Genesis loco conclusit olim Augustinus (Lib. de pecc. Merit. cap. 2) , mortem corporis peccato fuisse contractam. Qui dicunt Adam sic creatum, ut etiam sine peccati merito moreretur, non poena culpae, sed necessitate naturae, profecto illud quod in lege dictum est, Qua die ederitis, morte moriemini (Genes. II, 17) , non ad mortem corporis, sed mortem animae, quae in peccato fit, referre conantur, etc. Legenda, quae habentur in eamdem rem lib. XIII de Civit. cap. 23, et lib. XI de Genesi ad litteram cap. 23. Porro Symmachus ita vertit θνητὸς εση, mortalis eris, quam versionem caeteris anteponit Hieronymus. Non ait Deus, Mortales eritis, sed Morte moriemini (Genes. II, 17) ; prorsus existentibus natura [Col. 0225A] mortalibus, inferre mortis experientiam comminatus, quam etiam juxta morem propriae benignitatis ad effectum perducere distulit. Sicut enim cum dicit: Qui effuderit hominis sanguinem, sanguis ejus pro eo fundetur (Genes. IX, 6) ; non hoc dicit, quia qui occiderit hominem erit mortalis, sed quia dignus est hujusmodi morte damnari; sic et in praesentiarum dixit, Morte moriemini; non quod tunc mortales fierent, sed quod digni essent qui mortis sententiam [Col. 0225C] Baluzius habet pro transgressione. EDIT. per transgressionem referrent.
3. Sed et divinam sententiam quam post peccatum Deus Adae inferre videtur adverte. Sic enim dicit (Genes. III, 17) : Quia audisti vocem uxoris tuae, et comedisti de ligno de quo praeceperam tibi de hoc solo non comedere, ex eo manducasti: maledicta terra in [Col. 0225B] operibus tuis, in tristitia comedes eam omnibus diebus vitae tuae; spinas et tribulos proferet tibi, et comedes fenum agri, et in sudore vultus tui comedes panem tuum, donec revertaris in terram. Hoc autem per haec comminatus est, quod aerumnosam vitam habiturus esset, cum labore deinceps fructus de terra sumpturus, quibus aleretur et subsisteret, nequaquam habens, ut pridem, tantam propositam largitatem, quanta ex paradisi copia fruebatur. Non enim operari terram pro supplicio dedit Deus, quasi ex immortali natura in mortalitatem homines transferens, quandoquidem et paradisum ei ut operaretur et custodiret, indixit (Genes. II, 15) ; pro tanta vero pristina largitate et voluptate paradisi, aerumnosam ejus fore sustentationem de terrae fructibus comminatur. [Col. 0225C] Nam prorsus [Col. 0225C] Habet ut mortalis Baluzius, subnotatque: «Ita veteres libri. Garnerius omisit vocem ut, Noris eam mutavit in ita. » EDIT. mortalis factus, et tunc paradisi fructibus indigebat, sicut nunc terrae fructus inquirit; et pro supplicio pristinis fraudatus deliciis, hac aerumnosissima laboriosissimaque conversatione mulctatur.
[Col. 0226A] 4. Unde ad postremum consequenter adjecit, quia terra es, et reverteris in terram (Genes. III, 17) , hinc etiam mortalitatem naturae significans; non enim immortali, et nunc primum incipienti sententiam mortis excipere, sicut sapientissimi defensores peccati originalis, immo potius patres peccati mirabiles, asseverant, vocabulum huic terrae composuit; sed ut ab exordio naturaliter effecto mortali, appellationem hanc congruere indicavit divina Scriptura, hoc de hominibus vocabulum ad ostensionem corruptibilis et resolubilis eorum naturae saepius assumens. Nam recordatus est, inquit, quia pulvis sumus; homo, sicut fenum, dies ejus, et sicut flos agri, ita florebit, quia spiritus pertransivit in eo, et non erit amplius locus ejus (Psal. CII, 15) . Vult autem dicere [Col. 0226B] quod corruptibiles et resolubiles omnes sumus, in modum feni parumper florentis, pereuntisque post paululum. Nam ad breve quidem tempus vitam ducimus; ad non existendum vero deinceps omnino pervenimus. Sic et Abraham: Ego sum, inquit, terra, ac cinis (Genes. XVIII, 27) , pro eo ac si diceret, Non sum dignus cum tanto Deo colloqui, homo factus e terra, et omnimodis hoc futurus. Magis ergo dicere debuit, quia terra eris, et in terram reverteris, siquidem nunc primum fieret natura mortalis.
1. [Col. 0225C] Catholicum dogma de mortalitate hominis oppugnat Theodorus, vel eo maxime quia iniqua foret sententia Dei, qui tantam poenam ejusmodi peccato irrogaret, cum unius culpa lueretur ab omnibus; quod justum negat Scriptura. Levem culpam, nempe esum pomi, gravis poena, mors nimirum, sequeretur; quod aequitas vetat. Ad omnes, quos inter plurimi exstitere sancti, Noe, Abraham, Moyses, David, etc., [Col. 0225D] ira Dei pertineret, frustra obsistentibus tot tantorumque virorum meritis atque virtutibus: quod divinae clementiae repugnat. Primus justus Abel primam excepisset alienae injustitiae vindictam; quod cogitatu nefas est. Diabolus peccati primus auctor atque incentor, perstitisset nihilominus immortalis; quod a ratione alienum est. Enoch mortuus non est, cum sit tamen virtutibus longe inferior Moyse, prophetis, apostolis, caeterisque a Paulo celebratis martyribus: Quibus dignus non erat mundus (Heb. XI, 38) . Quae igitur aequitas Dei, aut quomodo apud ipsum non foret acceptio personarum, cum ex posteris Adami unus quidam minus sanctus eriperetur morte, sanctioribus damnatis? Si mors poena peccati est, Christus, potius qui sanctissimus quam Enoch, qui minoris justitiae, debuerit a communi necessitate eximi, juxta sapientiae divinae leges. Inde concludit naturalem esse hominibus mortalitatem; [Col. 0226C] idque sapienter a Deo constitutum, quippe cum utile sit nobis ex mortalitate ad immortalitatem aspirare: ita ut primum terreni et mortalis Adami, tum deinde coelestis et immortalis imaginem geramus. Et vero Christus ipse ex imperfectis ad perfecta progrediendum esse, exemplo suo monstravit: nam primum se naturae legisque necessitati submisit, nascens ex muliere, augescens crementis, circumcisus, oblatus in templo, parentibus obediens, et tandem mortuus. Deinde naturae legisque Dominum se ostendit, cum immortalis surrexit sepulcro, et ad dexteram Patris constitutus omnium potestate potitur. Ad haec contendit, [Col. 0226D] ex eo quod Verbum cum natura mortalitatem assumpserit, nec tamen assumpserit peccatum, confici mortalitatem in natura esse, peccatum in sola voluntate. Quem tandem in librum intendebat Theodorus, cum scriberet, novissime Augustinum dixisse, Deum prae ira Adamum inobedientiae reum, omnesque posteros morti addixisse? An in tractatum 14, in Joannem, [Col. 0227C] ad haec verba: Ira Dei manet super eum: ubi ait: Omnes qui nascuntur habent iram Dei; sed quam iram Dei? quam excepit primus Adam. Sic enim peccavit primus homo, et audivit, Morte moriemini; factus est mortalis ille, et coepimus nasci mortales, cum ira Dei nati sumus. An potius in enarrationem Psalmi CI, ad haec verba: A facie irae et indignationis tuae? ubi Deum Augustinus alloquens: Ipsa est, inquit, ira tua, Domine, in Adam: ira, cum qua omnes nati sumus, cui nascendo cohaesimus; ira de propagine iniquitatis; ira de massa peccati, secundum quod dicit Apostolus: Fuimus et nos aliquando filii irae, sicut et caeteri (Ephes. II, 3) ; et unde dicit Dominus: Ira Dei manet super eum (Joan. III, 35) . An tandem in Commentarium Psalmi XXXVII, ubi ait: Natura nobis facta est poena, ex vindicta primi hominis, quod erat poena, nobis natura est? unde dicit Apostolus: Fuimus et nos aliquando filii irae, id est, portantes vindictam, etc. Verum, etsi loca ista indicant, aliquatenus iram illam Dei, quam Theodorus memorat, vix tamen huic [Col. 0227D] voci, novissime, congruunt, si attendantur tempora scribentis Theodori; nam Augustinus dixit scripsitve tractatus in Joannem, atque enarrationes in psalmos, aut ante exortam Pelagianam haeresim, aut saltem ante elaboratos tres libros de peccatorum Meritis; cum tamen Theodorus ediderit Opus cujus excerpta prae manibus habemus duodecim circiter annis post ejusmodi librorum editionem. Respexit igitur, nisi fallor, in Enchiridion ad Laurentium, ubi leguntur haec verba (Cap. 25) : Mortis quippe supplicium Dominus homini comminatus fuerat, si peccaret, sic eum munerans libero arbitrio, ut tamen regeret imperio, terreret exitio, atque in paradisi felicitate tamquam in umbra vitae, unde justitia custodita in meliora conscenderet, collocavit. Hinc post peccatum exsul effectus (Cap. 26) , stirpem quoque suam, quam peccando in se tamquam in radice vitiaverat, poena mortis et damnationis obstrinxit, ut quidquid prolis ex illo, et simul damnata per quam peccaverat conjuge, per carnalem concupiscentiam, [Col. 0228B] in qua inobedientiae poena similis retributa est, nasceretur, traheret originale peccatum, quo traheretur per errores doloresque diversos ad illud extremum, cum desertoribus angelis, vitiatoribus et possessoribus et consortibus suis, sine fine supplicium. Sic per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) . Mundum quippe appellavit eo loco Apostolus universum genus humanum. Nam primo allatis verbis continetur et ira Dei minantis, et punientis vindicta, et universos lata mortis sententia. Deinde Enchiridion compositum est ab Augustino post obitum Hieronymi, atque [Col. 0228C] adeo post ann. 420. At libros quinque de quibus nunc agimus Theodorus adversus Augustinum scripsit circiter ann. 423.
2. His consona beatus quoque Paulus annectit: Deus, inquit, qui reddet unicuique secundum opera sua (Rom. II, 6) ; et, Unusquisque nostrum onus suum portabit (Gal. VI, 5) ; et, Tu quid judicas fratrem tuum? aut tu quare spernis fratrem tuum? omnes enim astabimus ante tribunal Christi (Rom. XIV, 10) .
3. Sed vir mirabilis, propter unius [Col. 0228D] Peccatum de tanto. Veteres libri sic habent uti nos edidimus. Henricus de Noris reposuit: peccatum Adae Deum tanto furore commotum arbitratus est ut vellet illum atroci poenae subdere. Garnerius vero, peccatum tanto, etc. BALUZ. peccatum, tanto furore commotum arbitratus est Deum, ut et [ Baluz. om. et] illum atrocissimae poenae subderet, et ad universos omnes posteros ejus parem sententiam [Col. 0228B] promulgaret [ Baluz. add. et], inter quos quanti [Col. 0229A] justi fuerint, non facile numerare quis poterit. Ex quibus cum maxime considerare convenerat, quod valde videretur incongruum, Noe, Abraham, David, Moysen, et reliquos innumerabiles justos obnoxios poenae redditos [Col. 0229D] Sic Noris: Baluzius vero cum omnibus, ut ait, veteribus libris, ob ejus. EDIT. ob unius delictum, et unum atque ex gustu arboris peccatum [ Baluz. arboris approbatum]; et quod sic, ultra modum justitiae, iram suam Deus extenderet [ Baluz. extenderit], ita ut [Col. 0229D] Haec est lectio exemplaris Bellovacensis. In Vaticano scriptum est totius quorum. Ex quo Noris effecit posterorum. BALUZ. tot justorum virtutes cunctas abjiceret, eosque, propter unius peccatum Adae, tanto supplicio manciparet.
4. Nam etsi nihil aliud mente perpendens, saltem de Abel [ Baluz. aliud, saltem de Abel mente] convenienter aestimare debuerat, qui primus justus existens, primus mortuus est, et siquidem mortem Deus statuerat ad poenam hominum: quomodo non impietatis [Col. 0229B] erat extremae, vivere quidem eum, qui fuit causa peccati, vivere etiam cum illo et Evam malitiae repertricem? Praetermitto autem diabolum in immortalitate hactenus perdurantem; primum autem justum repertoremque virtutis, primumque divini cultus curam gerentem, ante omnes, [Col. 0229D] Corrigit pene Baluzius, suffragantibus antiquis libris. EDIT. poena [ Baluz. pene] peccantium fuisse perculsum.
5. Oportebat autem, sapientissimum virum et de Enoch, qui non est mortuus, diligenter expendere. Non enim tanta virtute vel pietate praeditus fuit, ut melior omnibus existeret, Moyse dico et prophetis apostolisque vel reliquis omnibus de quibus ait beatissimus Paulus: Quibus dignus non erat mundus (Heb. XI, 38) ; ita ut, illis mortuis, ipse solus sine mortis experientia perduraret. Sed jam ab initio hoc [Col. 0229C] Deus [ Baluz. Deus hoc] habuit apud se definitum, ut primum quidem mortales fierent, postmodum vero immortalitate gauderent, sic ad utilitatem nostram fieri ipse disponens.
6. Et post paululum. Manifestius, inquit, haec eadem Deus ostendit, cum transfert Enoch, et immortalem facit. Nam si per peccatum causa supplicii Deus intulit mortem, nec olim definitum hoc habuit apud se, ineffabiliter pro nobis, juxta propriam sapientiam, cuncta dispensans, nequaquam Enoch quidem immortalis existeret; Dominus autem Christus ad mortis experientiam perveniret.
7. Et post paululum. Idcirco, inquit, Dominus auctor [Col. 0230A] omnium bonorum hominibus factus est, ut sicut Adam primi et mortalis status exstitit inchoator, ita et ipse secundi et immortalis status existens initiator, primitus Adae prioris naturalia custodiret; dum nascitur ex muliere; dum pannis involvitur, et paulatim aetatis incrementa sortitur: [Col. 0229D] Male Lucas enim habet editio Italica: in qua mox exiderunt et gratia. BALUZ. Jesus enim, inquit, proficiebat aetate, et sapientia, et gratia coram Deo et hominibus (Luc. II, 52) ; dum circumcisionem suscipit; dum juxta legalem consuetudinem Deo astitit in templo, parentibusque subjicitur, et conversationi legitimae mancipatur. Sic etiam, ad expletionem reliquorum, et mortem, utpote naturae tributum, postremo suscipit: ut secundum legem humanae naturae moriens, et a mortuis divina virtute resurgens, initium cunctis hominibus, qui mortem secundum propriam [Col. 0230B] naturam suscipiunt, fieret, ut a mortuis surgant, et ad immortalem substantiam commutentur.
8. Sicut enim conformes Adae secundum statum praesentem sumus omnes effecti, sic Christo Domino [ Baluz. juxta carnem] conformes efficiemur in posterum: Transfigurabit enim corpus humilitatis nostrae conformes fieri corporis gloriae suae (Phil. III, 21) ; et, Qualis terrenus, tales et terreni; et qualis coelestis, tales et coelestes; et sicut portavimus imaginem terreni, portemus etiam imaginem coelestis (I Cor. XV, 48 et 49) : ostendens quod primi status Adae participes facti, necessario etiam secundi Adae Christi Domini secundum carnem, futuri status participium consequimur: utpote qui ex hac eadem natura constet exortus, et cuncta, quae fuerant naturae, susceperit; et ideo sustinuerit [Col. 0230C] mortem, ut mortem naturae suscipiens, et a mortuis resurgens, naturam liberam morte perficeret.
9. Et mortem quidem propterea suscepit, peccatum vero nequaquam, sed ab hoc immunis permansit omnino. Quod enim erat naturae, id est, mortem, indubitanter assumpsit; peccatum vero, quod non erat naturae, sed voluntatis, nullo pacto suscepit. [Col. 0229D] Non alio ratiocinio concludebant oppugnatores peccati originalis, Christum non caruisse peccato. De Juliano Augustinus (Lib. V advers. Jul. cap. 9, alias 15) : Quid est, quod laboras magnis argumentationibus pervenire ad impietatis abruptum, ut Christi caro, quia de Maria natus est, cujus Virginis caro, sicut caeterorum omnium, ex Adam fuerat propagata, nihil distet a carne peccati, et sine ulla distinctione Apostolus dixisse credatur, eum fuisse missum in similitudine carnis peccati (aut nullam carnem esse peccati, [Col. 0230D] aut si sit, quia inde venit, inde etiam esse Christi, contendit haereticus); immo potius instas ut nulla sit caro peccati, ne hoc sit et Christi. Theodorus apud Photium (Cod. 177) : Quartum (o blasphemas voces et impias!), ne Christum quidem Deum, assumpta nimirum peccatis infecta natura, sceleris purum esse. Quod si fuisset in natura peccatum, juxta sapientissimi hujus eloquium, peccatum in natura prorsus existens, necessario suscepisset.
1. [Col. 0230D] Procul dubio perturbatus est locus vitio notariorum: [Col. 0231B] ita vero restituendus: Numquid peccaturum Deus nesciebat Adam? Sed cum sit horum sapientissimorum et ista responsio, quod hoc insanissimum est, vel in cogitatione percipere, manifestum est, etc. Si, inquit, peccaturum Deus vere sciebat [Col. 0231A] Adam, sit norum sapientissimorum [ Baluz. add. et] ista responsio, quod hoc insanissimum est, vel in cogitatione percipere, manifestum est, quod et peccaturum eum noverat, et propter hoc procul dubio moriturum. Quomodo ergo non est extremae dementiae credere quod primitus eum [Col. 0231B] Licet agnoscat immortalem veram esse lectionem, retinet tamen Baluzius mortalem, quam habent omnes alii libri. EDIT. immortalem in sex horas [ Baluz. horis] fecerit (nam tantae fuerunt a conditione ejus usque ad [Col. 0231B] Ita codex Vaticanus; at Bellovacensis habet commixtionem. Henricus de Noris, putans aliquid deesse in hoc loco, addidit vocem peccati. Ego facile crediderim legendum esse comestionem. BALUZ. commissionem, quandoquidem sexto die factus e terra, et comedens contra divinum mandatum, de paradiso pulsus est), mortalem vero post peccatum monstraverit?
2. Certum est enim, quia si eum immortalem esse voluisset, ne ipsum quidem intercedens [ Baluz. nec intercedens] peccatum Dei sententiam commutasset; [Col. 0231B] quia nec diabolum fecit ex immortali mortalem, et quidem cunctorum malorum existentem principium.
1. [Col. 0232B] Theodorus, opinor, quasi miraretur pro immortalitate Adamo innocenti asserenda Augustinum tantis viribus pugnare, conatus est probare immortalitatem per se numerandam non esse in bonis, sed inter ἀδιάφορα, nec magni faciendam, nisi conjungatur cum impeccabilitate et beatitudinis praemio; quandoquidem ipsis quoque impiis communicanda est, ad incrementum supplicii; non communicanda utique, si tantum esset bonum quantum a defensoribus peccati originalis dicitur. Non enim, inquit, his qui ab Adam usque ad adventum Christi Domini in tantis fuerunt impietatibus et iniquitatibus quantas beatus Paulus propriis verbis expressit, ut in superioribus ex ejus declaratum vocibus, tamquam magnum quiddam resurrectionis collaturus est praemium, si eos suppliciis quibusdam sine fine et sine correctione tradiderit. Nam ubi jam loco muneris resurrectio putabitur [ Baluz. computabitur], si poena sine correctione resurgentibus inferatur?
2. Et post paululum. Quis, inquit, ita demens, ut tantum bonum credat materiam fieri resurgentibus infiniti supplicii, quibus utilius erat omnino non [Col. 0232B] surgere, quam tantorum et talium malorum, post resurrectionem, sub infinitis poenis experientiam sustinere?
Epistola ad Joannem Hierosolymorum
[Col. 0231C] Hujus meminit Hieronymus in Apologia adversus Rufinum, quem ita alloquitur: Cur translaturus haeretica, in defensionem eorum praemittis quasi martyris librum, et id Romanis auribus ingeris, quod translatum totus orbis expavit? Aut certe si ideo interpretaris, ut eum haereticum arguas, nihil de Graeco mutes, et hoc ipsum praefatione testare, quod prudentissime papa Anastasius [Col. 0232C] in epistola quam contra te scribit ad episcopum Joannem, suo sermone complexus est. Meminit etiam Justinianus imperator, seu potius Theophilus Alexandrinus a Justiniano laudatus in epistola ad Menam., ut mox dicetur. Ipsam ab Hieronymo querebatur Rufinus vel scriptam, vel suppositam; unde Hieronymus ( Ubi [Col. 0233A] supra): In epistola sancti papae Anastasii lubricus exstitisti et turbatus: in quo figas gradum non reperis. Modo enim dicis a me esse compositam; nunc ab eo ad te debuisse transmitti, cui missa est. Rursum injustitiam scribentis arguis. Et paulo post: Si a me fictam epistolam suspicaris, cur eam in Romanae Ecclesiae chartario non requiris? ut cum deprehenderis ab episcopo non datam, manifesti me criminis reum teneas, et nequaquam aranearum mihi opponas cassiculos, sed fortissimo me et solidissimo constringas reti. Reperitur pluribus in locis, nimirum tomo IX Operum Hieronymi, inter epistolas summorum pontificum, apud Baronium ad ann. 402, et in recentioribus conciliorum collectionibus; verum ubique longe minus castigata quam nunc prodeat, partim ex Bellovacensi, partim ex Vaticano codice. Celebris admodum est, propterea quod continet multum quidem historiae ecclesiasticae; sed plurimum apostolici vigoris, quo summus pontifex libros [Col. 0233B] Περὶ Ἀρχῶν proscribit, Rufinum interpretem castigat, damnat Origenem auctorem, lectores terret edictis principum, et Hierosolymorum episcopum Rufini atque Origenis fautorem arguit, serioque monet ne sibi patiatur illudi ab homine erroris defensore. Illustrissimus Annalium scriptor opinatus est datam ann. 402; sed haec opinio consistere non potest: nam cum Anastasius obierit V kal. Maii ann. 402, quemadmodum conficit ipse Baronius, ex Marcellini et Prosperi Chronicis, qua tandem ratione tot et tanta, intra quatuor menses, eosque fere hiemales, nec integros, contingere potuerunt, quanta oportuit, et certo sciuntur contigisse? Nam primum missa est epistola ex Urbe Hierosolymam; deinde Rufinus Aquileiae existens nuntium accepit e Syria de iis quae epistola continebantur; deinde petiit Rufinus sibi mitti e Syria exemplar epistolae; deinde petitionem Hieronymus in Oriente positus rescivit, ejusque meminit in Apologia, quam postea ibidem, vivente [Col. 0233C] adhuc Anastasio, edidit. Potuitne fieri ut spatio quatuor mensium, procelloso et clauso mari, bis Hierosolymam ex Italia iretur, bis in Italiam Hierosolymis? Haec omnia porro quae dixi testatur verbo Hieronymus (Lib. III Apol. advers. Rufin.) : In epistola, inquit, sancti Anastasii lubricus exstitisti; et postea: Siricii jam in Domino dormientis profers epistolam, et viventis Anastasii dicta contemnis, etc. Datam igitur oportet ann. 401; nec ista conjectura est, sed apertum Hieronymi testimonium, qui cum Apologiam scriberet anno 402: Esto, ait ( Loco mox citato), praeteriti anni ego epistolam finxerim, recentia ad Orientem scripta quis misit? In quibus papa Anastasius tantis te ornat floribus, ut cum ea legeris, magis te velle defendere incipias quam nos accusare. Baronius, ut hoc argumentum declinet, duas ab Anastasio epistolas in causa Rufini esse datas contendit, unam ad ipsummet Rufinum, quae citatoria esset; alteram ad Joannem Hierosolymitanum, quae Rufini condemnatoria: primam ann. 401, quae [Col. 0233D] visa est Rufino supposititia; secundam ann. 402, quae significetur nomine scriptorum recentium ad Orientem. Verum assequi non possum cogitando qui haec cohaereant cum iis quae Hieronymus eodem in loco scripta reliquit: eam ipsam nimirum epistolam a se suppositam dici, cujus exemplar Rufinus Hierosolymis exspectaret. Non exspectabat illius quam accepisset, et in qua diceret Anastasius, libros Origenis a Rufino translatos, simplicique Romanae Ecclesiae plebi traditos fuisse, ut fidei veritatem, quam ab Apostolo didicerant, per se perderet? Quae totidem fere verbis in epistola ad Joannem habentur. Non ignoro quin faciat pro Baronio in speciem quod habet Hieronymus in Apologia: Ut epistolam nostram non probas, papae quoque Anastasii simili dicis [Col. 0234A] fraude subnixam, de qua tibi ante respondi. Quam si suspicaris ipsius non esse, habes ubi apud eum nos arguas falsitatis; sin autem ejus est, ut hujus quoque anni contra te epistolae probant, frustra et falso falsam arguere niteris, cum ex illius vera epistola, nostram veram esse doceamus. Ex his enim colligere est binas saltem ab Anastasio datas contra Rufinum litteras, et unas quidem quo anno scribebat Hieronymus, id est, 402; alteras praecedente, id est, 401. Verum cum ambae in Orientem missae sint, et neutra ad Rufinum directa, sed utraque ad Joannem Hierosolymitanum, miror quomodo inde Baronii conjectura adjuvetur: immo constare puto ex hoc ipso loco, eam de qua nunc agitur epistolam datam ann. 401; posterior enim, quae nomine missorum in Orientem scriptorum intelligitur, pervenerat Hierosolymam jam tum cum scriberet Hieronymus. Anastasii Romanae urbis episcopi. Successit Anastasius Siricio pridie idus Martias, Honorio IV et [Col. 0234B] Eutychiano coss., id est, ann. 398; obiit vero V kal. Maias, Arcadio et Honorio V AA. CC., id est, ann. 402, postquam sedisset annis quatuor, et uno mensecum aliquot diebus. Ad Joannem episcopum Hierosolymitanum. Tenuit Joannes ille totos triginta annos Hierosolymitanam sedem; tantum enim temporis intercessit ab obitu S. Cyrilli, cujus in locum suffectus est, ad ingressum Praylii, quem habuit successorem. Favit porro et Origenistis et Pelagianis, non tam forte sententia mentis quam affectu voluntatis; propterea quod Rufinum Origenis defensorem, et Pelagium monachum adversari intelligeret Hieronymo, cui per se jam erat infensus. Joannem porro non solus accusat Hieronymus, sed et Innocentius, Augustinus, atque Orosius, et ita quidem, ut eruditorum judicio Vastelli recentes vindiciae depellere accusationem nondum valuerint. Rescribentis. Ad litteras nimirum quibus Joannes [Col. 0234C] pontificem consuluerat in speciem de Rufino, quid sentiret; re ipsa autem, Rufinum excusabat, et Hieronymum, cui alias ob causas succensebat, vocabat in crimen, tum invidiae, tum odii in presbyterum, ut ipsi quidem videbatur, notae sanctitatis et singularis doctrinae. Illud indicant Anastasii verba: Rufinus, de quo me consulere dignatus es, conscientiae suae divinam habet arbitram majestatem. Et postea: Quod te vero vulgi de Rufino querela sollicitat, ut quosdam vagis suspicionibus persequaris, etc. Super nomine Rufini. Nomen positum est pro causa, usitata scriptoribus illius temporis, nec tamen incognita meliori aevo, dictione. Rufinus vero, cujus mentio fit, nominatissimus ille est toto orbe Aquileiensis presbyter, S. Hieronymi amicus primum et studiorum socius, tum infensus hostis, cum libros. Περὶ Ἀρχῶν Latinos fecisset, et Origenistam se prodidisset. Post viginti quinque annos peregrinationum in Aegypto et Oriente, quibus Melaniam seniorem comitatus [Col. 0234D] est, rediit in Occidentem ann. 397, et Romam invexit, ut loquitur Hieronymus, navem plenam suarum blasphemiarum (Apologia 2). Asportavit enim librum Περὶ Ἀρχῶν aliosque a se conscriptos, et aureo poculo Romanis venenum propinavit. Hujus facti invidia cum laboraret, secessit in patriam: unde Apologiam scripsit Anastasio summo pontifici. Scripsit quoque tres virulentissimos invectivarum libros adversus Hieronymum; tamdiu vero Aquileiae substitit, donec, populantibus agros urbemque Visigothis, coactus est fugere in Siciliam, ubi diem extremum clausit ann. 411. Dubiam sui memoriam reliquit, aliis velut sanctum laudantibus, aliis exsecrantibus tamquam haereticum. [Col. 0235B] Damnatus certe est ante mortem ab Anastasio, accusantibus Hieronymi amicis; damnatus quoque post mortem a Gelasio, quod de libertate arbitrii contraria [Col. 0235C] Hieronymo sensisset. Nolim ego dirimere hanc litem; verum credat forte quispiam, nec admodum temere, propter maximas a Rufino datas laudes, etiam a summis pontificibus, Anastasii damnationem comminatoriam fuisse dumtaxat, justisque de causis non evasisse postmodum in sententiam. Gelasii profecto decretum non pertinet ad personam, sed ad libros, qua ratione damnati sunt saepe, nullo sanctitatis praejudicio viri moribus probatissimi. Forte pariter suspecta fuerit non sine causa. Non memini Hieronymi in Rufinum accensae zelo fidei bilis. Vide, lector veritatis amans, Gennadium et alios scriptorum ecclesiasticorum nomenclatores, ubi de Rufino sermonem habent.
[Col. 0231] Quamvis haec epistola nihil contineat affine haeresis Pelagianae, habet tamen multa observatu digna, et ad historiam non parum conducentia; ideoque visa est non abjicienda omnino, velut extranea, sed in hunc postremum locum rejicienda, licet in manuscriptis codicibus primum obtineat. Nec enim ipsam opinor a Mercatore suis operibus praefixam, quippe quae ad rem sive Pelagianam, sive Nestorianam faciat; sed a collectore aliquo non eruditissimo, cui cum nullus Rufinus praeter Aquileiensem, notus foret, statim ac occurrit Rufini nomen anathematismis praelatum, utrumque opus ad unum eumdemque ratus est Rufinum pertinere.
[Col. 0231C] 1. Probatae quidem affectionis est hoc, ut de sacerdote sacerdos laudabiliter loquaris. Pro tanto igitur [Col. 0232C] praeconio, quod immerito in me effusissimum contulisti, ut amori tuo gratias ago, ita splendorem tuae [Col. 0233A] sanctitatis, et eas quas in Domino habes virtutes, subinde quodammodo parvitatis nostrae favorabilis [Col. 0234A] sermo prosequitur: tam enim, vir omnium praestantissime, laudum tuarum fulges nitore conspicuus, ut [Col. 0235A] par esse meritis sermo non possit. Porro autem tanto titulorum tuorum rapior incitamento, ut etiam, quod implere nequeo, audere non desinam.
2. Jam hoc de laudibus tuis est, quod tantum me de coelestis istius animi serenitate laudasti. Tui etenim episcopatus ordo perspicuus per universum orbem velut radians, etiam ad nos splendoris tui detulit claritatem: in me quippe totum amicitiae ipse tribuis, examini nihil relinquis, aut si jure me laudas, tu quoque simili tenore laudandus es. Obsecro igitur ob utrumque, ut meipsum apud me laudare jam desinas: duplex etenim te causa constringit, ne consacerdotis tui sensibus, aut dolorem falsa laus ingerat, aut pudorem vera succendat.
3. Sed ut ad causam revertar: Rufinus, de quo [Col. 0235B] me consulere dignatus es, [Col. 0235C] Utrum scilicet, vel haeresis spargendae causa, vel ob aliam rationem Origenis libros Περὶ Ἀρχῶν interpretatus sit, atque etiam utrum Origenis errores sincere et ex animo, an maligne et ore tenus detestaretur. Huc pertinent verba Hieronymi prius allata: Cur translaturus, etc. conscientiae suae divinam habet arbitram majestatem, apud quam se, integro devotionis officio, ipse viderit qualiter debeat approbare.
4. [Col. 0235D] Codex Vaticanus: Origenes autem, cujus in nostram linguam composita derivavit, ante quis fuerit, et in quae processerit verba, nostrum propositum nescit, etc. Codex Bellov. Origenes autem . . . . aut quis fuerit, et in quae processerit, etc. Vulgata lectio: Origenes . . . . ante quis fuerit, in quae processerit verba, nostrum propositum nescivit, etc. Locus, prout est in omnibus codicibus, eget Oedipo. Quid enim significant hae voces, nostrum propositum nescivit? Non dubito quin primum exemplar, ex quo reliqui codices exscripti sunt, perturbatum habuerit ordinem duarum istarum vocum, propositum et studium, cumque altera vox alteri superposita foret, praesertim in fine linearum, incuriosus, ut fit, notarii exscribentis oculus deceptus sit. Clarus enim locus est, si restituatur in hunc modum: Origenes autem, cujus in nostram linguam composita derivavit, ante (interpretationem lib. Περὶ Ἀρχῶν ) quis fuerit, et in quae processerit verba (impiorum [Col. 0236B] dogmatum) nostrum studium nescivit; quod vero sit animi mei propositum, cum tua, etc. Testantur enim veteres, Origenem Latinis, ante Rufini interpretationem, [Col. 0236C] incognitum fuisse, non quidem omnino, cum aliquot homilias, petente Damaso, Hieronymus Latino sermone legendas Romanis prius dedisset, sed quoad errores in libris Περὶ Ἀρχῶν tam spissos, tamque impios. Origenes autem, cujus in nostram linguam composita derivavit, antea et quis fuerit, et in quae processerit verba, nostrum studium nesciit; quod vero sit animi mei propositum, cum tua paulisper super hoc conferam sanctitate.
5. Hoc igitur mente concipi, [Col. 0236C] Emendatus est a nobis non sine labore hic locus, cum non minus quam praecedens corruptus esset. Codices enim Vaticanus et Bellovacensis habent: Quod urbis nostrae populis de translatis Origenis lectione patefecit, quamdam puris mentibus veluti nebulam caecitatis injectam, etc. Legebatur olim in libris editis: Quod qui urbis nostrae populis de translata Origenis lectione patefecit, quamdam puris mentibus, velut nebulam excitans injectam, fidem apostolorum majorumque traditione firmatam, velut deviis anfractibus, illum voluisse dissolvere. Sensus, si tamen aliquis, ubique implicatus est, apertus vero post emendationem nostram. illum qui urbis nostrae populis opera translata Origenis, lectione [Col. 0236A] patefecit, quamdam puris mentibus veluti nebulam caecitatis injicere, fidemque apostolorum et majorum traditione firmatam, velut deviis anfractibus voluisse dissolvere.
6. Dicere hoc loco libet: Quid aget, in Romanam linguam ista translatione? Approbo, si accusat auctorem, et exsecrando factum, exosum populis prodit, ut justis tandem odiis teneatur quem jamdudum fama constrinxerat. Si vero interpres ipse tantorum malorum erroribus consensum praestat, et legenda impia dogmata prodit ad populos, nihil aliud sui opera laboris exstruxit, nisi ut propriae voluntatis arbitrio, haec, [Col. 0236C] Corrupte in codicibus vulgatis: Hanc quae sola, et quae prima apud catholicos Christianos vera fides jam [Col. 0236D] ab apostolis exinde usque ad praesens tempus tenetur, inopinatae titulo assertionis everteret. Emendavimus, nisi fallor vere, collatis inter se codicibus. quae sola, quae prima, quae apud catholicos Christianos vera fide, jam inde ab apostolis in hoc usque tempus tenentur, titulo assertionis everteret.
[Col. 0236B] 7. Absit hoc ab Ecclesiae Romanae catholica disciplina, numquam profecto eveniet aliqua ut haec admittamus ratione, quae jure meritoque damnamus: quapropter illa, quae toto orbe diffusa est, Christi Domini nostri providentia probare dignabitur, accipere nos omnino non posse, quae Ecclesiam maculent, quae probatos mores evertant, quae aures circumstantium vulnerent, et jurgia, iras dissensionesque disponant.
8. [Col. 0236D] Habent vulgati codices contra fidem manuscriptorum, et sine ullo probabili sensu: Quare nosce qualem epistolam ad fratrem et coepiscopum nostrum Venerium diligentiore cura perscriptam parvitas nostra transmiserit, sibique hanc conscientiam fecerim, quod non superflua laborem formidine, etc. Suspicatus sum ego, nec sane leviter, fuisse olim lacunam, omissis verbis quibus comprehenderetur sententia damnationis adversus Origenem et Rufinum lata, aut latae mentio, hunc fere in modum, quem litteris aliis expressimus. Suspicandi causas hinc accipio. Primum ab omnibus scriptoribus dicitur Anastasius Origenis errores damnasse. Unus pro cunctis Hieronymus, scribens ad Demetriadem virginem, et in istam epistolam respiciens (Epist. 6, de Virginitate servanda) : Dum esses parvula, et sanctae ac beatae memoriae Anastasius episcopus Romanam regeret Ecclesiam, de Orientis partibus haereticorum saeva [Col. 0237B] tempestas, simplicitatem fidei, quae Apostoli voce laudata est, polluere et labefactare conata est. Sed vir ditissimae paupertatis, et apostolicae sollicitudinis, statim noxium perculit caput, et sibilantia hydrae ora compescuit. Quod si Anastasius Origenem damnavit, id videtur silere non debuisse, cum scriberet ad episcopum eorumdem errorum nomine suspectum, certe suspecto Rufino faventem. Deinde haec verba, hactenus sententiae meae forma praecesserit, non obscure significant factam prius sententiae mentionem. Postea Hieronymus scribit (Lib. II advers. Rufin.) datas ab Anastasio litteras, quibus Origenem toto orbe persequeretur: iisque acceptis, Chromatium Aquileiensem et Venerium Mediolanensem coegisse synodos, in quibus pari sententia, quia et pari spiritu, haereticum Origenem denuntiaverunt populis. Denique damnatum a se Rufinum summus pontifex satis ostendit his postremis verbis: Ipse denique viderit ubi possit absolvi.
9. Unde igitur habeat secum ille qui transtulit, [Col. 0238A] servetque sibi hanc conscientiam, non superflua laboro formidine, neque inani timore sollicitor. Mihi certe cura non deerit, Evangelii fidem circa meos populos custodire, [Col. 0237B] Fideles omnes sanctus pontifex partes sui corporis [Col. 0237C] appellat, eodem sensu quo postea Coelestinus, et ipse caput universalis Ecclesiae, scribens ad clerum et populum Constantinopolitanum (I p. conc. Eph. cap. 19) : Nos, inquit, licet longe positi, ubi cognovimus perversitate doctrinae membra nostra lacerari, paterna sollicitudine nos urente, pro vobis alieno flagravimus incendio, licet inter Ecclesias Dei, quae ubique in unum Christi thalamum referuntur, nihil longe sit, nihil censeatur alienum; cum ergo nostra viscera sitis, jure trepidamus ne fidem vestram a tramite veritatis insinuatio male docentis avertat, etc. partesque corporis, per spatia diversa terrarum diffusas, quantis possum litteris convenire; ne qua profanae interpretationis origo subrepat, quae devotas mentes, immissa sui caligine, labefactare conetur.
10. Illud quoque, quod evenisse gaudeo, tacere non potui: beatissimorum nostrorum [Col. 0237C] Imperialium rescriptorum adversus Origenistas meminit Hieronymus his verbis: Imperatorum quoque rescripta, quae de Alexandria et Aegypto Origenistas pelli jubent, me suggerente dictata sunt. (Lib. I Apolog. advers. Ruf.) . Horum mentio nulla est in Codice Theodosiano, nec alibi, opinor, quam his duobus in locis. Miror vero non meminisse Justinianum in epistola [Col. 0237D] ad Menam Constantinopolitanum, ubi sermo fit de damnatione Origenistarum ab Anastasio; verum quoniam facta est epistolae Justiniani mentio, non erit inutile tria obiter annotare, quae huc pertinent. Primum, verba quibus mentio fit Anastasii summi pontificis, non esse imperatoris, quod visum tamen eruditis nonnullis, sed Theophili Alexandrini. Sic enim se habent: Audiamus et sanctum Theophilum episcopum Alexandriae, ex sermone ad quosdam monachos scripto, qui Origeni assentirentur. Sic enim dicit: «Quare anathematizantes Origenem caeterosque haereticos, exemplo nostro, et Anastasii sanctae Romanae Ecclesiae episcopi, qui ex veteribus certaminibus clarus, nobilissimi populi dux creatus est, quem et universa beatorum Occidentis episcoporum sequitur synodus, quae accepit ac probavit Alexandrinae Ecclesiae sententiam in impium latam. » Secundum, Justinianum epistolam suam misisse, non tantum ad Menam, sed etiam, ut loquitur, ad [Col. 0238A] sanctissimum et beatissimum papam senioris Romae, et patriarcham Vigilium, et ad caeteros omnes sanctissimos episcopos et patriarchas, id est, Alexandriae, [Col. 0238B] Theopoleos, et Hierosolymorum, ut et hi huic rei prospiciant, etc. Tertium, mandatum patriarchis ut exempla mitterent aliis episcopis, atque etiam archimandritis; sunt enim haec imperatoris verba: Hanc epistolam ad tuam beatitudinem dedimus, qua eam hortamur ut omnium qui in hac regia urbe nunc degunt, sanctissimorum episcoporum conventum habeat, ac Deo amabilissimorum praefectorum sanctis quae hic sunt monasteriis, faciatque ut omnes suis scriptis praefatum impium ac Deo repugnantem Origenem, qui et Adamantius, quique presbyter fuit sanctissimae Ecclesiae Alexandriae, ac ejus nefaria impiaque dogmata, capitulaque omnia, quae inferius ponuntur, omnimodis anathematizent; exemplaque dimittas eorum quae a beatitudine tua ob hanc causam gesta fuerint ad alios omnes sanctissimos episcopos, praefectosque venerabilium monasteriorum, ut et ipsi subscriptione propria anathematizent Origenem, scelestaque ejus dogmata, cum omnibus qui declarabuntur haereticis. In posterum autem ne aliter ordinentur [Col. 0238C] episcopi, aut monasteriorum praefecti, nisi prius cum aliis omnibus haereticis, qui de more in editis libellis anathematizantur, id est, Sabellio, Ario, Appollinario, Nestorio, Eutyche, Dioscoro, Timotheo Aeluro, et Petro Moggo, et Anthimo Trapezuntis, Theodosio Alexandriae, Petro qui fuit Antiochiae, et Petro qui Apameae, et Severo olim Antiochiae, praedictum etiam Origenem, qui paganorum et Arianorum insania laboravit, una cum exsecrabilibus impiisque ejus dogmatibus anathematizent. Omnibus enim praedicendum est ne omnino quisquam audeat talem haereticum aut ejus expositiones defendere, sed eas unusquisque ex toto animo et tota cogitatione oderit, et aversetur, et anathematizet. Ex his digna scitu quinque discimus: 1 o quomodo in totum orbem, vel, ut alii loquuntur, ad universos orbis episcopos, mitterentur encyclicae, tum pontificum, tum imperatorum, epistolae, dirigebantur scilicet ad solos per se majorum sedium episcopos; [Col. 0238D] 2 o ut quae praescribebantur epistolis exsecutioni mandarentur, coactas fuisse ab episcopis majorum sedium synodos suae dioecesis, et inde quid facto opus esset singulis minoribus episcopis significatum, missis acceptarum litterarum exemplis; 3 o ad ipsos quoque monasteriorum praefectos fuisse missa mandatorum exempla, et ab iisdem, si quando haeresis solemnius damnanda foret, exactam subscriptionem nomine totius coenobii; 4 o neminem tunc temporis fuisse, vel Ecclesiae, vel monasterio praefectum, quin prius propria subscriptione, et editis libellis anathema dixisset, non tantum haereticorum dogmatibus, sed ipsis etiam haereticis; 5 o ejusmodi imperatam esse subscriptionem, qua quisque se, neque personam damnatam, neque libros, neque dogmata velle defendere, sed haec omnia EX TOTO ANIMO ET EX TOTA MENTE ODISSE, AVERSARI, ET ANATHEMATIZARE testaretur.
11. Quod te vero vulgi de Rufino querela sollicitat, [Col. 0239B] Videtur loqui de Hieronymo, Hieronymique amicis Pammachio, Oceano et Marcella, qui multum reipsa contulerunt ad promovendam Origenistarum condemnationem; non tamen impulsi odio Rufini, quod opinabatur Joannes, sed exsecratione errorum qui ex lectione libri Περὶ Ἀρχῶν horrorem fecerant catholicis mentibus. Vide apud Hieronymum epistolam 64, quae est Pammachii et Oceani ad Hieronymum; et 65, quae Hieronymi ad utrumque; et 78, quae Hieronymi ad Pammachium et Marcellam; lucem [Col. 0239C] enim dant huic loco per se obscuriori. ut quosdam vagis suspicionibus persequaris, hanc tuam opinionem constringam divinae lectionis exemplo. Sic enim scriptum est: Non sic homo, ut Deus; nam Deus videt in corde, homo in facie (I Reg. XVI) .
[Col. 0240A] 12. [Col. 0239C] Correctus est hic locus, qui mendose legebatur in hac vulgata lectione, contraria utrique manuscripto codici: Rufinum scito quod propria mente Origenis dicta in Latinum transtulit ac probavit, nec dissimilis ab eo est qui alienis vitiis praestat assensum. Illud tamen scire cupio, etc. [Col. 0240A] Audiendus sub finem Rufinus ipse pro se loquens ad summum pontificem, suique facti ratione quam potuit reddita, regerens crimen in Hieronymum, de cujus invidia maligne queritur: Quod quaedam Origenis, inquit ( Apolog. ad Anastasium papam), rogatus a fratribus de Graeco in Latinum transtuli, puto [Col. 0240B] quod omnes intelligant haec pro solo livore culpari; si enim aliquid est quod displicet in auctore, quare id ad interpretem detorquetur? Sicut in Graecis habetur rogatus sum ut Latinis ostenderem; Graecis sensibus verba dedi Latina tantummodo. Sive ergo in illis sensibus laus est aliqua, non est mea; sive culpa similiter, non est mea. Et paulo post: Nemo ergo mihi ex hoc, quaeso te, sancte, ac venerabilis, et beate Pater, conflet invidiam; nemo factionibus utatur et calumniis, quod in Ecclesia Dei fieri non licet. Ubi enim simplicitas, tuta erit et innocentia, si hic non erit? Origenis ego neque defensor, neque assertor sum, neque primus interpres: alii ante me hoc idem opus fecerant, feci et ego postremus rogatus a fratribus. Si jubetur ne fiat, jussio observari debet in posterum. Si culpantur qui ante jussionem fecerunt, culpa a primis incipiat. Ego enim praeter hanc fidem quam supra exposui, [Col. 0240C] id est, quam Romana Ecclesia, et Alexandrina, et Aquileiensis nostra tenet, quaeque Hierosolymis praedicatur, alienam nec habui umquam in isto homine, nec habeo, nec habebo; et si quis aliter credit, quisquis ille est, anathema sit. Reddent autem in die judicii rationem hi qui offendicula, et dissensiones, et scandala fratribus, propter invidiam solam et livorem, generant.
Confessio fidei
[Col. 0239C] Propter venerationem sanctorum locorum, [Col. 0239D] Hinc constat ubi sit editus ille Fidei libellus, scilicet Hierosolymis aut Bethleemi, quo confluebat infinita vis sive presbyterorum, sive monachorum, partim propter sanctitatem utriusque loci, partim ob Hieronymi famam, et nobilium feminarum charitatem, suis opibus servos Dei alentium. De tempore difficilior quaestio, hinc tamen ducenda conjectura. Editus est procul dubio ante damnatum Nestorium, alioquin tertio anathematismo, non Samosateni tantum, Photinique, sed etiam Nestorii facta fuisset mentio: editus quoque priusquam damnaretur Pelagius, nam quomodo alias tam [Col. 0240D] parce anathematismo secundo de gratiae divinae adjutorio dictum fuisset? Potest ergo videri ad tempora Anastasii pertinere, quibus Origenianae quaestiones, magna animorum contentione, praesertim in Oriente, agitabantur, et Pelagianae quasi concipiebantur. Immo vix non opinor rejici debere ad pontificatum usque Siricii, quando in Oriente turbatum est, dissidentibus mutuo duobus magnis viris, S. Epiphanio et Joanne Hierosolymitano, illo oppugnante, isto defendente Origenem. Ad tantos enim episcopos accessere, cum plurima turba, eximii duo presbyteri, [Col. 0241A] Hieronymus qui Epiphanium, et Rufinus qui Joannem sequeretur. Hieronymo monachorum chori ita adhaerebant, ut non communicarent Joanni (Vide apud Hieronym. epist 61, quae est cont. errores Joannis) ; presbyteris autem in partes divisis, schisma miserabiliter Ecclesiam Hierosolymitanam lacerabat. Non improbabiliter igitur dici potest editus circiter ann. 398. Auctorem esse Rufinum quemdam titulus indicat; demonstrat Latinum hominem dictionis forma; series et ordo codicis manuscripti appellare videtur presbyterum Aquileiensem; posset alicui [Col. 0241B] venire in mentem presbyter Palaestinae provinciae, cujus libellum Fidei edidit P. Sirmondus; posset et alteri Rufinus presbyter, quem legimus ab Hieronymo missum e locis sanctis Mediolanum ann. 400. Occurrunt enim animo, inter legenda temporum istorum monumenta, tres hoc nomine presbyteri, sive qui Hierosolymis, sive qui in vicinis Ecclesiis versati sint, et ita occurrunt curioso animo, ut de nullo non possit oriri suspicio; nam prout emergebant quotidie haereses, praesertim in Oriente et Hierosolymis, propter confluentium hominum multitudinem; ita suam quisque debebat probare fidem apud eos quorum communionem expetebat, siquidem multi pietatis specie tegebant haeresim. Pro Rufino Aquileiensi facit in primis auctoritas Mercatoris, aut potius utriusque codicis, in quo sunt Opera Mercatoris; in ambobus enim anathematismi inter epistolam Anastasii et subnotationes in verba Juliani ita interponuntur, ut cum manifesta [Col. 0241C] fiat mentio in priore loco Aquileiensis Rufini, in posteriore Rufini illius qui docuit Coelestium, quique vulgo creditur, etiam ab eruditissimis quibuscumque, esse Aquileiensis, non alius anathematismis titulus datus sit quam iste: Incipit Fides ejusdem Rufini, cujus nempe fit mentio in utroque Opere. Facit deinde quod Aquileiensis plurimum Origeni, Pelagianis non parum faverit, teste Hieronymo ( Epist. ad Ctesiph. ); sit vero totus fere hic libellus de quaestionibus, tum ab Origene, tum a Pelagio motis. Facit denique quod quae hic damnantur, eadem fere objecta sibi Rufinus Aquileiensis, cum in Apologia ad Anastasium papam, tum maxime in duabus adversus Hieronymum Invectivis, diluat. Verum sunt in contrarium vehementia sane argumenta, eaque non pauca; nam si hanc palinodiam aliquando recantasset Aquileiensis, qui potuit factum Hieronymum latere, primis praesertim illis temporibus, quibus arcta erat inter utrumque necessitas [Col. 0241D] animique concordia? Qui potuit non exprobrari, maxime ab homine iracundiore, et leviora non silente, postquam amicitia soluta est? Quid quod ultimus anathematismus perstringit eos qui dicunt animas prius exstitisse quam venerint in corpora, et non, secundum primi hominis exemplum, eas a Deo quotidie fieri; Rufinus tamen ( In Apologia ad Anastasium papam ) confitetur jam senex, adhuc se ignorare, Deoque relinquit scire: Quid sit in vero super tribus quae tunc invaluerant de origine animarum opinionibus, quarum una erat quod, FORMATIS IN UTERO CORPORIBUS, DEUS QUOTIDIE FACIAT ANIMAS ET INFUNDAT. Adde quod Rufinus ille Syrus cujus meminit Mercator in praefationo Subnotationum, longe diversus sit ab Aquileiensi, qui de peccato originali non male sensit, ut adversus popularem credulitatem indubitatis argumentis confectum est. Neque valet id quod affertur ex Apologia et Invectivis. Coactus enim est Aquileiensis objectum [Col. 0242A] sibi crimen consensionis cum Origene in dogmatibus, ubique passim, et apud judicem Anastasium, et apud accusantem Hieronymum, diluere. Argumentum porro quod ab auctoritate Mercatoris sumebatur, cum nitatur partim hac voce, ejusdem, partim collocatione libelli post litteras Anastasii, etc., nihil admodum efficit. Quis enim epistolam Anastasii ibi collocatam a Mercatore probet, ubi est in codice manuscripto? quis non videa id factum ab imperito librario, qui cum unum Ori genistam Rufinum nosset, huic omnia Rufinorum, propter communitatem nominis, tribuerit? [Col. 0242B] Opinor igitur, neque incredibiliter, auctorem hujus libelli esse Rufinum illum tertium (si tamen tertius a secundo differt) quem presbyterum Hieronymus Mediolanum Romamque misit, utique ad Venerium et Anastasium adversus Origenistas sollicitandum, ut ostendimus in notis ad praefationem Subnotationum. Opinandi ratio est, quod praeter nomen conveniant tempus, locus, patria, aliaque ejusmodi adjuncta. Missus est enim ex Bethleemitico secessu, Anastasii temporibus, vir Latinus, qui cum Occidentalibus negotium magni momenti gereret, id est, rem strenue ageret contra Origenistas, quorum errores et eo sciret penitius, quo iisdem fuerat infectus, et haereticos tanto ardentius insequeretur, quanto se sciret, professo palam odio, a suspicione pristinae societatis certius absolvendum ( Vide quae animadvertimus ad praef. Subn. ).
[Col. 0242A] Itaque, Deo praesente, testamur quae infra scripta sunt nos ex parte sensisse per errorem, et [Col. 0242B] Tota haec condemnatio duodecim anathematismis continetur, circa quos, si modo universim [Col. 0242C] spectentur, tria puto diligentius observanda. Primum, omnes intorqueri in doctrinam quae, licet Hieronymianae sit contraria, non tamen pariter ab omnibus aliis Patribus proscripta est. Neque enim duodecimus anathematismus adversus eos qui dicunt animas prius fuisse quam natae sunt, et non cum corpore a Deo quotidie fieri, admissus fuisset ab Augustino, quaestionem hanc velut incertam adhuc sua aetate definire numquam auso. Unde oportet confessionem istam in nulla Ecclesia fuisse publicam; sed privatam potius, et alicujus, sive clericorum coetus, sive monasterii propriam. Oportet item anathematis nomen non ea notione acceptum fuisse qua vulgo solet, pro exsecratione canonica, sed generali alia, pro condemnatione alicujus dicti. Sic cum Diospoli juberetur dicta quaedam per adulationem reprobare Pelagius, Synodus dixit: Quoniam negas te talia scripsisse, anathematiza illos qui sic tenent. Pelagius respondit: Anathematizo quasi stultos, non quasi haereticos, siquidem non est dogma. Deinde judicaverunt [Col. 0242D] episcopi dicentes: Nunc quoniam anathematizavit Pelagius insertum stultiloquium, etc. (Lib. de Gest. Palaest. cap. 6) . Secundum, in omnibus Origenem peti, ortasque ex ipsius fonte haereses Samosateni, Arii, Apollinaris et Photini, immo nullam damnari, quam non Hieronymus Origeni aliquando objecerit. Ex quo nec temere quispiam nec imprudenter crediderit auctorem anathematismorum fuisse discipulum Hieronymi, et eo tempore scripsisse quo nondum deferbuisset acrior inter Hieronymum et Joannem Hierosolymitanum contentio, id est, ante ann. 394; immo et edidisse professionem hanc, in ipsomet Hieronymi monasterio, apud sanctam Bethleem, qua se purgaret ab haeresis suspicione, dignumque probaret qui admitteretur in catholicum coetum. Postremum, ea tempestate plures factas fuisse a variis hominibus professiones, isti non absimiles, sin minus quoad definitionem, cum alii faverent Origeni, alii pugnarent, saltem quoad quaestiones de [Col. 0243A] quibus suam quisque sententiam dicebat. Sic Apologiam Rufinus Aquileiensis, sic libellum Fidei Rufinus Palaestinus, sic expositiones symboli Patres utroque meliores, sic anathematismos suos adversus Apollinaristas Nazianzenus composuit. Jam vero si singuli per se anathematismi considerentur, videbitur procul dubio nonnullum operae pretium ad unumquemque pro notis afferre aliquid, tum ex Origene ipso, tum ex aliis confessionibus, aut etiam ex scriptis Hieronymi, aliorumque adversus Origenistas, quo probetur Origenem omnibus hisce fulminibus peti.
[Col. 0244A] 1. [Col. 0243A] Pertinet totus anathematismus ad poenam quam Deus irrogaturus est, non diabolo tantum, daemonibusque et impiis, quae prima pars; sed etiam Christianis qui rectam fidem sequuntur, sed peccatores sunt, quae secunda. Illorum poenae perpetuae dicuntur, quod omnino catholicum est; istorum temporales, quod, etsi magnis olim viris placitum est, ab [Col. 0243B] aliis tamen erroris damnatur. Contra priorem partem, quae pertinet ad daemones et impios, Origenes ita constanter et ubique docuit, ut nemo ipsi non tribuerit veluti propriam haeresim dogmati catholico contrariam; immo omnes tradiderint eam contineri opere cui nomen est Περὶ Ἀρχῶν. Hieronymus (Epist. 124) Avitum monens de cavendis erroribus inter libros hosce legendos: Sic permiscet, inquit, omnia, ut de archangelo possit diabolus fieri, et rursus diabolus in angelum revertatur. Et paulo post: Ipsos daemones ait, ac rectores tenebrarum in aliquo mundo vel mundis, si voluerint, ad meliora converti, fieri homines, et sic ad antiquum redire principium, ita dumtaxat ut per supplicia atque tormenta, quae vel multo vel brevi tempore sustinuerint, in hominum eruditi corporibus, rursum veniant ad angelorum fastigia. Rufinus Aquileiensis, non tantum multa ex libris Περὶ Ἀρχῶν expunxit, et ista in primis, sed etiam, ut [Col. 0243C] suspicionem consensionis cum Origene a se amoveret: Si quis, ait ( In Apolog. ad Anast.), diabolum negat aeternis ignibus mancipandum, partem cum ipso aeterni ignis accipiat, ut sentiat quod negavit. Posteriorem partem, quae spectat Christianos, Hieronymus tradidit, cum refelleret 72 titulum Pelagii asserentis, in die judicii iniquis et peccatoribus non parcendum, sed aeternis eos ignibus exurendos. Longam enim disputationem, qua respondet Scripturae locis a Pelagio allatis, concludit tandem his verbis ( Dialog. 1 advers. Pelag.): Si Origenes omnes rationabiles creaturas dicit non esse perdendas, et diabolo tribuit poenitentiam; quid ad nos, qui et diabolum, et satellites ejus, omnesque impios et praevaricatores dicimus perire perpetuo, et Christianos, si in peccato praeventi fuerint, salvandos esse post poenas? Marianus Victorius trahere nititur dictum Hieronymi ad ignem quem Ecclesia purgatorium vocat, quo nimirum, vel leviores maculae a justis contractae [Col. 0243D] excoquantur, vel poenae pro gravioribus criminibus per justificationem remissis pendantur. Verum apertam vim facit reluctanti: Hieronymus quippe peccatores de quibus loquitur a solis illis impiis discernit quos definit, qui notitiam Dei non habent, velut gentiles, vel ab ea defecerunt, velut haeretici. Sed ut haec obscuritatis aliquid habeant, ista certe non habent: Sicut diaboli, et omnium negatorum atque impiorum, qui dixerunt in corde suo, Non est Deus (Psal. XIII, 1) , credimus aeterna tormenta; sic peccatorum atque impiorum, et tamen Christianorum, quorum opera in igne probanda, atque purganda sunt, moderatam arbitramur et mixtam clementiae sententiam judicis. Quibus verbis Sixti Senensis et Francisci Suarii benigniores quam veriores exceptiones videntur excludi. Moderatio enim sententiae aeternis tormentis [Col. 0244A] opponitur, et impiorum Christianorum nomine intelligi non possunt ii quorum remissa sunt per justificationem peccata, cum justificatione homines impii esse desinant. Adde quod historia quaestionum illius temporis omnem abrogat fidem sententiae duorum istorum doctorum. Quid quod Augustinus, mea quidem sententia, intendebat in Hieronymum, cum scriberet (In Enchirid. cap. 67) : Creduntur a quibusdam etiam ii qui nomen Christi non relinquunt, et ejus lavacro in Ecclesia baptizantur, nec ab ea ullo schismate vel haeresi praeciduntur, in quantislibet sceleribus vivant, quae nec diluant poenitendo, nec eleemosynis redimant, sed in eis usque ad hujus vitae ultimum diem pertinacissime perseverent, salvi futuri per ignem, licet pro magnitudine facinorum flagitiorumque, non tamen aeterno igne puniri. Sed qui hoc credunt, et tamen catholici sunt, humana quadam benevolentia mihi falli videntur: nam Scriptura divina aliud consulta respondet. Librum autem [Col. 0244B] de hac quaestione scripsi, cujus titulus est, de Fide et Operibus, etc. Scripsit enim de tribus quaestionibus librum: Cum accepisset missa, ut ait (Lib. II Retract. cap. 38) , a quibusdam fratribus, laicis quidem, sed divinorum eloquiorum studiosis, scripta nonnulla, quae ita distinguerent a bonis operibus fidem, ut sine hac non posse, sine illis posse perveniri suaderetur ad vitam aeternam. Quas autem tres quaestiones tractandas susceperit, initio libri exponit: Quibusdam videtur indiscrete omnes admittendos esse ad lavacrum regenerationis, quae est in Christo Jesu Domino nostro, etiamsi malam turpemque vitam facinoribus et flagitiis evidentissimis notam mutare noluerint, atque in ea se perseveraturos, aperta etiam confessione declaraverint. Verbi gratia, si quisque meretrici adhaeret, non ei prius praecipiatur ut ab ea discedat, et tunc veniat ad baptismum; sed etiam cum ea manens mansurusque confidens, admittatur et baptizetur, nec impediatur fieri membrum [Col. 0244C] Christi, etiamsi membrum meretricis esse perstiterit; sed postea doceatur quam sit hoc malum, jamque baptizatus de mutandis in melius moribus instruatur. Perversum enim putant atque praeposterum, prius docere quemadmodum debeat vivere Christianus, et deinde baptizari; sed censent praecedere debere baptismi sacramentum, ut deinde sequatur vitae morumque doctrina, quam si tenere et custodire voluerit, utiliter fecerit. Si autem noluerit, et retenta fide Christiana, sine qua in aeternum periret, in quolibet scelere immunditiaque permanserit, salvum eum futurum, tamquam per ignem, velut qui aedificaverit super fundamentum quod est Christus, non aurum, argentum, lapides pretiosos, sed ligna, fenum, stipulam, id est, non justos castosque mores, sed iniquos et impudicos (I Cor. III, 12) . Jam vero laicos illos, a quibus scripta Augustinus accepit, non alios ego cogitandos puto, quam Hieronymi studiosos, id est, vel Marcellinum tribunum, vel nobiles Roma in Palaestinam profugos, qui saepe Augustinum consuluerunt de quaestionibus ecclesiasticis. [Col. 0244D] Neque etiam reor a laicis missa fuisse alia scripta quam quae Hieronymus, sive in Isaiam edidit, sive in Epistolas Pauli, ubi duas de tribus quaestionibus aperte tractavit, tertiamque indicasse videri potuit, sed ita ut abiret in eam sententiam quam Augustinus, tacito quidem nomine prae reverentia tanti viri, validis tamen argumentis arguere coactus est. Immo cum iterum Hieronymus de quaestione tertia prolixius egisset, rursum quoque Augustinus pro fide catholica scribere compulsus est (Dialog. 1, cit. partim in Enchirid., partim in lib. XXI de Civit. Dei cap. 17 et sequentibus) ; sed id praestitit post obitum Hieronymi, cujus et offensionem verebatur, et doctrinam sanctitatemque suspiciebat. [Col. 0245A] Ex his autem manifeste constat quo sensu locutus sit de quaestione vulgo proposita Hieronymus, eo nempe quo disputari solebat a catholicis. Constat etiam non posse eum probabilius dici sensu catholico locutum de purgatorio igne, quam ipsummet Origenem, cujus vestigiis apprime insistit; humanitus ergo aliquid, quod fateri necesse est, hac in parte accidit maximo Ecclesiae doctori, propter sententias quasdam praejudicatas, ex pristina veteris magistri lectione. Origenes autem nomine purgatorii ignis non id significabat quod Ecclesia nunc solet; sed ipsa inferorum [Col. 0245B] supplicia, quibus sua tandem aliquando crimina rei Christiani purgarent: quasi fides flammis posset in charitatem incendi. Id autem annotasse non leve est operae pretium, ad intelligenda Patrum dicta, si qui adversus ignem purgatorium sentire videantur. Neque enim hunc negant, quem Ecclesia confitetur, sed quem alii commenti sunt post Origenem. Sunt qui credant potuisse Hieronymum id doctrinae accipere etiam a Gregorio Nazianzeno, quo magistro gloriabatur (Orat. 39) : ille enim cum recenseret varia baptismorum genera, meminit ultimo loco baptismi ignis, qui postremus omnium crassam materiam depasturus sit quasi fenum, vitiique omnis levitatem absumpturus. Verum haec verba de purgatorio igne, qualem Ecclesia novit, interpretari nihil vetaret, nisi interpres Nicetas alio sensum doctoris traheret. Sic enim facit Gregorium Novati sectatoribus loquentem: Si [Col. 0245C] vos non flectimus, pro vobis, utpote incurabili morbo correptis, lacrymas effundemus: igni enim sempiterno baptizabimini, qui terrenam et crassam materiam tamquam fenum comedit, ut Isaiae verbis utar; hoc est, crassis et obscenis corporis voluptatibus servientes, atque homines peccato leves et aridos ita excruciat, ut tamen non absumat, etc. Sunt etiam qui Gregorium Nyssenum ( Orat. Catechet. ) ejusdem doctrinae nomine suspectum velint, quod eruditi viderint. Photius certe de Theodoro Mopsuesteno ita scribit (Cod. 21) : Τὴν Νεστορίου αἵρεσιν,
καὶ μάλιστα ἐν τῷ τρίτῳ λόγῳ, ἐπικρατύνων προαναφωνεῖ,
ἀλλὰ καὶ τῶν ἀμαρτωλῶν ἀποκατάστασιν τερατεύεται : Nestorii haeresim, maxime in tertio libro, confirmans ante praedicat; sed et peccatorum restitutionem monstrifice mentitur. Neque vero mirum his et aliis antiquissimis Patribus ita visum fuisse: nam non tantum humana quadam, ut ait Augustinus (Lib. de Fide et Operibus, et lib. I de Civit. cap. 17) , benevolentia falsi sunt; [Col. 0245D] sed etiam praejudicata opinione qua crederent Deum summe bonum Christique amantem perdere non posse homines qui Christum vera fide induissent. Unde Ambrosius (In Psal. CXVIII, octon. 20) , cum Christum docuisset esse fidelium caput, membraque capiti fide coaptari: Hoc caput, inquit, humani servate serpentes, hoc custodito, vita integra, salus tuta est; nemo enim perire potest, cui non sublatus est Christus. Ubi fides est, et initium et finem habemus. Ubi perfidia, neque initium, nec finis est. Hieronymo adhaesit, praeter Rufinum hunc Syrum, Paulus Orosius, illud ipsum Pelagii arguens quod Hieronymus (Apolog. cap. 13) , omnes nimirum peccatores simul cum impiis in aeternum esse damnandos. Adhaesit Mercator (Commonit. cap. 4) , quemadmodum ostendimus suo loco; immo et Joannes Damascenus, saltem ex parte, Oratione pro fidelibus defunctis, si tamen supposititia non est. Quomodo vero tantorum virorum error refutari [Col. 0246A] debeat, demonstrat Augustinus ( Lib. de Fide et Operibus ). Quomodo haereticis nostrorum temporum non faveat, diximus in notis ad locum Mercatoris. Quomodo tandem, non stulta exprobrandi Patribus libidine, sed sincero veritatis studio in hanc inquisitionem incubuerimus, judicabit ex se facile qui satis intellexerit oppugnandum esse genium nostri saeculi, quo quisque Patrem quem colit affectu saepe magis quam ratione statuit velut certam veri regulam.
[Col. 0246A] 2. Qui dicunt quamvis sanctum virum, et [Col. 0246A] Observandum nomine prophetalis et apostolici viri indicari perfectum et sanctum; sive qui ante Christum vixerit, ut prophetae; sive qui post ipsius [Col. 0246B] adventum, ut apostoli: illi enim utriusque generis viri suae aetatis perfectissimi exstiterunt. Observandum pariter jam inde a tempore conscriptae hujus fidei, id est, ante ann. 400 motam fuisse in Oriente quaestionem de ἀναμαρτησίᾳ, id est, de viribus liberi arbitrii, quibus homo potest esse sine peccato, si velit. Eam ob rem Hieronymus ann. 413 Pelagianam haeresim reviviscere dicebat (Praef. in lib. IV Comment. in Jeremiam) , tunc cum scriberet, ut quae nimirum diu ante vixisset, sed exstincta videri posset atque insepulta. Eadem de causa Photius (Cod. 54) haeresim hanc in Oriente natam, et inde in Occidentem profluxisse, scriptum reliquit. Porro non sine animadversione praetereundum est id quod dicitur a Rufino, sine auxilio Dei posse, etc., esse illud ipsum, quod aiebat Pelagius, hominem posse, si velit, ut saepe indicavimus. Origenes huic anathematismo occasionem dedit (Lib. III Periú 1Arcwðn, c. 4 et 6) , cum potestatem liberi [Col. 0246C] arbitrii in utramque partem extolleret eo usque ut ad perfectionem virtutis, alio negaret indigere auxilio quam legis et doctrinae: unde Hieronymus ( In epist. ad Ctesiphontem ) Origenem recenset inter Pelagii magistros περὶ τῆς ἀναμαρτησίας καὶ ἀπαθείας, non annumeraturus utique, si auxilio voluntatis divinae, seu diffusione charitatis a Spiritu sancto, opus esse dixisset ad impeccantiam habendam. Quamquam expressius quiddam afferendum sit, ubi de anima Christi proficiente suis meritis in vocabulum Dei, sententia Origenis exponetur.
3. [Col. 0246C] Utraque parte anathematismus Origenem petit, licet singulae damnent singulas Apollinaris et Samosateni haereses inter se contrarias. Cum enim altera per excessum, ut ita loquar, altera per defectum, in veritatem Incarnationis Dominicae peccaret, illa Verbi divini conversionem in hominem delirans, ista renuens substantivam naturarum unionem, utraque ab Origene orta videri potuit; adeo perplexe, aut inconstanter potius, de tanto mysterio locutus est. [Col. 0246D] Sentiebat procul dubio cum Apollinari, cum diceret (Lib. II Periú 1Arcwðn, cap. 6) : Mentem in Verbum ante creationem mundi conversam fuisse, et in plenitudine temporum coelo lapsam, pro anima in Christo exstitisse, immo in hominem commutatam esse. Errabat cum Photino asserens (Ibid.) animam Christi (quo nomine intelligebat hominem, quem definiebat more Platonis, animam utentem corpore) merito virtutis et operum deificatam. Cum catholicis loquebatur, si tamen una vocula molliatur, cum haec verba funderet (Prooem. lib. Περὶ Ἀρχῶν ): Jesus Christus, qui venit, ante omnem creaturam natus ex Patre est, qui cum in omnium conditione Patri ministrasset (per ipsum enim omnia facta sunt [Joan. I, 3] ) novissimis temporibus se ipsum exinaniens, homo factus est, incarnatus est, cum Deus esset, et homo mansit, quod Deus erat, corpus assumpsit nostro simile, etc. Ex hoc autem anathematismo intellige Eutychianam haeresim atque Nestorianam ab aliis ortum, ab [Col. 0247A] aliis nomen accepisse: hoc enim in libello, ante Nestorium atque Eutychem natos, edito, utraque damnatur. Unde audiendi non sunt, mea quidem sententia, qui libello Fidei, quem Pelagius fecit, addita suspicantur haec verba: Illorum quoque similiter exsecramur blasphemiam, qui novo sensu asserere conantur, a tempore susceptae carnis, omnia quae erant deitatis in hominem demigrasse; et rursum quae erant [Col. 0247B] humanitatis, in Deum esse transfusa: ut, quod nulla umquam haeresis dicere ausa est, videatur hac confusione utraque exinanita substantia, deitatis scilicet et humanitatis, et a proprio statu utraque esse mutata. Nemo enim veterum, ante natum Eutychem, non meminit erroris illius, quo Incarnatio diceretur, auctore Apollinari, aut potius ex sententia quorumdam Apollinaristarum, Verbi divini mutatio quaedam in carnem, et carnis vicissim in deitatem conversio. Intellige pariter quomodo et Origenes, et Samosatenus, et Photinus, et alii qui Christum asseruerunt merito atque virtutibus in Dei vocabulum profecisse, Nestorio praeiverint, licet alia via, ad negandum, sanctam Virginem esse Θεοτόκον ; quod enim ex ea natum est, Deus utique non fuit, cum nasceretur, si merito profecit in hoc vocabulum. Quamquam Origenis dispar videri potest atque aliorum causa: nam aeterna quaedam, vel saltem tempore superiora merita comminiscitur, quibus mens, priusquam veniret [Col. 0247C] in corpus, digna evaserit quae Verbo divino conjungeretur.
4. [Col. 0247C] Etsi nemo, quod sciam, crimini vertit Origeni quod ignorantiam supremae diei tribuerit Christo, vix tamen dubito quin a Rufino hic in ipsum anathematismus prolatus sit, licet immerito, et per suspiciosam, si fas ita dicere, calumniam: nam cum prima parte adversus Arianos pugnet, inscitiam ejusmodi affingentes ipsimet etiam Verbo divino; in secunda eos damnat qui parem inscitiam humanae menti Verbo conjunctae abjudicant, quod fecit Origenes (Lib. II Periú 1Arcwðn, cap. 6) , mentem commentus, cum in coelo versaretur ante conditionem mundi, perfecte conversam in Verbum, omniaque mysteria complexam; tempore vero lapsam in corpus, cui fuit pro anima; sed tamen ita lapsam ut, non perinde ac aliae, labendo remitteret quidquam de pristina perfectione; sive cognitionis, per inumbrationem; sive voluntatis, per refrigescentiam. Duae sunt igitur anathematismi partes: una Christum [Col. 0247D] spectat, quatenus Verbum est; altera eumdem, quatenus homo. Prima Verbo asserit notam judicii diem, quod Ariani negabant; secunda fatetur homini ignotam, qua de re non fuit una olim Patrum opinio. Cum enim omnes Arianis communiter pugnarent, aliqui tamen contenderunt Christum, ut homo est, diem supremum vere nescivisse; ideoque distinctione usi dicere solebant, Christum θεϊκῶς diem judicii scivisse, non scivisse σαρκικῶς ; sic enim videbantur sibi hinc quidem Arianis contradicere, quod fides jubebat; inde vero sententiae evangelicae sensum retinere, quem cuique obvium aiebant. In ea opinione versati sunt nonnulli Patrum, etiam magni in Ecclesia nominis, Eustathius Antiochenus apud Facundum Hermianensem (Lib. VI advers. Arianos) , Athanasius (Lib. XI cap. 1) , Basilius (Orat. 4 cont. Arian. et in lib. ad Serap. sub fin.) , Gregorius Nazianzenus (Epist. 391 ad Amphiloch.) , Cyrillus Alexandrinus (Orat. 36) , et Theodoretus (Ad anath. 4) , Hilarius (Lib. IX de Trin.) , Ambrosius (Lib. II de Fide cap. 4) , Fulgentius (Lib. I ad Trasymond. cap. 7) , et caeteri non pauci. Constans est nihilominus hodiernae theologiae sententia, Christum, etiam qua homo est, non ignorasse supremum judicii diem, cum viveret inter mortales: dictumque illud, quod ne Filius quidem hoc tempus sciret, intelligi debere, non simpliciter [Col. 0248B] de quacumque scientia; sed restricte de ea sola ad quam communicandam missus est, juxta illud Christi: Quia ego ex me ipso non sum locutus, sed qui misit me Pater, ipse mihi mandatum dedit, quid dicam, et quid loquar, etc. Quae ergo ego loquor, sicut dixit mihi Pater, haec loquor. (Joann. XII, 49) .
5. [Col. 0248B] Non Arianos tantum et Macedonianos ferit anathematismus, sed primum utriusque erroris parentem Origenem, quem in libris περὶ Ἀρχῶν absurda prorsus et impia de Trinitate sensisse Epiphanius in primis, Hieronymusque tradiderunt. Consulendus ille haeresi 64 et in epistola ad Joannem Hierosolymitanum; iste vero, cum Avito mitteret versos a se Περὶ Ἀρχῶν libros, ipsum monuit ut, inter legendum, meminerit sibi inter scorpiones et colubros incedendum, quippe cum sint in eis detestanda plurima, ut est illud statim in primo volumine (Epist. 124) : Christum Filium Dei non natum esse, sed factum; Deum Patrem per naturam invisibilem, etiam a Filio non videri; [Col. 0248C] Filium, qui sit imago invisibilis Patris, comparatum Patri, non esse veritatem; apud nos autem qui Dei omnipotentis non possumus recipere veritatem, imaginariam veritatem videri, ut majestas ac magnitudo majoris quodammodo circumscripta sentiatur in Filio. Et postea: Duarum statuarum, majoris et parvulae, unius quae mundum impleat et magnitudine sua quodammodo invisibilis sit, et alterius quae sub oculos cadat, ponit exemplum, priori Patrem, posteriori Filium comparans. Deum Patrem omnipotentem appellat bonum et perfectae bonitatis; Filium non esse bonum, sed auram quamdam et imaginem bonitatis, ut non dicatur absolute bonus, sed cum additamento, Pastor bonus, etc. Tertium dignitate et honore, post Patrem, et Filium, asserit Spiritum sanctum; de quo cum ignorare se dicat utrum factus sit an infectus, in posterioribus quid de eo sentiret, expressit, nihil absque solo Deo Patre infectum esse confirmans; Filium quoque minorem Patre, eo quod secundus ab illo sit, et Spiritum sanctum inferiorem Filio, in sanctis quibusque versari, [Col. 0248D] atque hoc ordine majorem Patris fortitudinem esse quam Filii et Spiritus sancti; et rursum majorem Filii fortitudinem esse quam Spiritus sancti; et consequenter ipsius sancti Spiritus majorem esse virtutem caeteris quae sancta dicuntur. Quae autem Hieronymus tunc Origeni objecit, quaeque postea Justinianus, aliaque ejusmodi multa, frustra quaeras in libris quos habemus, si quidem a Rufino interpolati sunt, et ab haeresibus contra Nicaenam fidem repurgati. Utinam pervenisset ad nostra tempora vel textus ipse Graecus Origenis, vel saltem Hieronymi Latina versio, quam Avito misit! Rufinus certe Aquileiensis Origeni contraria professus est. De Trinitate, inquit ( In Apolog. ad Anast. ), ita credimus, quod unius naturae sit, unius Deitatis, unius ejusdemque virtutis ac substantiae, etc. Eadem fusiori sermone prosequitur Rufinus Palaestinus ( In libello Fidei ), immo et alii ejusdem pene aetatis haeretici, ut nimirum confessione ὁμοουσίου, [Col. 0249A] quae tunc temporis erat quasi tessera catholicae fidei, simplicioribus illuderent, ac imprudentes in suos errores allicerent.
[Col. 0249A] 6. [Col. 0249A] Nemo defensorum Origenis contradicit catholicis accusantibus libros περὶ Ἀρχῶν dogmatis hic damnati. Unde Epiphanius (Epist. 51, apud Hieron.) : Quis catholicorum possit aequo animo sustinere? Quis eorum qui fidem suam bonis operibus exornant, ut audiant Origenis doctrinam atque consilium, et credant praeclarae illius praedicationi, NON POTEST FILIUS VIDERE PATREM, NEQUE SPIRITUS SANCTUS VIDERE FILIUM? Haec in libris Περὶ Ἀρχῶν scribuntur. His verbis legimus, et ita locutus est Origenes. Sicut enim incongruum est dicere quod possit Filius videre Patrem, sic inconsequens est opinari quod Spiritus sanctus possit videre Filium. Miris plane modis tergiversati sunt Origenistae, cum jam non pro magistro urgerentur, sed pro se dicere, An Patrem videret Filius, Filium Spiritus sanctus. [Col. 0249B] Unde Hieronymus (Epist. 51) , oratione ad Joannem Hierosolymitanum conversa: Objicitur tibi quod magister tuus, quem catholicum vocas, quem defendis obnixe, dixerit: «Filius non videt Patrem, et Filium non videt Spiritus sanctus.» Et tu mihi dicis, «Invisibilis Pater, invisibilis Filius, invisibilis Spiritus sanctus;» quasi non et angeli secundum naturam suam oculis nostris invisibiles sint? Et paulo post: Quaeritur «an Patrem videat Filius;» et tu dicis: «Invisibilis est Pater.» Deliberatur «an Filium videat Spiritus sanctus;» et tu respondes: «Invisibilis est Filius.» Versatur in causa «an se invicem Trinitas videat,» humanae aures tantam blasphemiam ferre non sustinent; et tu dicis: «Invisibilis Trinitas.» In laudes caeteras evagaris, peroras in his quae nullus inquirit: auditorem aliorsum trahis, ut quod quaerimus non loquaris. Rufinus Aquileiensis invenit aliud hujusmodi κρησφύγετον : contendit videndi verbum ab Origene usurpatum pro sensu visus (Invect. 1 cont. Hieronym.) , [Col. 0249C] siquidem adversus Anthropomorphitas et Valentinianos disputaret Deum incorporantes. Verum, nemo, qui Origenem ipsum consuluerit, non continuo cavillationem hanc, veluti vanam, immo ridiculam, despexerit.
[Col. 0250A] 7. [Col. 0249C] Epiphanius ( In epist. ad Joan. Hierosol. apud Hieronymum): Illud quoque quis Origenem dicentem in libris Περὶ Ἀρχῶν patiatur, quod animae angeli fuerint in coelis, et postquam peccaverint in supernis, dejectas esse in istum mundum, et quasi in tumulos et sepulcra in corpora ista relegatas, poenas antiquorum luere peccatorum, et corpora credentium, non templa Christi esse, sed carceres damnatorum? Et postea: Quamquam istiusmodi nugas et deliramenta soleat ille Scripturarum interpretatione perversa, et aliud significante quam quod verum est, affirmare dicens: Priusquam a malitia humiliarer, ego deliqui (Psal. CXVIII, 67) ; et illud: Revertere, anima mea, in requiem tuam (Psal. CXIV, 7) ; nec non et aliud: Educ de carcere animam meam (Psal. CXLI, 8) . Et in alio loco: Confitebor [Col. 0249D] Domino in regione vivorum (Psal. CXIV, 9) , etc. Illud ipsum copiosissime Hieronymus tractat (Epist. 51) , et Joannis Epiphanio super ea quaestione respondentis strophas atque praestigias, ut loquitur, detegit ac dissolvit. Verum, quia prolixior est oratio, omittenda hic videtur, et contractius quiddam aliunde afferendum. Hieronymus igitur inducit haereticos ita disserentes ( Epist. ad Demetriad.): Si judicia sunt Domini vera, justificata in semetipsis (Psal. XVIII, 10) , et nihil apud Deum injustum est; ipsa ratione compellimur ut credamus animas fuisse in coelestibus, et propter antiqua quaedam peccata damnatas in corporibus humanis, et, ut ita loquar, sepultas; nosque in valle lacrymarum poenas luere veterum peccatorum: unde et Propheta dicit: [Col. 0250A] Priusquam humiliarer, ego deliqui (Psal. CXVIII, 67) , et, Educ de carcere animam meam (Psal. CXLI, 8) , etc. Haec impia et scelerata doctrina olim in Aegypto et Orientis partibus versabatur, et nunc quasi abscondite in foveis viperarum apud plerosque versatur, illarumque partium polluit puritatem, etc. Sed quia Hieronymus mentionem fecit justitiae divinae, cujus obtentu se clepere tentabat Origenes, non abs re fuerit aperire quomodo vir sanctus eam ob rem passus sit olim calumniam a Rufino Aquileiensi (Invect. 1 in Hieronymum) , quasi exprobrasset alteri quod ipse peccasset. In commentariis enim Epistolae ad Ephesios, post explicatam divinae electionis rationem, quae gratiae dicitur, alteram, quam vocant justitiae, expositurus sic ait: Alius vero, qui Deum justum conatur ostendere, quod non ex praejudicio scientiae suae, sed ex merito electorum unumquemque eligat, dicit, ante visibiles creaturas fuisse alias invisibiles, in quibus et animas, quae ob quasdam causas [Col. 0250B] soli Deo notas dejectae sint deorsum in vallem istam lacrymarum, etc. Sed inepta Rufini abutentis patientia lectorum cavillatio per se satis refellitur, cum Hieronymus, non quid ipse sentiret, sed quid alius, exponat eo loci, quod ipse contestatus est non semel, causatus legem Commentariorum quae tunc temporis obtinebat. Si quis porro velit curiosius nosse quibus gradibus ex angelorum fastigio ad humana usque corpora praecipitentur animae, si credimus Origeni, legat lib. II περὶ Ἀρχῶν cap. 8, et epist. 61 Hieronymi, paulo ante medium. Sed observa, lector, quas in absurditates vir tantus quantus Origenes, Orientis, ut audiebat, magister et Ecclesiae doctor, inciderit, propter anticipatum illud judicium, quo et ipse quondam Augustinus in transversum actus est, ELECTIONEM DEI NON ESSE GRATIAE, SED JUSTITIAE. Ut enim discretionis causas, quas in Deum non putabat refundendas, ne apud [Col. 0250C] ipsum injusti aliquid foret, ex parte hominum poneret, quos videbat in sortem nasci infinite disparem ac diversam; id totum ita disparibus singulorum meritis tribuit, ut in meliorem sortem eligerentur quorum potiora essent merita, in deteriorem quorum mala: perinde ac si, quod olim aiebat Augustinus (Lib. II ad Simplicianum) , nemo eligeretur prae alio, nisi jam distans. Cum ergo aliunde intelligeret neminem, nisi absurde, dici posse dijudicari ex meritis consequentibus, antecedentia quaedam invenienda ratus est. Quare animas primum censuit antea exstitisse quam laberentur in corpora; deinde, cum antecessionis tempus definiri non posset, nisi temere, opinatus est tota saltem aetate mundi praecessisse, atque ita omnes simul conditas, et spiritualem quemdam ex animabus mundum sensibili priorem exstitisse: inter eas dicebat, ipsam quoque Christi animam fuisse, natura quidem aliis parem, sed virtutum studio longe praestantiorem, ut quae tanto se affectu conjunxerit [Col. 0250D] Verbo divino, id est, sapientiae omnium virtutum parenti, ut conjunctionis vinculum indissolubile evaserit, ipsaque proinde anima merito et virtute sua in Dei vocabulum profecerit. Totum hoc meritum voluit ex solis liberi arbitrii viribus nasci, ne a Deo, qui communis omnium parens, quique ipsa per se bonitas atque justitia, aliquid discriminis inter aequales fieret. Quare singulas animas id potuisse sensit, quod anima Christi; nec proinde quidquam esse causae cur ulla ipsi invideret bonum, quod in sua quaelibet potestate positum haberet. Atque haec videri potest fuisse postmodum horrenda Theodori Mopsuesteni blasphemia. Non invideo Christo quod factus est Deus; quod enim ipse factus est, ego fieri possum, viribus meae naturae. Fuit [Col. 0251A] haec certe Pelagianorum haeresis, si fas est credere Cassiano (Lib. I de Incarn. cap. 4) , et epitaphii haeresis Nestorianae scriptori ( Inter Opera tributa Prospero ), qui forte falluntur. Jam vero cum Origenes animas tanto tempore sine corporibus existere, easque natura pares, solis meritis [Col. 0251B] differre sentiret, exinde consequens putabat ut corpora cogitari deberent velut alienum quiddam ab hominibus, quod jam discrimen multiplex afferret, hebetaretque animarum vires, atque impediret motus: quamobrem hominem voluit Platonis more definiendum, animam utentem corpore: voluit quoque animam, cum prius tantum meus esset, nomen animae tunc primum adipisci cum corpus indueret. Sed quoniam mentis, quam contemplabatur Origenes solutam a corporis indumento, et spiritualibus per se actionibus per longissima temporum intervalla intentam, aliam non poterat notionem effingere quam quae angelorum impressa est animis nostris; hos enim definimus: mentes solutas a corporibus, et sine ipsis perfectas, mentem humanam angelicae naturae fecit. Immo tribus omnino universum quidquid est, constare decrevit divinitate, mentibus et hyle; si quid praeterea diversitatis cernitur, totum id a meritis [Col. 0251C] voluntatum et justitia Dei ortum duxisse: infimam mundi partem ex crassiore materia ab irata Dei manu compactam in vallem lacrymarum, supremam ex tenuissimis materiae particulis altera Dei manu benevola formatam in beatorum regnum, etc. Atque hinc profluxerunt commenta quatuor. Primum, de animarum descensu ex angelorum fastigio in corpora, deque aliarum praecipitatione, rearum scilicet; aliarum spontanea missione, quae cum virtutibus essent praeditae, in reliquis regendis Providentiae divinae famularentur. Secundum, de commutatione animarum in daemones per scelera, in angelos per virtutum quasi gradus. Tertium, de angelorum quoque et daemonum reciproca conversione. Quartum, omnia haec nomina, mentium, animarum, angelorum et daemonum, non significare naturas, sed merita, vel potius ortas ex meritis conditiones. Hinc denique ipsi visa est creaturarum omnium rationalium, quae, si per se spectentur, sunt purae mentes, unoque ordine censentur, orta generalis [Col. 0251D] quaedam ἐνσωμάτωσις, postquam distinguuntur gradibus et nominibus; ita ut diversitas omnis oriatur ex varietate corporum, sive tenuiorum, sive crassiorum, etc.
8. [Col. 0251D] Totus hic quantus est anathematismus perstringit Apollinaristarum haeresim, qui negant, inquit Praedestinati auctor (Lib. I, haer. 55) , hominem perfectum in Christo, sed assumptionem carnis ita factam, ut intus in homine pro anima divinitas esset; carnem autem et Verbum unius ejusdemque volunt docere substantiae, contentiosissime asserentes. Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , volunt docere aliquid de Verbo in carnem conversum; insuper etiam de Mariae carne nihil esse susceptum in Incarnatione Domini nostri Jesu Christi confirmant. Egit contra Apollinarem synodus in Antiochia. Exstiterunt Apollinarii duo: Qui, ut ait Socrates (Lib. II cap. ult.) , primum dixerunt animam a Deo Verbo in dispensatione Incarnationis non assumptam; [Col. 0252A] deinde quasi poenitentia ducti, corrigentes semetipsos, adjecerunt animam quidem assumptam, quae tamen non haberet mentem, sed Deum Verbum esse pro mente in homine assumpto. Ante utrumque senserat Apelles Christum habuisse corpus coelestis cujusdam substantiae; quem, [Col. 0252B] licet arguere verbo visus sit Origenes, re tamen vera secutus credi potuit, propter suum illud commentum de animarum per mysticam, ut jocatur Hieronymus, Jacobi scalam descensu, et pro variis regionibus mundi, quasi gradibus, varii corporis assumptione (Vide Tertull. cap. LI de Praescript.) . Senserant et Ariani ante Apollinarem, Verbum fuisse Christo pro mente humana: quem errorem, etsi aliunde forte didicerant, potuerunt tamen aliquatenus ex Origene accipere, quippe qui affine quiddam commentus sit, Christi nimirum animam seu mentem, priusquam descenderet in corpus, in Verbum olim conversam, ut nonnulli interpretantur. Huic toti haereticorum generi viam aperuisse Origenem, ex eo licet colligere, quod suis opinationibus, sive de industria perplexis, sive pro ingenii qualitate inconstantibus, causam dederit catholicae fidei studiosis, ea ipsi non improbabiliter objiciendi, quae creditus Pamphilus diluere conatus est ( In Apologia pro Origene ), et illud in primis eum dicere [Col. 0252C] δοκήσει, id est, putative tantum, et per allegoriam, non etiam secundum ea quae juxta historiam referuntur, gesta esse omnia quae a Salvatore gesta sunt.
9. [Col. 0252C] Dogma quod hic perstringitur tam proprium est atque singulare Origenis, ut ad id probandum, nisi foret in confesso, exscribi posset maxima pars librorum Περὶ Ἀρχῶν, sicubi agitur de mundo, immo et de rationalibus creaturis. Possent quoque plurima testimonia adhiberi, tum ex epistolis Epiphanii ad Joannem Hierosolymitanum, et Hieronymi ad Avitum atque Pammachium; tum ex libris, sive Hieronymi adversus Rufinum, sive Rufini adversus Hieronymum. Unde Augustinus (Lib. de Haeres., haer. 43) : Sunt et alia Origenis dogmata, quae catholica Ecclesia omnino non recepit, in quibus nec ipse falso arguitur, nec potest ab ejus defensoribus excusari, maxime de purgatione et liberatione, ac rursus post longum tempus ad eadem mala revolutione rationalis universae creaturae. [Col. 0252D] Quis enim catholicus, vel doctus, vel indoctus, non vehementer exhorreat eam quam dicit purgationem malorum, id est, etiam eos qui hanc vitam in flagitiis et facinoribus, et sacrilegiis atque impietatibus quamlibet maximis finierunt; ipsum etiam postremo diabolum, atque angelos ejus, quamvis post longissima tempora, purgatos atque liberatos regno Dei lucique restitui; et rursus post longissima tempora omnes, qui liberati sunt, ad haec mala denuo relabi ac reverti: et has vices alternantes beatitudinum et miseriarum rationalis creaturae semper fuisse, et semper fore, de qua vanissima impietate adversus philosophos, a quibus ista didicit Origenes, in libris de Civitate Dei, diligentissime disputavi (Lib. XXI, cap. 17 et seqq.) .
10. [Col. 0252D] Fuit hoc etiam dogma traditum ab Origene, cum in libris Περὶ Ἀρχῶν paulo brevius, tum prolixissime in libro de Resurrectione: homines non surrecturos eodem corpore quo jacuerunt, neque enim post resurrectionem mansura membra quae conficiendis alimentis [Col. 0253A] inserviunt, aut generandae proli; immo neque carnes, ossa et reliqua ejusmodi, quae vel aggravant corpus, vel hominem morti obnoxium reddunt, vel nobilitati animae obsistunt. Id copiosissime demonstrat Hieronymus (Epist. 51) ex ipsismet Origenis verbis (Lib. II Periú 1Arcwðn, sub fin.) : Cum in tantum, inquit, profecerimus, ut nequaquam carnes et corpora, forsitan ne animae quidem fuerimus, sed mens et sensus ad perfectum veniens, nulloque perturbationum nubilo caligans, intuebimur rationabiles intelligibilesque substantias facie ad faciem. Haec ita vertit Hieronymus in epistola ad Avitum, quae Rufinus in codicibus [Col. 0253B] vulgatis depravavit. Porro autem interiit liber de Resurrectione, totusque desideratur praeter fragmenta quae Hieronymus profert epistola 61, quam tu consule.
11. [Col. 0253B] Dogma hic damnatum a praecedente parum differt. Traditur autem ab Origene lib. II Περὶ Ἀρχῶν cap. 5, ex quo haec Hieronymus decerpsit, quae vitanda scriberet ad Avitum (Epistola 124) : Si omnia sine corpore vixerint, consumetur corporalis universa natura, et redigetur in nihilum, quae aliquando facta est de nihilo; eritque tempus quo usus ejus iterum necessarius sit. Et paulo post: Nos erimus sine corporibus, quando ei (Christo) ad perfectum subjecti fuerimus. Et in eodem loco: Cum subjecti fuerint omnes Deo, omnes deposituri sunt corpora, et tunc corporalium rerum universa natura solvetur in nihilum. Observa omnibus fere in locis in quibus ponitur nihilum, restitui debere hylem: Origenes enim materiam, ex qua corpora creata sunt, et in quam solvi [Col. 0253C] debent, perpetuam putavit, Deoque, ut aiunt, coaevam, quod facile comprobari potest, tum veterum, tum ipsiusmet Origenis testimoniis. Observa etiam hoc anathematismo, quemadmodum et nono, mentionem fieri mirabilis cujusdam commenti, quo finxit Origenes universa condita fuisse a Deo, uno aliquo statu, ex quo suis postmodum motibus rationales naturae recesserint: sed tamen ita ut ad eum revocandae sint, variis, seu singularum creaturarum, seu mundorum ipsorum sensibilium, commutationibus et vicissitudinibus; cum autem eo redierint, statim post tantas temporum diuturnitates, quantae nobis videntur habere rationem aeternitatis, pacem orituram sempiternam. Unde colligi potest, ab Origene revera numquam dictas creaturas absolute aeternas, nec creaturarum commutationes absolute perpetuas, sed secundum nos dumtaxat, quibus nimirum incomprehensibilis sit incoeptionis et desitionis intercapedo.
12. [Col. 0253C] Animas exstitisse priusquam includerentur corporibus, [Col. 0253D] ita constanter tradidit, itaque manifeste Origenes in libris Περὶ Ἀρχῶν, ut nemo ipsius defensor ausus fuerit ire inficias, ne ipse quidem creditus Pamphilus ( In Apol. pro Origene ), qui Origenem abunde satis se defendisse hac in parte ratus est, postquam ostendit ipsius aetate nihildum fuisse ab Ecclesia definitum super ea quaestione, atque ita impune cuilibet licuisse quam voluisset de tribus circa originem animarum opinionibus pervulgatis sequi, id est, sentire animas, vel praeexstitisse corporibus, [Col. 0254A] vel a Deo quotidie creari, vel a parentibus traduci. Quare in posteriores duas, praeter morem suum, pluribus argumentis acriter depugnavit, veluti, his eversis, Origenianam stabiliturus esset. Hieronymus (Epist. 51) sententiam de quotidiana creatione ecclesiasticum dogma dixit, pluribusque ad ea respondit quae solent objici, quaeque creditus Pamphilus jam tum objecisset; suas tamen in partes numquam potuit adducere Augustinum (Lib. II Retract.) , immo neque efficere quin adusque vitae finem dubius maneret. Mansit pariter eo usque aetatis dubius Aquileiensis [Col. 0254B] Rufinus; quare cum in Apologia varias super ea quaestione opiniones recitasset: Deo, inquit, teste, dico quia usque ad praesens certi vel definiti aliquid de ea quaestione non teneo. Et paulo post: Adhuc ignorare confiteor, praeter hoc quod manifeste tradit Ecclesia, Deum et animarum et corporum conditorem. Rufinus Palaestinus (Libell. Fid. cap. 26) : Sicut ergo qui ita credunt animas esse particulas Dei, sic etiam illi qui animas dicunt ante corpora factas fuisse, multum a pietate distare videntur: unde impius Origenes gentilium captus errore, etc. Pelagius (Libel. Fid. num. 16) : Animas a Deo dari credimus, quas ab ipso factas dicimus, anathematizantes eos qui animas quasi partem divinae dicunt esse substantiae. Eorum quoque condemnamus errorem qui eas ante peccasse, vel in coelis conversatas fuisse dicunt, quam in corpore mitterentur. Juvabit hoc in loco observasse quaedam. Primum ex contradictione utriusque Rufini, auctoris scilicet [Col. 0254C] anathematismorum, et Aquileiensis, constare certo, vel Mercatorem hallucinatum fuisse, cum crederet anathematismos ab Aquileiensi conscriptos (quod vix ac ne vix quidem in animum inducam), vel, quod longe opinabilius est, factum errore librariorum ut Anastasii epistola huic professioni fidei praeponeretur, propter praelatum anathematismis nomen Rufini, quem imperiti Aquileiensem putarunt. Alterum, Pelagianos ipsos, quos a Massiliensibus discernere opus est, vehementer invectos fuisse, tum in opinionem Origenis de προϋπάρξει animarum, tum in eam quam Occidentalibus multis tribuit Hieronymus, de traduce a parentibus; quare ita firmiter in tertia sententia stetisse, ut inde viderentur sibi oppugnare certius peccati originalis fidem, velut ipsa consistere nullatenus posset, nisi alterutra opinione niteretur. Tertium, sententiam de quotidiana creatione animarum, nonnisi post octavum saeculum ita constantem fuisse ut nunc est. Nam sua aetate Gregorius [Col. 0254D] Magnus incertam adhuc quaestionem fuisse, atque hinc et inde agitari solitam testatur. Sic enim ait (Lib. IX, epist. 53 ad Secundin. cap. 6) : Dulcissima mihi tua charitas sciat quia de origine animae inter sanctos Patres requisitio non parva versata est; sed utrum ipsa ab Adam descenderit, an certe singulis detur, incertum remansit; eamque in hac vita insolubilem fassi sunt esse quaestionem, gravis enim est, nec valet ab homine comprehendi, etc.
Dissertationes de historia Pelagiana
[Col. 0255] Fuit aliquando animus pro appendice primae partis Operum Mercatoris historiam haeresis Pelagianae conscribere, qua complecterer omnia, sive quae nunc primum ex auctore meo didicissem, sive quae ex scriptoribus aliis quinti saeculi studiose conquisita prae manibus haberem: retinuit me tamen non historiae tantum conditio, quae dicendi facultatem mea majorem otiumque a scholis vacuum exigit, sed ipsa quoque rerum tractandarum ratio, quae propter multiplicitatem postulat liberius scribendi genus. Neque enim historiae leges patiuntur τὰ κριτικὰ narrationibus misceri, quod tamen opus esset; neque κριτικὰ praetermitti potuerunt, sine reliquo dispendio suscepti in accurandis Marii Mercatoris Operibus laboris.
Placuit igitur dissertationibus potius quam historia comprehendere quaecumque haberem dicere de rebus ad causam Pelagianam spectantibus. Placuit, inquam, non ea solum de causa quam attuli, sed idcirco vel maxime, quod totum hoc dissertandi genus, et majorem habeat cognationem cum scholasticis disputationibus, in quibus incanui, et alia nolit elegantia sermonis ornari quam qua suam quisque sententiam simpliciter solet et aperte explicare.
Cum autem propter exponenda Mercatoris dicta totum id operae quod navamus susceptum sit, cumque Mercator rerum Pelagianarum nihil tradiderit quod obitum sancti Augustini, aut saltem concilium Ephesinum exceperit, visae sunt eodem annorum curriculo definiendae dissertationes, nec aliud quidquam attingendum, nisi quod ab exortu haeresis, cui factum a Pelagio nomen est, ad ejusdem condemnationem a Patribus Ephesinis gestum est. Visum quoque ad quamlibet dissertationem proponendum quae verba Mercatoris occasionem singulis dederint.
Quoniam vero ad id quod agimus magni refert intelligere quae fuerit haeresis qua de potissimum quaestio est, quibus aut orta parentibus, aut patronis defensa, quibus synodis ab Ecclesia, quibus statutis ab imperatoribus, quo modo ab orbe toto damnata sit, quibus denique vel professionibus ab haereticis asserta, vel libris a defensoribus fidei catholicae convicta, septem omnino dissertationibus opus fuit. Sed ea qua inquiritur quem ortum habuerit, quaeque incrementa haeresis, qua parte maxime dicta est Coelestiana, et a Mercatore impugnatur, differenda fuit in postremum locum, ut esset aliarum quasi complementum et fructus. Prima igitur ostendet quos nacta sit parentes haeresis, quosque praecipuos defensores; secunda, quibus a synodis judicata sit; tertia, quibus imperatorum sanctionibus proscripta; quarta, quomodo, ut loquitur Prosper ( Carm. de Ingrat. ), mundi manu damnata sit; quinta, quibus libellis fidem suam haeretici non tam exponere quam dissimulare tentaverint; sexta, quibus libris a catholicis Patribus fides catholica defensa sit; postrema, quam prodigiosum in modum ex tenui radice excreverit haeresis, cujus historia prioribus dissertationibus narratur.
Septem enim, quas dixi, dissertationibus videor mihi complecti posse totam Pelagianam causam, prout istis temporibus acta est, eamque ita manifestis instrumentis confirmare, ut licet populares opiniones convellendae sint non paucae circa personas (de dogmatibus tractare non est in animo), lector tamen non sine magna sui animi voluptate depositurus sit anticipata praejudicia, ubi viderit veritatem e suis tenebris nunc primum, producente auctore gravissimo, sese exerere.
Nulla autem futura est dissertatio quae non contineat nova plurima, et in hunc usque diem ignota; atque ut e multis praelibem aliquid quod gustum faciat, postrema totius haeresis Pelagianae ortum, et in prodigiosam partium multitudinem ex una quaestiuncula quasi silvescentiam ostendet. Convincet aperte prima popularem errorem de Rufino Aquileiensi Coelestii magistro. Secunda exhibebit concilia plura viginti quatuor in causa Pelagiana, vivente Augustino, coacta. Tertia patefaciet qua industria Augustinus per amicos et imperatores impulerit, et aulam commoverit in defensionem fidei catholicae. Quarta complectetur historiam totam subscriptionis hac in causa imperatae. Quinta nunc primum publicabit libellum Fidei a Juliano missum Zosimo summo pontifici. Sexta auctores librorum Hypognostic ω n, Quaestionum novi et veteris Testamenti, Commentariorum in Epistolas Pauli, etc., proferet indubitatis suis notis insignes.
Id contingit haeresibus quod fluviis: inde vulgo videntur nasci unde habent nomen, cum saepe altius ducant originem, profluantque ex fontibus remotis, quorum naturam retinent. Illud in sectis longe plurimis non obscure, in ea quae a Pelagio Coelestioque nomen accepit, clare cernitur. Ex iis natam vulgus putat a quibus nomen accepit; vulgo eruditi vel aperte dissentiunt, vel dubitanter consentiunt. Certe Augustinus, quod aliquando vehementer mirabar, cum nomine Patrum Milevitanorum scriberet de Pelagio Coelestioque ad S. Innocentium, eos non simpliciter dixit haeresis nefariae auctores, sed adjunxit, ut perhibent: quasi nollet praestare multitudinis opinionem, nec putaret affirmandum quod levibus argumentis nixum intelligeret.
[Col. 0257B] Admirationem auxit meam, quod in litteris ad Optatum eosdem ipse Augustinus homines scripserit, haeresis novae vel auctores, vel certe acerrimos notissimosque suasores: inclinans nimirum eo ut ipsis solum tribueret acceptae ab aliis auctoribus haeresis defensionem, parentes non faceret, ne vulgi opinionem non gravissimam sequeretur.
Eadem habet in libro de Peccato originali, ut constans videatur ipsius fluctuatio. Hujus, inquit (Cap. 22) , perversitatis auctores vel perhibentur, vel etiam probantur (Pelagius et Coelestius), vel certe si auctores non sunt, sed hoc ab aliis didicerunt: assertores tamen atque doctores, per quos id latius reptaret et cresceret, et verbis, et litteris suis, et competentibus indiciis, et fama ex his omnibus surgente et crebrescente jactantur.
Haec me causa impulit ut laboriosius tentarem si qua possem ratione deprehendere unde haec in Augustini mentem dubitatio incideret: neque enim faciebat mihi satis quod apud Hieronymum legeram [Col. 0257C] ( In epist. ad Ctesiphontem ) de Origene, Rufino Aquileiensi, Evagrio Hyperborita, Joviniano, Palladio, Priscilliano, Manichaeis et Euchitis, aliisque ἀναμαρτησίας praeconibus, quos hac in parte prodromos Pelagii non immerito quispiam nominet. Nam in iis Augustini locis, unde admiratio mihi suborta est, de duabus aliis Pelagianorum quaestionibus, iisque longe diversis praecipuisque agitur, nimirum de gratia Dei, an detur ex meritis; et de peccato Adae, an solum ipsum laeserit: quare quaerendum putavi praeterea a quibus ambas sui super hac utraque controversia erroris partes Pelagius Coelestiusque didicerint, siquidem nec auctores exstiterint, nec illius veluti parentes.
Dumque ardentius inquiro unde posset in re tam obscura suboriri lux, scrutanti veterum monumenta occurrit, apud Joannem Maxentium, Theodorus Mopsuestenus; apud Sirmondum in collectaneis, Rufinus Palaestinae provinciae presbyter: uterque apud Marium Mercatorem, quo scriptore nemo curiosius [Col. 0257D] res Pelagianorum indagavit, nemo brevius distinctiusque tradidit.
De duobus istis Pelagianorum parentibus disserendum primo, tum de acerrimis dogmatum defensoribus quatuor, Pelagio, Coelestio, Juliano atque Anniano: quamquam Anniani ignobilior memoria est vulgo, propterea quod pauca suo nomine, licet forte plura alieno, conscripsit.
[Col. 0258A] Origo, fateor, impietatis Pelagianae visa est olim mihi altius repetenda, a Paulo scilicet, qui aliquando veteribus dictus est Samosatenus a patria, aliquando Antiochenus a sede nobilis civitatis quam ex infima sorte occupavit. Ea enim ille de Christo impie sensit, propter quae ab episcopis in prima synodo Antiochena correctus, deinde in secunda depositus est: Christum nempe non esse verum Deum, sed purum hominem, in quem tamen Verbum Dei efficax (prolatitium quiddam nostroque simile et ἀνυπόστατον delirabat) perinde ac in alios prophetas descendisset, licet majori copia et praestantiore operatione; hominem vero illum dicebat suis operibus tantam gratiam promeruisse, non tamen ita quin alius quisque hominum possit idem praestare, si modo niti velit.
Partes duae priores erroris, quod Christus sit purus homo et quod in eum descenderit Verbum Dei, notae sunt cunctis theologis. De postrema paulo ignotiore, quod hanc gratiam operibus promeruerit, sunt haec veterum testimonia. Dionysius Alexandrinus [Col. 0258B] Paulo scribens: Audi, inquit ( Ep. ad Paul. Samosaten.), et intellige, contra ea quae a te dicta sunt, et adverte quae a te dicuntur: homo majoribus a Deo gratiis ejus beneplacito honoratus, praesertim cum magis Deo probaretur, vitam ducendo studiosam, etc.
Synodus Arianorum habita Antiochiae ann. 344: Quia unum solum Deum esse Patrem Domini nostri Jesu Christi, unumque unigenitum profitemur, non ideo Christum Deum ante saecula esse abnegamus, qualia faciunt Pauli Samosatensis discipuli, qui eum post Incarnationem suam ex profectu virtutis Deum factum esse asseverant, eo quod merus homo esset (Apud Athan. de Synod. ).
Athanasius: Estne ille homo Christus, ut alii homines? an Deus carne indutus? Si vulgaris homo, et quales alii homines, esto, ut homo proficiat. Haec autem est Samosateni sententia, quam vos toto animo et ope fovetis, nomine propter homines repudiato (Orat. 4 in Arianos) .
[Col. 0258C] Verum, cum hujuscemodi testimonia, nec valde aperta sint, nec Paulum ita respiciant quin ad discipulos detorqueri possint, iis non admodum credendum puto, praesertim cum epitaphium haeresis Pelagianae, propter quod interpretandum inclinabam in opinionem quam dixi, alia ratione interpretari liceat, ut in secunda parte Operum Mercatoris ostendemus.
A temporibus Pauli Samosateni fere semper Antiochenam Ecclesiam infecit virus illud quod inspiraverat impurus Christi inimicus; neque enim haeresis exciso capite simul exstincta est, sed pulso magistro, manserunt discipuli tanto perniciosiores, quanto fallendi doctiores, et viciniores in speciem catholicae fidei. Illos non admodum latuisse credibile est, cum, teste Athanasio (Orat. 4 adversus Arianos) aliisque scriptoribus, vulgo agnoscerentur, discipulique Pauli dicerentur, et ex iis quidam per intervalla Ecclesiae negotium crearent.
Reliquis impietate praestitit Theodorus, quem Antiochenum a patria Photius, Mopsuestenum alii a civitate cujus Ecclesiam rexit totos triginta sex annos, vocarunt. Hic acceptum a Paulo venenum ita in Nestorium Pelagianosque transfudit, ut et Nestorius [Col. 0259A] a Theodoro Raithvensi Theodori filius, Pauli nepos appellatus sit (Tom. II Magnae Bibliothecae) ; et Theodorum Mopsuestenum Joannes Maxentius Pelagii Coelestiique ac Juliani magistrum fuisse scripserit (In Professione fidei tom. IV Biblioth. ejusdem) .
Cum de hoc homine disputare nos oporteat ad posteriorem partem Operum Mercatoris, ubi fragmenta librorum ab ipso conscriptorum exhibenda sunt, nunc breviter ad rem quam agimus, inquirenda sunt tria: 1 o propter quos errores dici merito potuerit haeresis Pelagianae parens; 2 o a quibus errores istos acceperit; 3 o quibus deinceps tradiderit.
Dicitur habuisse tres errores praecipuos, ex quibus alii, vel omni, vel majori ex parte pendebant: docebat siquidem Christum fuisse purum simplicemque hominem, nec a reliquis diversum, nisi quod in eo Deus Verbum operaretur efficacius quam in caeteris. Aiebat deinde, ut fertur (quod tamen postea vocandum erit ad examen), hominem illum meritis operum suorum, liberique arbitrii viribus, ad hanc [Col. 0259B] tantam gratiam pervenisse, ut Filius Dei unicus diceretur ( In quinta synod. coll. 4). Denique negabat Filium Dei venisse ad peccatum originis tollendum, siquidem nullum agnosceret; sed ut omnibus exemplo et magisterio prodesset ( Apud Mercat. in excerpt. ).
Pugnavit Facundus Hermianensis adversus quintam synodum generalem, totis fere duodecim libris, ut a Theodoro primi erroris crimen amoliretur; sed vicit synodus, victrixque suum de Theodoro Theodorique defensoribus duobus, Iba et Theodoreto, judicium toti Ecclesiae probavit.
Secundi testis videri potest Mercator, cum a Theodoro dictum refert: Non invideo Christo quod factus est Deus; quod enim ipse factus est, ipse factus sum, quia meae naturae (In collectaneis ex libris Theodori ). Corrigendus enim est locus, ex actione decima concilii Chalcedonensis, ubi mentio fit objectae Ibae Edesseno sententiae, quam vulgo jactabat magister ipsius Theodorus: Non invideo Christo facto Deo, [Col. 0259C] quoniam et ego, si volo, possum fieri, secundum illum (Concil. Chalced. act. 10) . Haec enim loquendi formula, ego, si volo, possum, his temporibus nihil aliud significabat quam id, quo de agebatur, fieri posse viribus liberi arbitrii. Unde Hieronymus objecit Pelagio ( Dialogo primo adversus Pelagianos ), ut et Orosius in Apologia, Palaestinique Patres, quod negasset divini adjutorii necessitatem ad implenda praecepta, propterea quod scripserat in libro Eulogiarum posse hominem mandata Dei servare, si velit. Id vero, inquit Augustinus, non approbatum est, quomodo ab illo in libro suo positum videbatur, tamquam hoc in sola potestate esset hominis per liberum arbitrium: hoc quippe arguebatur sensisse dicendo, si velit (Lib. de Gest. Palaest. cap. 39) .
Tertium manifeste prodit Theodorus ipse totis quinque libris adversus S. Augustinum conscriptis, quorum excerpta a Mario Mercatore accepimus cum hoc titulo: Theodori Mopsuesteni de secundo codice, [Col. 0259D] libro quarto, folio decimo, contra S. Augustinum defendentem originale peccatum, et Adam per transgressionem mortalem factum catholice disserentem. Plura diximus in hanc rem in notis ad ejusmodi excerpta, in quibus ostendimus factam fuisse a Photio librorum istorum mentionem. Nonnullum erit operae pretium Photii locum consulere, atque ipsas etiam notas.
Primum a Paulo Samosateno accepit, quod omnes fatentur, per Diodorum tamen, quem Tarsi docentem audivit, et a quo potuit alios pariter duos accipere; secundus enim manifeste reperitur in fragmentis quae supersunt e libris Diodori; tertii semina videntur in Opere adversus Mathematicos apud Photium. Verum satius est utriusque posterioris dogmatis auctorem facere ipsum per se Theodorum, eoque trahere quod ait Photius (Cod. 54) , haeresim Coelestianam viguisse in Oriente, et inde in Occidentem serpsisse: Κελεστιανὴ αἵρεσις ἤκμασεν ἐν τῇ ἀνατολῇ· διεδόθη δέ καὶ ἐν τῇ δύσει.
[Col. 0260A] Jam vero primum tradidit Nestorio, ut scribit Cyrillus in epistola ad Successum; secundum forte Leporio monacho, ut colligitur partim ex Prospero, partim ex Cassiano; tertium Rufino Syro, et per eum Pelagio atque Coelestio, teste Mercatore; tradidit, inquam, primum, sermone simul et scriptis; secundum, scriptis tantum; tertium, solo sermone. Nestorius enim Theodorum dicentem audivit, et ex ejus libris venenum hausit. Leporius, ut erat in Galliis natus, ita Orientales errores scriptis solus edoctus est. Denique cum Theodorus de peccato originali non scripserit ante senectutem, aut saltem ante motas palam super ea re quaestiones, Rufinum non potuit, nisi verbo, erudire.
Totam porro historiam originis, patriae, parentum, propagationis, et defensorum haeresis Coelestianae, contexens breviter Marius Mercator: Quaestio, inquit ( In praefat. Subnot. ), contra catholicam fidem apud nonnullos Syrorum, et praecipue in Cilicia, a Theodoro [Col. 0260B] quondam episcopo oppidi Mopsuesteni jam dudum mota, nunc usque penes paucos eorum admodum occulte roditur, nec ea palam profertur, sed ab ipsis qui de ea cornicantur, velut catholicis, intra Ecclesias interim retinetur: «Progenitores videlicet humani generis, Adam et Evam, mortales a Deo creatos; nec quemquam posterorum sui praevaricatione transgressi laesisse, sed sibi tantum nocuisse; se mandati reos apud Deum fecisse, alterum penitus nullum. »
Hanc ineptam et non minus inimicam rectae fidei quaestionem, sub sanctae recordationis Anastasio Romanae Ecclesiae summo pontifice, Rufinus quidam natione Syrus, Romam prius invexit; et ut erat argutus, se quidem ab ejus invidia muniens, per se proferre non ausus, Pelagium gente Britannum monachum tunc decepit, eumque ad praedictam apprime imbuit atque instituit impiam vanitatem.
Quique mox ausus in apostolum Paulum commentarios condere, cum ad illum locum ad Romanos notissimum venisset Epistolae, ubi ita continetur: Propterea [Col. 0260C] sicut per unum hominem peccatum intravit in hunc mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, etc. (Rom. V, 12) , ibidem eos tantum reos dixit, atque obnoxios illa praevaricatione teneri, qui hunc in praevaricandis Dei mandatis voluerint imitari, non omnes qui ex ejus sunt per successionum seriem semine generati. Atque hinc latius de sequentibus locis Epistolae hujus disputat, et pronuntiat, nullum hominum prorsus per generationem laesum fuisse, nec laedi Adae peccati transgressione, «sed imitatione, inquit, quia prior ille in genere humano peccavit; et illum reum et obnoxium fieri, qui hunc propria voluntate, non nascendo, sed peccando, fuerit imitatus. »
Huic Pelagio adhaesit Coelestius nobilis natu quidem, et illius temporis auditorialis scholasticus, sed naturae vitio eunuchus matris utero editus. Hic a Pelagio praedicto instructus, sensum istum impiissimum meracius imbibit, ac multos incredibili loquacitate amentiae hujus suae participes et complices fecit; aususque palam [Col. 0260D] publiceque his verborum sententiis eumdem sensum passim disseminare per populos, id est, «Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, fuisset moriturus; quoniam peccatum Adae ipsum solum laesit, et non genus humanum; quoniam infantes, qui nascuntur, in eo statu sunt in quo Adam fuit ante praevaricationem; quoniam neque per mortem Adae omne genus hominum moritur, quia neque per resurrectionem Christi omne genus humanum resurgit; quoniam infantes, etiamsi non baptizentur, habeant vitam aeternam. » Quae quinque capitula unam impiissimam et nefandam sententiam generant.
Adjecit praeterea, «posse esse hominem sine peccato, et facile Dei mandata servare, quia et ante Christi adventum fuerunt homines sine peccato, et quoniam lex sic mittit ad regnum coelorum, sicut Evangelium. »
Haec atque alia hujusmodi ipsi etiam Juliano et caeteris ejus commanipularibus placuere, quae cum cognita atque detecta, ecclesiastica fuissent cum praefatis personis [Col. 0261A] auctoritate damnata, librorum quoque numerositate ab eodem Juliano defensa sunt.
Antequam finis dicendi de Theodoro fiat, delineanda est ipsius quaedam species: donec imago tota suis coloribus pingatur. Lineamenta praebent quintae synodi generalis acta.
Habuit a natura ingenium, doctrinae quidem capax, sed fraudulentum, commutabile in quamlibet formam, novitatis avidum, et gloriae impatienter appetens. Facundia, quam nativam rhetorum artibus excoluit, eo usque valuisse fertur, ut non plebi tantum, sed aliis etiam nihil non posset persuadere.
Alia vero dicebat palam in concionibus, totis ad placendum factis, alia clam, sive in cubiculis, sive in libris, quos non omnibus sine discrimine credebat, sed iis solis quos nonnumquam sacramento adigebat arcani fore celantissimos. Interim si quid inter dicendum aut excidisset, aut de industria prolatum esset, quod non perinde acciperetur ab audientibus atque Theodorus vellet, sed vel invidiam apud eruditos [Col. 0261B] faceret, vel fidelium querelam, dictum continuo retractabat verbis flexiloquis, promptus nimirum fingendi quidlibet, audaxque mentiri, ut opinionem catholici tractatoris retineret, nec amitteret spargendi in Ecclesia veneni opportunitatem.
Atque hinc quamdiu vixit, famae fuit illustris, saltem non malae, etiam apud laudatos et sanctos viros: sed post mortem, dubitari primo coeptum est; deinde patefactis pestilentium librorum impietatibus, quinta synodus generalis hominis memoriam proscripsit, tempore, ut est veritatis parens, retegente mendacium quod ars sectatorum, fautorum potentia, et metus a potestatibus, tenebris quibusdam quasi religiosis et sacris involverat.
Non possumus non recensere inter parentes haeresis Pelagianae Rufinum aliquem presbyterum: cum [Col. 0261C] ejusmodi hominem pro magistro agnoverit Coelestius in concilio Carthaginensi, et Pelagium Mercator a simili quodam scripserit institutum. Sed inquirendum diligentius quis ille tandem Rufinus presbyter.
Coelestius ipse a Paulino Diacono accusatus coram Aurelio congregatisque Carthagine episcopis, cum nonnulla verba prius prolata explanaret: Dixi, inquit, de traduce peccati me dubium esse, ita tamen, ut cui Deus dedit gratiam peritiae consentiam, quia diversa ab eis audivi qui utique in Ecclesia catholica constituti sunt presbyteri. Ab interpellante Paulino interrogatus presbyterorum nomina, respondit: Sanctus presbyter Rufinus Romae, qui mansit cum sancto Pammachio, ego audivi illum dicere quia tradux peccati non erat. Hinc orta quaestio in quam inquirimus, quis ille Rufinus a Coelestio appellatus.
Insedit animis multorum opinio, invaluitque, partim tempore, partim auctoritate, sive opinantium, qui magni viri, sive Patrum, quorum testimonia proferuntur in speciem manifesta, Rufinum quem [Col. 0261D] Coelestius dixit se audivisse, eumdem esse cum Aquileiensi presbytero, qui toti Ecclesiae notissimus exstitit, tum propter Melaniae peregrinantis comitatum, et libros editos, tum ob gestas cum sancto Hieronymo inimicitias, obstinatamque Origenis defensionem.
Hanc opinionem neque forte facile possim ex eruditorum mentibus evellere, propter altas quas jecit radices; neque si possim, ausim tamen, nisi admodum timide, propter reverentiam qua, ut par est, auctores auctorumque sequaces prosequor. Dicam nihilominus sincere quod sentio, et doctioribus dijudicanda proponam argumenta novem, quae sin minus contrarium opinioni vulgari aperte demonstrant, mihi certe difficultatem non levem faciunt, facientque porro omnibus cordate volentibus rem agere.
Marius Mercator ( In praefat. Subnot. ) Rufinum illum cujus mentio facta est in judicio ecclesiastico [Col. 0262A] Aurelii, quique Coelestium docuit negare traducem peccati, Syrum dixit. Rufinus Hieronymi aemulus, si credimus Palladio ( In Lausiacis ), Italus fuit; si Hieronymo, oriundus ex Aquileiensis agri oppido: utrique vero necesse est credere, cum ambobus oportuerit hominem esse notissimum: Palladio quidem, propter societatem errorum; Hieronymo, propter contentiones, et pene mutuas inimicitias.
De Rufino Coelestii magistro loquitur Mercator quasi de homine non notissimo: Rufinus quidam, inquit, natione Syrus, etc. Aquileiensem totus orbis noverat, ob eruditionis famam, opinionem sanctitatis et Melaniae consortium.
Aquileiensis ann. 13 Siricii invexit in urbem navem plenam suarum blasphemiarum, ut scribit Hieronymus (Lib. II advers. Ruf.) . Syrus sub Anastasio primus Romam invexit inimicam rectae fidei quaestionem de peccato originali, ut testatur Mercator ( Loco mox citat. ).
Rufinus, quem laudat Coelestius, Romae mansit [Col. 0262B] apud sanctum Pammachium. At Pammachius, cum addictissimus foret Hieronymo, tantum abest ut apud se Rufinum Aquileiensem esse permiserit, eoque familiariter usus sit, ut Hieronymum accenderit in ipsius accusationem, et Anastasium impulerit ad condemnationem.
Rufinus Coelestii magister Romae fuit cum doceret quia tradux peccati non erat (Aug. lib. de Pecc. Orig. cap. 4) . Aquileiensis, ubi primum Roma digressus est, eo non rediit, nequidem ad judicium, quantumcumque vocaretur ab Anastasio, sed Aquileiam secessit, unde priusquam barbari patriam vastarent, non recessit.
Rufinus Aquileiensis accusatur quidem ab Hieronymo tamquam praecursor et magister Pelagii, sed perinde ac Jovinianus, Evagrius Ponticus, caeterique omnes, quorum meminit in epistola ad Ctesiphontem; sed in ea tantum parte quae spectaret ἀπάθειαν et ἀναμαρτησίαν, de alia quae pertineret ad [Col. 0262C] traducem peccati, ne vocatus quidem est in suspicionem. At Coelestii magister, traducem peccati non esse discipulos docebat. Et vero cum Aquileiensis pro Origene sentiret, nihil admodum causae fuit cur negati peccati originalis reus perageretur, quandoquidem Origenistae hac in parte, quasi per excessum, peccabant: rati scilicet animos in corpora, velut in ergastula, detrudi, ubi anteactae vitae peccata debitis suppliciis luerent.
Nihil Paulinus excepit adversus Rufinum a Coelestio appellatum. Poterat sane plurima adversus Aquileiensem, vel hoc unum praesertim, quod propter haereses a sede apostolica damnatus fuisset, et in damnatione exstinctus. Neque vero Paulinus damnationis sententiam ignorare potuit, cum Venerius Mediolani eodem tempore quo Anastasius Romae, Origenistas perculerit anathemate, et nondum Paulinus Mediolano tunc Carthaginem missus esset.
Coelestius innuere satis aperte videtur Rufinum illum quem laudat, tempore judicii adhuc fuisse superstitem, [Col. 0262D] alioqui ut sanctum, ita beatae recordationis dixisset. At in Sicilia diem suum obierat Aquileiensis, jam inde ab uno anno aut etiam altero, ut demonstrare licet, partim ex libris Hieronymi, partim pluribus aliis argumentis.
Denique Rufinus qui Coelestium docuit, presbyter erat in Ecclesia catholica constitutus, tunc cum doceret, id est, communione cum sede apostolica conjungebatur. Aquileiensis ab Anastasio communione privatus fuerat ante ann. 402, quo putat Baronius ab Anastasio ad Joannem Hierosolymitanum scriptam fuisse de Rufino epistolam.
Quis ergo Rufinus ille Syrus, qui Romae existens Coelestium docuit Pelagiumque contra catholicam fidem de peccato originali sentire? Fatebor rubens me nihil habere quod vehementer affirmare velim, propter inveteratum de Aquileiensi praejudicium. Suspicor tamen (erit forte qui suspicionem audacius [Col. 0263A] in sententiam, eamque certam, convertat) hunc ipsum esse quem Hieronymus (Epist. 81, ad Ruf.) ann. 399 Mediolanum misit ad Venerium, jussitque Roma transire, ut amicos salutaret, quorum praecipuus fuit Pammachius. Quidni enim et ille, Mediolano reversus Romam, commoratus sit apud sanctum Pammachium, qui postquam perfectiorem vitam, auctore Hieronymo, professus est, monachos excipere hospitio gaudebat, et eos maxime quos sciret Hieronymo amico acceptos? Quidni, inquam, Romae commoratus sit, interim dum judicium de Origenistis et Rufino praecipue apparabatur, ut Pammachium erudiret simul et urgeret? Nam vehemens incidere potest suspicio missum ea de causa Mediolanum, ut Venerium impelleret ad condemnandos Origenistas, quemadmodum conjicere licet missum Paulinianum Aquileiam, qui Chromacium in idem consilium vocaret. Certe concordem sententiam ab Anastasio, Venerio et Chromacio in Origenistas latam scribit Hieronymus (Lib. II Apolog. advers. Ruf.) ; neque [Col. 0263B] vero temere quispiam judicaverit episcopos illos tres ab Hieronymo perfidos homines sollicitatos contra totam Origenistarum infensam sibi factionem. Eo certe pertinere videntur querentis Rufini verba ( In Apol. ad Anast.): Istud est caput, quod isti qui ad insidiandum mihi ex Oriente transmissi sunt, non solum perversa intelligentia, verum etiam adulterio verborum conati sunt infamare.
Quos vero transmissos queritur, procul dubio sunt Vicentius, Paulinianus, Eusebius et Rufinus, de quibus ita Hieronymus (Apolog. 2 in Ruf.) : Volo tamen scire quae sunt ista jacula venenata quae post tergum vestrum nos jecisse conquereris. Vincentius, Paulinianus, Eusebius, Rufinus presbyteri; quorum Vincentius multo tempore ante vos Romam venit, Paulinianus et Eusebius post annum vestrae navigationis profecti sunt, Rufinus in causa Claudii post biennium missus, omnes vel pro re familiari, vel pro periculo capitis alieni, etc. Verum paulo post non diffitetur hos [Col. 0263C] homines adversus Rufinum Aquileiensem strenue rem gessisse. Sic enim ait: Non fuit, non fuit, inquam, nostri consilii, sed Dei providentiae, ut missi ad aliud contra nascentem haeresim dimicarent, et in morem Joseph (Gen. XLI) famem futuram fidei ardore sublevarent.
Addam amplius, quandoquidem semel facta est non suspicandi modo, sed conjiciendi quoque, et vix non divinandi licentia, hunc ipsum Rufinum auctorem esse libelli Fidei, quem ex Corbeiensibus codicibus P. Sirmondus edidit; conveniunt enim nomen, patria, dignitas, doctrina, aetas. Uterque Rufinus, uterque Syrus seu Palaestinus, uterque presbyter, uterque oppugnator peccati originalis, uterque vixit ante Pelagianam haeresim, uterque Romam sub Anastasio advenit, uterque infensus Origeni, uterque de animorum in corporibus creatione affirmate pronuntiavit, cum dubitarent ea de re adhuc viri doctissimi, aut saltem timidius sentirent.
Quin et suspicor, ne quid affirmantius dicam, [Col. 0263D] anathematismos duodecim, quos primum edidimus in lucem, ab eodem Rufino Hieronymi sive familiari, sive discipulo, conscriptos fuisse, ut ostendimus in notis ad ejusmodi anathematismos.
Cujus ingenii fuerit, quisquis ille tandem est Rufinus Coelestii magister, patefacit manifeste Mercator ( In praef. Subnot. ), cum ait: Hanc ineptam, et non minus inimicam rectae fidei quaestionem, sub sanctae recordationis Anastasio Romanae Ecclesiae summo pontifice, Rufinus quidam natione Syrus, Romam primus invexit, et ut erat argutus, se quidem ab ejus invidia muniens, per se proferre non ausus, Pelagium gente Britannum monachum tunc decepit, eumque ad praedictam apprime imbuit atque instituit impiam vanitatem.
Quibus ex verbis constat vixisse Rufinum, aut docuisse potius, temporibus Anastasii summi pontificis: quando vero scripserit expositionem fidei, an [Col. 0264A] priusquam doceret Pelagium Coelestiumque, an postea, ut discipulos confirmaret, dubitabile cuipiam forte est. Dubitabile quoque an ipsemet Graece primum, Latine postea expositionem ejusmodi ediderit: quamquam mihi vix non certum est scriptum a Rufino Fidei libellum antequam veniret Romam, certum vero penitus hunc a Juliano non tantum visum, sed magna ex parte in suos libros traductum. Unde vix non opiner Graeci operis interpretem Latinum esse Julianum.
Porro autem, quae tria dixi me suspicari, erit forte qui pro certis confidentius affirmet: et primum quidem, quod Rufinus Coelestii magister ab Hieronymi discipulo separari non debeat, conficiet rationibus in hanc rem allatis, quae profecto nec facile solvuntur, nec contrariis argumentis infirmantur. Cum enim Hieronymus fateatur missum a se Rufinum quemdam presbyterum e Syria seu Palaestina in Italiam ad Venerium, temporibus Anastasii, jussumque per viam amicos Romae salutare, quos inter [Col. 0264B] eminebat Pammachius, eumdem strenue rem gessisse adversus Origenistas, et Aquileiensem ipsum Rufinum, etc.; cumque nomen, conditio, patria, tempus, locus, hospitium Pammachii, aliaque conveniant; accedat quoque testimonium, non modo Mercatoris Rufinum asserentis e Syria temporibus Anastasii Coelestianam haeresim advexisse, Pelagioque et Coelestio tradidisse, sed etiam Coelestii confitentis se a Rufino presbytero Romae apud sanctum Pammachium existente suum hausisse errorem; nonnisi temere Rufini duo, quorum alter ab Hieronymo missus sit, alter Coelestium docuerit, excogitari possunt.
Atqui fieri potuit, dicet aliquis, ut sanctissimo acerrimoque fidei catholicae defensori Hieronymo adhaeserit haereticus? Fieri potuisse id vel maxime ostendit, quod, sicut Augustinus, ita Hieronymus aliquando conquestus sit latuisse inter suos sub ovina pelle homines non puros erroris. Deinde cum [Col. 0264C] apud Hieronymum Hieronymique discipulos constans esset opinio traducem animorum non esse, facile potuit discipulorum aliquis, nec intelligentissimus, nec satis catholicus, ex eo concludere non esse pariter traducem peccati; si quidem Augustinus ipse, ut intelligentia fideque praestaret, tantam passus sit, quantam ubique passim testatur, difficultatem in assequenda traductione peccati, si modo animi non perinde ac corpora propagentur. Et vero Pelagiani omnes alteram traducem cum altera connexam defendebant; nec erat tunc temporis facile ambas dividere, cum peccati originalis fides necdum, saltem in Oriente, suis exsoluta foret tenebris, et nondum Ecclesia contrarium dogma proscripsisset.
Secundum vero, quod auctor libelli Fidei, nuper typis excusi opera P. Sirmondi, non sit alius a magistro Coelestii, perinde conficietur ac primum. Ad utrumque enim ostendendum valet argumentum a nomine, patria, conditione, etc., petitum, et eo quidem validius, quod auctor libelli omnibus Pelagianismi, [Col. 0264D] seu potius Coelestianismi, sordibus inquinatus sit, omnibusque artibus instructus, quibus alii postea defensores usi sunt, ut aperte videatur magister discipulis praeivisse.
Docebant scilicet Coelestiani, peccatum originale credi non posse, nisi Deo iniquitas tribueretur; quippe cum impiis peccata propria condonet, innocentibus tamen aliena imputaret. Docebant quemque sibi peccare, neminem alteri; unumquemque ex suis operibus judicandum, nullum ex alienis; infantes, in quibus nihil est praeter opus Creatoris, damnari non posse a justo Deo, etsi moriantur sine baptismo; eosdem, cum baptizantur, a peccato quod nullum haberent non mundari, sed ex bonis meliores, Christique cohaeredes fieri; traducem animorum non esse, ne simul sit et peccatorum; hominem, et olim, cum primus crearetur, et quotidie, cum singuli procreantur in uteris matrum, a Deo fieri ad imaginem sui, [Col. 0265A] ut peccati macula non sit naturalis; Christum venisse tantum ut praeiret exemplo et magisterio. Mortem hominum, non a peccato exortam, sed a conditione naturae.
Haec et alia ejusmodi Rufinus Palaestinus tradit: Insaniunt, inquit (Cap. 39) , qui per unum hominem Adam omnem orbem terrarum iniquitatis flagitiorumque condemnant. Nam qui haec dicunt, aut injustum Deum pronuntiant, aut certe Deo diabolum aestimant fortiorem, eo quod naturam, quam Deus creavit bonam, eam diabolus, per praevaricationem Adam et Evae, malam potuerit efficere, siquidem praevaricatione primi hominis Adam et uxoris ejus Evae omnes homines peccato obnoxii sunt, etc.
Unusquisque hominum, cum sit liberi arbitrii, ex suorum qualitate gestorum aut laudandus nimis, aut vituperandus habebitur. Simili modo etiam in die judicii aut justificandus erit, aut supplicio subjugandus, sicut et beatus Paulus docet ita dicens (Cap. 37) : Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, [Col. 0265B] ut referat unusquisque propria corporis prout gessit, sive bonum, sive malum (I Cor. V, 10) . Quod autem liberi non pro parentibus puniantur, neque parentes pro liberis, aperte rursus edocuit Deus cum ad Moysem prophetam diceret: Non morientur patres pro filiis, neque filii pro parentibus; unusquisque in suo peccato morietur (Deut. XXIV, 16) .
Quidam Scripturarum inscientia divinarum (Cap. 41) in nefariam et injustam de Christo vocem audent erumpere, asserentes eum pueros minime baptizatos aeterni ignis poenae deputare, quae solet in Scripturis gehenna nominari. Discant ex divinis Scripturis quod ignis aeterni poena innocentibus, ac penitus peccatum ignorantibus, praeparata non sit, sed eis qui legem Dei praevaricati noscuntur. Et paulo post: Pueri, sicut ipsa divina Scriptura perdocuit, quasi penitus innoxii, neque malitiam prorsus experti, boni etiam vel mali discretionem ignorantes, ignis aeterni poenae minime mancipantur; quippe cum ignis aeternum supplicium impiis [Col. 0265C] et peccatoribus praeparatum sit; sed et isti quidem cum sua imperitia dimittantur.
Baptisma infantes (Cap. 40) non propter peccata percipiunt, sed ut, spiritalem procreationem habentes, quasi per baptisma in Christo creentur, et ipsius regni coelestis participes fiant, sicut beatus Apostolus docet hoc modo: Si qua in Christo nova creatura (I Cor. III, 17) . Et iterum: Sin autem filii et haeredes, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII, 17) . Et postea (Cap. 48) : Infantes qui in peccatis non sunt, merentur etiam baptismatis gratiam, ut in Christo nova generatione creati, etiam regni ejus cohaeredes efficiantur secundum beatum Paulum: Si qua in Christo nova creatura (I Cor. III, 17) .
Nonnulli sunt (Cap. 28) qui dementia capti dicunt quod ex una anima primi hominis Adam, anima Evae mulieris assumpta sit. Nonnulli etiam, quod ex solo Adam, cum seminis jactu, in omnes qui ex eo nati fuerunt animae transmissae sint; et alii, quod ex Eva sola, etc.
[Col. 0265D] Dominus solum hominem secundum imaginem suam et similitudinem fecit (Cap. 23) , sicut Moyses docet ita dicens: Et dixit Deus: Faciamus hominem secundum imaginem et similitudinem nostram (Genes. I, 26) , etc. Et paulo post (Cap. 28) ; Quod autem Deus est qui format ea quae in uterum semina jaciuntur, sicut etiam diversa vivificat quae ab agricolis seruntur in terram, testis est beatus Job cum ait ad Deum: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me (Job. X, 8) .
Propterea Christus factus est homo (Cap. 27) , ut, damnato in carne peccato, relinqueret nobis exemplum quemadmodum quisque debeat carnalibus superatis vitiis non ultra diaboli fallaciis decipi.
Quod autem mortales secundum corpus creati sunt Adam et Eva (Cap. 28) , ut dixi, testis est Moyses, cum dicit (Genes. II, 8) : Et plantavit Deus paradisum in Edem ad Orientem, et posuit ibi hominem, quem plasmavit, et produxit adhuc de terra omne lignum pulchrum [Col. 0266A] ad visum, et bonum ad edendum, et lignum vitae in medio paradisi, et lignum ad cognoscendum bonum et malum. Numquam vero Deus lignum vitae in paradiso plantasset, siquidem Adam immortalis secundum carnem creatus fuisset, etc.
Multis igitur testibus edocti (Cap. 34) quod mors ista communis mala non sit, jam longe valere dicamus qui mortem malam appellant. Dicimus autem quod in bonum Deus praestitit primo homini Adam sudores pariter ac labores, quos de terra pateretur.
Quid plura? nulla via est Pelagianis postmodum trita, nullus adhibitus modus praemuniendi erroris, nulla ratio faciendae catholicis peccati originalis defensoribus calumniae, quam non praeformaverit Rufinus, ut in eum mentis oculos Augustinus intendisse videri possit, cum recenset quibus artibus Pelagiani solerent illudere simpliciorum mentes (Lib. IV ad Bonif. cap. 2; et lib. II advers. Jul. cap. 1, et alibi passim) .
Quin et illud ausim addere, quod mea quidem [Col. 0266B] sententia rem conficit, libellum Juliani, sin minus omni ex parte, saltem ea qua peccatum originale spectat, ex Rufiniano pene ad verbum fuisse exscriptum. Eadem certe afferuntur Scripturae testimonia; eadem argumenta eodem modo tractantur, ut Rufini liber haeresis Coelestianae fons quidam, et Juliani velut armamentarium dici queat.
Adjungo, singularius quiddam a nonnullis Pelagianis dicebat Augustinus asseri (Serm. 7 de Verbis Apost. cap. 6) , omnes homines a Deo perinde nunc immortales condi, ac olim Adamum: Quia pro meritis suis omnes moriuntur, nec esset mors, nisi veniens de peccato. Illud, vel affine quidpiam, Marius Mercator refert scriptum a Juliano in epistola ad summum pontificem, cum vellet fucatis interpretationibus suum de Adami mortalitate errorem dissimulare. Rufinus idipsum, et quod Augustinus retulit, et quod Julianus scripsit, longe ante motas in Occidente istiusmodi quaestiones docuit.
[Col. 0266C] His rationibus forte movebitur aliquis in contrarium, dubitabitque an Rufini liber eo tempore sit conscriptus quo diximus, id est, ante ventilatam in Occidente Pelagii haeresim; an postea, cum animis jam longa disputatione eruditis, potuerit scriptor aliquis omnes unius partis versutias complecti sermone. Verum indubitatam libri aetatem ostendere hinc licet, quod scriptus sit non tantum ante Nestorii et Eutychetis tempora, alioquin inter enumeranda de Incarnatione Verbi prava dogmata praetermissum non fuisset utriusque haeretici nomen, quemadmodum nec Photini errores, nec Apollinarii, nec Arianorum omissi sunt; sed etiam ante ortas contentiones de gratia Christi: siquidem tantum argumentum intactum non abiisset.
Pertinet igitur ad tempus illud quo Arianorum atque Origenis quaestiones agitabantur in Oriente, totus enim in iis versatur. Fervebant illae vero maxime temporibus Siricii, ut facile intelligitur ex scriptis Patrum tunc editis, quibus aliud fere nullum [Col. 0266D] argumentum tractatur. Quid quod Mercator tradit, tunc temporis natas fuisse controversias de mortalitate Adae, baptismo parvulorum, peccato originali, aliisque dogmatis a Rufino tam curiose pertractatis.
Jam vero, quod tertium conjiciebamus, ab eodem auctore conscriptos etiam duodecim anathematismos, quos ex codice Mercatoris edidimus, vix ille forte dubitaverit, qui paulo attentius consideraverit, compositos fuisse, et ab homine Coelestiano, et de iisdem quaestionibus, et eadem tempestate, et a quodam Rufino, eoque apud Hierosolymam ac Bethleemum versato, et eadem cum Hieronymo sive sapiente de origine animarum, etc., sive etiam peccante, de peccatoribus fidelibus per ignem salvandis, etc., ut ex iis constat quae annotavimus ad anathematismos.
Pelagius, qui dogma nominis sui contra gratiam [Col. 0267A] Christi ( Prosp. in Chron. ), Coelestio et Juliano adjutoribus exseruit, a nonnullis rerum Anglicarum scriptoribus (Apud Usserium de Eccl. Britan. primordiis c. 8) dicitur patria lingua Morgan appellatus, quasi maris homo; sed barbariem nominis, ne laederet Romanas aures, sustulisse, commutata gentili voce in Graecam ejusdem significationis, et jamdudum a Latinis receptam.
Scribit Augustinus (Epist. 186) eum, ut ab alio distingueretur qui Pelagius Tarenti dicebatur, Britonem fuisse cognominatum, quo nomine etiam vocatur a Prospero Chronographo ( In Chron. ). Verum quia Britonis, Britannique, et Britannici nomen, quo utitur Orosius ( In Apolog. ), commune fuit pluribus provinciis, factum est ut alii ex minore Britannia, quae Aremorica est, habetque indigenas Britones; alii ex Anglia, quam olim veteres et Albionem et Britanniam dixere; alii ex Scotia vel Hibernia, quae nomine Britanniarum censebantur, originem duxisse tradiderint. Sed cum tunc temporis Aremorica necdum [Col. 0267B] Britanniae nomen consecuta esset, et tres alias provincias Romani vulgo non admodum inter se discernerent, id unum certo constat, ex transmarinis Britanniis Albinum hunc canem, ut loquitur Hieronymus (Praef. in III lib. comment. in Jeremiam) , Scotorum pultibus praegravatum advectum fuisse.
Afferunt praeterea quaedam Polydorus, Balaeus, Dempsterus, Cantelupus, Caiusque et Ranulphus Cestrensis cum scriptore vitae S. Albani, de Cambria patria, de eodem cum Augustino die natali, de Cantabrigiensi doctoratu, de Bangorensi praefectura, et plus duorum millium monachorum regimine (Angl. Hist. lib. III, cent. 1; Script. Brit. cap. 38; Hist. Scot. lib. XV; Cantabrig. Hist.; Hist. Cantabrig. lib. V; Polychr. lib. IV, cap. 32) . Sed haec nemo eruditus non facile condonabit fabularum amatoribus, simulque rejicienda sentiet ad Merlini commenta.
Hominem depingit grandiori corpore Hieronymus. Ait enim, cum de Rufino Aquileiensi loqueretur (In praef. lib. III in Jerem.) : Ipse mutus latrat per Albinum canem, grandem et corpulentum, qui calcibus magis possit saevire quam dentibus. Habet enim progeniem Scoticae gentis de Britannorum vicinia. Unde in primo dialogo hunc in modum Pelagium compellat: Tu ipse qui Catoniana nobis inflaris superbia, et Milonis humeris intumescis, etc. At alio in loco non grandis tantum, sed etiam adiposi corporis facit. Nuper indoctus calumniator erupit, qui commentarios meos in Epistolam Pauli ad Ephesios reprehendendos putavit; nec intelligit nimia stertens vecordia leges commentariorum, etc., nec recordatur stolidissimus et Scotorum pultibus praegravatus, etc.
Hieronymo consentit Orosius (Apol. cap. 27) , cum Pelagium his verbis alloquitur: Sed tibi specialis inde portandi oneris fortasse fiducia est, quod balneis epulisque nutritus, latos humeros gestas, robustamque cervicem, praeferens etiam in fronte pinguedinem, sicut scriptum est: Tetendit enim adversus Deum manum suam, et contra Omnipotentem roboratus est. Cucurrit [Col. 0267D] adversus eum erecto collo, et pingui cervice armatus est. Operuit faciem ejus crassitudo, et de lateribus ejus arvina dependet (Job. XV, 25) .
Monasticam vitam professus vulgo creditur; ad altiorem vero gradum non ascendisse certis veterum testimoniis conficitur: iis quippe temporibus, si quis ex monacho in clerum adoptatus fuisset, exinde jam non monachi, sed sui gradus nomine appellabatur. Quare quisquis vel monachi, vel laici perpetuo retinuit appellationem, eo arguitur remansisse in laicorum ordine. Cum ergo Pelagius dictus sit laicus, tum ab Orosio (Apolog. cap. 3) , paulo ante concilium Diospolitanum, tum a Zosimo ann. 417, dictus quoque monachus sive a Patribus Diospolitanis (In epist. 2 ad Africanos) ann. 415, sive ab Augustino ann. 417, in libro de Gestis Palaest. (Cap. 19 et 20) , et haeresi 88, ann. 426, etc., sive a Mercatore ann. 432 ( Praefat. Subnot. ), cumque a nullo veterum vel episcopus [Col. 0268A] vel presbyter appellatus sit, credendus est profecto inter laicos substitisse. Quare non immerito contemnitur ab eruditis, quod afferunt Balaeus (Cent. 1, cap. 38) et Prateolus (Elench. haer. lib. XIV, cap. 14) de Pelagii episcopatu, idque vel eo maxime quod haeresim jam senex prodiderit: non quod accommodemus fidem opinantibus nonnullis, Pelagium ab Isidoro Pelusiota notatum (Epist. 314) , id enim rationi temporum mirum quantum pugnat; sed quia ante vastationem Urbis ann. 408, aut etiam ante ann. 404 commentarios in Paulinas epistolas conscripsit, senescente corpore et viribus lassescentibus, ut ipsemet loquitur in praefatione.
Quamquam non abs re futurum puto aperire candide quam mihi dubitationem de Pelagii monachatu aliquando injecerint haec Augustini verba (Lib. de Gest. Palaest. cap. 35) : Post veteres haereses multas, exorta est modo nova, non ab episcopis, seu presbyteris, vel quibuscumque clericis; sed a quibusdam veluti monachis, quae contra Dei gratiam, etc. Cur enim [Col. 0268B] dixit, a quibusdam veluti monachis, et non simpliciter, a quibusdam monachis? An abundat vox ista, veluti, delendaque ut emendetur lectio? At emendationi obsistunt manuscripti codices melioris notae. An Pelagius Coelestiusque licet habitu corporis religionem vitae praeferrent, non erant tamen moribus vesti admodum consonis? At Augustinus ipse tales fuisse negat (Epist. 140) ; Qui facile contemnerentur, sed continenter viventes, atque in bonis operibus laudabiliter versantes. An quod coenobiticam vitam professi, versarentur tamen extra monasterium? At neque tunc temporis omnes qui monachi dicebantur in coenobiis manebant; neque, si vitiose vagati essent, ab omnibus bonis, Augustino, Paulino, Juliana Demetriadis matre, aliisque, tanto in pretio habiti fuissent.
Restat igitur opinari Pelagium vere monachum exstitisse, non ea tamen notione qua solet usurpari monachi nomen ad coenobitam vel etiam eremi cultorem significandum; sed qua monachi dicebantur [Col. 0268C] olim, qui postquam aliquamdiu in secessu procul ab hominum turba animum poenitentiae, pietatisque operibus, et rerum divinarum meditatione excoluissent, prodirent vestitu ad pietatem composito, mundique contemptum praeferente, ut alios arctiore morum quam ipsi imbiberant disciplina informarent.
Et vero his temporibus trium generum homines monachorum nomine censebantur, siquidem alii in monasterio, qui coenobitae; alii in desertis locis, qui eremitae, sive singulares; alii suis in aedibus vivebant, qui apud Graecos aliquando philosophi, apud Latinos vulgo monachi vocabantur. Sic Pammachius, sic Paulinus, sic alii longe plurimi in propriis aedibus monasticam vitam, ex praescripto evangelicae perfectionis, agebant: sic utraque Melania et Demetrias, sic Terasia Paulini uxor, sic aliae multae Romanae feminae, extra eremum et coenobia, vitam religiosam professae sunt. Videtur ergo Pelagius fuisse quidem monachus, non tamen primi aut secundi generis, sed tertii tantum; cujusmodi solebant, vel [Col. 0268D] palliati incedere, vel furva veste, aut modestiore alio corporis habitu qui virtutis interioris saeculique contempti speciem daret.
Ingenium accepit a natura fortissimum, celerrimum et acutissimum, ut loquitur Augustinus (Lib. de Nat. et Grat. c. 6 et 35) , fervidum simul et vehemens, ac litigiosum, quodque patriam qualitatem, ne Romanis quidem artibus, honestorumque hominum et nobilium feminarum consuetudine dedoceri potuerit. Hinc exhortationes ad vitam bonam vehementes et quodammodo ardentes habuit, sed in quibus docendi rationem impotentem modi, et dictatorie superbam more gentis teneret. Hinc evangelica consilia ausus est ita interpretari, ut non suaderet, quemadmodum par erat, sed in praecepta perverteret. Hinc Christiana perfectio durae legum necessitati subjecta. Hinc abhorrentes a communi sensu, insolentesque illae sententiae (Ex Hieron. in Dial. et Aug. passim) . [Col. 0269A] Non debere omnino jurari. Gloriam vestium et ornamentorum esse Deo contrariam. Christianum debere esse illius patientiae, ut si quis sua auferre voluerit, gratanter amittat. Divitem viventem in divitiis suis regnum Dei non posse ingredi, nisi omnia sua vendiderit; nec prodesse eidem, si forte ex ipsis divitiis mandata fecerit.
Hae Pelagio erant artes haeresim disseminanti ( Ep. ad Ctesiph. et Dialog. ). Nihil de suis mysteriis aperte vulgo credere, sed fidis tantum auribus; si quid dogmatum emanasset in publicum, negare palam, quod in cubiculis doceret; si aperte proponendus error, alienam inducere personam; si suo nomine loqui cogeretur, dubitantis more, timideque afferre, de quo simularet se velle doceri; si ex libris argueretur cujusdam assertionis, libros causari, vel non esse suos, vel prius subreptos quam emendarentur; si ex confessis urgeri contingeret, sententias interpretari verbis perplexis et in speciem catholicis; si necessitas foret, Ecclesiae nonnulla damnanti consentire, [Col. 0269B] damnare libenter omnia, sed, ut aiebat, Ecclesiae sensu, id est, eo quem postea fingeret ad arbitrium; si aliquando fidem exponere deberet, copiose prosequi plurima de quibus non interrogaretur, de re vel nihil vel ambiguum quiddam eloqui; imitari serpentes, qui, ut ait Orosius (Apolog. cap. 1) : Cum tuendi solius capitis causa reliquum concisioni atque injuriae corpus opponunt, nihil damni arbitrantur, ea tantum sui parte a periculo libera, quae multimodas venenatasque in se obtinet linguas, etiamsi membris omnibus amputentur.
Cur autem publice non doceret, sed in cubiculis tantum et apud amicos, praeter causas omnibus fere haeresibus communes, accessit ista singularis, quod infantia sermonis laboraret. Quamvis enim, si crederemus libris qui nomen ejus ferunt, sed praesertim epistolae ad Demetriadem, videri posset non immerito disertus, immo et eloquens, pene ad invidiam hominum ejusdem aetatis in meliore solo prognatorum: [Col. 0269C] probabilis tamen est, si non certa opinio, barbariem peregrini hominis, alioquin ingeniosi et rationum feracis, adjutam fuisse politiorum hominum Latinitate, ut Pelagium Hieronymus miserum vocaverit, qui ne suis quidem verbis calumniari posset (Praef. in lib. IV Comment. in Jeremiam) .
Fuerunt vero politiores illi potissimum tres (Epist. 201 apud August.) : Coelestius, qui ex discipulo versus est in magistrum; Annianus, qui copiosissime pascebatur ut alienae blasphemiae verba tinnula atque emendicata subministraret; et Julianus, cui Beda idcirco (Praef. in Cantic. cap. 5) tribuit epistolam ad Demetriadem.
In Annianum intendebat Orosius cum diceret (Apol. cap. 2) : Stat etiam immanissimus superbia Goliath, carnali potentia tumidus, omnia se per se posse confidens: caput, manus, totum insuper corpus plurimo apparatu vestitus, habens post se armigerum suum, qui etsi ipse non dimicat, cuncta tamen aeris et [Col. 0269D] ferri suffragia subministrat.
Intendebat quoque in Julianum, nisi potius in Annianum iterum, cum nonnullas ex epistola ad Demetriadem voces reprehendendas putaret: In tua, inquit (Ibid. cap. 26) , epistola illa lucubratissima, haec ipsa intelligere vix potuimus: ista, ista, inquam, ad Demetriadem puellam, ut audio, sacram et sanctam, homo verecundissimus scribere non erubuisti, docens, ut credo, reverentiam castitatis sub stropha Joseph luxuriantis dominae suae, etc., inopportunam historiam obscoenissimo sermone contexens. Quamquam hoc, quod neque apte neque decore dicitur, tibi imputare non debeamus; cui neque natales dederunt ut honestioribus studiis erudireris, neque naturaliter provenit ut saperes; sed illis dictatoribus tuis, qui miserum sensum miserrimo sermone conscribunt, et te legendum cachinnis quasi titulum confusionis exponunt.
Intendebat Hieronymus in aliquos indiscriminatim, [Col. 0270A] cum Pelagio diceret (Dialog. 3 advers. Pelag.) : Haec duo capitula, orationis et laudis, soles cum tuis jurare discipulis non esse tua, cum perspicue in eis styli tui splendor eluceat, et tanta sit venustas eloquii tui, ut testitudineo incedens gradu, quae secreto doces, mittisque venalia, publice non audeas profiteri. O te felicem, cujus praeter discipulos nemo conscribit libros, ut quidquid videris displicere, non tuum, sed alienum esse contendas! Et quis ille tanti erit ingenii, ut leporem tui sermonis possit imitari?
Quos habuerit magistros, non una est omnium sententia. Nos quidem duos numeravimus, Theodorum Mopsuestenum, et Rufinum Syrum; alii tamen ex Hieronymo ( Epist. ad Ctesiph. ) solent recenseri: Rufinus Aquileiensis, Evagrius, Ponticus, Sextus philosophus, Jovinianus, Priscillianus, Manichaeus, Palladius Galata, Gnostici et Euchitae, atque Origenes, quem Pelagii ἀρχαῖον et amasium Hieronymus vocat (Dialog. 3 advers. Pelag.) . Illi tamen non tam doctores quam praecursores dici debent, si eumdem [Col. 0270B] Hieronymum audimus; immo praeiverunt ea sola parte qua impeccantiam vel ἀπάθειαν defenderunt, ut argumenta in eos directa merito potuerint in Pelagianorum ἀναμαρτησίαν retorqueri.
Non admodum profecit Jansenius Yprensis (Lib. VI de Haer. Pelag. cap. 17) , cum vellet ostendere, non solam de impassibilitate doctrinam ramusculum esse Origenis, sed partes etiam praecipuas Pelagianismi, id est, capita quinque, ad quae promittit se omnia illius haeresis revocaturum, liberum scilicet arbitrium, naturalem ejus possibilitatem, legem naturae ac Moysis, gratiam et meritum, atque praedestinationem, in quibus veluti cardinibus haeresis Pelagiana tota, ut ait, vertitur. Nam quemadmodum praejudicata potius opinione quam judicio ferebatur in hac tota re, ita non vidit se in Origene ea redarguere quae apud ipsum Hieronymum obvia sunt, eaque damnare quae intacta praetermisit oculatissimus pariter atque acerrimus Origenis accusator. Negligenda [Col. 0270C] igitur puto quae protulit, ut quae in alienos sensus detorqueantur; nec tamen idcirco Origenis partes tuendas, hominis nempe dubiae fidei dum viveret, nec melioris famae, post mortem.
Pelagius acceptam a nefariis magistris doctrinam tradidit pejoribus discipulis, quos inter praestitere duo propter improbitatem, Coelestius et Julianus: ille rebus versute gerendis aptior, ut erat de foro; iste quaestionibus tractandis melior, quippe dialecticis imbutus: uterque dicendi facultate praefidens; uterque timido magistro audentior, et ea de causa Ecclesiae perniciosior.
Julianum dixi Pelagii discipulum, nec tamen assentior Bedae scribenti Julianum etiam puerulum a Pelagio institutum ( Praef. in Cantic. ). Qui enim potuit, cum primis suae vitae temporibus cum patre sancto Memorio Capuae vixerit? Non diffiteor doceri potuisse cum jam presbyter foret aut diaconus, duobus illis vel tribus annis quibus Pelagius in Sicilia [Col. 0270D] substitit, priusquam Syracusis in Africam, et Hippone in Palaestinam solveret: nec enim incredibile est tunc temporis Julianum in Sicilia, tamquam in tuto a Visigothis, et grato ab amicis solo, versatum fuisse.
Non satis convenit inter scriptores qua primum tempestate nata sit haeresis Pelagio cognominis. Singulorum opiniones recenset Usserius (Lib. de Britan. Eccl. prim. cap. 8) : sed sicut levibus argumentis aut etiam nullis nituntur, ita facile despici possunt, prae quod docet Marius Mercator ( Praef. lib. Subn. ), natam scilicet fuisse in Syria, et praesertim in Cilicia secunda, parente Theodoro Mopsuesteno, inclinante quarto saeculo; advectam vero in Occidentem a Rufino Syro, Romaeque sub Anastasio traditam Pelagio, ut quam tardissime ann. 400 aut sequente: tum a Pelagio ad Coelestium traductam; eodem ferme tempore scriptis consignatam a Coelestio primum in libris qui interierunt, deinde a Pelagio in commentariis [Col. 0271A] ad Epistolas Pauli ante vastationem Urbis; immo et privatis sermonibus sparsam, toto illo diuturno tempore quo Pelagius et Coelestius morati sunt Romae, creditique multis, vel ipsi summo pontifici, sua persuasisse; postea disseminatam in Sicilia ann. 409 et 410, indeque deportatam in Africam, ubi primum damnata est Carthagine, in concilio episcoporum, sub Aurelio ann. 412, ante quadragesimam Paschae.
Sed jam ordine temporum singula Pelagii digesta breviter enarranda sunt. Venit igitur Romam, ut credibile est; non ex Orientalibus partibus, quod a nonnullis asseritur sine idonea ratione, sed ex patria, cum teneret sedem apostolicam Damasus, id est, ante ann. 384, quo vita Damasus excessit. Id, quia paradoxum videri potest, gravibus argumentis conficiendum est. Recessit certe ab urbe Roma ann. 408 aut 409, ut confectum est in notis ad Commonitorium Mercatoris: ibi fuerat, non tantum ann. 405, cum scriberet ad sanctum Paulinum (Lib. de Grat. Christi cap. 35) , sed etiam sub Anastasio, teste Mercatore ( In Praef. Subn. ), cum doceretur a Rufino Syro: immo diutissime vixit, ut loquitur Augustinus (Lib. de Pecc. Orig. cap. 21) , quae vox plus aliquid decennio significat. Versabatur igitur Pelagius Romae temporibus Siricii, cum Anastasius non plus fere quatuor annis pontificatum tenuerit, obieritque ann. 402.
Verum eo venisse priusquam ipse quoque Siricius sederet, ex eo conficitur quod in Urbe usus sit familiariter Hieronymo, qui inde tamen in Orientem secessit ann. 385, statim Damaso vita functo, ut cleri Romani invidiam in se concitatam vitaret. Hanc autem cum Hieronymo Pelagii familiaritatem exstitisse testatur Hieronymus ipse (Praef. in IV lib. Comment. in Jeremiam) , cum de Pelagio scriberet, tacito nomine, in haec verba: Haeresis reviviscere coepit, et non solum in Occidentis, sed in Orientis partibus sibilare, et maculare plerosque, et crescere per dies singulos, [Col. 0271C] dum secreto docent, et publice negant; cui respondere diu tacens et dolorem silentio devorans, crebra fratrum expostulatione compulsus sum. Et postea: Isti publicum fugiunt, et susurrant in angulis perditorum, dolentque quasi pro suis, quae sua metuunt confiteri; cumque generaliter adversum vitia quid, et haereticos dixerimus, se peti queruntur, malumque conscientiae dissimulata diu indignatione pronuntiant. Quod si cavendum nobis est, ne VETEREM laedere videamur NECESSITUDINEM, si superbissimam haeresim spirituali mucrone truncemus: ergo sustinendae erunt nobis cruces proditae fidei, etc.
Ubi enim conjuncta est Pelagium inter ac Hieronymum vetus necessitudo, nisi quo in loco potuit esse familiaritas? aut quo alio in loco potuit esse familiaritas inter praesentes, quam in urbe? cum Pelagius numquam in Oriente versatus sit ante ann. 412, nec Hieronymus in Occidente post ann. 394, et ambo in Urbe commorari potuerint, mutuoque aspectu frui, eo quo diximus tempore, siquidem Romae [Col. 0271D] Pelagius diutissime vixerit (August. lib. de Pecc. Orig. c. 21) .
Sunt sane qui jactent Pelagium in Oriente mansisse quo tempore Chrysostomus exsulabat Arabissi; et in Aegypti desertis invisisse monachos, priusquam laberetur in haeresim (Jansen. lib. I de Haer. Pelag. et alii) . Sed in hanc opinionem venerunt decepti litteris, sive Chrysostomi ad Olympiadem de Pelagii monachi lapsu, sive Isidori Pelusiotae, Pelagio cuidam monacho exprobrantis vagandi libidinem et epularum ambitum; decepti sunt, inquam, prae incogitantia, nam quo tempore exsulabat Chrysostomus, eodem Romae Pelagius integer famae et purus suspicionis vitam degebat, immo sanctus audiebat, et non parvo profectu christianus (Aug. lib. III de peccat. Merit. cap. 1 et 3) . Alterius ergo monachi eodem nomine casum oportet defletum a Chrysostomo, alterum quoque cognominem reprehensum ab Isidoro, [Col. 0272A] cum ante proditam haeresim Pelagius, propter pietatis speciem, diligeretur a viris sanctissimis, Hieronymo, Augustino, Paulino, etc.
Tunc cum adhuc esset integrae, aut fidei, si tamen aliquando fuit, aut famae saltem, quam aucupabatur, videtur scripsisse tres, quos Gennadius (Lib. de Script. Eccl. cap. 42) commemorat, de Trinitate libros, ad ostendendam, credo, fidem suam, quantumque abhorreret ab Arianis. Quae fuit illius temporis praecipua nota τῆς ὀρθοδοξίας.
Sub Anastasio Rufinum Syrum audivit Romae, ut tradit Mercator, scripsitque, ut est verisimile, ad asceticam industriam et sanctitatem morum probandam, librum Eulogiarum, seu de Conversatione actuali; in quo tamen semina futurae impietatis Hieronymus (Dialog. 1 advers. Pelag.) , cum accusatoribus duobus episcopis Erote et Lazaro, deprehendit.
Eodem tempore vehementibus suis atque ardentibus exhortationibus, ut ait Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. cap. 25) , multos quidem, sed Coelestium in primis auditorialem scholasticum e foro ad arctiorem vitam traxit, sed simul infecit errore quem a Rufino Syro acceperat.
Ann. 405, misit epistolam ad sanctum Paulinum ( Merc. praefat. Subnot. ), apud quem magna doctrinae et pietatis laude pollebat. Ea, ut jactavit postea scribens ad S. Innocentium, trecentis, quibus continebatur, versibus, nihil aliud quam Dei gratiam et auxilium confitebatur, nosque nihil omnino boni facere posse sine Deo. Sed ipsam non caruisse veneno Augustinus ostendit (Lib. de Gratia Christi cap. 35) .
Eodem tempore, nisi forte superiori, commentarios in Epistolas Pauli composuit, in quibus sub aliena persona peccatum originale oppugnabat ( Merc. praefat. Subnot. et in Commonit. ).
Circa haec etiam tempora scripsit ad Constantium episcopum epistolam, quam oportuit doctrinae plenissimam atque elucubratissimam fuisse, siquidem [Col. 0272C] hanc, scribens ad summum pontificem, laudat, veluti fidei suae testem (August. lib. de Gratia Christi cap. 36) .
Videtur etiam scripsisse ad Viduam, ut opinor, Juliani matrem, et sancti Memorii conjugem, duos libros sive consolatorios, sive exhortatorios ( Merc. in Commonit. ). Hos aliquando mentitus est non esse suos, cum tamen redargui facile posset hominum fide dignorum testimonio (Aug. de Gest. Palaest. cap. 6) .
Ad eadem aut vicina tempora pertinet quod narrat Augustinus contigisse Romae, episcopum inter et Pelagium occasione verborum quae ipse suis in confessionibus posuerat Deum orans: Da quod jubes, et jube quod vis. Haec enim cum episcopus commemorasset, Pelagius ferre non potuit, sed contradicens aliquanto commotius, pene cum eo qui illa commemorabat litigavit (Lib. de Bono pers. cap. 20) .
Pertinet quoque id quod habet Augustinus de sermonibus contentionibusque a Pelagio Romae habitis [Col. 0272D] (Lib. de Pecc. cap. 21) , ex quibus intelligi possent quae dissimulabat in libris, quaeque litteris suis, quas conscripsit per orbem catholicum perferendas, papa Zosimus legenda attexuit.
Ann. 408 aut 409 Roma cum Coelestio in Siciliam se recepit, tamquam in locum tutiorem a barbaris Italiam depopulantibus: scribit enim Mercator viginti annos plus minus effluxisse, cum Commonitorium offerret ann. 429, ex quo Coelestius Roma egressus fuerat. Cum ergo egressus sit Coelestius una cum magistro, neque egredi potuerit, Gothis Urbem sive prima sive secunda obsidione cingentibus, immo nec intermedio temporis spatio, cum ab iisdem omnia ferro ignique vastarentur qua praesertim parte Italia vergit ad Siciliam; tunc certe Pelagius profugisse dicendus est, cum facta ingenti trepidatione plurimi Roma excesserunt ann. 408.
Biennium Syracusis in Sicilia, aut etiam triennium [Col. 0273A] ferme posuit cum discipulo, sparsitque erroris semina, quae postmodum adoleverunt infelici proventu, ut Hilarius monachus opus habuerit consulere Augustinum (Epist. 156 et 157, et lib. de Perf. justitiae) , qua ratione posset exstirpari malum tam pertinaciter lateque invalescens.
Crediderim eo loci scriptum fuisse librum de Natura, ubi Pelagius hominis naturam contra Dei gratiam, qua justificatur impius, et qua Christiani sumus, quanta potuit argumentatione defendit (Aug. lib. II Retract. cap. 22) . Hunc Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. cap. 23, et epist. 181) ad se missum a Timasio et Jacobo, religiosis et honestis adolescentibus, Pelagiique olim discipulis, sed ad rectam fidem conversis, refellit libro quem inscripsit de Natura et Gratia.
Ann. 411, veris initio ad portum Hipponensem appulit cum Coelestio (Lib. de Gest. Palaest. cap. 22) ; credo equidem, ut si qua posset ratione, conciliaret sibi Augustinum Hipponis Regii episcopum, ejusque [Col. 0273B] amicitia postmodum abuteretur, ad errorem tutius spargendum; sed tunc forte aberat Augustinus, unde Pelagius scribendi occasionem sumpsit, ut quem verbis non potuerat praesentem, litteris absentem salutaret. Respondit Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. cap. 28) , sed epistolam coactus est interpretari postea, ut doceret quam inique prolata fuisset a Pelagio, coram judicibus Diospolitanis, tamquam sui commendatitia.
Hippone Carthaginem uterque profectus est, coepitque haeresim jam prius a praemissis e Sicilia conspirantibus hominibus disseminatam augere consuetis artibus, quibus nimirum solebat nihil admodum verbis asserere, insitam animis antiquam fidem aperte non oppugnare, sed fallacibus et captiosis ininterrogationibus, vel circumscribere simpliciores, vel callidiores ementito discendi studio fallere.
Post brevem moram, Carthagine solvit in Palaestinam, relicto in Africa discipulo. Unde Augustinus [Col. 0273C] (Lib. de Gest. Palaest. cap. 22) : Ut de me ipso potissimum dicam, prius absentis et Romae constituti Pelagii nomen cum magna ejus laude cognovi. Postea coepit ad nos fama perferre quod adversus Dei gratiam disputaret: quod licet dolerem, et ab eis mihi diceretur quibus crederem, ab ipso tamen tale aliquid, vel in ejus aliquo libro, nosse cupiebam, ut si inciperem redarguere, negare non posset. Postea vero quam in Africam venit, me absente, nostro, id est, Hipponensi, littore exceptus est; ubi omnino, sicut nostis, nihil ab illo hujusmodi auditum est, quia et citius quam putabatur inde profectus est. Postmodum ejus faciem Carthagine, quantum recolo, semel vel iterum vidi, quando cura collationis quam cum haereticis Donatistis habituri eramus occupatissimus fui; ille vero etiam ad transmarina properavit: interea per ora eorum qui ejus discipuli ferebantur dogmata ista fervebant.
Anno 412, suos sibi facere discipulos Hierosolymis, perinde ac aliis in locis, incoepit, immo et Joannis episcopi gratiam aucupari (Epist. 177 et 179) , [Col. 0273D] non aliis adhibitis artibus quam quibus Romae ipsum fere creditus est decepisse sanctum Innocentium, nimirum mentita specie pietatis, vitae arctioris professione, ardentibus ad perfectionem exhortationibus, occulta mysteriorum traditione, dissimulatione perpetua, etc. ( Hieron. in epist. ad Ctesiph. ).
Anno 413, scripsit epistolam ad Demetriadem virginem Deo sacram. Hanc etsi velut apertum suae sincerae fidei testimonium protulerit in litteris ad sanctum Innocentium, Augustinus tamen docuit errore plenam (Lib. de Grat. Christi cap. 37) ; mirum vero quod ipsa non pervenerit in Africam, aut certe in manus Augustini, ante ann. 417, quo tempore nimirum Augustinus, acceptis Pelagii ad sanctum Innocentium litteris, scripsit Julianae Demetriadis matri de cavendo veneno ingeniose in epistola abscondito.
Eodem anno Ctesiphon, vir illustris et, quantum [Col. 0274A] colligere licet ex epistola Hieronymi ( Epist. ad Ctesiphontem praefixa dialogis tribus ), vix non deceptus a Pelagio, quem opibus juvabat, Hieronymum consuluit de quaestione τῆς ἀναμαρτησίας, quae Ecclesiam Hierosolymitanam scindebat in partes. Rescripsit sanctissimus fidei defensor, prolixe quidem pro epistolae modo, sed breviter pro argumenti qualitate, ut abundantiorem tractationem promittere coactus sit, quod et postea praestitit tribus Dialogorum libris.
In ea vero ad Ctesiphontem epistola, etsi non obscuris indiciis Hieronymus Pelagium indigitaverit, a nomine tamen abstinendum putavit, ut ne personam potius hominis querentis sibi invideri quam haeresim ipsam arguere videretur. Notanda vero, propter sententiam omnibus saeculis utilem, postrema haec verba: Illudque per te sanctae et illustris domus conciliabulum precor atque commoneo, ne per unum, aut, ut multum, tres homunculos suscipiat tantarum faeces haereseon, aut, ut parum dicam, infamiam: ut ubi primum virtus et sanctitas laudabatur, ibi praesumptionis [Col. 0274B] diabolicae, et sordidissimae societatis turpitudo versetur, sciantque qui hujuscemodi hominibus opes suggerunt, haereticorum multitudinem congregare, et Christi hostes facere, et enutrire adversarios ejus, frustraque aliud lingua praetendere, cum manu sentire aliud comprobentur.
Anno 415, verna tempestate in Palaestinam venit Orosius, quem Augustinus (Epist. 166) ad Hieronymum, ut de origine animorum interrogaret, ex Africa miserat. Reperit ille Ecclesiam Hierosolymitanam factionibus divisam, itaque ferventem jurgiis, ut alii nomine Pelagii, alii nomine Christi appellarentur, ut scribit Hieronymus ( Ep. ad Ctesiph. ) Posteaquam vero aliquamdiu Betlheemi apud sanctum senem divertit, vocatus est Jerosolymam ad conventum quem, contracto presbyterio, Joannes episcopus in causa Pelagii die 30 Julii coegit. Quid in eo gestum sit prolixe narrat Orosius in Apologia (Cap. 3 et seqq.) , queriturque cum alia multa contra morem [Col. 0274C] gesta, tum laicum Pelagium inter presbyteros consedisse, jubente episcopo.
Eodem anno mense Decembri habita est Diospoli in urbe Palaestinae Caesariensis, Eulogio praeside, synodus 14 episcoporum, in qua Joannis Hierosolymitani artibus Pelagio studentis, ipsiusque Pelagii mendaciis illusi Patres, haeresim quidem damnarunt, sed haereticum absolverunt (Aug. lib. de Gest. Palaest., ubique passim) . Absolvendi causa fuit, tum mala fides interpretis, tum Pelagii quidlibet damnantis dissimulatio, tum plurimae episcoporum litterae, quas suis laudibus refertas fraudulentus haereticus protulit.
Anno 416, Orosius in Occidentem reversus litteras ab Erote et Lazaro episcopis Pelagii accusatoribus ad Africanos detulit, quibus ad fidem in Oriente propter haereticorum dolos periclitantem defendendam accenderentur. Sparsa quoque in vulgus Pelagianorum artibus epistola, quae Pelagii diceretur scribentis ad amicum suum presbyterum, in qua per [Col. 0274D] summam impudentiam inserta sunt haec verba: Quatuordecim episcoporum sententia definitio nostra comprobata est, qua diximus posse hominem sine peccato esse, et mandata Dei facile custodire, si velit. Quae sententia contradictionis os confusione perfudit, et omnem in malum conspirantem societatem ab invicem separavit (Synodica PP. Carthag. et Milev. ad S. Innoc.; lib. de Gest. Palaest. cap. 30) .
Missa pariter ad Augustinum a Pelagio, per civem quemdam Hipponensem Orientalem diaconum, chartula defensionis suae (Ibidem, cap. 32) ; quae omnia fuere in causa cur Carthagine Aurelius 68 episcoporum, Milevi Sylvanus 40, concilium habuerit, ex quibus per Julium episcopum ad sedem apostolicam relatum est synodicis litteris, quibus suas quinque episcopi, Aurelius, Alipius, Augustinus, Possidius et Evodius pleniores addiderunt (Apud. Aug. epist. 233, 92 et 95) .
[Col. 0275A] Eodem anno Pelagius edidit quatuor libros de Libero Arbitrio, compulsus id facere ut negatae Dei gratiae invidiam declinaret, et verbis in speciem catholicis sensum haereticum dissimularet. Edidit vero post concilium Diospolitanum habitum ipso fine anni 415, et antequam litteras ad sanctum Innocentium daret ann. 417 (Aug. lib. de Grat. Christi cap. 41) .
Sub idem tempus, scripsit Augustinus de Pelagio ad Joannem Hierosolymorum episcopum (Epist. 237) , petiitque, pro multorum episcoporum voto, mitti in Occidentem quae gesta fuissent Diospoli. In hac epistola mentio fit duorum adolescentum a Pelagio seductorum, et libri de Natura ab eodem Pelagio conscripti, factaeque ab Augustino responsionis, ac illusi a Pelagio Joannis.
Anno 417, congregata est Romae mense Januario synodus a sancto Innocentio, in qua lectae sunt Africanorum relationes, et vicissim datae ad Africanos litterae decretales, quibus condemnatio Pelagii Coelestiique [Col. 0275B] contineretur.
Eodem anno Pelagius suspicatus, quod res erat, parari contra se Antiochenam synodum, qua Diospolitana recognosceretur, libellum suae fidei, litterasque misit ad sanctum Innocentium, quem nondum vita functum audierat: misit et epistolam Praylii, qui Joanni successerat in sedem Hierosolymitanam, totam in sui commendationem (Aug. l. de Grat. Christi cap. 41) . Haec cum accepisset Zosimus post obitum Innocentii, humani quiddam passus videri potest, cum in gratiam Pelagii subiracundius Afris rescripsit (Zos. epist. 2, ad Afric.) .
Coacta est reipsa in Oriente a Theodoto Antiocheno synodus, cujus meminit Mercator in haec verba (In Commonit. cap. 3) : Hierosolymis constitutus Pelagius accusatus fuit apud synodum, et primo quidem tergiversando ambiguis quibusdam se professionibus tegens, et prosequens dubia, vel respondens, illam tunc videtur episcoporum audientiam delusisse. Sed [Col. 0275C] postmodum evidenter deprehensus, insistentibus accusatoribus, a posteriore synodo, cui sanctae memoriae Theodotus Antiochiae praesedit episcopus, atque detectus, a sanctis quoque et venerabilibus Hierosolymorum locis est deturbatus, etc.
Anno 418, circiter medium Aprilem, concilium Romae coegit Zosimus, ex quo, post acceptas ab Africanis litteras, artesque haereticorum patefactas, ad universos orbis episcopos epistolam misit, qua ubique recepta, mundique manu subscripta, ut loquitur Prosper, Pelagianus error proscriptus est.
Eodem anno pridie kal. Maias imperator Honorius Ravennae sanctionem dedit Palladio P. P. de Pelagio Coelestioque, et aliis ejusdem erroris participibus Roma pellendis, et toto imperio interdicendis.
Dum haec in Occidente gererentur, ex Oriente Albina, Pinianus et Melania Augustino scriptis significarunt se cum Pelagio egisse, ut quaecumque adversus eum dicerentur, scripto damnaret, eumque dixisse, ipsis audientibus: Anathema qui vel sentit, [Col. 0275D] vel dicit, gratiam Dei, qua Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, non solum per singulas horas aut per singula momenta, sed etiam per singulos actus nostros, non esse necessariam; et qui hanc conantur auferre, poenas sortiantur aeternas (Lib. de Gratia Christi cap. 2 et seqq.)
Verum hanc professionem non tantum esse suspectam, sed etiam perfidiosam ostendit Augustinus (Lib. de Grat. Chr. cap. 2 et seqq.) .
Anno 419, Augustinus adversus Pelagium duos libros edidit, alterum de Gratia Christi, alterum de Peccato Originali: utrumque autem Carthagine misit ad Albinam, Pinianum et Melaniam, cum necdum in Aegyptum, Hierosolymis relicta, Albina, Pinianus et Meliana profecti essent, et jam tamen in Africam pervenisset tractoria Zosimi. Profecti sunt illi vero ann. 420, et Zosimi tractoria pervenit in Africam circiter mensem Julium ann. 418.
[Col. 0276A] Post haec tempora altum de Pelagio silentium, idcirco opinor, quia post sententiam Theodoti, deturbatus e sacris locis secessit in remotiorem aliquem Palaestinae locum, ibique obscurus vixit, et senio confectus interiit. Oportet enim ipsum tunc temporis septuagenario majorem fuisse, siquidem scripsit Commentarios in Paulum circiter ann. 404, cum jam fatisceret corpore (In praefat. ad Heliodorum ), atque adeo sexagenarius ad minimum foret. Deinde vixit Romae familiariter cum Hieronymo, utique cum aequali, aut non admodum inaequali: recessit vero Urbe Hieronymus ann. 385, et vix non attigerat annum aetatis suae nonagesimum, quo tempore Theodotus Pelagium damnavit. Adde quod senes obesi corporis, et arvina graves, cujusmodi fuit Pelagius, vix undecimum vitae septenarium absolvunt, si medicis credimus, praesertim cum rebus adversis tanguntur graviter, ut solent homines superbioris animi, cujusmodi fuit Pelagius.
Neque enim audiendos puto qui affirmant ipsum in [Col. 0276B] patriam revertisse (Jans. Yprensis lib. I de Haeres. Pelag.) , eoque trahunt, quod Constantius presbyter scriptum reliquit ( In Vita S. Germani Altissiodorensis ), in concilio Verolamii, hinc Pelagium stetisse, inde Christum; siquidem neque ullum adhibent pro se veterum testimonium, neque respondere valent Prospero Chronologo testanti (Ad ann. Christi 429) disseminatam fuisse in Britannia Pelagianam haeresim ab Agricola Severiani, Pelagiani filio; non tacituro utique, si ab ipsomet Pelagio sparsa esset: neque tandem vident verba Constantii non aliter de Pelagio ac de Christo intelligi debere, figurate scilicet posito pro partibus eorum nomine, unde partes appellationem sumpsissent.
Quae fuerit haeresis Pelagii propria, nemo melius Augustino intellexit, propter continuam fidei defensionem; nemo planius breviusque explicuit, propter intelligentiae vim; huic enim tribuendos puto, quod nullus inter doctos nunc diffitetur, octo canones [Col. 0276C] vulgo dictos Milevitanos; quippe cum editi sint in Africano universali concilio,
Scripti sunt a Pelagio libri plures, pluresque ad diversos epistolae, quorum indiculus non aliunde melius quam ex Hieronymo, Augustino, Orosio, Mercatore et Gennadio confici potest. Scripti sunt igitur:
[Col. 0276D] De Trinitate libri tres. Gennadius, lib. de Scriptor. Eccl. cap. 42.
Testimoniorum seu Eulogiarum liber unus. Hieronymus, dialog. 3 cont. Pelag.; Augustinus, lib. de Gest. Palaest. cap. 1 et seqq., et lib. IV ad Bonifacium c. 8 et 10; Orosius, in Apologia: Gennadius, loco citato.
Expositionum in omnes Epistolas Pauli libri tredecim. Augustinus, lib. III de pecc. Merit. cap. 1 et 12, lib. de Gest. cap. 16; Mercator, in Commonit. cap. 2, et in praef. Subnot.; Auctor Praedestinati, haer. 88; Cassiodorus, Div. Lect. cap. 8.
Epistola ad Paulinum. Augustinus, lib. de Gratia Christi cap. 85.
Epistola ad Constantium episcopum. Augustinus, ibid. cap. 34 et 36.
De Natura liber unus. Augustinus, lib. de Nat. et Grat. cap. 1, et lib. II Retract. cap. 4, lib. de Gest. Palaest. cap. 33, et alibi passim.
[Col. 0277A] Ad Viduam libri duo, unus consolatorius, alter exhortatorius. Synodus Diospolitana, lib. de Gest. Palaest. cap. 6; Hieronymus, dialog. 3; Mercator, in Common. cap. 4.
Epistola ad Augustinum. Augustinus, lib. de Gest. Palaest. cap. 26.
Ad Demetriadem de virginis Institutione liber unus. Augustinus, lib. de Grat. Christi cap. 22 et seqq., et epist. 264; Orosius in Apologia, etc.
De Libero Arbitrio libri quatuor. Augustinus, lib. de Gratia Christi cap. 3, 4, 5, 13, 29.
Defensio fidei suae ad Augustinum. Augustinus, lib. de Gest. Palaest. cap. 32.
Epistola ad presbyterum quemdam amicum, de Rebus Diospolitanis. Augustinus, lib. de Gest. Palaest. cap. 30.
Libellus fidei ad Innocentium cum litteris. Augustinus, lib. de Grat. Christi cap. 30, et alibi passim.
Notandum vero ex his omnibus, sive libris, sive epistolis, integrum nihil haberi, praeter libellum [Col. 0277B] Fidei, librum de Institutione virginis, seu epistolam ad Demetriadem, et Expositiones in Epistolas Apostoli, quas tamen nonnullis in locis Cassiodorus pio conatu interpolavit.
Reliquorum fragmenta non incuriose collecta, sub finem rejici debere visa sunt, partim ne dissertatio supra modum cresceret, partim quo facilius perspiciatur mens hominis, cujus verba et per se aliquando ambigua sunt, et tunc maxime difficilius intelliguntur; cum alia ab aliis divulsa, Augustinianisque permixta leguntur, non sine aliquo labore, et praejudicio mentis in Augustinum inclinantis.
Coelestius, qui librariorum vitio Coelestinus apud Gennadium dicitur (Lib. de Script. Eccl. cap. 44) , Pelagii quidem discipulus fuit; sed eum, a quo acceperat haeresis venenum, audacia ita superavit, ut [Col. 0277C] longe latius pestem immiserit; immo magistri nomen in Oriente pene obscuraverit, suumque Coelestianis haereticis dederit.
Qua ex patria duxerit originem, facilius est pervulgatam opinionem convellere, quam verum aliquid certo definire. Primus, quod sciam, Baronius (Ad ann. Chr. 410, num. 61) , nonnullo Hieronymi testimonio inductus, Scotum fecit, Pelagiique gentilem: Baronio reliqui re indiscussa crediderunt, etiam historiae Pelagianae scriptores, Usserius (De Brit. Eccl. prim. cap. 8) , Jansenius (Lib. de Haer. Pelag., initio) , et alii, quos tamen oportuerat diligentius in hoc argumento versari.
Hieronymi testimonium sic se habet (Praef. lib. III in Jerem.) : Mutus latrat per Albinum canem, grandem et corpulentum, et qui calcibus magis possit saevire quam dentibus: habet enim progeniem Scoticae gentis de Britannorum vicinia, qui juxta fabulas poetarum instar Cerberi spirituali percutiendus est clava, ut aeterno, cum suo magistro Plutone, silentio conticescat. [Col. 0277D] Contendit Usserius in eo fieri sermonem de tribus hominibus: primo, qui mutus per Albinum canem latret; secundo, qui Albinus ipse canis; tertio, qui Pluto nominetur, ut qui ea conditione excesserit e vivis, ut apud inferos merito credatur existere. Mutum igitur, qui alieno ore oblatret, vult esse Pelagium inter Britannos natum; Albinum canem, Coelestium, qui sit de vicinia Britannorum, id est, gentis Scoticae; Plutonem, Rufinum, qui damnatus a summo pontifice jampridem obierit.
Conjecturam auget objectio Pelagio saepe facta ab Hieronymo, quod alieno ore loqueretur, quod epistolas biblinas adversus ipsum mitteret, quod errorem didicisset a Rufino magistro, quod ex inferis consepultam haeresim revocasset, etc.
Verum eo loci sermo est de Rufino Aquileiensi, qui, cum tribus fere annis antequam haec scriberet Hieronymus, in Sicilia obiisset, in Pelagio tamen [Col. 0278A] ἀπαθείας et ἀναμαρτησίας defensore vivere videbatur, suisque adhuc calumniis in Hieronymum debacchari. Mutus ergo mortuusque Rufinus latrat: per Albinum canem, Britannum Pelagium: grandem et corpulentum, quippe Scotorum pultibus praegravatum: qui instar Cerberi spirituali clava mactandus sit, ut cum suo magistro sileat, id est, cum praecursore Rufino, cui Plutoni nomen factum est, ut partim ad Cerberi dominum, partim ad infelicem, ut ipse quidem Hieronymus interpretatur, Rufini in anathemate exstincti mortem alluderetur.
Quod vero additur ad conjecturam juvandam, infirmum profecto est: nam primum, etsi alieno stylo abusus sit Pelagius ad scribendum, suo tamen ore docuit haeresim; deinde nec Pelagius solus misit epistolas biblinas ad seducendos in provinciis animos, nec absurde per ipsum Rufinus misisse dicitur; denique Plutonis nomine, quod Rufino affinxit Hieronymus, tantum abest, ut conjectura firmetur, ut labefiat magis, quemadmodum ex praecedentibus [Col. 0278B] constat.
Suspicor igitur Coelestium, aut Romanum fuisse, aut saltem Campanum, certe oriundum ex provincia Latini nominis. Nam et auditorialis scholasticus, et apud Romanos nobilis, et egregie disertus fuit, et ad parentes scripsit asceticos libellos, qui vulgo legerentur a Latinis. Quae quatuor vix cadunt in hominem apud barbaros natum.
Eo pertinere mihi videntur versus Prosperi, ut perhibent, in obtrectatorem Augustini:
[Col. 0278C] Natu fuisse nobilem, et inter scholasticos auditoriales meruisse, quamvis ex solo Mercatore discimus (In praefat. lib. Subnot. num. 4) , jure tamen revocari non potest in dubium, propter docentis auctoritatem. Unde non temere quispiam de eo dubitaverit, quod scripsit Gennadius (Cap. 44) , Coelestium adolescentem DE MONASTERIO epistolas in modum libellorum tres, omni Deum desideranti necessarias, parentibus dedisse, nisi forte voces istae, de monasterio, non locum unde epistolae scriptae sint, sed argumentum significent. Nam fidem omnem superat, auditorialem scholasticum, vel ex monacho factum fuisse, vel ante vigesimum septimum annum, qua aetate quisque desinit dici adolescens.
Vitio naturae eunuchum matris utero editum solus pariter tradidit Mercator ( In Comm. et praef. Subnot. ). Quamquam super ea re nonnihil notatu dignum ex Orosio attulimus. Quem enim Orosius ( In notis ad Commonit. et ad praef. Subnot. ) mutilum vocat et levem in fronte, non alium fuisse quam Coelestium, [Col. 0278D] confecimus argumentis satis probabilibus: quo etiam referri potest, quod Vincentius Lirinensis (Commonit. cap. 34) Coelestium prodigiosum vocat. Monstrum enim est eunuchus; nam qua alia de causa sic appellasset?
Non minus invaluit popularis opinio, auctore Baronio (Ad ann. Christi 405) , quod vitam monasticam professus sit, quam quod ex Scotia oriundus. Quid autem impulerit Baronium ita sentire, nec ipse aperit, nec etiam alii qui clausis oculis ipsius vestigia presserunt. Cogitanti occurrere possunt tria. Nam et Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. cap. 35) ait, non ab episcopis seu presbyteris, vel quibuscumque clericis, sed a quibusdam monachis ortam hanc haeresim; orta vero est a Pelagio et Coelestio. Deinde tradit Gennadius (Lib. de Script. Eccl. cap. 44) a Coelestio etiamnum adolescente, tres de monasterio epistolas scriptas fuisse. Denique socius fuit Pelagii [Col. 0279A] monachi: frequens apud Pammachium, cujus domus hospitium monachorum dicebatur, praedicavit divitem non posse nisi per divitiarum jacturam salvari; quae hominis monachatum professi, sin minus certum indicium, certe non improbabilem suspicionem faciunt.
Verum Augustinus ipse aliquando Pelagium dixit monachum, numquam Coelestium: immo nec ipsum veteres ulli eo nomine affecerunt, non Orosius, non Mercator, non conciliorum Patres, non summi pontifices, qui profecto affecissent, perinde ac Pelagium, si modo res ita se habuisset.
Deinde, qui potuit Coelestius, aut ex adolescente monacho fieri auditorialis, scholasticus, aut e foro in monasterium transire, et id sileri, aut etiam ignorari a Mercatore, tam curioso minutissimarum quarumcumque rerum scrutatore?
Denique, quod scripsisse dicitur Augustinus, ortam hanc haeresim a quibusdam monachis, non urget admodum, cum meliores et fere omnes codices habeant, [Col. 0279B] a quibusdam veluti monachis, quod interpretati sumus in elogio Pelagii. Non urget quoque Gennadii sententia, de qua dictum hactenus satis. De familiaritate vero Coelestii cum Pammachio, apud quem frequentes erant professi quique sanctiorem vitam, quid attinet dicere, cum a converso ad meliora causarum patrono, conversum itidem senatorem invisi frequentius nihil mirum sit?
Priusquam se traderet in nefandam Pelagii disciplinam, causas egit in foro, ut erat auditorialis scholasticus ( Merc. loco mox citato ): quare factus ex causidico haeresis patronus, id exemplo comprobavit quod suo quondam Tertullianus aliique, ex advocatorum gente, ad res fidei tractandas aggressi, ex ejuscemodi hominibus paucos Ecclesiae profuisse, obfuisse plures; et eo quidem perniciosius, quod adjumenta fori, eloquentiam dico, sagacitatem et diligentiam in instrumenta fallendi affiniaque vitia pervertissent.
[Col. 0279C] Fuit homini a natura acre ingenium, audax animus, indoles versipellis et factiosa, quibus cum accessisset experientia fori calliditatis parens, et institutio magistri fraudum doctissimi, paria quaedam his instrumentis ausus est, et pene perfecit.
Nam primum ex Pelagii tirone totius agminis ducatum mox arripuit. Dogmata deinde, quae barbaro sermone fidisque tantum hominibus, quasi mysteria, metuens damnationis magister credebat, palam ipse disertisque, qua libris, qua epistolis in provincias missis, per homines ad impietatem edoctos, non publicavit tantum apud vulgus, sed etiam in judiciis episcopalibus, et apud ipsam quoque sedem apostolicam defendit. Denique per se ipse, et Africanam, et Constantinopolitanam, et Romanam Ecclesiam tentavit, si quo modo posset, quod tantum non perfecit, primas illas sedes in erroris partes adducere.
Secutus est dicendi genus pressum, argutum, breve, totum de dialectica, quo crebris minutisque interrogatiunculis adversarios urgere solitus erat, [Col. 0279D] simplicioresque syllogismorum laqueis irretitos in admirationem acuminis sui suspendere. Hujus characteris aliunde perspecti indicio sibi visus est Augustinus deprehendisse auctorem definitionum, quibus in libro de Perfect. Just. respondit; eas enim propterea Coelestio tribuit, nec incredibiliter, cum Coelestius obscurius quidem in fragmentis libelli Fidei, clarissime vero in epistola ad clericos Romanos, eadem scribendi forma usus sit. Placuit tamen Hieronymo dicere ( Epist. ad Ctesiphont. ), Coelestium non per syllogismorum, ut sui jactitabant, sed per soloecismorum spineta decurrere. Verum exemplis, quod tamen oportuerat, opinionem non probavit.
Nunc juvat Coelestii gesta digerere, velut per annales, ab eo tempore quo adhaesit Pelagio, ad illud quo videtur silentio insepultus. Opinor enim ignorum quo Christi anno fecerit, sive initium, sive finem vivendi: neque vero expressa fit ipsius mentio, [Col. 0280A] vel antequam adhaesit Pelagio, et adversus traducem peccati scripsit, vel postquam ab Ephesino concilio damnatus est.
Credibiliter tamen non nemo, hanc ipsam ob causam, conjiciat natum circiter ann. 370. Nam cum inter auditoriales scholasticos mereret quo tempore adhaesit Pelagio, adhaeserit vero cum Pelagius a Rufino haeresim accepit, et Rufinus Romam venerit ante ann. 400; cumque vix aliquis ante trigesimum annum probabiliter dici possit fecisse sibi nomen inter causidicos in eum certe quem dixi annum, aut etiam in priores, referri potest Coelestii ortus.
Anno circiter 400, studuit Pelagio, tuncque videri potuit, induto pallio, monasticam vitam profiteri; id enim non erat insolens illis temporibus, cum alii, etiam nobilissimi, ut Pammachius, Paulinus, etc., domi suae monachatum profiterentur; neque etiam nostro saeculo desit exemplum hominum, etiam de foro, qui monachorum vitam egerint, etsi monachi [Col. 0280B] reipsa non forent.
Tunc temporis opinor scriptas a Coelestio ad parentes litteras de monasterio, id est, de vitae severioris disciplina, quibus causas redderet sui consilii, imitatus scilicet Tertullianum (Lib. de Pallio) , et ipsum de foro hominem, qui cum pallium induisset, rationem voluit dicto scriptoque reddere.
Anno circiter 402, adversus traducem peccati scripsit librum, cujus, ut opinor, Vincentius Lirinensis meminit in haec verba (In Commonit. cap. 34) : Quis ante prodigiosum discipulum Pelagii Coelestium, reatu praevaricationis Adae omne genus humanum negavit astrictum? Meminit aperte magis auctor Praedestinati (Lib. I, haer. 88) : Ipse autem Pelagius ita in Commentario suo ad Romanos scribit, dum agitat illum locum, quo ait Apostolus: Quoniam per unum hominem in hunc mundum peccatum intravit, et per peccatum mors (Rom. V, 12) ; tangens Coelestium, qui contra traducem peccati primus scripsit, his verbis ait: [Col. 0280C] Illi qui contra traducem veniunt, etc. Cum enim Pelagius exposuerit Pauli Epistolas longe antequam metu imminentis Alarici fugeret ex Urbe, fugeritque ante primam obsidionem, quae contigit ann. 409, fatendum est scripsisse Coelestium circiter tempus quod diximus: siquidem librum adversus traducem peccati ante expositiones Pelagii composuerit.
Ann. 408, aut 409, comitatus est Pelagium se, metu Visigothorum Urbi minantium, recipientem in tutiora Siciliae loca; in eaque insula Syracusis biennium, aut aliquid amplius posuit, et multis etiam episcopis suam haeresim afflavit. Verum quoniam haec temporis nota magni momenti est ad historiam Pelagianam, nec tamen hactenus satis accepit luminis, stabilienda est certis argumentis, ut postmodum supponi possit absque errandi periculo.
Multos in Sicilia haeresi Pelagianae adhaesisse constans est, atque extra dubium sententia: id enim testantur Hieronymus (Praef. lib. IV in Jerem.) : Haeresis impassibilitatis et impeccantiae coepit reviviscere, [Col. 0280D] et non solum in Occidentis, sed et in Orientis partibus sibilare, et in quibusdam insulis, praecipueque Siciliae et Rhodi maculare plerosque, et crescere per dies singulos, dum secreto docent et publice negant. Hilarius monachus Syracusis ad Augustinum scribens (Apud August. epist. 156) : Rogo ut digneris imperitiam meam informare de eo quod quidam Christiani apud Syracusas exponunt, posse esse hominem sine peccato, et mandata Dei facile implere, si velit; infantem non baptizatum morte praeventum non posse perire merito, quoniam sine peccato nascitur. Prosper (Carm. de Ingrat. cap. 2) :
Deinde Coelestium ipsum per se in Sicilia haeresim docuisse, manifeste satis loquuntur verba Augustini (In praefat. lib. de Perf. Just.) , quibus ad Eutropium et Paulum scribit se allatis e Sicilia definitionibus, quae dicerentur Coelestii, respondere; ipsumque Coelestium, etsi tunc ibi perhiberetur non esse, suos tamen in Sicilia habere sectatores, quos per se edocuisset, et a quibus definitionum allatores nomen auctoris didicissent. Accedat quod tanta Siculorum episcoporum, tamque pertinax erga Coelestium Pelagiumque voluntas, quanta libello Juliani se prodit, vix aliunde potuit quam ex consuetudine et familiaritate oriri.
Nemo vero qui Mercatori crediderit assentietur Jansenio Yprensi volenti Coelestium, postquam anathemate percussus esset ab Auretio, fugisse in Siciliam; immo ne dubitaverit quidem quin prius in Siciliam venerit quam damnaretur, nec eo umquam ex illo tempore redierit. Sic enim Mercator accurate describit hominis inquieti circuitus (Commonit. c. 2) : [Col. 0281B] Coelestius nullo modo acquiescens, quin immo resistens actis iisdem, quibus frequenter auditus est, ecclesiastica communione privatus est; a qua sententia ad Romani episcopi examen credidit appellandum: qua mox idem ipse appellatione neglecta, Ephesum Asiae urbem contendit, ibique ausus est per obreptionem locum presbyterii petere. Inde post aliquantos annos sub sanctae memoriae Attico episcopo urbem Constantinopolitanam petiit, ubi in similibus detectus, magno studio sancti illius viri, ex praedicta alma urbe detrusus est, litteris super ejus nomine et in Asiam et Thessalonicam et Carthaginem ad episcopos missis, quarum exemplaria habentes proferre sumus parati. Praedictus tamen Coelestius etiam hinc ejectus, ad urbem Romanam sub sanctae memoriae Zosimo episcopo, tota festinatione perrexit.
Ex quibus tria colliguntur notatione dignissima. Unum, quod nunc potissimum intendimus, Coelestium post Carthaginense judicium in Sicilia non fuisse, [Col. 0281C] atque ita vulgarem super ea re opinionem falsam esse: alterum, quod ad lucem apologiae Orosii afferendam valet, eumdem Coelestium non fuisse Hierosolymis, sive cum Pelagius occulte doceret haeresim, sive cum synodus Diospoli haberetur; postremum quo redarguuntur nuperi historiae Pelagianae scriptores, eum quem armigerum Pelagii appellat Orosius, differre quidem a Coelestio, non tamen ab Anniano Celedensi diacono, quem scribit Hieronymus alienae blasphemiae verba subministrasse (Epist. 201, inter August.) .
Duo denique suadent Coelestium Syracusis in Sicilia triennium circiter posuisse. Nam plurimos in hac insula, etiam episcopos, ita sibi suisque partibus addixit, ut pertinaciter postea in eis perstare maluerint quam suas sedes communionemque Ecclesiae retinere. Id vero peragi potuisse brevi tempore quis credat, praesertim ab homine peregrino, sua statim non credente quibuslibet auribus, sed iis solis quarum fidem experientia comprobasset? Deinde non [Col. 0281D] prius in Africam cum magistro pervenit, quam exspectaretur celebris illa catholicorum cum Donatistis collatio. Cum igitur non alio tempore Pelagius quam quo diximus, transmarinum perfugium petierit, ambos oportet toto intervallo, quod duorum et amplius annorum fuit, in via substitisse: ubi vero gentium, nisi quibus in locis manifesta sui vestigia reliquerunt?
Anno 411, qui verna tempestate, ut probabile est, Coelestius Hipponem appulit cum Pelagio, unaque ambo Carthaginem profecti, in ea coeperunt haeresim, jam prius a praemissis e Sicilia conspirantibus hominibus disseminatam, consuetis artibus augere. Verum Pelagio mox in Palaestinam discedente, Coelestius remansit, irrepsitque in amicitiam clericorum, quos vel suis doctrinis reperit jam imbutos a prodromis, vel incredibili loquacitate suae amentiae participes fecit ac complices, lenocinante scilicet partim docentis facundia, partim audientium curiositate, [Col. 0282A] partim novitate quaestionum, immo et Manichaeorum odio, quibus affines esse catholicos peccati originalis defensores, vix non persuadebat minus intelligentibus (Merc. in Comm. cap. 1) .
Hac clericorum gratia, pietatisque specie, et fama doctrinae atque eloquentiae fretus, ausus est presbyterium in Ecclesia totius Africae principe sperare, immo et ambire, sed frustra (Aug. lib. de Gest.: Merc. in Comm.) . Nam conanti obstiterunt qui de clero fidei zelum majorem haberent, impulsi, credo, ab Augustino (Lib. II Retract. cap. 33) , qua collocutionibus privatis, qua sermonibus ad populum rem jam tum strenue adversus novellum errorem agente.
Nec obstiterunt tantum indignis hisce conatibus fideles clerici, sed unus, omnium bonorum nomine, Paulinus Ecclesiae Mediolanensis olim diaconus, libellum obtulit Aurelio, quo Coelestium accusaret quinque praesertim dogmatum, de quibus prolixius in dissertatione de Synodis. Judicium Aurelius non prius habuit quam post collationem VI id. Junias [Col. 0282B] peractam Augustinus Carthagine recessisset; neque enim interfuit judicio episcopali, sed cum postea revertisset, quae acta fuerant se absente recognovit, ut ipse testatur (Lib. de Gest. Palaest. cap. 11) .
Anno igitur 412, cum de more ante Quadragesimam Paschae concilium provinciae proconsularis Aurelius contraxisset, Coelestius a Paulino coram episcopis accusatus est, damnatusque, et communione tamdiu privatus, donec objecta dilueret. Ratio temporis constat ex dissert. de Synodis: quare deceptum esse oportuit Jansenium Yprensem, qui ex episcopis ad collationem congregatis constitisse hoc judicium scribit.
Per id tempus Coelestius non acquiescens judicum sententiae, sed appellata, declinandi causa, sede apostolica, fugit ex Africa in Asiam, Ephesumque concessit, ubi consuetis artibus ad presbyterium obrepsit, ordinante, ut verisimile est, Heraclide Memnonis praecessore (Merc. in Commonit. cap. 1) .
[Col. 0282C] Multos in hac urbe docuit haeresim, quorum ope infecit vicinas insulas, sed Rhodum maxime, quod testatur Hieronymus (Praef. lib. IV in Jeremiam) . Sed cum Ephesi non se continerent Coelestianarum partium homines, catholici merito commoti sunt, et per tumultum ejecerunt, ut ait Prosper (Carm. de Ingrat. cap. 2) :
Utrum aliquando Hierosolymis moratus sit cum Pelagio, dubitaverit aliquis propter haec Orosii verba (Apolog. cap. 2) : Stat etiam immanissimus superbia Goliath, carnali potentia tumidus, omnia per se posse confidens, caput, manus, totum insuper corpus plurimo apparatu vestitus, habens post se armigerum suum, qui [Col. 0282D] etsi ipse non dimicat, cuncta tamen aeris et ferri suffragia subministrat. Multi enim armigeri nomine Coelestium intelligunt.
Verum Mercatoris auctoritas in contrarium facit, qui cum Coelestii fugam ex Africa peregrinationemque consecutam describeret, non meminit Hierosolymorum, cum tamen maxime alioquin debuisset, sive propter societatem Pelagii, sive ob res gestas in concilio Diospolitano. Et vero Hieronymus numquam fecit mentionem Coelestii velut hominis a se visi; neque ullus sive in conventu Hierosolymitano, sive in synodo Diospolitana sermo habitus est de Coelestio, tamquam de praesente, aut etiam de eo qui, cum in provincia consisteret, facile posset evocari. Atque hinc egregie refellitur causa dubitandi mox allata; loquitur enim Orosius de armigero Pelagii qui praesens foret; aberat vero Coelestius.
Anno 416, exeunte, aut potius ineunte 417, sul [Col. 0283A] sanctae memoriae Attico urbem Constantinopolitanam petiit, ubi in similibus detectus studio sancti illius viri ex praedicta alma urbe detrusus est. Haec Mercator (Commonit. cap. 1) ; ex quibus conclusimus tunc temporis habitam fuisse synodum Constantinopoli. Cur autem Coelestius tunc fugeret, duas causas exstitisse reor: alteram, quod pulsus Epheso, apud majorem sedem queri voluerit factam sibi injuriam (erat tunc Ephesus in dioecesi Constantinopolitana); alteram, quia cum intelligeret Romae non probari acta Diospolitana, et sedem apostolicam acriter ab Africanis sollicitari ad ferendam condemnationis sententiam contra se et suum magistrum, tentare voluit si qua posset ratione novae Romae patrocinium adversus veteris potentiam obtinere, et Orientis favore Occidentis iram aliquatenus declinare.
Anno 417, circiter mediam aestatem, pulsus Constantinopoli ad urbem Romanam celeriter confugit, statim atque scilicet rescivit e vivis excessisse Innocentium, eique Zosimum successisse, quem et amicum [Col. 0283B] forte senserat cum Romae ageret, et suis erroribus ex Oriente haustis faventiorem sperabat, quippe Graecum (Merc. Commonit. cap. 1) .
Quid hoc anno gesserit cum novo pontifice, tradunt Mercator, Augustinus, Facundus Hermianensis, et ipse Zosimus epistola tertia, quae prima est ad Africanos in causa Coelestii, oblato nimirum libello quo promitteret se in omnibus pariturum sententiis sedis apostolicae, suffuratus est quiddam simile fiduciariae absolutioni, atque ita illusit Zosimo, ut in ipsius gratiam pontifex acerbiores litteras Africanis daret, juberetque Romam ad secundum mensem venire, qui palam accusarent, etc. Vide quae dicta sunt in dissert. de Synodis, et in notis ad Commonitorium Mercatoris.
Anno 418, quatuor contigere magni ad Pelagianam historiam momenti: 1 o post multa hinc et inde scripta, et ab Africanis detectas fraudes Coelestii, lata est tandem a summo pontifice veritatem edocto [Col. 0283C] decretoria sententia, missaque in universum orbem epistola, quae ab omnibus episcopis subscripta, haeresim cum suis defensoribus fonditus profligavit. Synodum ex qua missum est pontificis decretum, retulimus in dissert. de Synodis ad mensem Maium. 2 o Honorius imperator pridie kal. Maias Ravennae scripsit Palladio PP. de pellendis Urbe totoque imperio Pelagio et Coelestio cum suis fautoribus. 3 o In Africano posteriore concilio plenario mense Junio sanciti sunt octo canones, quos vulgus Milevitanos vocat. 4 o Post sententiam sedis apostolicae, dictumque a Romanis clericis, praeeunte Sixto presbytero, Pelagianis anathema, scripsit Coelestius suis Romae existentibus epistolam, qua reliquos clericos praevaricationis accusaret, quod terrore jussionis imperialis ab ea sententia recessissent, quam prioribus gestis veluti catholicam secuti fuissent, totique simul orbi exemplum fecissent subscribendi damnationi, non Pelagianorum tantum dogmatum, quae prius probassent, [Col. 0283D] sed auctorum praesertim, quos ante coluissent.
Anno 419, acceptis Augustinus per Alipium a Bonifacio duabus Pelagianorum epistolis, respondit quatuor libris ad eumdem Bonifacium directis, quorum primo refellit epistolam ad clericos Romanos, quam opinabatur a Juliano conscriptam: sed Julianus postea suam negavit, nec Augustinus neganti admodum repugnavit. Hanc in notis ad libellum Juliani suo auctori Coelestio restituimus.
Anno 420, Honorius imperator iterum V id. Jun. Ravennae scripsit ad Aurelium Carthaginensem episcopum de Pelagio quidem et Coelestio, sed praesertim de cogendis ad subscribendum eorumdem damnationi episcopis quibusdam pertinacibus, qui pravas haereticorum disputationes, vel tacito consensu astruerent, vel publica oppugnatione non destruerent; eos vero jussit, et episcopatus amissione mulctari, et interdicta in perpetuum expulsos civitatibus communione privari
[Col. 0284A] Scriptum imperatoris Aurelius accepit, tunc cum Carthagine haberet illud universale concilium, in quo recogniti sunt octo dogmatici canones, et unde scripsit kal. Aug. episcopis provinciae Byzacenae et Arzeguitanae, missisque constitutionis imperatoriae exemplaribus, significavit a quibus et qua de causa subscriptio exigeretur: ab omnibus scilicet, sive quorum synodalibus gestis subscriptio jam teneretur, sive qui non potuissent eidem plenario totius Africae interesse concilio. Quo, cum in supradictorum haereticorum damnatione, omnium fuerit integra subscriptio, nihil omnino sit unde ullius dissimulationis, vel negligentiae, vel occultae forsitan pravitatis, aliqua videretur merito remansisse suspicio.
Anno 421, Constantius imperator Volusiano P. U. decretum misit de pellendis Urbe iis qui Dei inviderent pietati, ita ut ne intra centesimum quidem lapidem haberent licentiam consistendi; deinde Coelestium quoque magis ac magis ex Urbe pelli mandamus. Constat enim, iisdem e medio sublatis, gratiam et concordiam [Col. 0284B] tenere veterem firmitatem. Sane deinceps si tale quidpiam fuerit nuntiatum, officium praestantiae tuae capitali sententiae subdendum esse cognosce. Non enim patitur impunitum esse praecepta nostra exsecutionis negligentia protelari. Quibus ex verbis concludere est, pristinam Honorii sanctionem, negligentia praefecti Urbis, non fuisse exsecutioni mandatam; Coelestium vero, vel reipsa non profugisse Urbe, cum se judicio Zosimi subducit, sed apud potentes, praesertim feminas, latuisse; vel in Urbem, postquam detonuit tempestas, securum rediisse, connivente P. U., quippe profanis sacris addicto. Id etiam concludere licet ex Volusiani edicto. Hactenus Coelestium divinae fidei et quietis publicae turbatorem judiciis amica reis secreta subduxerunt. Jam leges et jam edicta persequentur absentem, cui, quod primum est, aeternae Urbis negatur habitatio, ut, si vel in proximis fuerit diversatus, debitum non evadat exitium, etc.
De hoc Constantii decreto intelligendus est Prosper [Col. 0284C] (Lib. contra Collat. cap. 41) , cum scribit Bonifacium piissimorum imperatorum catholica devotione gaudentem, contra inimicos gratiae, non solum apostolicis, sed etiam regiis usum fuisse edictis.
Anno 422, et sequentibus duobus, credibile est Coelestium comitem fuisse Juliani in Ciliciam proficiscentis ad Theodorum Mopsuestenum; nam apud hunc episcopum de rebus suarum partium tractaturos sectarios convenisse, communicatisque consiliis, immo et communi labore conscriptis octo libris, quos Julianus e Cilicia retulit, et adversus secundum Augustini de Nupt. et Concup. edidit, in catholicam Ecclesiam conjurasse, vix non certum est.
Anno 425, Valentinianus Caesar Aquileiae VII id. Jul. constitutionem dedit Amacio P. P. Gall. adversus diversos episcopos nefarium Pelagiani et Coelestiani dogmatis errorem sequentes, quos per Patroclum Arelatensem episcopum praecipit conveniri, et nisi intra vigesimum a conventione diem errata correxerint, expelli [Col. 0284D] Gallicanis regionibus, subrogato fideliore sacerdotio.
Anno 426, aut forte praecedente, contigit, quod scribit Prosper in haec verba ( Loco mox citato): Venerabilis memoriae pontifex Coelestinus, cui ad catholicae Ecclesiae praesidium multa Dominus gratiae suae dona largitus est, sciens damnatis non examen judicii, sed solum poenitentiae remedium esse praestandum, Coelestium quasi non discusso negotio audientiam postulantem, totius Italiae finibus jussit extrudi: adeo et praecessorum suorum statuta, et decreta synodalia inviolabiliter servanda censebat, ut quod semel meruerat abscindi, nequaquam admitteret retractari.
Accidit illud etiam eodem anno 426, quod Coelestinus ipse pontifex videtur indicare in epistola ad Nestorium, tentatum scilicet a Pelagianis episcopis, quorum agmen ducebat Coelestius presbyter, Sisinnium Attici superiore anno vita functi successorem, sed irrito conatu, cum Sisinnius decessoris acta religiose [Col. 0285A] servanda censuerit.
Anno 428, Nestorio in locum Sisinnii substituto, Coelestius spem concepit restituendi rem suam in integrum, fretus ope episcopi gratia potentis apud imperatorem, sibique multis nominibus devincti. Coepit igitur cum exsulantibus secum episcopis, et Juliano praecipue aliorum antesignano, artibus suis in aula efficere (Nest. ep. I ad S. Coelestium) ut quidam importuna commiseratione turbarentur, et canonicam indignationem sedis apostolicae, quae contra eos pro sectis religionis probata esset, aliud quiddam aestimarent.
Eodem anno, nisi forte consequente, Nestorius in Ecclesia Constantinopolitana, contra Coelestii errorem de peccato originali, et de totius naturae debito per Adamum contracto, et per Christum exsoluto, illos habuit sermones, quos a Mercatore in Latinum conversos notis suo loco illustravimus.
Anno 429, scripsit Nestorius pro Pelagianis episcopis, et proinde pro Coelestio, ad Coelestinum summum [Col. 0285B] pontificem.
Marius Mercator Graeco sermone Commonitorium super nomine Coelestii, non solum Ecclesiae Constantinopolitanae obtulit, sed etiam plurimis religiosissimis viris, «quos de causa hominum impudenter mentientium,» se pro fide catholica persecutionem pati, temporibus orthodoxis, et pro fide orthodoxa, ex subreptione, ac per calumniam periculum sustinere, edoceret. Obtulit quoque Theodosio imperatori, quo ipsius animum artibus Nestorii in partes Pelagianorum inclinantem, patefacta veritate retineret, immo in contrarium impelleret, quod et reipsa perfecit: siquidem, cognito funestissimo errore, imperiali praecepto, tam Julianus defensor et sequax ejus, cum caeteris sociis et participibus suis, quam postea idem Coelestius, de Constantinopolitana urbe detrusi sunt.
Anno 430, Coelestius cum aliis pertinacibus Romae damnatus est in concilio, in quo Coelestinus totum negotium Nestorii peregit.
[Col. 0285C] Idem Coelestius apud Nestorium conquestus, ut videtur, quod non satis ipsius patrocinio defensus esset adversus imperiale praeceptum, quo exsulare jussus est, recepit a Nestorio consolatorias litteras, quas a Mercatore acceptas notis illustravimus, ubi certis argumentis ratio temporis subducta est.
Anno 431, oblato Patribus apud Ephesum congregatis per Mercatorem Commonitorio, perlectisque Roma missis a Coelestino contra Pelagianos actis, ducentorum septuaginta quinque episcoporum sententia, Coelestius cum Juliano, caeterisque complicibus episcopis damnatus est, cum videri potuisset absolutus in conciliabulo schismaticorum.
Post tempora concilii Ephesini, nulla fit ab antiquis scriptoribus mentio Coelestii, sive mox interierit confectus aegritudine animi, sua consilia dissipata impatienter ferentis; sive in locum secretum, magistri exemplo, abdiderit sese, ignotusque vixerit, et forte poenitentiam egerit; sive denique Nestorium secutus ad monasterium S. Euprepii prope Antiochiam, [Col. 0285D] eamdem cum ipso postea fortunam, pace reddita Ecclesiis, expertus sit.
Fallitur mirum in modum Jansenius Iprensis, sive quis alius ab ipso appellatus, qui vel incertum putat, ubi Coelestius post Coelestini sententiam et Valentiniani edictum exstiterit, aut eum existimat revertisse in Britannias cum Pelagio, et interfuisse synodo Verolamii habitae, in eaque cum S. Germano disputasse: nam in Oriente versatum certo scimus anno 429, quo contigit synodum Verolamii in Anglia celebrari, et anno consequente, immo et altero postea, ibidem adhuc exstitisse.
Quo tempore vitam finierit, quove modo, a nullis, quod sciam, veteribus traditum est; immo nec ulla suppetunt argumenta quibus vel divinare liceat, vel suspicari non temere, ut magistro et discipulo, superbissimis in Deum hominibus, conveniat dictum illud Mosis de impiis sacrorum violatoribus: Descenderunt [Col. 0286A] vivi in infernum operti humo, et perierunt de medio multitudinis (Num. XVI, 33) .
Librorum a Coelestio editorum duo tantum integri habentur, liber Ratiocinationum, et una fidei confessio: aliorum sola fere memoria superest apud veteres auctores, solaque fragmenta alia aliis in operibus Augustini sparsa.
Si credimus Gennadio (Lib. de Script. Eccl. c. 44) , antequam Pelagianum dogma incurreret, immo adhuc adolescens scripsit ad parentes suos de monasterio epistolas in modum libellorum tres, omnibus Deum desiderantibus necessarias. Moralis siquidem in eis dictio sui nihil vitii postmodum proditi, sed totum virtutis incitamentum tenuit.
Scripsit et contra traducem peccati librum, antequam Pelagius ipse Commentarios in Epistolas Pauli conficeret, ut tradit auctor Praedestinati (Lib. I Haeres. 88) .
Librum item, cujus capitula 1, 3, 5, 6, 7, 10, 12 et 13 memorantur in libro de Gestis Palaestinis cap. [Col. 0286B] 13, 14 et 18. Videtur ille a priore diversus; quaecumque enim ex eo referuntur, pertinent ad ἀπάθειαν et ἀναμαρτησίαν, cum alter fuerit adversus peccatum originale, et admodum credibile sit ex eodem libro depromenda fuisse quae objecta sunt circa peccatum Adae, si modo divisus in partes liber diversum genus argumenti comprehendisset.
Eidem tribuit, licet dubitanter, Augustinus definitiones sive ratiocinationes, quibus e Sicilia sibi missis respondet in libro de Perfect. Justitiae, ad Paulum et Eutropium. Favere putant nonnulli Hieronymum, cum ait ( In epist. ad Ctesiph.): Unus discipulorum ejus immo jam magister, et totius ductor exercitus, per soloecismorum, et non, ut sui jactitant, per syllogismorum spineta discurrens, sic philosophatur, etc.; quamquam ea quae mox affert, procul dubio pertinent ad librum de quo sermo fit in Gestis: totus porro Ratiocinationum liber in responsione Augustini continetur.
[Col. 0286C] Duos Fidei suae libellos obtulit; alterum, Carthagine, cum accusaretur a Paulino; alterum, Romae, cum decipere tentavit sedem apostolicam: utriusque nihil remansisse praeter fragmenta duo alterius apud Augustinum, hactenus creditum est; sed dissertatione quinta unus exhibebitur integer, prout a Zosimo atque Augustino.
Scripsit denique epistolam ad suos Romae existentes, qua et clericos Ecclesiae Romanae praevaricationis reos facit, et audientiam postulat, ut habebat in more, utique synodi plenariae. Sic enim ait (Apud Aug. lib. I ad Bonifac.) : Aut audientia detur, aut isti ipsi episcopi, qui nunc dissident, damnent, etc. Quos porro episcopos nominat, illi profecto fuerunt qui, Zosimo praeside, in synodo Romana sententiam damnationis, ann. 418, dixerunt.
Sunt qui ipsi quoque tribuant duas epistolas: alteram de filio frugi et luxurioso, cujus initium est, Omnium quidem de Scripturis quaestionum, etc.; alteram de scientia divinae legis, quae cum priore inter [Col. 0286D] Opera Hieronymi habetur (Vossius lib. I Haeres. Pelag.) . Utramque ab homine Pelagiano scriptam fateri cogunt dogmata, sed stylus et orationis modus vetant quominus Coelestii esse dicatur.
Jactantissimus ille Pelagianae aut potius Coelestianae haeresis defensor Julianus natus est in Apulia. Hac de causa insolescentem, et Augustino quod ex Africa ortus foret exprobrantem castigat sanctus doctor his verbis (Lib. VI Oper. Imperfect. c. 18) : Noli istum Poenum monentem vel admonentem terrena inflatus propagine spernere; non enim quia te Apulia genuit, ideo Poenos vincendos putas gente, quos non potes mente.
Originem ducebat ex illustri familia; sed splendorem generis obscurasse visus est vitae ratione. [Col. 0287A] Unde Fulgentius apud Vignerium (Suppl. II part., in praef.) : Nec illi sufficiebat (Juliano terrena propagine inflato) paternae nobilitati Aemiliorum fasces admovisse, quos haeresi degenere turpiter maculavit.
Patrem habuit Memorem seu Memorium, qui creditur fuisse postea Capuanus episcopus. Testis est Augustinus ubique passim: testis etiam Paulinus, in epithalamio Juliani et Jae (Poemat. 14) , ubi sic canit:
Rumore sparsum fuisse in vulgus, pro legitima prole nobilium conjugum, suppositum improbe ab [Col. 0287B] aliquo fuisse filium vernularum, tradit Mercator his verbis (Ibid.) : Tune Julianae primariae feminae, etc., utero editus? Absit, absit, ut tibi istud credere ausim; vernularum eorum potius te crediderim filium, suppositumque illis, ut saepe dictum, factum.
Duas sorores habuit, quas suis disciplinis, utique non optimis, post obitum sanctissimorum parentum erudivit, testis ibidem Mercator: Quorum sane post obitum sanctorum hominum tu merito duas sorores tuas talibus disciplinis tui oris erudisti: novimus, novimus, quid tibi una earum, cum tu nimis severus in ejus ruinam pudioris insurgeres, objecerit, vel exprobraverit; atque tu mutus illico non ausus ulterius censurae tuae ullas dolori ejus inferre molestias.
Lectoris officio in Ecclesia paterna fungebatur, cum matrimonium contraxit. Unde Paulinus ( Epithal. Jul. ).
Duxit uxorem virginem consularem Jam Aemilii viri illustris, postea episcopi Beneventani, filiam.
De uxore Augustinus (Lib. III Oper. Imp. cap. 79, et lib. III adv. Jul. cap. 14) : Tu enim qua impudentia pudendam negas (concupiscentiam) contra quam nunc, quandoquidem illam libenter laudas, miror si fideliter dimicas? Quando autem miscebaris uxori, quamvis nihil timendo usui concessae voluptatis inhiabas, secretum tamen erubescendo quaerebas.
De Ja Paulinus, qui poemati 14 fecit hunc titulum: Epithalamium in Julianum episcopi Memoris filium, et Jam clarissimam uxorem ejus.
De Aemilio ejusque dignitate consulari intelligenda sunt verba Fulgentii prius adducta: Paternae nobilitati Aemiliorum fasces admovisse, etc.
Matrimonium inivit viventibus adhuc parentibus, Memorio et Juliana, sed, ut opinor, post Aemilii [Col. 0287D] obitum; nam Memorius benedictionem nuptialem impertiit, ut ex Paulino relatum est. Augustinus Memorio scribens, postquam diaconus factus esset Julianus, toti familiae simulque matri bene precatur hunc in modum: Habitetis omnes in aeternum in adjutorio Altissimi, qui habitatis unanimes in domo, pater materque, fratres filiorum, et cuncti unius patris filii memores nostri.
Quoad Aemilii obitum, dissentio equidem ab eruditissimo Vignerio superstitem opinante: quos enim Paulini versus affert ad probandum benedictionem nuptialem ab Aemilio praesente impertitam conjugibus, illi videntur mihi contrarium efficere, cum intelligi non possint de praesentia corporis, sed opis dumtaxat et numinis. Sic enim se habent ( Epithal. Jul. )
Quae causa solverit hoc matrimonium, an commune conjugum votum, an mors Jae, incertum mihi est; certum tamen solutum ante parentum Juliani mortem. Scripsit enim ad Memorium Augustinus, cum jam diaconus foret Julianus, in haec verba (Epist. 131 ad Memorium) : Superiores quinque libri vix filio nostro et condiacono Juliano, quoniam et ipse jam nobiscum commilitat, cognitione digni videbuntur, etc. At tunc temporis diaconis non licebat, aut esse in conjugio, aut certe conjugio uti, ut constat ex Siricio epist. 1 cap. 7, et Innocentio primo epist. 2 cap. 9, et epist. 3 cap. 1, etc.
Fuit Augustino charissimus, saltem eo tempore quo vir sanctus ad Memorium scribebat (Epist. 131) . Scribentis enim sunt haec verba plena tenerrimi affectus: Quem quidem (Julianum) non audeo dicere, plus amo quam te, quia nec veraciter dico: sed tamen audeo dicere, plus desidero quam te; mirum videri potest, quemadmodum, quem pariter amo, amplius desiderem. Sed hoc mihi facit spes amplior videndi eum: puto enim quod si ad nos, te jubente vel mittente, venerit, et hoc faciet, quod adolescentem decet, maxime, quia nondum curis majoribus distinetur, et te ipsum mihi expeditus apportabit.
[Col. 0288C] Verum quomodo adolescentem Augustinus vocat, quem diaconum fatetur, cum his temporibus vigeret lex ecclesiastica, de non ordinandis diaconis ante vigesimum quintum annum expletum (Conc. III Carthag. can. 16) Sed forte cum senex Augustinus seni Memorio scriberet, potuit Julianus, qui paulo major esset viginti quinque annis, adolescens prae utroque dici, eodem jure, quod postea jam factus episcopus, immo praetergressus trigesimum quintum annum, appellatus est a sanctissimo viro (Lib. II advers. Jul. cap. 8) , confidentissimus juvenis. Eumdem compellat quoque in haec verba (Lib. III cap. 27) : Libris tuis, juvenis Juliane, apparet te contra libros meos non invenire quid dicas, et quaerere calumnias, quas nobis loquaciter et inaniter ingeras. Sic Patres concilii Reiensis Armentarium ordinatum episcopum, juvenem vocant.
Quamquam si veterum more aestimetur aetas, facilior occurrit modus quaestionis solvendae. Nam unusquisque dicebatur olim puer usque ad vigesimum [Col. 0288D] primum annum; adolescens, ad vigesimum octavum; juvenis, ad quadragesimum annum; vir, ad sexagesimum tertium, deinde senex (Censorin. lib. de Die nat. cap. 14) . Hac autem ratione poterat merito adolescens vocari, etiam qui diaconi munere fungebatur.
Atque hinc obiter patet sensus canonis concilii Carthaginensis, quo jubetur lector, ubi ad annos pubertatis pervenerit, aut uxorem ducere, aut continentiam vovere: Item placuit, ut lectores, cum ad annos pubertatis pervenerint, cogantur, aut uxores ducere, aut continentiam vovere. Nec enim intellexere Patres annum inchoatae pubertatis, qui decimus quartus vitae, sed perfectae, qui vigesimus primus: nam praeterquam quod absurdum videtur coactum fuisse aliquem ecclesiastica lege, vel ad contrahendum matrimonium, vel ad castitatem vovendam, ubi primum attigisset annum decimum quartum aetatis; [Col. 0289A] certe lector temporibus illis non ordinabatur ante decimum octavum annum, quae media pubertas est, atque ita lex posita lectoribus conveniebat eis tantum qui pubertatem mediam praetergressi essent, et perfectam adepti.
Creatus fuit diaconus ante obitum parentum: nam Augustinus scribens ad Memorium (Epist. 101) , Julianum appellat condiaconum, simulque facit mentionem matris etiamnum viventis.
Frustra vero est eruditus Vignerius, qui opinatur corruptam Augustini epistolam, et pro condiacono legendum commilitonem quasi vero scripserit Augustinus ( In praef. ad op. quod vocat Perfectum ) ante solutum matrimonium, et non eo potius tempore quo Julianus, jam liber a conjugio, operam studiis navabat, sed saecularibus magis quam sacris, contra officium hominis ecclesiasticis officiis mancipati.
Ab Innocentio ordinatum docet Mercator (Commonit. super nom. Coelestii cap. 3) , sed neque tempus orditionis indicat, neque gradum. Ordinationem contigisse [Col. 0289B] puto ann. 416 aut etiam superiore; obiit enim Innocentius ann. 417, die 12 Martii: ergo, cum ab ordinatione Julianus ad obitum Innocentii, perseveraverit (verba sunt Mercatoris) in sincera sententia, et communicans damnatori Pelagii, atque Coelestii, ipse quoque sine dubio praedictos damnaverit, necesse est tempus aliquod inter ordinationem Juliani et obitum Innocentii fluxisse. Quis enim perseverare dicatur in eo, in quo ἀξιόλογον tempus non posuerit?
Opinor item hanc ordinationem intelligendam more veterum de episcopatu. Nam temporibus Zosimi, qui Innocentio successit, et vix sexdecim mensibus Ecclesiae praefuit, Julianum inter episcopos exstitisse constat, tum ex Augustino, tum ex Mercatore, tum ex epistolis duabus, quas ad Zosimum Julianus ipse dedit.
Cujus urbis episcopatum tenuerit, dissentire videntur auctores. Gennadius Capuanum affirmat, lib. de Scriptoribus Eccles. cap. 45; Celanensem Gelasius, [Col. 0289C] in Decret. Sanctae Rom. Eccl., et Beda, praef. in Cantic.; Edanensem Petrus Diaconus, libro de Gratia; Heraclensem vel Atellensem Vossius, lib. de Haeres. Pelag.; Celaniensem Vignerius, loco saepius citato.
Mercator, qui nec ignorare potuit episcopatus locum, nec minorem quam quilibet alius, meretur fidem, quippe aequalis Juliani et provincialis, et quo nihil curiosius, adversarius, Eclanensem episcopum pronuntiat, simulque litem dirimit, et partium quidem altercantium consensu ( Praef. ad Symb. Theod. ). Habet enim consentientem reipsa Prosperum, cujus in melioribus manuscriptis legitur Eclanensis, ut notarunt Pontacus et Scaliger ( Not. ad Chron. Prosp. ). Habet consentientem quoque Gelasium cum Beda: nam apud utrumque notariorum vitio transposita una litterula ex Eclanensi fecit Celanensem. Habet denique consentientem Paulum Diaconum eadem de causa, coalitis scilicet cl in d.
[Col. 0289D] Neque vero dissentit Gennadius, quandoquidem in codicibus melioris notae nulla fit mentio loci, nec legitur ista vox, Capuanus, sed in aliis, Julianus, vir acer ingenio, etc.; in aliis, Julianus episcopus, vir acer ingenio, etc.
Porro hanc opinionem demonstrant Mercatoris Julianum alloquentis haec verba (Lib. Subn. c. 1) : Te verissime Ampsanctinae scaturiginis conregionalis tuae teterrimus fetor inflavit. Nam prope Ampsanctum Eculanum positum est, quod in Itinerario Antonini Eclanum dicitur: unde Eclanensis ager in libro de Limitibus, et Eclanensium respublica in inscriptione 446 apud Grutherum.
Fuit vero Eclanum urbs olim episcopalis, apud Hirpinos, inter Campaniam et Apuliam, Benevento urbe metropoli distans viginti milliaribus. Frigentum nunc vocatur, uniturque Abellinensi episcopatui.
Ex his constat Julianum natum esse ante annum Christi 386. Nemo vero poterat tunc temporis, neque [Col. 0290A] episcopus, immo neque presbyter fieri legitime ante trigesimum annum: si ergo Julianus, cum ordinaretur ab Innocentio, utique canonum retinentissimo, trigesimum annum attigerat, natum oportet ante annum 386.
De tempore quo adhaesit Pelagio vel Coelestio divinare vix aliud licet, quam quod diximus in elogio Pelagii. Ab eo jam inde a prima pueritia institutum, significare videntur haec Bedae verba (Lib. I in Cant. cap. 5) : Quin potius ipse (Hieronymus) fidem ejus, (Pelagii) vel magis perfidiam, in dialogo Attici et Critobuli, quem vivente Pelagio edidit, cum adhuc Julianus ab eo puerulus, quasi in caverna colubri nutriebatur regulus, divinis expugnaverit ac protriverit eloquiis.
Verum nisi sententia Bedae accommodate ad sensum Isaiae prophetae (Cap. XI, 8) intelligatur, contineatque mysticum quiddam, mirum quantum rationi temporum pugnat, quandoquidem, scribente dialogos Hieronymo, Pelagius in Palaestina, Julianus [Col. 0290B] Romae vix non episcopus versabatur. Beda igitur non incommode locutus dici potest de Juliano, tamquam de tyrone erroris, qui cum a Pelagio per discipulos eruditus fuisset, clam velut in caverna colubri latere amantis, creverit postmodum in magistrum impietatis tanto nocentiorem, quanto regulus colubro pejus venenum spargit.
Fuit acer ingenio, ut tradit Gennadius (Lib. de Script. Eccl. c. 45) , operamque diligentem dedit tum saecularibus, tum sacris litteris, sed saecularibus magis, immo eo usque, ut nimius foret in terendis poetis lascivioribus.
De studio litterarum etiam sacrarum, testis Gennadius (Ibid.) ; de nimio amore saecularium testis quoque Augustinus (Epist. 101) ; de lectione impurorum poetarum haec habet Mercator (Lib. Subn. cap. 4 et 5) : Eleganter scurra loqueris more tuo, et more quo theatrum Arbitri Valeriique detristi, etc.
Nactus erat a natura magnam eloquentiae indolem, [Col. 0290C] quemadmodum scripta ipsius ostendunt: ideoque poterat non immerito videri eloquio clarus, ut a Gennadio dicitur (Ibidem) : immo Romanus quidam Demosthenes, ut suis placebat, nisi tanta eloquentiae vis, jactantiae ac maledicentiae vitio, degenerasset in loquacitatem, cujus ubique passim, non a Mercatore tantum, sed etiam ab Augustino accusatur.
Priusquam impietatem Pelagii in se aperiret, clarus in doctoribus Ecclesiae fuit, verba sunt Gennadii (Ibidem) , ex quibus conjicere est longe plura scripsisse Julianum quam quae errorem continerent, sed eorum ne memoriam quidem superesse, nisi forte, vel commentarii in Cantica, cujus praefatio fuit libellus de Amore; vel libri de Constantia, cujus, ut praecedentis, meminit Beda (Lib. I in Cantic.) . Quamquam utrumque opus spiritu Pelagiano, non scriptum tantum, sed etiam plenum est, primumque a Beda Pelagiani erroris accusatur, secundum nemo qui legerit, absolvat.
Duas scripsit ad Zosimum epistolas, ut ipsemet [Col. 0290D] fatetur, sed suam negat quae ad clericos Romanae Ecclesiae missa fuerat, quamque Augustinus lib. I ad Bonif. refellit. Ejus verba sunt (Lib. I Op. Imp. cap. 1) : Facit quoque (Augustinus) mentionem epistolae quam a me ait Romam fuisse directam; sed verba quae posuit nequivimus quo de scripto loqueretur agnoscere; nam ad Zosimum quondam illius civitatis episcopum, super his quaestionibus, duas epistolas destinavi, verum eo tempore quo adhuc libros exorsus non eram.
Ad haec animadverte duo: alterum quod super quaestionibus Pelagianorum bis Julianus ad Zosimum scripserit; alterum quod eo tempore scripserit quo adhuc libros exorsus non fuerat, eos nempe quatuor, quorum mentio fiebat in epistola ipsi tributa, quibusque adversus primum Augustini librum de Nupt. et Concup. pugnabat.
Scripsit quoque epistolam ad Rufum Thessalonicensem, non suo tantum, sed octodecim Pelagianorum [Col. 0291A] episcoporum nomine. Id ipse testatur, cum impurus homo sanctum Augustinum his verbis compellat (Lib. II Op. Imp. cap. 178) : Tali argumento praeter impietatem tuam nihil aliud indicatur impietatem, inquam, qua credis, ita esse animarum traducem, in Tertulliani olim et Manichaei profanitate damnatam, sicut etiam corporum; quod tam nefarium est ut cum a nobis in epistola quam ad Orientem misimus fuisset objectum, his libris quos nuper ad Bonifacium misisti, negando a te propulsare coneris.
Scripsit etiam adversus duos Augustini libros de Nupt. et Concup. duodecim libros pro sua haeresi: quatuor nimirum contra primum Augustini, octo contra secundum; nam cum Augustinus Valerio comiti, apud quem catholicis Pelagiani calumniabantur, quasi nuptias damnarent, librum misisset, quo calumniam propulsaret, huic libro quatuor Julianus pro responsione reposuit (Lib. II Retract. cap. 53) ; ex quibus cum excerpta quaedam, quae Valerius comes per. Alipium in Africam transmiserat, confutasset [Col. 0291B] Augustinus lib. II de Nupt. et Concup. adversus hunc ipsum mira loquacitate octo illos effudit, quibus respondet Augustinus opere postremo, quod Possidius imperfectum, in Indiculo, altercationem Gennadius, loco saepius citato, perfectum appellavit Vignerius, in praefatione ejusdem operis.
Unde redarguas non tantum Gennadium Honoriumque Augustodunensem, qui opus illud ab altercatione videntur distinguere; sed etiam vel maxime recentiores nonnullos, qui opinantur sex libris Augustini Julianum octo suos rependisse, iisque octo Augustinum opere postremo respondisse. Nec enim Julianus videtur umquam legisse, ut refert Mercator ( In praef. lib. Subnot. ), sex libros ab Augustino adversus suos quatuor conscriptos.
Inclinavit magis in partes Coelestii quam Pelagii; id est, minus de gratia Dei quam de peccato originali adversus fidem catholicam disputavit. Id cum non obscure constet ex libris quatuor recensitis, [Col. 0291C] tum ex opere postremo manifeste patet, in quo per se tantum has quaestiones movet: An peccatum Adae ita nocuerit suis omnibus posteris, ut rei peccati nascantur? Quomodo peccatum istud propagetur? Utrum parvuli etiam fidelium in aeternum pereant, si non baptizentur? An morbi caeteraque id genus mala, morsque ipsa ex Adami peccato originem duxerit? Unde malum, et qua ratione importatum in opus Dei? Qui dissentiant super ea re, et super origine peccati catholici a Manichaeis? Quid concupiscentia, unde orta, quas habeat vires, an per se mala? etc. De gratia Christi vix ac ne vix quidem, etiam trahente per vim Augustino, loquitur.
Nunc opportunum videtur omnia quae praemisimus ordine temporum disponere, ut caetera quae sequuntur eadem ratione tractentur.
Natus est ergo Julianus, ut tardissime ann. 386, lector factus ann. 404, matrimonio junctus ann. 407, adeptus diaconatum ann. 411, ad sacerdotium evectus ann. 416, in professione fidei catholicae constans, [Col. 0291D] saltem specie tenus, usque ad ann. 417, quo contigit defungi fato Innocentium prid. id. Martias, cujus reverentia retinebatur in officio, ut docet Mercator (In Commonit. cap. 3) . Augustinus tamen scribit monitum ab Innocentio Julianum, ita ut si monentem non sprevisset, utique in haeresim non incidisset.
Ad ann. 417 videntur pertinere quae Mercator refert de Juliano Romae disputante, his verbis (Lib. Subn. cap. 8, part. II) : Meminimus enim tempore quo praesens in urbe Roma cum participibus hujus amentissimi erroris tui, in nonnullis simplicioribus Ecclesiam ventilabas, qualiter interrogabas, quid est peccatum, inquiens, malumne aliquid, an bonum? malum utique respondebatur tibi. Ad haec addebas: Deusne hujus mali auctor et opifex? Absit, absit, exclamabatur, etc.
Pertinent etiam procul dubio quae Julianus ipse de causa suscepti patrocinii haeresis Pelagianae afflictae [Col. 0292A] gloriatur his verbis (Lib. II Op. Imp. cap. 10) : Nunc postquam pro medicamine Manichaeorum scoria dogmatum impurissimorum coepit offerri, et delectationi accessit auctoritas, ut concessu pene mundi membripotens regina mentium, expugnatrix honestatis, et invicta animorum omnium captivatrix turpitudo baccharetur: nobis tanto honestior, quanto durior tuendae veritatis causa facta est, quia contra praecipites populos, et suis remediis infensos, non multum valet veritas, oratioque medicantium. Quid igitur? horumne intuitu receptui canere debebimus, et contumelias nostras ulcisci silentio, ac de conscientiae portu aliorum ridere naufragia? Verum contradicit huic odio, primo benignitas quam generi debemus humano; deinde spes et fides quam habemus in Deum, qui extra id quod frequenter desperatas temporum levavit ruinas, constantiam tamen, quam usque ad mortis horam exercere voluit, etsi nullum impraesentiarum consequeretur effectum, aeterna remuneratione donavit.
Anno 418 tres scripsit epistolas: unam ad Zosimum, [Col. 0292B] cujus fragmenta refert Mercator, lib. Subn. cap. 7, num. 9; alteram ad eumdem qui libellus Fidei, quem primi edimus in lucem dissertatione 5; tertiam ad Rufum Thessalonicensem, quam tribus posterioribus libris (II, III et IV) ad Bonifacium Augustinus refellit. Posteriores vero duas, non suo solum nomine, sed octodecim episcoporum Siculorum dedit.
Nihil vero obstat quominus episcopi isti, etsi ex Italia ejecti in concilio Ephesino dicantur (Vide Sirmond. in Advent. cap. 5) , Siculi reipsa fuerint, cum Sicilia Italiae nomine tunc temporis comprehenderetur.
Hac occasione obiter corrigendus locus ille synodicae relationis Patrum Ephesinorum ad sanctum Coelestinum (Part II conc. Eph. act. 5) , ubi sermo fit de episcopis qui se ad partes Joannis Antiocheni adjunxerant pro Nestorio, et adversus Cyrillum et Memnonem depositionis sententiam dixerant: Cum ipsis etiam erant Pelagiani et Coelestiani, ac nonnulli [Col. 0292C] de iis qui ex Thessalia ejecti fuerant: καὶ τῶν ἀπὸ Θεσσαλίας ἐκβεβλημένων τινές. Legendum enim, καὶ τῶν ἀπὸ τῆς Ἰταλίας, etc.
Anno 419 ineunte, aut sub praecedentis exitum, elaboravit quatuor libros adversus primum Augustini de Nupt. et Concup. Neque enim, ut ipse testatur (Lib. I Op. Imperf. cap. 16) , libros hosce exorsus fuerat eo tempore quo duas epistolas destinavit Zosimo. Destinavit vero, ut docet Mercator (Lib. Subn. cap. 7, part. IX) , quando conventus detrectavit cum universa Ecclesia per totum orbem Pelagium Coelestiumque damnare. At non prius conventus est quam missa fuerit ad omnes orbis episcopos tractoria Zosimi, quae cum missa sit circa finem Maii ann. 418, cumque Zosimus die 26 Decembris ejusdem anni obierit, oportet Julianum Zosimo rescripsisse ann. 418 jam affecto, atque ita non alio quam quo dictum est tempore libros quatuor adversus Augustinum elaborasse.
Adde quod eos, licet forte prius elucubratos, non videatur edidisse nisi sub medium anni 419; nec [Col. 0292D] tamen adhuc palam, sed Pelagianorum more clanculum, et apud fidos tantum; unde accidit ut opus integrum haberi non potuerit incontinenti, sed excerpta dumtaxat, eaque non admodum fidelia, quae a Valerio comite accepta, Alipius Augustino detulit. Libri vero ipsi nonnisi post annum, et post curiosam inquisitionem, in manus Claudii episcopi venerunt (Ep. ad Claud. quae praefigitur lib. I cont. Julian. et alibi passim) .
Verum longe validius argumentum suppeditant haec Augustini verba Julianum alloquentis: Memento sane quemadmodum de constituendo episcopo dissensionem populi Romani insultabundus objectas, et eam vocas ultionem Dei (Lib. VI advers. Jul. cap. 4) . Ex iis enim intelligimus scripsisse Julianum durante dissensione qua, post Zosimi mortem, alii Bonifacium, alii Eulalium habere pontificem contendebant (Baron. ad ann. 419) . Ergo, cum dissensio a die 27 [Col. 0293A] Decembris ann. 418 usque ad 8 Aprilis anni sequentis duraverit, necesse est fateri libros de quibus agitur eo tempore quo dictum est conscriptos.
Anno 421, pulsus ex Italia, vel in Siciliam fugit, vel potius in Orientem. Ad expulsionem pertinent haec verba Prosperi (Lib. cont. Coll. cap. 41) : Quando sanctae memoriae papa Bonifacius piissimorum imperatorum catholica devotione gaudebat, et contra inimicos gratiae Dei non solum apostolicis, sed etiam regiis utebatur edictis. Quid enim est edictis uti, praeterquam ea exsecutioni mandare? Aut quae edicta intelligi possunt, praeter illa tria quorum unum prid. kal. Maias, Honorio XII et Theodosio VIII AA. CC., alterum 5 id. Julias, Monaxio et Plinta coss. Ravennae; tertium a Constantio, Eustachio et Agricola coss. datum est? Aut quid edictis illis, praeter expulsionem Pelagii et Coelestii, episcoporumque subscribere damnationi recusantium depositionem jubebatur?
Pertinent forte ad locum fugae versus ejusdem Prosperi [Col. 0293B] (Carm. de Ing. cap. 2) :
Denique de fugae tempore certam faciunt fidem, tum verba Prosperi de Bonifacio quae retulimus, tum quae postea consequentur.
Anno 422, pulsus ex Occidente, in Ciliciam profectus est ad Theodorum Mopsuestenum, qui primus Coelestianae haeresis auctor et parens, ut post mutuam de suis rebus collationem, factamque conjurationem, conjunctis viribus adversus Augustinum pugnarent.
Audiendum super ea re Mercatoris testimonium, [Col. 0293C] qui solus historiam nos docuit ( In praef. ad refut. symb. a Theodoro conscripti): Simul, inquit, admonere volui Julianum, ex episcopo oppidi Eclanensis haereticum Pelagianum seu Coelestianum, hunc secutum esse Theodorum, ad quem peragratis terris, et exarato mari, atque Oriente lustrato, cum sociis et participibus suis magno nisu, tamquam ad Christianorum dogmatum praedicatum magistrum, tetendit, ut de haeresi Pelagiana seu Coelestiana, quam defendendam et sequendam suscepit, ab ipso confirmaretur. Atque inde velut instructior octo contra fidem catholicam potius quam contra sanctae memoriae Augustinum, volumina illa, ut putat, prudentissima conderet.
Et in capite ultimo Subnotationum, Julianum alloquens: Aliud in pectore clausum, aliud promptum in lingua habens, novus atque egregius disputator, id nunc in isto opere tuo, post tam longum tempus elaborato in Cilicia ingeris: necessaria igitur capituli repetitione, quid mari exarato, et Oriente lustrato novum inauditumque inde attuleris, denuo perscrutemur.
[Col. 0293D] Ex his vero concludo aliquamdiu Julianum substitisse in Cilicia apud Theodorum, ibique postremum suum opus octo libris comprehensum elaborasse, confectumque inde in Occidentem retulisse.
Porro scripsisse quoque Theodorum adversus Augustinum demonstrant quae sunt apud Mercatorem ex quinque libris ab eodem Theodoro conscriptis adversus Augustinum fragmenta non minima, quibus praefigitur hic titulus: Cujus perfidiae sit praefatus Theodorus, ex scriptis ejus quae de Graecis transtulimus, approbemus. Et paulo post: Theodori Mopsuesteni de secundo codice libro quarto folio decimo contra sanctum Augustinum defendentem originale peccatum, et Adam per transgressionem mortalem factum, catholice disserentem, etc.
Anno 423 habita est in Cilicia synodus in qua Julianus cum sua haeresi damnatus est, ipso quoque Theodoro Mopsuesteno in damnationem, saltem verbo [Col. 0294A] tenus consentiente. Ita Mercator ( In praef. ad refut. symb. Theod.): Agnoscat supradictus Julianus ex hac translatione, si legere non fastidierit, manente apud memoratum Theodorum illa qua eum diximus mala fide secum Nestorium decepisse, etiam sibi magis suoque dogmati, de quo male turgidus et malesanus libros confecit, esse contrarium; seque etiam, post de Cilicia abscessum, ab eo in episcoporum provinciae suae conventu anathemate esse damnatum, etc.
Anno 424 rediit, ut opinor, Julianus ex Oriente in Italiam; nec alia redeundi causa fuit quam quod hominem hinc quidem vehemens amissi episcopatus desiderium teneret, inde vero vana spes retractandae totius causae mulceret. Nam postquam rescivit obiisse Bonifacium pontificem, a quo depositus fuerat, et Honorium atque Constantium imperatores, quorum edictis exsulare coactus fuerat; rescivit item Bonifacio successisse Coelestinum, virum longe Sixto competitore mitiorem; ausus est sperare nonnullam commutationem rerum. Verum spes audentem lusit; nam, [Col. 0294B] ut ait Prosper (Lib. cont. Coll. cap. 31) : Venerabilis memoriae pontifex Coelestinus, cui ad catholicae Ecclesiae praesidium multa Dominus gratiae suae dona largitus est, sciens damnatis, non examen judicii, sed solum poenitentiae remedium esse praestandum, Coelestium, quasi non discusso negotio audientiam postulantem, totius Italiae finibus jussit extrudi: adeo et praedecessorum suorum statuta et decreta synodalia inviolabiliter servanda censebat, ut quod semet meruerat abscindi, nequaquam admitteret retractari.
Tunc temporis porro non solum Coelestium, sed Julianum quoque ex Italia rursus ejectum a Coelestino, fatetur ipsemet Julianus in epistola Nestorii ad Coelestinum, quae ejectorum querelas continet in haec verba (I part. conc. Ephes. c. 16) : Julianus quidam, et Florus, et Orontius, et Fabius, dicentes se Occidentalium partium episcopos, saepe et piissimum et praedicatissimum imperatorem adierunt ac suas causas defleverunt, tamquam orthodoxi temporibus orthodoxis persecutionem [Col. 0294C] passi. Et paulo post: Ne canonicam indignationem beatitudinis tuae, quae contra eos pro sectis religionis forte probata est, aliud quiddam quam hoc aestiment (Ibid. cap. 17) , etc. Et epistola 2: Saepe scripsi beatitudini tuae propter Julianum, Orontium et caeteros, qui sibi usurpant episcopalem dignitatem, et creberrimam aditionem apud piissimum et praedicatissimum imperatorem faciunt, nosque concidunt frequentibus lamentationibus, tamquam temporibus orthodoxis de Occidente projecti.
Anno 425, ipsa quoque Constantinopoli, ut opinor, ab Attico pulsus est cum Coelestio aliisque episcopis, Orontio, Floro, Persidio, Marcellino, Fabio, etc.; nam de Attico canit Prosper (Carm. de Ing. cap. 2) :
Ex his enim constat (Ibid. cap. 16 et 17) ab Attico fuisse pulsos urbe regia episcopos illos, quorum nomina suis in litteris Nestorius posuerat. Posuerat vero Juliani, Flori, Orontii, Fabii, etc.
Anno 426, ex Italia rursus Constantinopolim fugiens Julianus, publicavit, ut conjicio, libros octo, quae ex Cilicia asportatos cum fidis tantum hominibus [Col. 0295A] hactenus communicaverat. Duo conjecturam adjuvant.
Primum, quod, Attico VI idus Octobris anni praecedentis defuncto, Sisinnius prid. kal. Martii hujus anni successerat in Constantinopolitanam sedem, vir, ut loquitur Marcellinus, sanctae simplicitatis, et simplicis sanctitatis (In Chron. ind. 9, Theodos. XII, et Valentin. II coss.) ; ideoque visus Juliano opportunus qui haereticorum artibus, hypocrisi et mendacio, deciperetur, deceptusque imperatoris animum erga homines qui se orthodoxos dicebant et orthodoxis temporibus persecutionem ex subreptione pro fide catholica passos (Ep. 2 Nestor. ad S. Coelestinum) , placaret; quamquam sua spes rursus hominem fefellit, Sisinnio constanter Attici vestigiis insistente, ut docet Coelestinus (I part. conc. Ephes. cap. 17) .
Alterum, quod Augustinus, cum ex libris octo Juliani quinque priores accepisset ab Alipio, respondere quarto jam coeperat, quo tempore scripsit ad Quodvultdeum ( In epistola quae praefigitur lib. de Haeres. ), [Col. 0295B] efflagitantem ut de haeresibus commentarium elaboraret, simulque, partitis temporibus, et responsioni quam Alipius urgeret, et retractationi librorum quam ipse ardenter absolutam cuperet, instabat. At scripsit ad Quodvultdeum ann. 427.
Anno 428, cum Nestorius Theodori discipulus Ecclesiae Constantinopolitanae regimen accepisset, Julianus cum sociis multa spe plenus, venit in urbem regiam ut novi episcopi ope imperatoris animum suis querelis inflecteret.
De adventu et querelis testimonium fert ipse Nestorius in utraque ad Coelestinum pro Pelagianis epistola, quarum verba relata sunt ad ann. 426 (I part. conc. Ephes. c. 15 et 16) .
Pro tempore faciunt, tum praedictae epistolae, quarum priorem hoc anno scriptam demonstramus in notis ad Mercatorem; tum edictum Theodosii datum III kal. Julii Constantinopoli, Felice et Tauro coss., adversus haereticos (Leg. 15 de Haer. Cod. Theod.) , [Col. 0295C] quorum omnium nomina praeterquam Pelagianorum diligenter recensentur.
Fuit autem Nestorius imperatori auctor edicti ferendi, quippe qui, ut ait Vincentius Lirinensis (In Commonit. cap. 16) , ut uni haeresi suae aditum patefaceret, cunctarum haereseon blasphemias insectabatur; et, ut scribit Cassianus (Lib. I de Incarnat. cap. 3) , consanguineae sibi improbitati improbo suffragabatur affectu, sciens ejusdem se esse sensus, ejusdem spiritus, et ideo dolens cognatam sibi haeresim ab Ecclesia esse disjunctam. Immo jam tum cogitabat de suis partibus Pelagianorum multitudine augendis, quod et reipsa praestitit in concilio Ephesino; ideoque ipsos, ut ait Mercator ( In praefat. ad tract. Nestor. adversus Pelag.), interim in amicitiam censuit suscipiendos, spem absolutionis promittens, etc.
Anno 429, obtulit Mercator imperatori Theodosio Commonitorium adversus errorem Coelestii et Juliani, aliorumque episcoporum sequacium: quo accepto, imperator Julianum Coelestiumque, et reliquos, [Col. 0295D] Constantinopoli ejecit (I part. Oper. Mercatoris ). Id demonstrat Commonitorii titulus: Exemplum Commonitorii, quod super nomine Coelestii Graeco sermone a Mercatore datum est, non solum Ecclesiae Constantinopolitanae, sed etiam plurimis religiosissimis viris, oblatum quoque piissimo principi Theodosio semper augusto. Id ipsum ex Graeco in Latinum translatum per eumdem Marium Mercatorem Christi servum, in consulatu Florentii et Dionysii vv. cc. Per quod Commonitorium cognito funestissimo errore, imperiali praecepto tam Julianus defensor et sequax ejus, cum caeteris sociis et participibus suis, quam postea idem Coelestius de Constantinopolitana urbe detrusi, in synodo quoque Ephesiensi ducentorum septuaginta quinque episcoporum sententia postmodum in praesenti damnati sunt.
Anno 430, Coelestinus de Juliano aliisque episcopis Coelestii fautoribus synodum habuit Romae, ex qua Nestorio respondit datis III id. Augusti litteris, [Col. 0296A] quas Nestorius die dominica VII id. Decembris per manus quatuor episcoporum, Theopempti, Danielis, Potamonis et Macarii, in Ecclesia accepit (I part. conc. Ephes. cap. 17, II part. act. 2) . Haec manifeste probantur, partim ex dissertatione nostra de Synodis, partim ex litteris Coelestini, partim ex relatione episcoporum in concilio Ephesino act. 1, partim ex titulo sermonis sexta die, post acceptas litteras, in Ecclesia habiti, qui apud Mercatorem ita legitur (Part. II Oper. Mercat.) : Nestorii sermo in ecclesia habitus, in qua litteras Coelestini Romani episcopi et Cyrilli Alexandrini denuntiationis accepit VII idus Decemb. consulatu Theodosii XIII et Valentiniani III Augustorum, post sextum diem quam litteras sumpsit.
Anno 431, Julianus cum suis damnatus est in concilio Ephesino oecumenico, cum prius in conciliabulo schismatorum visus fuisset absolutus.
Absolutionis illius meminit Gregorius Magnus (Libro V Regesti epist. 14, et lib. VI epist. 61) , ubi scribit a schismaticis definitum de Adae anima, quia in peccato [Col. 0296B] mortua non fuerit, eo quod diabolus in cor hominis non ingrediatur; et si quis hoc dixisset, anathema esset. At alio in loco (Lib. VII epist. 48) historiam illius prolixius narrat, docetque in multis codicibus permixta fuisse acta catholicae synodi cum gestis schismaticorum. Verum in ejusmodi gestis, qualia nunc habentur, nihil tale continetur.
Condemnationis mentionem faciunt, praeter Mercatorem in titulo Commonitorii, ipsi patres Ephesini, tum in canonibus, tum in relatione ad sanctum Coelestinum his verbis (Part. II conc. Ephes., act. 5 et 7) : Perlectis in sancta synodo Commentariis actorum in depositione impiorum Pelagianorum et Coelestianorum, et quae a pietate tua de ipsis decreta et constituta sunt, judicavimus et nos ea solida firmaque permanere debere, et idem omnes tecum statuimus, eos pro depositis habentes.
Anno 432, de damnatis Coelestianis rescripsit Coelestinus tribus epistolis post synodum datis, una scilicet [Col. 0296C] ad Patres synodi, altera ad Maximianum Constantinopolitanum episcopum, tertia ad ejusdem urbis clerum (II part. conc. Ephes. cap. 20, 22 et 23) . Datae vero notantur idib. Martiis, Flavio, Aetio et Valerio coss., formamque continent recipiendorum haereticorum qui ab hac haeresi ad Ecclesiam redirent.
Anno 439, contigere quae narrat Prosper chronographus in hunc modum (In chron. Theod. XVII et Festo coss.) : Hac tempestate Julianus Eclanensis jactantissimus Pelagiani erroris assertor, quem dudum amissi episcopatus intemperans cupido exagitabat, multimoda arte fallendi correctionis speciem praeferens, molitus est in communionem Ecclesiae irrepere; sed his insidiis Sixtus papa, diaconi Leonis hortatu, vigilanter occurrens, nullum aditum pestiferis conatibus patere permisit, et ita omnes catholicos de detectione fallacis bestiae gaudere fecit, quasi tunc primum superbissimam haeresim apostolicus gladius detruncasset.
Anno 440, scribit Vignerius ( In praefat. ad Opus postremum ) Julianum ad insulam Lirinensem appulisse, [Col. 0296D] ibique Faustum abbatem, a quo cum exceptus humaniter et per aliquot menses fotus fuisset, in partes sui erroris traxisse. Sed cogitando assequi nondum potui cujus testimonio id scribat. An sui illius mystici codicis, qui penitus latet? An aliorum auctorum qui possint consuli? Cujuscumque tamen testimonium illud fuerit, non facile obtinebit a me fidem.
Si enim Lerinum venit Julianus, certe post secundam ex Italia a Sixto pontifice ejectionem, quo tempore omnibus Ecclesiae fulminibus percussus, omnibusque principum interdictis expulsus, vagabatur tamquam alter Cain. At tunc temporis Faustus propter sanctitatem morum a Maximo viro sanctissimo in suum abbatis locum suffectus fuerat. Quomodo igitur per aliquos menses infamem hominem vir famae integer fovisset? Quomodo sanctus abbas familiariter, ut erat opus ad ineundam erroris societatem, [Col. 0297A] usus fuisset haeretico? Quomodo id accidere potuisset sine tot sanctorum monachorum Vincentiique, Julianum alioquin exsecrantis, querela?
Deinde si qua Pelagiani erroris fuligo Lirinensibus adhaesit, ut adhaesit sane, ea certe non ex Juliani, sed ex Cassiani societate, et multis quidem ante annis, ut ex Commonitorio Vincentii colligitur, afflata est.
Denique Eaustus, cum libros de Gratia et Libero Arbitrio, longe post haec tempora, factus episcopus, scripserit, si societatem erroris cum Juliano fecisset, quomodo peccati originalis oppugnatores, quorum ducem tunc temporis Julianum sciebat, insectatus fuisset tam vehementi oratione quam ista est (Lib. de Grat. et Lib. Arb. c. 2) Sed forsitan dicas, Cum haec disseris, nuptias damnare deprehenderis? Non ita est, ordinatio nuptialis ex benedictione coepit, generatio corruptionis ex transgressione coepit, immaculatos thoros caro maledictioni addictae maculavit, et superbiae spiritus simplicem corrupit affectum, et sicut immortalitatis [Col. 0297B] privilegium, ita donum perdidit puritatis; non in querelam vocatur nuptialis gratia, sed obscoenae passionis injuria; non aurum in culpam venit, sed quidquid auro obrizo adulterinum fraus iniquitatis admiscuit, sicut Pelagii spiritum, ad meliora studia a Deo conditum, corruptione pestifera nequitiae auctor infecit, etc.
Poterat forte Vignerius, ut erat in paucis eruditus, has rationes non tantum solvere vi ingenii, sed etiam arguere testimonio sui illius codicis qui jure desideratur.
Ad annum 444 referre solent historici id quod habet auctor libri de Promissionibus et Praedictionibus Dei (Part. II cap. 6) , Prospero tributi: In Italia quoque nobis apud Campaniam constitutis, dum venerabili et apostolico honore nominandus papa Leo Manichaeos subverteret, et contereret Pelagianos et maxime Julianum, etc.
Anno 447, sanctus Leo modum praescripsit quo recipiendi forent qui a Pelagiana seu Coelestiana haeresi [Col. 0297C] ad fidem catholicam redirent; sic enim scribit ad Nicetam Aquileiensem (Epist. 86) : Damnent apertis professionibus suis superbi erroris auctores, et quidquid in doctrina eorum universalis Ecclesia exhorruit, detestentur; omniaque decreta synodalia, quae ad excisionem hujus haereseos apostolicae sedis auctoritas confirmavit, amplecti se, et in omnibus approbare, plenis et apertis ac propria manu subscriptis protestationibus eloquantur. Nihil in verbis eorum obscurum, nihil inveniatur ambiguum; quoniam novimus hanc istorum esse versutiam, ut in quacumque particula dogmatis exsecrandi, qua se a damnatorum societate discreverint, nihil sibi sensuum suorum existiment esse non salvum; cumque omnes definitiones suas ad subrependi facilitatem improbare se simulent, atque deponere, hoc tibi tota arte fallendi, nisi intelligantur, excipiant, etc.
Anno 454, aut praecedente, mortuus est Julianus, in ignobili oppido Siciliae, cum in eo post peragratum orbem, instar fugitivi Cain, consedisset, et ex episcopo ludimagister pueros aliquandiu docuisset. [Col. 0297D] De loco alium non habeo testem quam Vignerium ita scribentem ( In praef. saepius cit.): Vixit sane ad beati Fulgentii tempora, qui eum alterum Cain, hoc est, profugum, et omni loco extorrem appellat. Denique obiit in ignobili Siciliae vico apud Pelagianos ex episcopo ludimagister. Mortuo tumulum posuerunt cum hac inscriptione, quae nono saeculo adhuc legebatur: HIC IN PACE QUIESCIT JULIANUS EPISCOPUS CATHOLICUS.
De tempore, haec habet Gennadius (Lib. de Script. Eccl. cap. 45) : Hic Julianus eleemosynis, tempore famis et angustiae, indigentibus omnibus suis prorogatis, multos miserationis specie, nobilium praecipue religiosorum, illiciens haeresi suae sociavit. Moritur Valentiniano Constantii filio imperatore.
Ex hoc testimonio concludere licet obiisse Julianum, non tantum ante ann. 455, quo Valentinianus occisus est, sed circa 453. Sic enim interpretanda puto Gennadii verba, quasi scripsisset, imperante [Col. 0298A] adhuc Valentiniano, id est, paucis ante annis quam imperare desineret.
Gennadium accusat Vignerius immanis erroris, siquidem Julianus ad tempora sancti Fulgentii pervenerit: quod confecturum se spondet certis probationibus, tam ex Fulgentio quam ex aliis scriptoribus, simulque plura id generis, quae multos latent, asserturum.
Intelligit autem vir eruditus nomine Fulgentii libros quos sanctus ille episcopus adversus Faustum scripsit, quosque apud se habuit in manuscripto codice cum viveret. Sed oportuit codicem esse mendosum; nam Fulgentius natus est ann. 464 (Vita S. Fulg. cap. 1) , Ruspensem Ecclesiam regendam suscepit ann. 504 (Cap. 17) , libros adversus Faustum absolvit paulo ante mortem Trasamundi, suumque ab exsilio in Africam reditum, qui contigit ann. 522 (Cap. 28) ; fato functus est ann. 529 (Cap. 30) ; et proinde floruisse dici debet medio inter nativitatem et obitum tempore, id est, circa annum 480.
[Col. 0298B] Haec cum certo constent, quaero ad quae tempora Fulgentii pervenisse dicatur Julianus. An ad tempora morientis, aut etiam scribentis contra Faustum? An ad florentis, aut nascentis? Si ad tempora morientis; ergo Julianus protraxisset vitam ad 143 annum; tot enim anni intercedunt inter ortum Juliani et obitum Fulgentii, cum ille natus sit ann. 386, aut etiam prius, iste obierit ann. 529.
Si ad tempora scribentis; ergo Julianus vixisset ad annum 136. Si ad tempora florentis; ergo Julianus centenario major obierit, ut rationibus annorum constat. Si ad tempora nascentis; ergo non immaniter erravit Gennadius, sed ad summum novem annis. Potest enim Julianus dici uno ante Valentinianum anno mortuus, id est, ann. 455, cum natus sit Fulgentius ann. 464. Verum in hac parte major Gennadio, quam Fulgentio, aut alteri aequalis aetatis scriptori, fides adhibenda est, quippe viciniori et ea scribenti quae fere haberet ante oculos.
[Col. 0298C] Videtur ergo vixisse Julianus saltem 68 annos, 38 Ecclesiam turbavisse, et tandem misere periisse, homo inquietus ac superbus, indignus sane, inquit Lirinensis (In Commonit. cap. 40) , qui inter unitos fide, et exaequatos humilitate, divinitus respiceretur, dum viveret, quo malo nullum acerbius cogitari potest. Unde post expositam Apostoli sententiam: Si quis ignorat, ignorabitur (I Cor. XIV, 38) , de rerum spiritualium magistro qui suas opiniones caeteris praeferat, et ab universorum sensibus recedat, id ait: Juxta apostolicam comminationem Pelagiano illi provenisse cernimus Juliano, qui se collegarum sensui aut incorporare neglexit, aut excorporare praesumpsit.
De scriptis a Juliano dictum est antea.
Hactenus inter defensores haeresis Pelagianae recensuimus Annianum quemdam, ejusque tum in praefatione meminimus, tum in elogio Pelagii, Praeivit [Col. 0298D] nobis Hieronymus (Epist. 20, inter Augustin.) , dum rescriberet Alipio et Augustino. Aiebat enim: Quaeritis utrum rescripserim contra libros Anniani pseudodiaconi Celedensis, qui copiosissime pascitur, ut alienae blasphemiae verba frivola subministret: sciatis me ipsos libros in schedulis missos a sancto fratre Eusebio presbytero suscepisse, non ante multum temporis, et exinde, vel ingruentibus morbis, vel dormitione sanctae et venerabilis filiae vestrae Eustochii, ita doluisse, ut propemodum contemnendos putarem. In eodem enim luto haesitat, et, exceptis verbis tinnulis atque emendicatis, nihil aliud loquitur. Tamen multum egimus ut, dum epistolae meae respondere conatur, apertius se proderet, et blasphemias suas omnibus patefaceret. Quidquid enim in illa miserabili synodo Diospolitana dixisse se denegat, in hoc Opere profitetur, nec grande est ineptissimis naeniis respondere. Si autem Dominus vitam tribuerit, et notariorum habuerimus copiam, paucis [Col. 0299A] lucubratiunculis respondebimus, non ut convincamus haeresim emortuam, sed ut imperitiam atque blasphemiam ejus nostris sermonibus confutemus. Meliusque hoc faceret sanctitas vestra, ne compellamur contra haereticum nostra laudare.
Hieronymi verba retulimus, prout legi solent in vulgatis editionibus, etsi emendari debent, quod postea videbitur. Ea vero quaestionem fecerunt, in qua eruditi diligentius forte quam felicius versati sunt: Quis, nempe, homo ille, de quo sermo fit? An interpres homiliarum quindecim Chrysostomi, quem cum Anniano viro illustri confudit Sigebertus (De Script. cap. 70) An ipsemet Pelagius nomen ementitus, quod visum Jansenio Iprensi? An Valerianus quidam Cyrillum conatus in partes Pelagianas adducere, quod putat Baronius? An Julianus ipse, quod non nemini venit in mentem?
Priusquam hae quaestiones, aliaeque affines solvantur, accipiendi sunt characteres quibus Hieronymus designat hominem de quo scribit. Appellat eum Annianum, [Col. 0299B] dicitque diaconum Celedensem: dicit etiam copiosissime pasci ut alienae blasphemiae verba frivola subministret, scribere verbis tinnulis et emendicatis pro Pelagianis partibus, post emortuam et suffocatam haeresim, tunc temporis cum Hieronymus ipse Augustinusque viverent. Videndum cui tandem notae illae septem conveniant.
Plures habentur homiliae Chrysostomi Latinitate olim donatae, ex iis quindecim nunc spectantur, octo scilicet priores in Matthaeum, quibus praefigitur epistola Anniani ad Orontium episcopum, testantis se has ipsas homilias in Latinum sermonem vertisse; et septem de laudibus Pauli, quibus pariter praeponitur epistola Anniani ad Evangelum presbyterum, cui mittit Opus a se translatum.
Unum esse, et illarum octo, et istarum septem [Col. 0299C] homiliarum interpretem, praeterquam quod eruditi confitentur, dilucide ostendit idem nomen utrique Operi praepositum, idem utrobique stylus, eaedem sententiae, idem studium erga Pelagianos, idem odium adversus Augustinum, quem Traduciani et Manichaei nomine apud Pelagianos vulgato appellat.
De nomine Anniani, renuntiant oculi, de stylo judicat quisquis gustum habet, conformitatem sententiarum vel hoc unum satis exemplum ostendit. Qui enim scribit ad Orontium, cum de Chrysostomo loquitur: Ita, inquit, nostrum concinit per universa sententiis, ut eos pene quos numquam vidit, omnino ad omnem Scripturarum intelligentiam informasse credatur. Qui autem ad Evangelum: Ut videatur, ait, non tam praesentes informasse discipulos quam nobis contra verae fidei oppugnationem auxilia praeparasse. Quantus enim ille adversus necessitatem! Quantus pro libero surgit arbitrio! Quam nostrorum libris ubique concinens!
[Col. 0299D] Utriusque modi homiliarum interpretem studii erga Pelagianos, et illius quidem propensissimi, utraque epistola accusat: prior enim est ad Orontium, unum de episcopis ob haeresim Pelagianam ex Italia ejectis; posterior ad Evangelum, ejusdem factionis presbyterum. Prioris scriptor se testatur cum episcopo pro fide perpeti tentationem; posterioris auctor se cum presbytero consolationem ex eo percipere, quod ab erudito et illustri Orientis magistro videret eam quam Traducianus in ipsis oppugnat astrui veritatem.
Quid quod utraque epistola non tantum conviciis in catholicos, et praesertim in Augustinum, sed etiam sententiis artibusque Pelagianorum referta est, scilicet laudibus naturae humanae; liberique arbitrii, ac possibilitatis mandatorum Dei exaggeratione, etc.
Adde quod in epistola ad Evangelum, post expositum argumentum singularum Chrysostomi homiliarum de laudibus Pauli, haec habentur: In quibus [Col. 0300A] sanctum illum doctorem, Vas electionis, pro cunctarum speculo virtutum, variis modis proposuit, solvendo omnes illas quaestiones, quibus Traducianus obtinens beatum Paulum vitiorum offuscatione commaculat, ut scilicet fidelibus suis apostolico exemplo peccata conciliet. Alludit scilicet ad id quod calumniose Pelagiani objicere solebant catholicis, et Augustino maxime: quasi dicerent, Apostolum Paulum, vel omnes apostolos semper immoderata libidine fuisse pollutos (Lib. I ad Bonif. cap. 8) .
Porro autem interpres ille neque episcopus fuit, neque presbyter. Nam Orontium vocat patrem, et Evangelum sanctum presbyterum: vocaturus utique, illum quidem coepiscopum, si fuisset ipse episcopus; istum vero compresbyterum, si presbyter; utrumque fratrem, si in eodem gradu constitisset, ut ferebat mos illorum temporum.
Scripsit temporibus Augustini, quibus nempe et Orontius vixit, et haeresis Pelagiana, strenue rem urgente Augustino cum suis, acrius premebatur, [Col. 0300B] immo jugulabatur, atque etiam emoriebatur. Sic enim alloquitur Orontium (In praef. ad homil. Chrysost. in Matth.) : Me inter eas, quas pro fidei vobiscum amore perpetimur, tentationum procellas, et a moerore simul et a torpore subducis, animumque anxietate marcentem ad studium litterarum remitis. Et paulo post: Hoc maxime tempore, quo per occasionem quarumdam nimis difficilium quaestionum aedificationi morum atque ecclesiasticae disciplinae satis insolenter obstrepitur, pro qua certe beatus Joannes, cum in aliis Operibus, tum in hoc quoque, tantus fere ubique tamque alacer insurgit, ut evangelistae dicta interpretando, pro evangelica perfectione nobiscum videatur pugnare. Quid enim ille magis hominibus inculcat, quam naturae suae nobilitatem, quae adversus Manichaei rabiem omnium recta sapientium consensu conventuque laudatur? Laudatur autem vel in admirabilis gloriam conditoris, vel ob concitanda studia virtutis, vel ad castiganda vitia voluptatis, etc.
[Col. 0300C] Atque inde refellitur manifeste Sigebertus, qui virum illustrem, a quo vel breviatus est Codex Theodosianus, vel recognita jussu Alarici atque approbata breviatio ab alio facta, cum interprete homiliarum in Matthaeum confudit. Annianus, inquit, vir spectabilis, jubente Athalarico rege (Alaricum debuit dicere) volumen unum de legibus Theodosii imperatoris edidit, et monente Orontio episcopo librum Joannis Chrysostomi in Matthaeum de Graeco in Latinum transtulit. Aberrat enim uno fere toto saeculo: nam interpres homiliarum scripsit vivente Augustino, id est, ante annum 430, in quem incidit Augustini obitus. Vir illustris, quod navavit operae in Codice Theodosiano, id praestitit ann. 22 Alarici, qui fuit Christi 506.
Praeter homilias istas quindecim, de quibus dixi, est alia ad neophytos, de qua Julianus cum Augustino [Col. 0300D] altercatus est (Lib. I adversus Augustinum) : inde idem adhibens testimonium quo, cum scriberet ad Zosimum Papam nomine octodecim episcoporum, visus fuerat peccatum originis tollere. Graecus textus nunc non exstat, fuit olim visus Augustino, qui fragmenta duo refert, et hoc praesertim (Lib. I adversus Jul. cap. 6) : διὰ τοῦτο καὶ τὰ παιδία βαπτίζομεν καί τοι ἁμαρτήματα οὐκ ἔχοντα, quibus ex verbis Augustinus fraudis arguit Julianum, vel potius interpretem, qui vertisset: Hac de causa etiam baptizamus infantes, cum non sint coinquinati peccato; quasi voluisset significare, a Chrysostomo negatum, contra fidem Ecclesiae, peccatum originale.
Sed audiendus Augustinus (Ibidem) : Comparans ergo eos (infantes) Joannes majoribus, quorum propria peccata dimittuntur in baptismo, dixit illos NON HABERE PECCATA, non sicut verba ejus ipse posuisti, NON ESSE COINQUINATOS PECCATO, dum vis utique intelligi, NON EOS PECCATO PRIMI HOMINIS INQUINATOS. [Col. 0301A] Verum hoc non tibi tribuerim, sed interpreti; quamquam in aliis codicibus eamdem interpretationem habentibus, non PECCATO, sed PECCATIS legatur. Unde miror, si non aliquis ex numero vestro singularem maluit numerum scribere, ut illud acciperetur unum, unde dicit Apostolus: Nam judicium quidem ex uno in condemnationem; gratia autem ex multis delictis in justificationem (Rom. V, 16) . Ibi quippe unum, nonnisi unum delictum vult intelligi, quo nolentes credi parvulos inquinatos, non eos PECCATA NON HABERE. Quod ait Joannes, ne intelligerentur propria: vel PECCATIS, sicut habet in aliis codicibus eadem interpretatio, sed PECCATO non inquinatos dicere maluistis, ut unum primi hominis peccatum veniret in mentem. Sed suspicionibus non agamus, et hic vel scriptoris error, vel varietas putetur interpretis, ego ipsa verba Graeca quae a Joanne dicta sunt, ponam, διὰ τοῦτο, etc.
Ex Augustini verbis concludo, primum jam inde a temporibus quibus scribebat Augustinus (scribebat [Col. 0301B] vero ann. 421) varias fuisse in variis codicibus hujusce interpretationis lectiones: quamquam in libello Fidei, quem Julianus edidit, perinde legitur atque objectum est Augustino: alterum, hunc interpretem fuisse de numero Pelagianorum; tertium, hunc ipsum scripsisse ante natas Augustinum inter et Julianum concertationes; natae sunt vero ann. 418, quo primum Julianus adversus priorem Augustini librum de Nupt. et Concup. quatuor libros elaboravit; postremum, hujusce homiliae interpretem non differre ab Anniano, qui alias vertit: nam et idem stylus est, eademque latinitas, et uterque labor hominis Pelagiani, et aetas eadem, et alia fere omnia adjuncta.
Inde concludo, et, mea quidem sententia, nec temere nec obscure, interpretem homiliae qua de agimus non alium esse quam Annianum illum cujus duae sunt epistolae: altera ad Orontium episcopum, praefixa, ut dictum est, homiliis octo prioribus Chrysostomi in Matthaeum; altera ad Evangelum presbyterum, [Col. 0301C] quae locum tenet praefationis in septem ejusdem Chrysostomi homilias de Laudibus Pauli Apostoli.
Jam vero id ostendendum est, propter quod maxime instituta est quaestio, Annianum scilicet, cujus Hieronymus meminit, non alium esse ab interprete homiliarum, sed unum plane ac eumdem. Id autem facile conficitur: nam idem est nomen, Annianus; idem in Ecclesia gradus, minor presbytero; idem animi studium, propensum in Pelagianos, aversum a fidei defensoribus; eadem aetas, vivente Augustino; eadem scribendi causa, parere Pelagianis; idem scribendi tempus, post jugulatam emortuamque haeresim, cum haeretici pessime odissent; per quos putarent se libertatem docendi erroris perdidisse, et quos gladio non poterant, voto interficerent, [Col. 0301D] quemadmodum loquitur Hieronymus (Epist. 20, inter Augustinian.)
Atque hinc diluitur conjectura Jansenii Iprensis (Lib. I de Haer. Pelag.) , quam aliis quibusdam placuisse novi, Annianum, cujus meminerunt Hieronymus et Augustinus, non alium esse quam Pelagium, qui nomen ementitus sit. Nam, ut alia nunc taceam, Pelagius, si credimus Augustino libro de Gestis Palaestinis, et Orosio in Apologia, Graece adeo nihil sciebat, ut per interpretem Graecis hominibus respondere Diospoli coactus sit; sciebat autem plurimum Annianus, ut ex versionibus constat.
Objici potest in contrarium dictum illud Hieronymi, quo adductus est Iprensis in suam conjecturam: Egimus, inquit loco mox citato, ut dum epistolae meae respondere conatur, apertius se proderet, et blasphemias suas omnibus patefaceret: quidquid enim in illa miserabili synodo Diospolitana se dixisse denegat, in hoc opere profitetur. Hinc enim consequens [Col. 0302A] videtur ut Celedensis pseudodiaconus idem ipse sit qui Diospoli denegavit, quod in opere adversus Hieronymum facto, id est, ut quidem conjicit Iprensis, in libris quatuor de Libero Arbitrio, postmodum professus est.
Verum suam habet objectio a praecedentibus verbis solutionem: nam primum pseudodiaconus dicitur ab Hieronymo copiosissime pasci, ut alienae blasphemiae verba subministret: cujus autem fuit aliena illa blasphemia, nisi Pelagii? Deinde libri quos Annianus composuit adversus epistolam Hieronymi ad Ctesiphontem, ab Eusebio presbytero missi sunt in Orientem ad Hieronymum ann. 419, quo feliciter ad Deum transiit sancta virgo Eustochium: atqui tunc temporis Eusebius in Occidente versabatur, in Oriente Pelagius: quomodo igitur qui Oriente positus erat Hieronymus, ubi publicati fuerant a Pelagio libri de Libero Arbitrio, indiguit eos ab Occidente accipere? Deinde libri quatuor de Libero Arbitrio non modicum opus erant: oportet vero non fuisse [Col. 0302B] grandes, quos in schedis Hieronymus accepit. Deinde libris quatuor de Libero Arbitrio respondit Augustinus ann. 418, sub finem: at ann. 419 nondum libris Anniani responsum erat, quaerebantque Alipius et Augustinus an porro respondendum esset. Deinde non poterat libris Anniani responderi, quin Hieronymus suis laudibus cumularetur: de Hieronymo siluit Augustinus in libro de Gratia Christi, non taciturus utique, si qua se dedisset occasio ut in libro de Natura et Gratia, cum Hieronymi causa per se amici, tum propter Albinam, Pinianum et Melaniam, ad quos scribebat, quique necessitudinis communi vinculo utrumque fidei defensorem complectebantur. Denique Anniani libri prius innotuerunt Alipio et Augustino in Africa quam Hieronymo in Oriente; hos enim non accepit nisi paulo ante dormitionem Eustochii, quae incidit in diem 28 Septembris ann. 419. At Alipius Augustinusque jamdudum de ipsis ad Hieronymum scripserant, per Innocentium presbyterum, [Col. 0302C] qui dicitur a synodo Africana ad Cyrillum missus, ad conquirendos canones Nicaenos, quique proinde solverat ex Africa sub finem mensis Maii ann. 419 (August. lib. de Gratia Christi) . Non ergo libri illi scripti sunt a Pelagio, quippe qui ann. 418 in Oriente versatus sit, et antea quoque Libros de libero Arbitrio ediderit.
Qua ratione igitur solvendus ille nodus quem Hieronymus dicto suo implicat? Suspicor in vulgatis editionibus epistolae de qua agitur deesse vocem unam, totumque locum ita emendandum: In eodem luto haesitat, et exceptis verbis tinnulis atque emendicatis, nihil aliud loquitur. Tamen multum egimus, ut dum epistolae meae respondere conatur, apertius se proderet, et blasphemias suas omnibus patefaceret: quidquid enim in illa miserabili synodo Diospolitana dixisse se (Pelagius) denegat, iste in hoc opere profitetur. Sic enim omnia facile consistunt, alioquin ἀσύστατα, et plane veris pugnantia, nec aliunde defit [Col. 0302D] ratio emendationis: nam Hieronymus Annianum cum Pelagio conferre videtur, Annianumque accusare quod in eodem ac Pelagius luto haesitet, quodque nihil aliud loquatur, sed tantum quod disertius atque curiosius.
Hinc refellitur quoque opinio quorumdam quibus venit in mentem Annianum de quo agimus non esse diversum a Valeriano qui ex Italia Alexandriam trajecit, ut Pelagianam haeresim, si qua posset, in nobilissimam Ecclesiam inveheret, atque in Cyrilli amicitiam subrepens, id tentaret in Aegypto, quod Coelestius in Africa et Sicilia, quod Pelagius Romae et Hierosolymis, quodque Julianus Constantinopoli et Thessalonicae molitus esset: Pelagiani siquidem nullam majorem sedem non conati sunt per fraudem in suas partes vel inclinare vel trahere.
Verum, etsi hanc conjecturam non mediocriter adjuvet epistola qua Eusebius, Cremonensis, ut videtur, episcopus, Cyrillum monet de cavendo Valeriano: [Col. 0303A] quemadmodum prius, ut sibi quidem persuadet Baronius (In Annal. ad ann. 417, num. 15) , significarat Hieronymo, scriptam ab Anniano diacono suae ad Ctesiphontem litterae responsionem; vix tamen adduci possum ut credam, servum Valerii comitis, qualem Eusebius depingit, ventriloquum et ventri deditum, caeterisque vitiis infamem, a veteribus recensitum in numero ecclesiasticorum scriptorum.
Quamquam non aberraturus sit forte procul a vero qui Valerianum cujus meminit Eusebius episcopus senserit Valerio comiti insinuasse calumnias Pelagianorum in defensores peccati originalis, et excerpta de quatuor Juliani libris contra Augustinum non admodum fidelia confecisse.
Valerianum dico, cujus meminit Eusebius episcopus: nam Eusebius alter, a quo Hieronymus Anniani diaconi libros accepit, episcopus certe non fuit, sed tantum presbyter, siquidem scribit Hieronymus et ipse solum presbyter, eos se libros a sancto [Col. 0303B] fratre Eusebio presbytero missos suscepisse (Epist. 201 inter August.)
Refellitur pariter suspicio non levis, quae incidere posset non neminis animo, Annianum diaconum Celedensem non esse diversum a Juliano, qui suam ipse latinitatem commodavit Pelagio; et si credimus Mercatori, a Pelagianis conductus est ad suas partes defendendas. Quidni enim nomen fuerit ementitus, et in Occidente scripserit, quod Eusebius in Orientem mitteret, quodque prius in Africam ad Augustinum perveniret ex vicina Sicilia, quam ad Hieronymum Bethleemi positum? Julianus certe non mediocriter Graecae lingua peritus fuit, siquidem dicitur a Gennadio, Graeca et Latina lingua scholasticus (Lib. de Script. Eccles. cap. 45) .
Verum credibile non est Julianum, aut Pelagianis se locasse, cum per se dives esset, aut homiliam ad neophytos interpretatum fuisse, cum jam ante motas contentiones suam haberet interpretatio illa auctoritatem; [Col. 0303C] aut alios libros scripsisse pro sua haeresi quam vel ipse, vel Mercator, vel Gennadius memoraverit; aut in Sicilia edidisse quidquam quod Augustinus propter viciniam non probe sciret: aut denique diaconi Celedensis nomen ementiri voluisse pugnaturum adversus Hieronymum, qui gloriae duceret praestantissimos quosque Ecclesiae catholicae doctores aperto Marte aggredi et superbe despicere.
His ita constitutis de persona Anniani, inquirendum deinceps de Celedensi, vel patria, unde originem duxit, vel Ecclesia, cui ministravit. Annianus certe Latinae gentis fuit, quod ipse testatur in epistola ad Evangelum: Jussisti, inquit, ut ex beati viri Joannis operibus in nostram linguam aliqua transferrem, etc.
Cum ergo Latinus fuerit, Julianique Apuli, Coelestii [Col. 0303D] Campani, aliorumque Pelagianorum ejusdem regionis aut finitimae amicus, Campanum et ipsum fuisse, ex oppido Celenna seu Celena, opinari quid vetat? Ut error irrepserit in Hieronymum, nec ille difficilis, quippe in voce non celeberrima. Certe qui Celedensis nomen usurpaverit, praeter Hieronymum, ignorare se fatetur Ortelius; et nos vidimus non semel in mss. ( In Thesauro geograph. ) codicibus litteram N sic efformari, ut pronum fuerit mutari in D, a lectore non curiosissimo. Verum, cum Celena nullam scribatur habuisse Ecclesiam, Annianum oportet Celenensem appellatum a loco, non in quo ministraverit, sed ubi natus sit.
Quamquam, ut huic conjecturae, etsi non minimam similitudinem veri praeferat, non ita libenter assentiar, retinet me epistola Hieronymi scribentis ad Marcum presbyterum Celedensem: vix enim credidero, et in istum quoque locum mendum irrepsisse. Sin minus autem irrepserit, fateri oportet aliquam [Col. 0304A] fuisse Ecclesiam Celedensem: si quidem vix ullum apud veteres, ut opinor, reperire est exemplum vel episcopi, vel presbyteri, vel diaconi aliunde quam ab Ecclesia, cui addictus sit, appellationem sortiti.
Incertum est an Orontii episcopi diaconus fuerit, et ejusdem cum Evangelo presbytero Ecclesiae minister. Neque enim id definiri potest ullo alterutrius epistolae testimonio: immo in partem negantem nonnihil praejudicii forsan inde exstiterit, quod si in Ecclesia Orontii, vel in eadem cum Evangelo, militasset, inter afferendas parendi causas jussis Orontii Evangelique, hanc utique non omisisset, quae unicuique obvia est: fas nimirum esse, diaconum et episcopo suo, et presbytero parere.
Nullus fere dubito, quin is ipse sit, quem Paulus Orosius armigerum Pelagii nominat (Apolog. cap. 2) : Stat etiam, inquit, immanissimus superbia Goliath, carnali potentia tumidus, omnia se per se posse confidens, caput, manus, totum insuper corpus plurimo apparatu vestitus, habens post se armigerum suum, qui, [Col. 0304B] et si ipse non dimicat, cuncta tamen aeris et ferri suffragia subministrat.
Neque etiam mihi dubium est, quin sit unus ex illis dictatoribus, de quibus loquitur Orosius, cum, post exprobratam Pelagio impudentiam sententiae in epistola ad Demetriadem contentae, pergit in haec verba (Ibid., cap. 25) : Quamquam hoc quod neque apte, neque decore dicitur, tibi imputare non debeamus, cui neque natales dederunt ut honestioribus studiis erudireris, neque naturaliter provenit ut saperes; sed illis dictatoribus tuis, qui miserum sensum miserrimo sermone conscribunt, et te legendum cachinnis, quasi titulum confusionis, exponunt. Quare disertam illam epistolam, sensu quidem Pelagii, sed Anniani verbis, scriptam fuisse, non temere quispiam conjecerit.
Immo nec ambigo quominus sit interpres ille malignus, qui, et in conventu presbyterorum, Joanni; et Diospoli, Patribus responsa Pelagii Latine loquentis Graece exponeret, nec tamen satis fideliter. Quod [Col. 0304C] de conventu Orosius, de concilio Diospolitano Augustinus queritur. Quamquam Orosius difficultatem creat, cum interpretem accusat imperitiae alterutrius linguae, cujus nemo Annianum reum jure fecerit. Sic enim ait (Ibid., cap. 3) : Propter imperitiam ignoti nobis interpretis, quem saepissime viri primarii et religiosi, Posserius et Avitus presbyteri, et Domninus exduce, vel prave interpretantem, vel plurima supprimentem, vel alia ex aliis suggerentem, confutarunt. Verum, quae interpreti objiciuntur, minus imperitiae sunt, quam improbitatis: quare imperitiam ab Orosio objectam interpretor ego improbam hominis fallere volentis calliditatem, qui quae pervertere tentabat, non satis intellexisse se fingeret, affectata, si modo argueretur, excusationis occasione.
Quae scripserit, sive suo marte, sive aliena interpretans, ex dictis fere constat; operae tamen pretium est singula per synopsim exhibere, quorum quae supersunt, sub finem, cum Pelagianis aliis colligentur.
Homilia ad neophytos. Tom. V Operum Chrysostomi [Col. 0304D] editionis Latinae, et tom. II editionis Graeco-Latinae.
Epistola seu liber ad Demetriadem virginem. Reperitur ubique passim, erat olim epistola 142, inter Augustinianas: sed nulla aetas paulo doctior non animadvertit hanc neque esse Augustini, neque Hieronymi, cujus in appendice tom. II invenitur.
Libri adversus epistolam Hieronymi ad Ctesiphontem. Nihil eorum superest, praeter memoriam apud Hieronymum, epistola 24 inter Augustinianas, et 98 inter Hieronymianas. Periit etiam epistola Alipii et Augustini ad Hieronymum, in qua fiebat de ipsis mentio.
Epistola ad Evangelum presbyterum, praefixa Homiliis septem Chrysostomi de laudibus Pauli. Tom. V editionis Graeco-Latinae, et tom. III Latinae, et apud Bedam tom. VI.
Epistola ad Orontium Episcopum, praeposita homiliis [Col. 0305A] octo prioribus in Matthaeum. Tom. I editionis Commelinianae, et tom. II editionis Latinae.
Observandum inter homilias Chrysostomi, quarum antiquus interpres dicitur ignotus, plures esse, si non fere omnes, quae sine temeritatis vitio possint tribui Anniano, duabus praesertim de causis; altera, quod simili Latinitate cum iis quae indubitatum habent interpretem Annianum videantur donatae; altera, quod ejus pene sint argumenti, quod licet in bonum sensum a catholicis tractaretur, a Pelagianis tamen detorqueri solebat in suae haeresis patrocinium.
Tomo quarto Operum Augustini reperitur liber de Quaestionibus veteris et novi Testamenti, qui vulgo creditur, dicitur certe a Jansenio Iprensi (Lib. de Haer. Pelag. ubique passim) , plenus erroribus Pelagianis.: quare maximi est momenti ad rem quam [Col. 0305B] agimus, immo necessarium, explorare diligentius an res ita se habeat. Si enim popularis illa credulitas probabilitate non caret, dici debet haeresis quae postmodum a Pelagio nomen accepit, jam inde ab anno circiter 373 Romae viguisse, aliumque parentem habuisse quam Theodorum Mopsuestenum; atque ita falso scripserit Mercator (Praef. in lib. Subnot.) , hanc inimicam rectae fidei quaestionem, a Rufino quodam Syro, Romam temporibus Anastasii primum invectam. Siquidem scribit auctor Quaestionum, ea se in urbe, longe ante haec tempora, Opus edidisse.
Sunt qui tribuant id totum Operis Hilario diacono, cujus etiam feruntur esse Commentarii in Epistolas Pauli Ambrosio suppositi: videtur enim utrumque Opus eodem tempore scriptum, eodem stylo similique doctrina; immo, si qua fides danda esset Lovaniensibus, Bellarmino, et Iprensi Jansenio, idem Pelagiani errores in utroque scaterent.
Ego quidem non inficior quin Quaestiones ipsique [Col. 0305C] Commentarii nonnullis erroribus foedentur, Pelagianis infici vix assentiar. Nam quae ad id probandum afferri solent, ea, vel alieno sensu accipiuntur, vel per se sunt ambigua, vel saltem non procul recedunt a sententia Patrum, etiam illorum quos Augustinus laudat, velut fidei catholicae magistros. Quae vero faciunt ad refellendam hanc errorum objectionem, adeo aperta sunt, adeoque clara, ut sufficiat pene solus oculorum sensus ad utriusque operis auctorem absolvendum. Est igitur operae pretium, et hunc librum Quaestionum, et praefatos Commentarios, diligentiori cura ad examen vocare, sed Quaestiones primum, deinde Commentarios.
Habet autem Quaestionum volumen, prout editum est a Lovaniensibus in appendice tomi quarti Operum Augustini, partes omnino quatuor, quarum prima complectitur quadraginta septem quaestiones ex vetere Testamento. Secunda, quinquaginta ex novo. Tertia triginta ex utroque mixtim. Quarta ex utroque pariter sexaginta quinque.
[Col. 0305D] Tres priores partes videri possunt esse instar integri cujusdam Operis. In quarta nihil aliud continetur quam primae et secundae interpolata repetitio. Neque vero fuit posita in editione Operum sancti Augustini, quam Basileae accuravit Erasmus; sed addita est multis post annis a Jacobo Haemeraeo, ex vetustissimo, ut ait, codice bibliothecae Victorinae Parisiensis: immo scripta videtur ab homine, qui cum plus otii haberet, quam vel eruditionis vel judicii, post lectum aliud Opus, voluerit forte experiri quid ipse posset addere: et addidit sane plurima, sed neque bona, neque bono sermone. Quare tota haec pars praetermittenda merito est, tamquam res vel nullius, vel parvi pretii; quod miror a Lovaniensibus non fuisse animadversum.
De priore igitur Opere veniunt ad examen potissimum tria: primum, an id totum, cujuscumque tandem sit, ita scateat erroribus Pelagii, ut propterea [Col. 0306A] debuerit auctor dici perfectus Pelagianus, et fidelissimus Pelagianorum interpres: adeo ut in tradenda Pelagianismi sinceritate ipsum superaverit Pelagium, omniumque accuratissime mysteria Pelagiana explicuerit. Alterum, an unum sit Opus, quod uno nomine Quaestionum appellatur. Postremum, a quo sit auctore, quo tempore, et ubi scriptum.
Sunt qui affirment, iique nec pauci, nec ignoti, Lovanienses, Bellarminus, Jansenius Iprensis, et alii librorum censores. Erasmus tamen in censura, cum plurima objiceret auctori hujusce Operis, quibus ei detraheret, si quid hactenus obtinuisset fidei, de Pelagianismo nihil omnino dixit, dicturus utique, si quid ejusmodi videre sibi visus fuisset. Nam quo validiore argumento efficeret id quod maxime contendebat, librum Quaestionum non esse elaboratum a Pelagii haeresisque Pelagianae domitore Augustino?
[Col. 0306B] Erasmo assentior hac in parte, tum quia Quaestionum auctor aperte convellit omnia haeresis Pelagianae fundamenta; tum quod objecta in contrarium, partim ambigua sint, partim supposita, partim non satis aut fideliter allata, aut erudite intellecta, omnia certe tunc temporis a Patribus communiter dici solita.
Et vero haeresis Pelagiana, prout a veteribus exposita est, et a Zosimo pontifice damnata, quinque dogmatibus continebatur: Quod Adamus sive non peccaret, moriturus esset; quod peccato suo soli sibi nocuerit, et non posteris; quod possit homo per liberum arbitrium, tamquam per se sibi sufficeret, implere quod velit; vel etiam quod meritis operum a Deo gratia unicuique detur; quod libido sit naturale bonum; et quod parvuli non trahant originale peccatum. At contra haec quinque ita sentit Quaestionum auctor, ut integerrimus quisque catholicus, saltem suae aut vicinae aetatis, puta Chrysostomus, Hieronymus, et alii.
[Col. 0306C] Et contra primum quidem, de mortalitate Adami. QUAESTIONE VI. Dictum Adae et Evae est: Qua die manducaveritis, morte moriemini; et utique non statim mortui sunt, sed post longum temporis intervallum: sed quia jam spem immortalitatis amiserant, futura mors praesens dicta est, quia haec coepit in spe haberi.
QUAESTIONE XIX. Deus hominem fecit, qui quamdiu non peccaret, immortalitate vigeret, ut ipse sibi auctor esset ad vitam, aut ad mortem; ut custodiens se a peccato, labore suo gauderet esse se immortalem; negligens vero factus, ipse sibi imputaret quia coeperat esse mortalis.
QUAESTIONE XXXIV. Vita et mors sic a Deo est, quia legem dedit, quae servantibus se vitam promittit, contemptoribus vero mortem, sed illam quae secunda dicitur. Dum enim unumquemque adjudicat quid mereatur, ab ipso est, sive absolutio ad vitam, sive reatus ad mortem. Non ergo inventor mortis est, sed judex, quia mortis auctor peccatum est. Quomodo ergo Deus poterat facere mortem, qui nescit peccare? Sed cum [Col. 0306D] peccatis retribuit, ab ipso dicta est esse mors, cum non ex ipso sit, sed ex hoc qui peccavit.
QUAESTIONE CXVI. Mortis auctor qui est diabolus, quoniam peccasse in morte Salvatoris inventus est, sanguinem ejus cum omnium nostrum amisit: quia sicut per unum Adam peccantem omnes in morte tenebat, ita per unum non peccantem omnes amisit.
Contra secundum vero, quod peccato suo Adamus posteris non nocuerit. QUAESTIONE XLVII. Promiscue propheta locutus est, ut dono Dei indigere significaret; ut sive peccatores, sive justi, Dei misericordiam exspectasse noscerentur: peccatores propter delicta propria, ut de faucibus mortis eriperentur; justi vero paterno absoluti peccato, deleta sententia data in Adam, per quam cuncti tenebantur.
QUAESTIONE XXCIII. Diabolus superato homine triumphavit, hic victus genus suum subjecit peccato.
QUAESTIONE CXII. Et sequitur: Ecce enim in iniquitatibus [Col. 0307A] conceptus sum. Nunc hoc adjecto causam infirmitatis humani generis memorat, quia facile est homini peccare, ut examen circa se judicis mitiget. Primae enim culpae facit mentionem, ex qua praevaricando Adam genus humanum obnoxium fecit peccato. Suasu enim et fallacia inimici iniquitatem concipiendo, omne semen suum iniquitati subjecit, ut ex eo omnes per traducem geniti, peccato essent obnoxii. Propterea adjecit: Et in delictis concepit me mater mea; ut ab Adam derivatio facta peccati, conceptis et natis impedimento esset ad bonam vitam agendam.
Contra tertium, quod simplex non erat, sed saltem duplex, de impeccantia et gratiae adjutorio, ita sensit, ut primam partem Pelagiani erroris aperte oppugnaret, de altera exquisite, et pene curiose, sententiam diceret cum Patribus ejusdem aevi. De impeccantia igitur. QUAESTIONE CIX. Humana natura, quia perfectionem divinitatis non habet, per exercitium et colluctationem proficit, ut melior fiat, cum plus vincit quam vincitur. Si enim sic ageret, quod impossibile [Col. 0307B] est, ut numquam peccaret, melior Deo fieret. Quod absit, quia natura quae potest peccare, sicut et non peccare, si semper vinceret, illi naturae praeponenda erat, quae ideo non peccat, quia impassibilis est.
QUAESTIONE CXII. Cor autem mundum sic potest habere, si neque intus, neque foris delinquat: hoc est, neque in opere, neque in cogitatione. At quia prope impossibile est ut in omnibus servetur, vel in Dei causa servandum est, quae principalis est. Etiam mundum cor in sacramento Dei et Christi custodiatur, dum fides inviolata servatur: quia et in alio loco dicitur: Quis gloriabitur mundum se habere cor, aut immunem esse a peccatis?
QUAESTIONE CXV. Nemo inveniri potest, qui bene faciat semper, etc.
De gratia divina duae sunt quaestiones: una de habituali, ut aiunt, quae justitia inhaerens et pignus adoptionis; altera actualis, qua praestamus opera pietatis. De priore, quid dici potuit exactius, etiam [Col. 0307C] ad scholae sensum, si voces excipias?
QUAESTIONE CXXV. Hoc est signum credentium quod sint Filii Dei, ut cum hunc (Spiritum sanctum) accipiunt, Dei se filios audeant appellare: nisi enim signum divinitatis habuerint, Dei Filii dici non poterunt. Quamquam aliquis verus Dei Filius non est, ut sit totus de toto, sicut et Christus; per adoptionem autem fiunt Filii Dei, ut accipientes spiritum Christi, per ipsum Filii Dei dicantur, per id quod de Deo est, quem in se habent spiritum; in filiis enim quamvis adoptivi sint, patris tamen ex aliqua parte debet videri substantia. In mundo enim, quia res imperfectae sunt, adoptati ab hominibus filii, nullum pignus, sed solum nomen accipiunt: Deus autem, quia perfectus est, plus facit, ut adoptatis spiritum suum det, per quem aliquam veritatem adoptati ab eo videantur habere, quia vocabula sine rebus inania sunt.
De gratia actuali docet Augustinus, eam dari a Spiritu sancto humilibus et de se non praesumentibus, merito fidei; quae et ipsa sit donum Dei, ad [Col. 0307D] actus omnes pietatis praestandos, vincendasque tentationes; quae det ipsum quoque posse agere divina, sitque coeleste quoddam lumen, et spiritus justitiae. Haec autem omnia quam manifeste docet Quaestionum auctor.
QUAESTIONE CXXIII. Si perfectus factus esset, ut nullius egeret, non fuerat homo, sed Deus, neque circumventus praevaricasset: Spiritum autem sanctum habere, ultra naturam et perfectionem hominis est, ut possit quae Dei sunt. Ecce non obscure expositam gratiae divinae, et causam, Spiritum sanctum habere; et necessitatem, ut nullius egeret; et supernalitatem atque gratuitatem, ultra naturam et perfectionem hominis; et vim qua dat posse agere divina, ut possit quae Dei sunt. Postea, de eadem Spiritus sancti donatione. Hoc donum etiam per prophetas promissum est, ut tunc daretur, quando mysterium Dei declarari deberet in triumpho, devicta morte, ut sciret creatura [Col. 0308A] Patrem et Filium et Spiritum sanctum unum esse Deum. Unde Evangelista: Spiritus, inquit, nondum erat datus, quia Jesus non erat clarificatus (Joan. VII, 39) . Clarificatio enim haec est, cum per virtutem suam cognoscitur esse, quod testificatus est de se; quia clarificatio hoc donum dedit, quod per Joelem prophetam fuerat promissum. Ait enim Deus: In novissimis diebus effundam de spiritu meo super omnem carnem, etc. (Joel. II, 28) . Et Apostolus inter alia: Cum autem apparuit, inquit, benignitas et humanitas Salvatoris Dei nostri, non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis per Spiritum sanctum, quem effudit in nos abunde per Jesum Christum Salvatorem nostrum, ut justificati gratia ipsius, haeredes efficeremur secundum spem vitae aeternae (Tit. III, 4) . Confirmavit Apostolus, quod per Joelem prophetam fuerat promissum, quia hoc, postquam clarificatus est Jesus, implevit Deus, ut Spiritum sanctum [Col. 0308B] effunderet in illos qui credunt in Christum.
QUAESTIONE CXI. Qui fidem habet in Deum, semper ejus quaerit auxilium.
QUAESTIONE CXII. Semper enim Dominus ad auxilium suum vult confugere servos suos. Et postea: Corda illorum illuminata sunt coeli corusco, ut viderent Dei providentiam in Christo. Et postea: Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum justum innova in visceribus meis: hoc est bona mente misericordiam deprecari. Non solum autem de praeteritis rogat, sed etiam de futuris sollicitus est, ut peccator intendens odisse peccare, ne peccet, adjuvetur a Deo per spiritum justitiae, quem orat dedicari in visceribus suis; id est, ut novus ad hoc ponatur in eo ut custodiat eum a peccatis, ne cogatur facere quod scitur nolle: cor autem mundum sic potest habere, si neque intus neque foris delinquat, hoc est, neque in opere neque in cogitatione.
QUAESTIONE CXV. Nam si timor Dei in animo sit, nec caro, nec sanguis, nec principes, nec potestates praevalerent, quia Dei adminiculis sic eos persequuntur, ut [Col. 0308C] tamen non, cum laborant, vincantur; si autem potestatis nostrae non essemus, quomodo diceret Dominus: Petite, et dabitur vobis? Omnis enim qui petit accipiet (Matth. VII, 7) . Si ergo qui vult petere, accipiet, jam non est illud quod solet dici: Non quae volumus, sed quae data sunt habemus. Quia VOLUNTAS A SALVATORE INCITATUR, UT PETAT, ET ACCIPIAT QUOD PETIERIT. Fati autem haec esse dicunt, ut sive petat, sive non petat, fato tamen, quod aut malum aut bonum est, consequatur. Dominus autem hoc excludens ait: Filia, fides tua salvam te fecit (Matth. IX, 22) . Non jam facto fit, quando fides percipit beneficium. Et iterum: Si credis, ait, omnia possibilia sunt credenti (Marc. IX, 22) . In voluntate utique posuit meritum, quia fidei bonum est, non naturae. Fides autem res accedens est, quae excitat ad exercitium voluntatem: ut quia in natura non est, voluntas quae in natura est, SUSCEPTA FIDE meritum ei collocet apud Deum.
QUAESTIONE CXIX. Apostolo, ut tentationes ab eo cessarent, deprecanti Dominus ait (II Cor. XII, 9) : [Col. 0308D] Sufficit tibi gratia mea, nam virtus in infirmitate perficitur. Hinc subsecutus ait: Cum infirmor, tunc fortior sum, et gaudeo, inquit, in tribulationibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. Si necessitas ad Dei auxilium nos impellit, quanto magis securitas?
Quid caetera persequar? His certe temporibus de gratia tam aperte sensisse, neque indocti fuit, neque Pelagianismum paturientis hominis.
Jam vero contra quartum Pelagianorum dogma, quod LIBIDO SIT NATURALE BONUM, quis Patrum Augustino majorum apertius sensit?
QUAESTIONE CXII. Propterea adjecit (Psal. L, 7) : Et in delictis concepit me mater mea; ut ab Adam derivatio facta peccati conceptis et natis impedimento esset ad bonam vitam agendam, ac per hoc supplici non negandam misericordiam, quia infestum habet hostem, qui ei suadet ut peccet. Per peccatum enim diabolus, subjecto sibi primo homine, potestatem accepit [Col. 0309A] carni ejus se immiscere, et delictorum quadam subtilitate oblectamenta suggerere, per quod captum hominem spoliat vita. Quam rem magister gentium memorans: Video autem, inquit, aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae.
Postremo adversus quintum, quod est de originali peccato, praeter ea quae allata sunt adversus secundum dogma.
QUAESTIONE CXII. Ut ab omni peccato liberentur sperantes in salute promissa, quia non solum a propriis, sed etiam ab Adae peccato, quod per traducem in omnes pervenit, liberabuntur per Christum.
QUAESTIONE CXXVII. Non accusat renascibilitas nativitatem, sed reformat: et quod reformatur, bene ab initio institutum probatur. Igitur quod renascimur, consilio mutamur, corporis expiatione suscepta, ut reddamur ad pristinum statum Adae. Animae autem peccato maculatum est corpus, quo reparato et meliorato per fidem consilio abluimur: ut sicut per contemptum Dei fuerat pollutum, ita per obedientiam abluatur, ut effugiat [Col. 0309B] sententiam datam Adae, et possit resurgere. Itaque si ab anima coepit peccatum, cur non a corpore accusatur, cum in causa peccati Adae non fuerit desiderium corporale, sed spe deitatis illecta anima transgressa sit Dei praeceptum, ut corpus suum subjugaret peccato, ET NASCERENTUR HOMINES SUB PECCATO.
Suntne haec hominis, qui in tradenda Pelagianismi sinceritate etiam Pelagium plerumque superet? Cujus opus Pelagianis dogmatibus a capite ad calcem scateat? Quo nemo accuratius Pelagiana mysteria explicuerit? Cujus sententia de peccato originali purus putusque sit Pelagianismus, omnisque illius haeresis basis ac fundamentum?
Videndum deinceps quae auctori Quaestionum ab accusatoribus objiciantur, si tamen prius observetur auctorem hunc impugnare toto fere opere, sicubi se dat occasio, homines trium generum: Manichaeos, delirantes naturam ipsam hominis esse malam; Mathematicos, fatali necessitati voluntates hominum [Col. 0309C] subjicientes; et eos qui legem aequarent Evangelio, paremque assererent utriusque dignitatem, quod Pelagiani postea asseruerunt. Tria haec si paulo attentius considerassent reprehensores, quibus cum agimus, abstinuissent se profecto criminatione hominis, quem inter fidei catholicae defensores, in eo ipso censendum putassent, in quo accusant.
Auctori Quaestionum ab iis quos dixi, objiciuntur duo circa peccatum originale: alterum ex quaestione 13, alterum ex quaestione 80, quo utroque fit negati peccati originalis reus. Primum Bellarminus solus accusat: Ut nimis impium facinus Sodomitarum possit adverti, peccatum eorum pervenit usque ad necem filiorum ipsorum, ne de origine illorum signum aliquod remaneret. Nonne provisum est illis, ne diu viventes exempla sequerentur patrum? A gehenna enim liberi [Col. 0309D] sunt, in aliena causa occisi. Secundum tres simul: Neque Filii Dei sunt, qui nascuntur, neque filii diaboli. Ex his vero testimoniis argumentum accusandi sumunt, aiunt enim a nemine catholico dici, parvulos, qui ante adeptum rationis usum, sine ullo fidei sacramento pereunt, a gehenna liberos esse; a nemine pariter negari, nos nasci filios irae, atque adeo, ut ipsis quidem videtur, filios diaboli.
Sed nullus plane video, qui possit inde auctor vocari in crimen negati peccati originalis: nam quoad primum, loquitur generatim de parvulis, quotquot nondum adepti erant rationis usum, tunc cum absumpti sunt communi cum patribus incendio; horum vero multi, si non omnes, aut fere omnes, sacramento antiquissimae legis purgati erant a peccato originali: quandoquidem Pentapoleos indigenae, quantumvis infandis moribus viverent, colebant tamen verum Deum. Deinde, etsi loquitur de parvulis [Col. 0310A] adhuc obligatis ejusmodi peccato, certe non quamlibet gehennam, id est, poenam memorat, sed eam tantum quae abominandis parentum sceleribus debebatur; ipsam vero infantes procul dubio non patiuntur, sed mitissimam aliam, quae quamvis aeterna sit, non ea tamen est quae propter parentum peccata infligatur, sed ob culpam primi hominis, quam auctor manifeste docet in posteros transiisse. Quid enim aliud significant haec verba: Primae culpae mentionem facit ex qua praevaricando Adam genus humanum obnoxium fecit peccato? Et ista: Justi paterno absoluti peccato, deleta sententia data in Adam, per quam cuncti tenebantur, etc.?
Quoad secundum, vix opiner accusatores attentius perlegisse locum ex quo testimonium sumpserunt: totus enim est adversus Manichaeos, qui cum naturam hominum malam putarent, ideoque a malo principio exortam, dicebant deinceps nasci nos filios diaboli. Auctor igitur cum idipsum neget, quod Manichaei affirmabant, homines nempe nasci filios [Col. 0310B] diaboli, a fide catholica non aberrat: exponit enim ( Quaest. 13) quem vocet filium diaboli: Qui natus, malis moribus imbuitur, ut his studeat, quae inimica sunt Creatori, multos asserens deos, et his immolandum, quasi mundi rectoribus. Quare non impugnat catholicum dogma, quod simus natura filii irae (Ephes. II, 3) ; sed Manichaeum solum, quod hominis natura eo usque mala sit, ut neque virtutem capere possit.
Et vero, nemo Patrum, quod meminerim, dixit, posteros Adae, per peccatum originale, fieri filios diaboli, sed captivos tantum, servos, obnoxios, in potestate positos, et si quae sunt alia ejusmodi, necessitatem magis quam voluntatem significantia. Quam sententiam secutus auctor Quaestionum, subtilior tamen aliis in eo fuit, quod, distinctis rationibus filii et servi, posteros Adami negaverit nasci filios diaboli, servos nasci aperte confessus sit: cavit enim hoc pacto, ne alterutram impietatem incurreret, Manichaei dico, malam esse naturam dicentis; [Col. 0310C] et Pelagii negantis, ullum esse originis peccatum; sed mediam viam ingressus, catholicae fidei inhaereret. Subtilioris porro distinctionis rationem miror a Bellarmino non cogitatam: nam filius nemo cujusquam dicitur, nisi illius vel a quo procreatus sit, vel a quo sponte ascitus: siquidem omnis filietas vel naturalis est, quae necessitate fit, vel adoptiva, quae voluntate. Homines a diabolo procreari, Manichaea blasphemia est; ab eodem adoptari, aperta insania. Dicitur quidem diabolus impiorum pater, sed ea notione qua Abraham fidelium, voluntaria imitatione. Sic enim Augustinus (Epist. 89) : Dicitur pater impiorum, sicut noster dicitur pater Abraham, propter imitationem fidei, non propter originem carnis. Nam ideo de ipso diabolo dictum est: Imitantur autem illum qui sunt ex parte ipsius (Sap. II, 25) .
Multa criminationis capita complexi sunt Lovanienses [Col. 0310D] uno fere verbo: aiunt enim auctorem, sub finem quaestionis 115, Pelagianisare more Juliani, ut videre est apud Bedam cap. 6 in Cantica (eo loci Beda, ratus epistolam de institutione virginis ad Demetriadem esse Juliani, ex ea desumpsit duodecim capita, quae Juliano objiceret). Verum, mea quidem sententia, quanto brevior est ac generalior accusatio, tanto minus aequa exsistit magisque suspecta: nam auctor Quaestionum fatetur quidem, liberum esse humanae voluntatis arbitrium; sed, praeterquam quod id omnes fateri debent, adversus mathematicorum fatum, quod ea quaestione impugnat, voluntatem ait Dei adminiculo vincere ipsas etiam aeris potestates. Fatetur pariter nos nostrae esse potestatis, et quae volumus habere; sed simul docet voluntatem hanc a Salvatore incitari ut petat, et accipiat quod petierit. Fatetur quoque merito fidei nos fieri salvos, fidemque beneficium quod petierit accipere. Sed fidem illam [Col. 0311A] monet suscipi, utique tamquam donum aliunde colatum, id est, descendens a Patre luminum. Fatetur denique hominem habere in natura sua semen fidei, sed quod nihil aliud esse asserat quam quod creatura creatorem ex iis quae facta sunt intelligat et pene conspiciat.
Sed quoniam incidit sermo de semine fidei, respondendum est pro auctore Quaestionum Jansenio Iprensi, de seminibus virtutum legisque naturaliter inditis, litem moventi. Nam quid faciet Basilio docente ( in regulis, etc.): omnium mandatorum quae a Deo accepimus virtutes in nobis insitas nos gerere? Quid Chrysostomo in haec verba scribente (In cap. II Ep. ad Ephes.) : Vides quod ad virtutem semina habeamus a natura; et unusquisque nostrum in natura sua habeat insitam scientiam virtutis? Quid Hieronymo asserente (In cap. II ad Galat.) , neminem non habere semina in se sapientiae et justitiae, reliquarumque virtutum. Quid Augustino sancte apud Deum confitente (Lib. II Conf. c. 4) , legem Dei esse scriptam in cordibus [Col. 0311B] hominum, quam ne ipsa quidem deleat iniquitas? Quid eodem negante (Lib. de Spir. et Lit.), usque adeo in anima humana imaginem Dei, terrenorum affectuum labe detritam esse, ut nulla in ea velut lineamenta extrema remanserint? At ista, dixerit aliquis, cum scribuntur a sanctis Patribus, probabilem ingerunt sententiam benignis lectoribus, propter praejudicatam scribentium auctoritatem. Sit ita sane. Verum cur praejudicata est hac in parte Patrum auctoritas? Quia suam, opinor, de gratia divina sententiam apertis alias catholicisque verbis dixerunt. At suam auctor Quaestionum de gratia divina sententiam, perinde ac Patres, verbis apertis catholicisque dixit, ut ostensum est: cur ergo praejudicata est illorum auctoritas, istius non est? Cur par utrinque non est pondus ac momentum? maxime cum Quaestionum auctor quatuor memoratos Patres aetate vincat, et ille ipse sit quem Augustinus sanctum appellat, vocatque in testem fidei catholicae adversus [Col. 0311C] Pelagianos (Lib. IV ad Bonif. cap. 4) .
Quid quod ille suam de seminibus virtutum fideique sententiam non aliter exponit quam Augustinus? id enim collatis utriusque locis nemo non facile intelliget. Nam quod ait Augustinus, posse habere fidem esse naturae hominum, dixit auctor, fidem esse tantum potentia in hominum natura. Denique, quantumvis Pelagiani senserint esse in hominum natura fidei justitiaeque semen, non continuo Pelagianus audire debet, qui cum Patribus eadem verba protulerit: quandoquidem verbis subesse potest sensus non reprobatus ab Ecclesia, et accipi non debent in sequiorem sensum verba dubia, quoties ab auctore, caeteroquin catholico, qualis demonstratus est scriptor Quaestionum, proferuntur. Quis Pelagianum dicat, qui animas negaverit esse ex traduce, laudaverit sanctos veteris Testamenti, nuptias defenderit, improbaverit Mathematicorum fatum, Manichaeos insectatus sit, etc., propterea quod Pelagiani id fecerunt in suae haeresis patrocinium? Quis damnet Patres, [Col. 0311D] quos Augustinus excusat, liberius olim ita locutos, ante natas haereses, ut ipsorum verbis postmodum abusi sint in alienum sensum haeretici? abusi sunt certe Pelagiani, ut aliorum, sic istius quoque scriptoris verbis. Atque haec causa fuit popularis opinionis, quasi Pelagiane senserit, cujus verbis Pelagiani locuti sunt.
De statu primorum parentum ante lapsum, quatuor in crimen Iprensis vocat (Lib. II de Haer. Pelag. cap. 7) : primum, quod quaestione 23 Adamus dicatur conditus terrenus, sine Spiritu sancto, sine adoptione in Filium Dei, sine justitia, atque adeo, ut ipse quidem Jansenius interpretatur (Cap. 8) , sine gratia habituali; secundum, quod eadem quaestione Adamus pariter dicatur expers fuisse et intellectus et omnis scientiae, cum crearetur (Cap. 14) ; tertium, [Col. 0312A] quod mulierem auctor Quaestionum voluerit modicum doloris in partu fuisse habituram, si non peccasset, amplificatum vero id fuisse peccato; Adamum pariter, postquam peccavit, non damnatum simpliciter ad laborem, sed ad id revocatum ad quod fuerat factus, et ad institutum pristinum, cum laboris dispendio, ut terra ei secundum laborem minime responderet. Quartum, quod naturalem justitiam agnoverit, poenitentiamque definiverit esse regressum ad hanc ipsam justitiam (Lib. IV de Haer. Pelag. cap. 12) .
Verum, ut a primo incipiam, posset statim aliquis, et merito quidem, conqueri, auctorem Quaestionum in eo invidiam Pelagianismi sustinere, in quo nascituram haeresim praefocavit: nam eo loci, unde objectio sumitur, gratiam adoptionis propriam novi Testamenti defendit acriter adversus eos qui vetus Testamentum novo coaequabant; et gratiae qua operamur quae Dei sunt, naturam, proprietates, causasque adversus liberi arbitrii superbos laudatores subtiliter exponit: utrumque vero istud flagitium [Col. 0312B] cum Pelagianorum fuerit, mirum est profecto potuisse a cordato viro auctorem de quo nunc sermo est accusari societatis cum hostibus in eo in quo eos vehementius oppugnat et vincit.
Hic igitur contra eos qui non plus doni concessum hominibus fuisse dicebant adventu Christi, quam quod majoribus olim, et ipsi prae caeteris Adamo, ita disputat, ut hac in parte eamdem faciat causam Adami, quae reliquorum majorum; utrosque vero a fidelibus discernat, quorum vult esse longe disparem rationem. Unde, cum quaestionem proposuisset his verbis: Utrum Adamus factus sanctum acceperit Spiritum sicut nunc datur fidelibus, concludit illis verbis: Ac per hoc in veteribus sanctis non ita fuit Spiritus sanctus sicut nunc est in fidelibus. Et postea: Ii ergo qui putant Adam vel caeteros habuisse Spiritum sanctum, nesciunt quale donum habeant Dei, etc.
Quare fatetur Spiritum sanctum olim fuisse cum hominibus; ait enim: Cum prophetis ergo et justis [Col. 0312C] viris sanctum fuisse Spiritum, non est ambiguum: cum prophetis, propter dispensationem; cum justis vero, causa sanctitatis; sed negat tantum in ipsis fuisse sicut in fidelibus, post Christum glorificatum. Quaestionem ergo movet de modo praesentiae quo diverso diversis temporibus Spiritus sanctus adfuit: non movet de ipsa praesentia, quam omnibus temporibus fuisse velut indubitatum supponit. Unde quaestioni respondet, subtili quadam adhibita distinctione, sanctum scilicet Spiritum fuisse olim cum justis, nunc esse in justis, qua loquendi forma aliud nihil significat quam quod Augustinus ait (Serm. 185 de Tempore) , Spiritum sanctum fidelibus suis, non jam per gratiam visitationis et operationis, sed per ipsam praesentiam majestatis adesse. Sequitur nempe Patrum sententiam (Greg. Naz. orat. 44) , qua Spiritus sanctus dicitur olim fuisse in justis κατ` ἐνέργειαν dumtaxat, operatione tenus, nunc autem οὐσιωδῶς, id est, per suam substantiam; olim justos effecisse sanctos, sed [Col. 0312D] servos, nunc sanctos efficere, sed filios Dei adoptivos; olim consecrasse sibi corda hominum velut domos, nunc eadem sibi consecrare ut templa. Quae sententia, etsi non facile intelligitur vulgo, communiter tamen defenditur ab Athanasio (Lib. II advers. Arianos) Gregorio Nazianzeno (Orat. 44) , Chrysostomo (Homil. 4 in Acta et alias passim) , Cyrillo Alexandrino (Lib. XXXIV Thesauri) , Augustino (Serm. 185) , et aliis pene omnibus, qui interpretantur dictum illud a Joanne: Hoc autem dixit de Spiritu sancto, quem accepturi erant credentes in cum: Nondum enim erat spiritus datus, quia (Jesus) nondum fuerat glorificatus (Joan. VII, 39) .
At Quaestionum auctor Adamum dixit factum esse terrenum, quae vox naturam puram significat. Dixerit sane verbo tenus, non dixit tamen absolute, sed comparate tantum ad coelestem Adamum, qui Christus est, atque ad spirituales illos coelestesque homines qui, Christi spiritum consecuti, haeredes instituti [Col. 0313A] sunt Dei, cohaeredes autem Christi. Quod admirabiliter exponit auctor (Quaest. 123) : Postquam clarificatus est (Jesus), implevit Deus promissum, ut Spiritum sanctum effunderet in illos qui credunt in Christum; et hoc est haeredem fieri vitae aeternae, Spiritum sanctum accipere; ut quia spiritus aeternus est, aeternam habeat vitam, qui accipit eum: pignus est enim immortalitatis. Qui enim accipit eum, et manet in ejus dilectione, transacta hac vita, pergit in coelos ad eum cujus spiritum habet: incongruum est enim ut qui hinc exit habens Spiritum sanctum, apud inferos teneatur. Signum est enim in homine victoriae Christi, qua vicit mortem spiritus ejus, ut in quo fuerit spiritus ejus, ab inferis teneri non possit; ac per hoc in veteribus sanctis non ita fuit Spiritus sanctus sicut nunc est in fidelibus, quia exeuntes de saeculo apud inferos erant, etc.
Quod si cum Adamo fuit Spiritus sanctus, ut revera fuit, si credimus auctori, Adamus certe neque justitia caruit, neque gratia habituali: utramque [Col. 0313B] enim in eo Spiritus sanctus operatus est: non est tamen operatus adoptionem in filium Dei, de qua loquuntur Patres (si forte Athanasium excipias); nam ratione quadam distinxerunt haec duo, quae solent confundi, esse hominem gratum Deo, et esse filium adoptivum Dei; immo inter filium Dei, quod specialem quamdam dilectionem significat, et inter filium adoptivum, quod praeter dilectionem jus illud dicit, ab auctore Quaestionum mox expositum. Curiose si quidem illi adverterunt ante Christum neminem justum aut filium Dei adoptivum in Scriptura dictum, aut Dei templum, ne ipsum quidem Adamum, cum innocens foret; sed vel filium dumtaxat, ut cum Israel dicitur filius primogenitus (Exod. IV, 22) ; vel servum, licet justum et sanctum. Quod de excellente quadam filietate intelligendum est, eaque ad singulas personas pertinente, non item ad gentem totam, ne Patres videantur scholasticis temere locuti, et ipsi quoque Apostolo pugnasse adoptionem [Col. 0313C] filiorum Israelitis tribuenti (Rom. IX, 4) . Excellenti, inquam, filietate, qua Spiritus sanctus, jam non κατ` ἐνέργειαν, sed οὐσιωδῶς communicetur, ut ait Nazianzenus (Orat. 44) ; qua non jam odor balsami in vasa sancta, sed ipsa substantia sacri defluat unguenti, ut loquitur Augustinus (Serm. 185) ; qua homo jam non charus tantum gratusque Deo, qui status divinae gratiae, sed filius adoptivus, in Christo naturali filio, constituatur; quam ob excellentiam ipse etiam Joannes Baptista, quo major non surrexit inter natos mulierum, minor sit minimo in regno coelorum, si credimus Cyrillo (Lib. XII Thesauri) ; qua tandem tribuatur sanctis, jam non pignus, sed arrha paternae fraternaeque gloriae, spiritus nimirum vitae et immortalitatis; qua denique non accipiatur spiritus servitutis iterum in timore, sed spiritus adoptionis, in quo clamamus: Abba Pater (Rom. VIII, 15) .
Secundum criminationis caput longe facilius quam [Col. 0313D] praecedens diluitur: nec enim ad id praestandum opus est nisi videre tantum quis fuerit auctoris scopus et quibuscum pugnaret: pugnabat vero cum iis qui putabant perfectionem Adae instaurari credentibus, ut haec instauratio nihil ultra doni habeat quam fuerat consecutus Adam. Putabant igitur spiritu adoptionis donatum primum hominem, cum a Deo fieret; opinionemque ex eo probatum ibant, quod Adamus conditus sit perfectus, quodque sanctificatio nostra nihil aliud sit quam reditus ad pristinum Adami statum. Adversus eos sic disputat: primum, ut aliquis appelletur perfectus, non esse opus ut nullius egeat, alias perfectus foret ut Deus. Deinde Adamum posse dici perfectum in suo genere, ut alia quaecumque, etsi nihil habeat ultra naturam et perfectionem hominis, cujusmodi est, habere Spiritum sanctum, nihilque aliud sciat quam quod discendo cognoscit. Postea sanctificatione fideles non instaurari modo, verum et meliorari, quod pluribus prosequitur. Denique [Col. 0314A] Deum nova dona dedisse hominibus, cum regnum Filii sui dedicavit in nobis. Postremo nova haec dona aliud nihil esse quam quod ait Evangelista: Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12) .
Quod ad tertium caput pertinet, non est operae pretium accuratius respondere. Quod enim ab auctore dictum, sive de Eva, quoad partus dolorem; sive de Adamo, quoad agricolationis laborem peccato auctum, illud acceptum est, partim ex vocibus Hebraeis, quarum una non modo significat multiplicare, sed et augere; altera pertinere dicitur ab eruditis tum ad conceptus, tum ad dolores: augetur vero id tantum, quod aliquantum, aut jam est, aut futurum alias esset, partim ex communi quadam veterum sententia, quam scripto tradidit Chrysostomus. Cum enim mandatam dixisset Adamo custodiam et cultionem paradisi, causam subdidit (Homil. 14 in Genes.) : Si enim laboris omnis fuisset expers, protinus ex multo otio in ignaviam prolapsus esset, etc. [Col. 0314B] Consentit Augustinus (Lib. VIII de Genes. ad litt. cap. 9) : Quid abhorret, ait, si credamus hominem, ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam, non labore servili, sed honesta animi voluptate?
Quartum caput merito contemni potest, atque etiam debet; nam duobus ex locis assumptum est, quorum alter est in ea parte Quaestionum quam supposititiam probavimus; alter supponitur auctori, cum sit adversariorum quos impugnat. Et ut sua constaret utrique loco auctoritas, nihil nisi per iniquum praejudicium concludi posset, cum naturalis justitiae vox catholicum possit pati sensum, quo nimirum Augustinus dixit (Lib. IV cont. Jul. cap. 3) vitia quoque ipsa bonitatis perhibere testimonium naturalis, id est, quae secundum naturam est; et auctor appendicis ad epistolam Coelestini pro Augustino, in praevaricatione Adae omnes homines naturalem possibilitatem et innocentiam perdidisse, id est, in origine acceptam. Et certe auctor, quaestione [Col. 0314C] 80, ex qua otiosus ille, quem diximus, interpolator sua fere omnia descripsit, haec habet verba: Hic si resipiscat, et juxta naturam suam sentiat, ad Creatorem se conferens, Filius Dei erit; quasi diceret: Si idololatriam detestetur, et credat in Deum, qui fecit coelum et terram, a quo et se factum naturaliter sentit (Aug. lib. de Nat. et Grat. cap. 2) , Filius Dei erit, etc.
Rejecimus statim initio, velut supposititiam, partem illam, quae vulgo secunda dicitur, quaeque a Jacobo Hemeraeo adjecta est: de sola igitur priore inquirimus, quae et ipsa triplex est, ut ostendimus initio, an unum eumdemque habeat auctorem; an vero primae duae, quae verae quaestiones sunt, ab alio quam tertia, quae concionibus tractatibusque magis continetur, auctore scriptae sint.
[Col. 0314D] Auctorem unum non esse, hinc confici posse crediderit forte quispiam, quod primae partis auctor scripsisse se dicat trecentis circiter annis post excidium Hierosolymorum a Vespasiano; auctor vero tertiae testetur scribere se sexto, ut quidem legitur in vulgatis codicibus, mundi millesimo. Cum ergo excidium Hierosolymorum contigerit ann. Christi 70, et sextus millesimus mundi annus, secundum computationem vulgarem Graecorum, sit annus Christi 459, necesse est inter utriusque Operis aetatem annos 89 interfluxisse.
Quid quod in priore Opere vix quidquam reperitur reprehensione dignum, praeterquam quod dicitur de Jephte (quis enim inculpate accuset eum tamquam facinorosum atque sceleratum, quem Paulus laudat?); in posteriore multa sunt, et omnino falsa, ut quae pertinent ad Melchisedechum; et importuna, ut conciones; et temeraria, ut definitio futurae aetatis mundi, reprehensioque canonis Missae, [Col. 0315A] etc.; et barbara, ut diffamia, deterioratur, saxonitia vestis, sanctimonium, etc.; et inerudita, ut quod Pascha dictum sit a passione.
At facit in contrarium auctoritas Hieronymi, siquidem de Hilario diacono scribit ad Evagrium: nam posterius Opus, quod est de Quaestionibus veteris et novi Testamenti mixtim, indicat his verbis (Epist. 126) : Misisti volumen ἀνόνυμον, καὶ ἀδέσποτον, et nescio utrum tu de titulo nomen subtraxeris; an ille qui scripsit, ut periculum fugeret disputandi, auctorem noluerit confiteri. Quod cum legissem, intellexi, famosissimam quaestionem super pontifice Melchisedech illuc plurimis argumentis esse perductam (Quaest. 109) , ut docere conatus sit eum qui benedixerit tanto patriarchae divinioris naturae fuisse, nec de hominibus aestimandum. Et ad extremum ausus est dicere, Spiritum sanctum occurrisse Abrahae, et ipsum esse qui sub hominis figura visus sit. Quomodo autem Spiritus sanctus panem vinumque protulerit, et decimas praedae, quas Abraham, victis quatuor regibus, reportarat, acceperit, [Col. 0315B] omnino tangere noluit: petisque, ut quid mihi, vel de scriptore, vel de quaestione videantur respondeam. Et postea: Tuum certe spiritualem illum interpretem non recipies, qui imperitus sermone et scientia, tanto supercilio et auctoritate Melchisedech Spiritum sanctum pronuntiavit, ut illud verissimum comprobarit, quod apud Graecos canitur. Imperitia confidentiam, eruditio timorem creat.
Tota haec igitur quaestio videri potest obscurior, tum ex rationum conflictu, tum ex eo insuper, quod in tertia parte eaedem quaestiones iisdemque verbis ac in prioribus tractentur, quodque nec eadem in utroque orationis gravitas puritasque doctrinae eluceat, quae vix conveniant uni homini, nisi qui, vel sui obliviscatur identidem, vel a se ipso diversus videri amet.
Nihilominus retinenda est opinio, quae jampridem invaluit (Quaest. 97) , unique et eidem auctori utrumque Opus tribuendum: illud ipse sibi vindicat non [Col. 0315C] obscure, cum ait quaestione 125: Hic finis est, jam enim in libello adversus Arianam impietatem digesto, reliqua plenius tractata sunt, quae Trinitatis complexa sunt indiscretam unitatem. Et quaestione 106: Quid sit autem ad imaginem et similitudinem Dei, quamvis alibi dixerimus, hic tamen locus et causa postulat ut iterum dicamus. Dixerat vero quaestione 21 in eamdem sententiam et iisdem verbis.
Quae autem opposita sunt, nihil admodum habent momenti; nam ratio temporis per errorem adducitur, quod postea demonstrabitur; et fatendum est ingenue, aliquos in istis quaestionibus inesse naevos, et Latinitatem non esse optimam. Quamquam argumentum inde petitum facit ad probandam unitatem auctoris, ut cuique legenti facile constabit. Jam vero quod pertinet ad aetatem Operis, ea non obscure cognoscitur ex variis indiciis; scribit enim auctor se elaborare id Operis trecentis circiter annis post excidium Hierosolymorum a Vespasiano. Cum ergo Vespasianus ann. Christi 70 Hierosolyma expugnarit, [Col. 0315D] auctorem oportet edidisse Opus suum circiter ann. 370. Neque obstat quod scripsisse sexto mundi millesimo dicatur in vulgatis codicibus; irrepsit enim error, et pro VI restituendum est IV, ut sequenti capite ostendetur.
Deinde disputat adversus Judaeos, et Manichaeos tota fere prima parte; contra Novatianos de poenitentia, quaest. 102; Eusebium Emisenum de Melchisedecho, quaest. 109; paganos de apologia christianorum, quaest. 114; Mathematicos de fato, quaest. 115; Eusebium Caesariensem de Spiritu sancto, quaest. 125; differentes baptismum, quaest. 126: damnatores nuptiarum, quaest. 127; quae quarto saeculo inclinante quaestiones acerrime movebantur.
Deinde valide simul et subtiliter refellit argumenta Photini, quem adhuc tamquam viventem alloquitur. Obiit vero Photinus exsul in Galatia ann. 376, cum prius damnatus fuisset Sirmii ann. 350.
[Col. 0316A] Deinde adversus Apollinarem, aliosque Dominicae Incarnationis hostes disputat, utique non minus vehementer quam contra haereticos alios, quippe divinitatis Christi acerrimus defensor: scripsit ergo prius quam haeresis ejuscemodi, vel nota esset, vel damnata in Occidente; damnata vero est a Damaso Romae ann. 373.
Deinde meminit vastatae Pannoniae, quasi recentis cladis: Sic, inquit, erasa est Pannonia, ut remedium habere non possit, etc. Contigit vero haec vastatio ann. 351, concurrentibus in sese totius imperii viribus.
Deinde mentionem facit insignis cujusdam calamitatis, non ita pridem toleratae. Ecce scimus, ait, laborasse fame Italiam et Africam, Siciliam et Sardiniam. Fames illa saeviit ann. 363. Meminit porro Sardiniae tamquam patriae; Sardus igitur credi potest.
Denique ad ea respondet, disputans cum paganis, quae Julianus apostata exprobrabat christianis; et vicissim quae Julianus impie agebat in suis infandis [Col. 0316B] coetibus, tacito nomine perstringit, ut videatur servire tempori. Licet ergo conjicere, paulo post mortem Juliani scripsisse, id est, circiter ann. 365, cum nondum essent pacata satis tempora, nec omnino afflictae res gentilium.
Ex his colligere licet a Sardo quodam, circiter ann. 370, sedente Damaso, Opus Quaestionum ex vetere et novo Testamento editum esse.
Aetate nostra nemo eruditus nescit Commentarios de quibus agitur suppositos esse sancto Ambrosio; sed non item quisque novit id factum jam inde ab ann. 550, etiam a magnis viris, atque ita suppositionis crimen non pertinere ad posteriorem aetatem.
[Col. 0316C] Inquisitum est diligenter in verum hujusce Operis auctorem, quem, donec innotesceret, si tamen id fuit in causa, placuit nonnullis Ambrosiastrum dicere; sed id miror tentatum ab iis qui se jactant studiose versatos in perlegendis Operibus Augustini, cum ipse uno eodemque loco bis Hilarium nominet (Lib. IV ad Bonif. cap. 4) : Sic sanctus, inquit, Hilarius intellexit, quod scriptum est, IN QUO OMNES PECCAVERUNT. Ait enim, «in quo, id est, in Adam, omnes peccaverunt.» Deinde addit, «manifestum in Adam omnes peccasse, quasi in massa. Ipse enim per peccatum corruptus est, et omnes quos genuit, nati sunt sub peccato;» haec scribens Hilarius, etc., quae totidem verbis leguntur in Commentariis quinti capitis ad Romanos, parte VII.
Hilarium vero, quem Augustinus laudat, oportet non fuisse, aut ignobilem aliquem, aut recentem scriptorem; siquidem ipsius Commentarii aetate Augustini erant communiter in omnium manibus, ejusque auctoritatem Pelagiani, nec elevare poterant, [Col. 0316D] propter aetatem scribentis ante motas Quaestiones; nec declinare, propter celebritatem nominis. Scripsit vero, quod ipsemet expressis verbis testatur, sedente Damaso, ait enim (In cap. III Epist. I ad Timoth.) : Cum totus mundus Dei sit, Ecclesia tamen domus ejus dicitur, cujus hodie rector est Damasus. Damasus porro desiit vivere ann. 384, die 11 Decembris.
Satis autem mirari non possum quid causae habuerit Jansenius Iprensis, cur asseret (Lib. VII de Haer. Pelag. cap. 4) eodem circiter tempore scripsisse Hilarium Commentarios, quo Hieronymus Dialogos in Pelagianos; nam ab obitu Damasi ad editos Dialogos interfluxerunt anni non minus triginta; et tamen Hilarius ante obitum Damasi annis non paucis Commentarios edidit. Deinde quomodo Augustinus ann. 419 laudasset libros tamquam sua jam auctoritate pollentes, qui ante quatuor annos, [Col. 0317A] aut circiter, in lucem prodiissent? Denique si Commentariorum auctor sit idem qui Quaestionum, quod postea demonstrabitur, fieri non potest ut Commentarii eodem circiter tempore quo Dialogi compositi sint, cum Quaestiones circiter ann. 365 elaboratae fuerint.
Eamdem forte ob causam ratus est Iprensis, auctorem Commentariorum, quem Ambrosiastrum vocat, ex Commentariis Pelagii adhibuisse aliquid, quo exponeret Apostoli celebrem sententiam, Igitur non volentis, etc. Nam Pelagius Expositiones suas breves in Paulum non composuit ante ann. 400, sed quo fere tempore sedere coepit Innocentius primus.
Haec cum ita se habeant, inquirendum deinceps quis ille Hilarius Commentariorum auctor. Non fuit certe Syracusanus ille monachus, qui Augustinum de Quaestionibus Pelagianorum consuluit ann. 413; neque episcopus ejusdem nominis, ad quem litteras dedit Augustinus ann. 416, post damnatam a conciliis duobus in Africa haeresim Pelagianam; neque [Col. 0317B] vel Arelatensis praesul, vel laicus scriptor epistolae ad Augustinum de reliquiis Pelagii. Omnes enim illi longe post Damasum vixerunt.
Sed neque fuit invictus ille domitor Arianorum Hilarius Pictaviensis, qui, licet sub Damaso vixerit, quemadmodum plerique censent, vix tamen probabiliter dici potest extrema senectute tam prolixum opus elucubrasse. Quamquam, ut hoc argumentum deficeret, satis diversitas, tum styli, tum versionis scripturae atque etiam doctrinae, opus istud magno Hilario abjudicaret.
Nihil ergo credibilius asseri potest quam quod Bellarminus ait ( Lib. de Script. Eccles. in Amb. ), Commentariorum scriptorem non esse alium ab Hilario diacono, qui cum Eusebio Vercellensi aliisque Athanasii defensoribus, e concilio Mediolanensi Arianorum ejectus in exsilium ann. 355, dicitur incidisse in haeresim rebaptizantium, a qua, ut opinor, resipuit ante obitum. Videtur etiam sedi apostolicae reconciliatus, [Col. 0317C] unde honorifice de Damaso loquitur, et quievisse in pace: quam ob rem sanctus ab Augustino dici potuit.
Qui, spreta auctoritate Augustini Hilarium laudantis, ipsum fictitio nomine traducunt, veluti multarum haeresum seminatorem, perfectumque Pelagianum, et Pelagianis erroribus refertissimum, viderint illi qua reverentia Augustini quove argumento id efferant. Certe Pelagiana dogmata, si credimus Augustino, quatuor maxime quaestionibus continebantur: An peccato Adami obnoxium teneatur totus genus humanum; An gratia sit posita in lege tantum et doctrina; An fides sit donum Dei; An moriantur homines, non merito culpae, sed necessitate naturae. De singulis catholice sensit Hilarius.
Et de peccato quidem originali a primo parente in posteros traducto, id est, omnibus in Adamo peccantibus, [Col. 0317D] Augustini testimonium mox relatum sufficit, quo vel uno, et res confici, et quisquis se Augustini discipulum jactat, egregie refelli debet. Haec enim scribens Hilarius sine ambiguitate commonuit, quomodo intelligendum esset, IN QUO OMNES PECCAVERUNT. Ex ea vero intelligentia pendet Augustiniana tota demonstratio adversus peccati originalis oppugnatores: cum enim laboriose disputasset vir sanctus de loco Apostoli: Restat, inquit, ut in illo primo homine peccasse omnes intelligantur, quia in illo fuerunt omnes quando ille peccavit: unde peccatum nascendo trahitur, quod nisi renascendo non solvitur; nam et sic sanctus Hilarius intellexit, etc.
De gratia vero eximium illud est prae aliis plurimis: Ut neque merito suo, qui salvantur, neque horum per quos vocantur, sed Dei gratia istud donum praestari videatur per fidem Christi (II Timoth. I) .
De fide, quod sit donum Dei: Fides est enim quae dat salutem (I Timoth. II) , quam nisi mens tota SUSCEPERIT [Col. 0318A] voluntate, non solum nihil proderit, sed et oberit. FIDEI etenim GRATIA hanc habet potestatem, ut devotis sibi divinam infundat medelam; indevotis vero conferat morbum, per quem totus homo intereat.
Denique, quod moriantur homines propter peccatum primi hominis, asserit verbis consequentibus sententiam ab Augustino relatam (Ad cap. V Epist. ad Rom. parte VII) : Hic enim beneficium Dei perdidit, dum praevaricavit, indignus factus edere de arbore vitae, ut moreretur. Mors autem dissolutio corporis est, cum anima a corpore separatur.
Scio reprehendi quaedam, ut, quod mors secunda, quae gehenna est, non redundarit in posteros ex Adami peccato (In cap. V ad Rom. cap. 2) ; sed sola mors prima, quae animi solutio a corpore. Quod duce natura gentes in Christum crediderint (Cap. VI) , viderintque suae naturae esse quod credant. Quod bonos conatus adjuvet Deus (Cap. II ad Philipp.) , ut nostrum sit velle, Dei perficere. Quod per justitiam Deus unum e duobus paribus accipiat, alterum respuat [Col. 0318B] (Cap. IX ad Rom.) Quod praedestinatio ex praescientia fidei pendeat (Ibidem) . Quod Deus velit omnes homines salvos fieri, si et ipsi velint (I Timoth. II) .
Sed cum haec fere omnia a Patribus aliis, praesertim a Chrysostomo, iisdem pene verbis, et ad eosdem Apostoli locos, prolata sint, quid causae est cur non perinde in Hilario atque in aliis benigna interpretatione molliantur? Quamquam nec admodum egent hujusmodi benignitate, si modo, ut par est, communi potius probatorum auctorum sententiae quam praejudicato alicujus sensui credatur.
Nam Hilarium catholice de peccato originali sensisse, praeter quam quod Augustinus testis est ( In cap. VII ad Rom., ad haec verba: Occasione autem, etc.), demonstrat etiam ista sententia: Diabolus hominem tam propter Adae, quam propter ipsius peccatum, in conditione se habere gratulatur, etc. Cum igitur negat mortem secundam, quae est in gehenna, ex primo parente in posteros traduci, id est, rependi a [Col. 0318C] Deo poenam sensus, ut aiunt, peccato originali, repugnat equidem nonnullis: habet tamen assentientes plurimos, tum e Patribus, tum ex theologis antiquae scholae, ipsumque Angelicum Doctorem.
Gentes ait duce natura credidisse, ait et Chrysostomus, uterque vero catholice, cum neuter naturam adjutorio Dei opposuerit, sed legi Mosaicae, atque id ambo communiter docuerint, quod acceperant ab Apostolo, naturam scilicet perinde gentibus, atque legem Judaeis, paedagogum fuisse ad Christum.
Deinde, cum docet conatus bonos adjuvari a Deo, docet simul eosdem excitari a Deo, qui dat fidem. Cum velle dicit esse nostrum, non excludit gratiae adjutorium, sed necessitatem, quae voluntatibus imponatur.
Justitia porro Deum operari, vel, quod idem est, judicio, etiam cum ex hominibus unum elegit prae alio, Augustinianum est. Praedestinationem ad gloriam, quam aiunt absolutam, ex praevisis esse operibus, [Col. 0318D] Ambrosianum. Deum velle omnes salvos fieri, si velint, id est, si gratiae praevenienti consentiant, catholicum.
Unum esse docti quique communiter dicunt. Communis opinionis tria sunt certissima argumenta, siquidem eodem tempore, in eamdem sententiam, iisdem verbis utriusque operis auctor scripsit.
Ratio temporis inde clara est: tertia pars Quaestionum scripta est ante ann. 363, prior post annum 367; ann. 370 Commentarii, sedente Damaso, ut ostensum est. Cum ergo Damasus obierit ann. 384, sedere coeperit ann. 367, eodem fere tempore et liber primus Quaestionum et Commentarii breves scribi potuerunt, saltem eadem scriptoris aetate.
Jam vero tam multa continent Quaestiones et Commentarii in eamdem sententiam, ut singula referre [Col. 0319A] infinitum sit, exempla proferre promptissimum: duo impraesentiarum sufficiunt.
Quaest. Quid est, ut cum vir et mulier una sint caro, vir imago Dei sit et non femina? Unius substantiae quidem sunt vir et mulier, et in anima et in carne; sed gradu major est vir, quia ex eo est femina, sicut dicit Apostolus: Caput mulieris vir (I Cor. II, 3) . Causa enim majorem fecit virum, non substantia (Quaest. 24) .
Comment. Quamvis una substantia sit et vir et mulier, tamen quia vir caput est mulieris, anteponendus traditur, ut per causam et rationem major sit, non per substantiam. Inferior ergo mulier viro est, portio enim ejus est, quia origo mulieris vir est: ex eo enim est, ac per hoc obnoxia videtur mulier viro (In c. II, I Cor.)
Quaest. Hinc est unde Paulus apostolus: In magna autem, inquit, domo non solum sunt vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia (II Tim. II, 20) . Istud propter Hymenaeum et Philaethum posuit, qui cum essent ex Ecclesia, perverse de resurrectione sentiebant, [Col. 0319B] sicut aliqui de Corinthiorum Ecclesia resurrectionem negabant. Sed hanc domum magnam Novatianus mundum significat intelligendum, non Ecclesiam; ne in una Ecclesia, malos cum bonis, mundos cum immundis. cogatur asserere, quod facile puto convelli. In una enim domo omnes sub uno sunt nomine: quamvis enim moribus diversi sunt, uno tamen domini sui nomine censentur et professione. Mundus autem hic diversae professionis continet homines, ita ut dispares profiteantur se habere et deos et dominos. Vides ergo non hoc potuisse dici de mundo, sed de Ecclesia, in qua sub uno degentes nomine diversi sunt actu, etc. (Quaest. 102) .
Comment. Significavit in Ecclesia diversos esse homines, quosdam bonos et summos viros, quos in auro intelligi vult; quosdam bonos tantum, quos in argento designat: alios vero non bonos, quos vasa lignea et fictilia appellat: quod nulli ambiguum puto. Nam in Corinthiorum hoc Ecclesia probat frequens sermo objurgantis [Col. 0319C] Apostoli; nunc autem in Ecclesia nostra palam est, et in templo Hierosolymis, in quo typus erat Ecclesiae, manifestis lectionibus approbatur. Erant enim ibi Sadducaei, ex quorum radice erat Hymenaeus et Philaetus, de quorum prava sententia cum Apostolus esset locutus, statim hoc subjecit, ut non esset mirabile in Ecclesia videri homines dissentientes; nam et in Corinthiorum Ecclesia, de qua dixi, quidam erant qui dissentientes resurrectionem negabant. Insanus tamen Novatus, ut errori suo blandiatur, aliter hoc intelligendum tradit, ut domus magna totus mundus significari credatur, quia habet hominum diversitatem; cum constet Apostolum exemplo usum domus divitis et opulenti, quae quamvis copiosa sit, habet tamen vasa lignea et fictilia. Hoc modo et Ecclesia, quamquam sancta dicatur, habet tamen et vitiosos et prava sentientes, sicut superius memoravi. Quos contumelia dignos ostendit, non tamen perituros, sed purgandos per ignem, quia domui ex aliqua parte necessarii sunt (In cap. II II Ad Timoth.)
[Col. 0319D] Iisdem saepe verbis usus est in utroque opere, quod cum in exemplo priore de muliere apertum sit, frustra referantur alia, quae legenti occurrent, si [Col. 0320A] modo animum vel leviter advertat. Utrobique certe diffidentia pro incredulitate ponitur; verbum praevaricandi activa terminatione barbare usurpatur; verbum quoque meliorandi, et alia plurima, quae etsi insolentia, videntur tamen vel familiaria, vel affectata ab auctore.
Sentio opponi posse duo: alterum adversus rationem temporis constitutam; alterum, quo diversitas sententiae probetur. Nam auctor tertiae partis Quaestionum scribere se ait anno mundi sexto millesimo, qui Christi 459 secundum Graecos: distat igitur annis octoginta et amplius ab aetate auctoris Commentariorum, vivente Damaso, scribentis. Deinde quaestione 109 Melchisedech dicitur non esse homo, asseritur in Commentariis ad cap. II Epist. ad Hebraeos.
Verum, quod pertinet ad tempus, facile fuit errorem in numeros irrepere, transpositis litteris, potestque suspecta videri computatio annorum mundi more Graecorum facta ab homine Latino. Quidni ergo pro 6 millesimo scriptum fuerit 4 millesimo, et millesimus [Col. 0320B] pro millenario positus? Sic enim omnia conciliantur facili negotio, cum quarto mundi millenario secundum Latinos scriberentur quaestiones. Ea conjectura tanto probabilior est quanto plura adjuncta, quae prosecuti sumus antea, ipsam confirmant.
Diversitas sententiae, qua auctor Quaestionum (Quaest. 109 in Comment. ad c. VII ad Hebr.) Melchisedechum negat fuisse hominem, affirmat Hilarius, majorem crearet difficultatem, nisi constaret, Hilarium in Epistolam ad Hebraeos nihil scripsisse, quemadmodum nec Hieronymum, nec Pelagium, nec ullum alium Latinorum ejusdem aetatis (rei causa eruditos non latet). Supplevit igitur aliquis commentaria quibus decem priora Epistolae capita exponuntur, partim ex Chrysostomo, partim ex Hieronymo; ut mirum nemini videri debeat, si de Melchisedecho hoc in opere legantur pugnantia quaestionibus, quas Hieronymus ea ipsa epistola refellit, unde additor mutuatus est ipsa etiam verba.
[Col. 0320C] Ex his quae disputata sunt hactenus utroque posteriore capite, concludo, Hilarium, qui ex Sardinia oriundus, solet nominari diaconus, quique Luciferianus vulgo audit, scripsisse duo haec opera, quorum examen tum hoc, tum praecedente capite institutum est. Deinde ipsum immerito traductum alieno nomine, qui suum habet ab Augustino semel atque iterum appellatum. Deinde immerito quoque postulatum sive Pelagianae, sive Coelestianae haeresis, cum utrique manifeste pugnet, et testis catholicae fidei quoad peccatum originale ab Augustino laudetur. Deinde neque Pelagii, neque Coelestii interpretem dici posse, cum utrumque aetate multum praecesserit, senseritque cum suae aetatis Patribus apprime catholicis. Deinde tantae auctoritatis esse ad res sui temporis, id est, quarti saeculi inclinantis, testandas, quantae quilibet alius apud Latinos, si forte Ambrosium excipias. Postremum, vere dixisse Mercatorem a Theodoro Mopsuestiae episcopo ortam esse haeresim, cui factum est postea, vel a Pelagio, vel a Coelestio [Col. 0320D] nomen. Quod fuit hoc utroque capite demonstrandum.
[Col. 0319D] Etsi Mercator propositis Commonitorii verbis de una Zosimi tractoria, vel etiam de Innocentii decreto, sermonem fecerit, non erit tamen alienum a ratione, nec parum, credo, conducibile ad historiam Pelagianam, recensere breviter viginti quatuor synodos quae a veteribus habitae dicuntur in causa Pelagianorum, [Col. 0320D] donec moreretur Augustinus, aut concilium Ephesinum cogeretur. Fuit vero temporis illius spatium non amplius, quam novemdecim annorum, quibus haeresis Pelagii Coelestiique visa est aliquid virium aut exercere, aut retinere.
Mirabitur forte quispiam, toties convenisse tantam [Col. 0321A] multitudinem episcoporum, tam exiguo tempore, et ad unius sectae excisionem, nec potuisse tamen infelix germen tanto molimine radicitus evelli. Sed ut impietas illa fuit omnium fere haeresum perniciosissima, ut quae fundamentum christianae pietatis convellere tentaverit, hominum scilicet sub Deo humilitatem; ita nulla obstinatius restitit Ecclesiae, siquidem naturae ipsius libertatisque humanae arce occupata, ex ea se pertinaciter defenderet.
Post deprehensam in Africa Pelagianam haeresim, habita est synodus Carthagine ab Aurelio episcopo, in causa Coelestii, qui ad presbyteratum, partim doctrinae fama, partim specie pietatis, sed potissimum suorum artibus, subrepere tentabat (August. lib. de Pecc. Orig. cap. 2 et seqq.) . Haec omnium prima fuit, [Col. 0321B] videturque Ecclesiae, de infando errore triumphare addiscentis, quasi rudimentum.
Temporis ratio facile constat duobus veterum testimoniis inter se collatis, Patrum Carthaginensium et Augustini.
Scripserunt illi ann. 416, ad sanctum Innocentium in haec verba (Epist. 175, apud August.) : Cum ex more ad Carthaginensem Ecclesiam solemniter veniremus, atque ex diversis causis congregata ex nobis synodus haberetur, compresbyter noster Orosius nobis litteras sanctorum fratrum et consacerdotum nostrorum dedit Erotis et Lazari, quarum formam his constituimus esse subdendam. His ergo lectis Pelagium et Coelestium auctores nefarii prorsus et ab omnibus nobis anathematizandi erroris advertimus: unde factum est, ut recensendum peteremus [Al. putaremus] quid ante ferme quinquennium super Coelestii nomine hic, apud Ecclesiam Carthaginensem, fuerit agitatum, etc.
Scripsit et iste lib. de Gest. Palaest. cap. 11, alloquens [Col. 0321C] Aurelium: Haec ita objecta sunt, ut etiam apud Carthaginem a sanctitate tua, et ab aliis tecum episcopis dicerentur audita atque damnata; ubi quidem, ut recolis, ipse non fui, sed postea, cum venissem Carthaginem, eadem gesta recensui.
Ex quibus manifesta sunt tria: 1 o Duas in eadem causa congregatas fuisse Carthagine synodos; et posteriorem quidem, ex qua datae sunt ad summum pontificem litterae, coivisse circiter mensem Septembrem; tunc enim temporis cogendam praecipiebat canon Nicaenus. Coacta vero fuit de more et solemniter, id est, ex canonis praescripto. 2 o Inter duas istas Carthaginenses synodos non effluxisse quinquennium, sed ferme quinquennium; 3 o priori synodo non interfuisse Augustinum.
Habita est igitur prior illa synodus, non quidem statim post collationem cum Donatistis peractam VI idus Junii, quod quibusdam visum, alioquin interfuisset Augustinus, qui magna pars collationis fuit; sed post mensem Septembrem, ne si collocetur prope [Col. 0321D] collationis tempus, et ante Septembrem, jam non ferme quinquennium, sed plusquam quinquennium inter ambas synodos effluxisse fatendum sit. Si autem referatur ad ipsum mensem Septembrem, fatendum pariter intercessisse quinquennium totum inter synodum hanc priorem et litteras a posteriore scriptas.
Restat igitur ut post reliquos ann. 411 menses, et ad initium sequentis 412, rejiciatur, ut dicatur collecta de more, hoc est, secundum canonem Nicaenum, ante Quadragesimam; sic enim liquet quomodo et Augustinus non interfuerit, cum post collationem ad suos profectus Carthaginem non redierit, nisi post festa paschalia, et ferme quinquennium ambas inter synodos fluxerit, siquidem tres aut quatuor menses implendo quinquennio defuerint.
Quot episcopi convenerint, incertum est: convenisse plures scribit Augustinus, non tantum verbis mox relatis, sed his quoque (Lib. de Gest. cap. 11 et cap. 35) : Ista haeresis cum plurimos decepisset, et fratres, quos non deceperat, conturbaret, Coelestius quidam talia sentiens ad judicium Carthaginensis Ecclesiae perductus, EPISCOPORUM sententia condemnatus est.
Orosius (Cap. 3 apolog.) : Exposui coronae vestrae, ut potui, Coelestium jam ad honorem presbyteratus subrepentem apud Carthaginem, PLURIMIS EPISCOPIS JUDICANTIBUS, proditum, auditum, convictum, confessum, detestatumque ab Ecclesia, ex Africa profugisse. Et paulo post: Ego illico prosecutus sum. Hoc in Coelestio AFRICANA SYNODUS detestata est.
Marius Mercator (In Commonit. cap. 1) : De quibus omnibus capitulis suprascriptis exemplaribus synodalium gestorum PATRES ET EPISCOPI regionis illius restiterunt Coelestio, et jusserunt ut eadem condemnaret, quia essent haeretici sensus.
Praedestinati auctor (Haeresi 88) : Restitit ei quidam Paulinus diaconus defensor et procurator Ecclesiae Mediolanensis, eique IN CONVENTU SACERDOTUM multa capitula objecit contra fidem catholicam, quae Coelestius [Col. 0322B] damnare neglexit.
Ex his quatuor testimoniis, et praesertim ex posterioribus tribus, posset aliquis suspicari non mediocrem fuisse hancce synodum, immo nec Carthaginensem tantum, sed, ut ait Orosius, Africanam, id est, vel ex tota dioecesi Africae, vel ex pluribus provinciis, siquidem ad eam, quod scribit Mercator, Patres et episcopi convenerint; Patrum enim nomine primates provinciarum, sive senes appellari, etsi dubium forte esset, intelligi posset ex actione prima collationis Carthaginensis num. 46. Ubi Aurelius meminit Patrum et fratrum suorum, cum de universali concilio Ecclesiae catholicae septem legatos, qui collationi intersint, eligente loquitur. Hinc autem adjuvaretur utcumque opinio credentium a Patribus propter collationem coactis Carthaginem habitum de Coelestio judicium, nisi evidens in contrarium ratio faceret.
Accusavit Coelestium Paulinus, quem diaconum simpliciter Augustinus; Mercator diaconum sanctae [Col. 0322C] memoriae Ambrosii Mediolanensis episcopi; Praedestinati auctor diaconum defensorem et procuratorem Ecclesiae Mediolanensis nominat.
Objecta sunt capitula illa sex, quae recenset cum Augustino (Lib. de Gest. cap. 11, et lib. de Pecc. Orig. c. 11) et Mario Mercatore (Cap. 1 Common.) Praedestinati auctor in haec verba (Haeresi 88) : Obtulerunt ei libros suos, ubi dicebat ipsam sibi hominis naturam ad perfectionem posse sufficere; hoc est, tantam potest homo exercere justitiam, ut etiam sine peccato possit esse, si velit; Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, esset moriturus; sic lex misit ad regnum sicut Evangelia; infantes in remissionem peccatorum baptizandos esse. Ideo confitemur propter regulam universalis Ecclesiae, nihil obfuisse generi humano peccatum Adae. Omnia haec oppositionum genera ad damnandum objiciebantur Coelestio.
Non interfuit Augustinus, sed ubi primum Carthaginem venit, recognovit acta, quorum nihil ad nos transmisit, praeter fragmentum et partem libelli a [Col. 0322D] Coelestio Romae editi, gestisque ecclesiasticis allegati.
Quod superest actorum apud Augustinum ita se habet (Lib. de Pecc. Orig. c. 3 et 4) : De gestis ecclesiasticis Carthaginensibus haec ejus (Coelestii) verba descripsimus.
Aurelius episcopus dixit: Sequentia recitentur. Et recitatum est: Quod peccatum Adae ipsi soli obfuit, et non generi humano. Et cum recitatum esset, Coelestius dixit: Dixi de traduce peccati me dubium esse, ita tamen, ut cui donavit Deus gratiam peritiae, consentiam, quia diversa ab eis audivi, qui utique in Ecclesia catholica constituti sunt presbyteri.
Paulinus diaconus dixit: Dic nobis nomina ipsorum. Coelestius dixit: Sanctus presbyter Rufinus Romae, qui mansit cum sancto Pammachio. Ego audivi illum dicentem quia tradux peccati non sit.
Paulinus diaconus dixit: Est aliquis alius. Coelestius dixit: Audivi et plures dicere. Paulinus diaconus [Col. 0323A] dixit: Dic nomina ipsorum. Coelestius dixit: Non tibi sufficit unus sacerdos?
Et post aliqua alia, Aurelius episcopus dixit: Reliqua libelli legantur. Et recitatum est: Quod infantes qui nascuntur, in eo statu sint in quo fuit Adam ante transgressionem; usque in finem libelli minoris superius inserti.
Aurelius episcopus dixit: Docuisti, Coelesti, aliquando, ut dixit diaconus Paulinus, quod infantes qui nascuntur, in eo statu sint in quo fuit Adam ante transgressionem.
Coelestius dixit: Exponat quid dixit, ante transgressionem.
Paulinus diaconus dixit: Tu nega hoc te docuisse. Unum est ex duobus, aut neget se docuisse, aut jam damnet istud. Coelestius dixit: Jam dixi, exponat quomodo dixit, ante transgressionem.
Paulinus diaconus dixit: Nega te illa docuisse. Aurelius episcopus dixit: Rogo, quid collegerim ego ex hujusmodi objectione, dico: Adam constitutus in [Col. 0323B] paradiso, quod ante dicatur inexterminabilis factus, postea per transgressionem praecepti factus sit corruptibilis. Hoc dicis, frater Pauline?
Paulinus diaconus dixit: Hoc, domine. Aurelius episcopus dixit: Status certe infantium hodie baptizandorum, utrum talis sit qualis fuit ante transgressionem Adae, an certe de eadem origine peccati, de qua nascitur, transgressionis culpam trahat? Hoc vult diaconus Paulinus audire.
Paulinus diaconus dixit: Utrum docuit hoc, an non, neget. Coelestius dixit: Jam de traduce peccati dixi, quia intra catholicam constitutos plures audivi destruere, nec non et alios astruere, licet quaestionis res sit ista, non haeresis: infantes semper dixi egere baptismo, ac debere baptizari. Quid quaerit aliud?
Quis fuerit exitus, docent quatuor laudati auctores locis prolatis, quibus adde Patres Carthaginensis concilii: Proditus, inquiunt, auditusque est frequenter Coelestius, immo convictus, confessusque, et detestatus [Col. 0323C] ab Ecclesia, id est, anathemate percussus, ac communione privatus, donec aperte objecta anathematizaret (Epist. synod. ad Innoc. apud Aug. epist. 182) .
Huic sententiae non acquievit pertinax haereticus, sed sedem apostolicam ad declinandum judicium appellavit, Ephesum tamen Asiae urbem, neglecta appellatione, profugit, ubi per obreptionem presbyter ordinatus est, quemadmodum tradit Mercator Commonitorii cap. 1.
Secundae synodi, quae coacta est Hierosolymis, in causa Pelagii, a Joanne episcopo ann. 415, acta refert Orosius (Cap. 3 Apolog.) . Meminit vero Augustinus his verbis (Lib. de Gest. Palaest. cap. 14) : Usus est hoc testimonio S. Joannes Hierosolymitanae antistes [Col. 0323D] Ecclesiae, sicut interrogatus quae APUD ILLUM ANTE JUDICIUM gesta fuerint, coepiscopis nostris, qui simul in illo judicio praesidebant, ipsemet narravit. Ait enim, tunc quibusdam susurrantibus, et dicentibus quod sine Dei gratia diceret Pelagius posse hoc perfici, id est, quod superius dixerat, esse posse hominem sine peccato: Culpam, inquit, super hoc etiam intulit, quia et Apostolus multum laborans, sed non secundum suam virtutem, sed secundum gratiam Dei dixit: Amplius omnibus illis laboravi, non ego autem, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10) . Et iterum: Non est volentis, neque currentis, sed miserentis Dei (Rom. IX, 16) . Et illud: Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt, qui aedificant eam (Psal. CXXVI, 1) . Et alia multa similia diximus, inquit, de Scripturis sanctis. Illis autem non suscipientibus quae dicebantur a nobis de sanctis Scripturis, sed adhuc susurrantibus, dixit Pelagius: Et ego sic credo: anathema sit qui dicit, [Col. 0324A] absque adjutorio Dei posse hominem ad profectum omnium venire virtutum.
De loco et praeside aperta sunt utriusque laudati auctoris testimonia.
Ratio temporis inde conficitur. Et primo quidem necesse est hanc synodum coivisse eo temporis intervallo quod a verna tempestate ann. 415 ad mensem Decembrem ejusdem anni effluxit. Nam et hujus synodi magna pars fuit Orosius, et ejusdem mentio facta est in concilio Diospolitano. At Orosius in Palaestinam appulit verno tempore ann. 415, et concilium Diospolitanum celebratum est mense Decembri ejusdem anni.
Deinde, cum primo die encaeniorum venisset, ut erat solitus, Orosius ad Joannis obsequium, repulsam passus est ab eo, quasi per blasphemiam in synodo dixisset, hominem nequidem cum adjutorio Dei posse esse sine peccato. Cum igitur primus ille encaeniorum dies fuerit decimus quartus Septembris, ut tradit Nicephorus (Lib. VIII Hist. cap. 50) , et quadragesimus [Col. 0324B] septimus post habitam synodum, ut scribit Orosius (In Apolog. cap. 4) , necesse est habitam fuisse synodum die 30 Julii.
Fuit illa presbyterorum dumtaxat, non item episcoporum, qui saltem jure coacti forent, sed ad summum qui amice convocati. Neque enim cogendorum tunc temporis ulla fuit auctoritas penes Joannem, cum neque dioecesim haberet, immo neque provinciam; sed in Antiochena dioecesi censeretur, et Caesariensi episcopo totius Palaestinae metropolitano subesset. Fuit igitur conventus ille, vel solius presbyterii, quod potius opinor; vel etiam vicinorum episcoporum, cujusmodi duos, Eleutherium Sebastenum, et Eutonium Hierichuntinum, ad effodiendas sancti Stephani reliquias, et in urbem sanctam transferendas, Joannes assumpsisse dicitur a Luciano ( In epist. de revel. S. Steph. ).
Cogendae occasionem dedit Pelagius, qui cum toto fere jam triennio Hierosolymis versatus esset, solitis [Col. 0324C] artibus suas in partes traxerat nonnullos de clero, et ipsum in primis episcopum Joannem, cujus, ut mentem non infecerit errore, animum certe ita devinxerat sibi, ut homini jam per se infenso erga Hieronymum, propter Origenis causam, persuaderet facile, sanctum senem, non fidei studio, sed invidia sibi obsistere. Hinc presbyteros inter orta dissensio, aliis Pelagio faventibus, episcopi sui exemplo: aliis contra pugnantibus, duce Hieronymo, qui versipellis haeretici sensum diligentius indagaverat, pervidendumque catholicis prodiderat. Inde graves animorum utrinque commotiones, quas ut Joannes, non sedaret quidem, sed Pelagio nocere prohiberet, conventu presbyterorum contracto, tentavit, si qua posset ratione, partibus silentium imponere.
Orosius presbyter Hispanus, quem Augustinus ad Hieronymum miserat, ut de origine animarum doceretur ab Orientis magistro, evocatus e Bethleemi secessu, sedit inter presbyteros, a quibus rogatus quid Carthagine cum Coelestio actum esset, narravit [Col. 0324D] palam quid Augustinus, vel quaestionibus Hilarii Syracusani, vel libro Pelagii de natura respondisset. Incertum an ipsa quoque praelegerit concilii Carthaginensis acta. Legit certe epistolam Augustini ad Hilarium, duoque dixit se a Pelagio audivisse: alterum, hominem posse esse sine peccato si velit; alterum, mandata Dei facile custodire; utrumque ab Africanis damnatum.
Pelagius, quem Joannes admitti jusserat, et inter presbyteros, licet laicum, considere, excepit, non dicere se id posse fieri sine adjutorio Dei. Exceptionem accepit libenter episcopus, eamque testimoniis Scripturae cum confirmasset, tentavit Orosium cogere, ut se judice, accusaret. Sed altercatione facta, multisque causantibus, eumdem non posse unius haeretici advocatum esse ac judicem, causamque ortam inter Latinos a Latinis judicibus disceptari debere, haec tandem sententia prolata est: Ut ad beatum Innocentium [Col. 0325A] papam Romanum partes et epistolae mitterentur, universis, quod ille decerneret, secuturis; sed ita ut haereticus imposito sibi silentio eatenus conticesceret, et ut nostri ab insultatione convicti hominis, confusique temperarent (Apolog. cap. 3) .
Sed praestat ipsum audire loquentem suis verbis Orosium (Apolog. num. 3 et 4) . Quae enim dicit, habere possunt rationem auctorum conventus.
«Latebam in Bethleem, traditus a Patre Augustino, ut timorem Domini discerem, sedens ad pedes Hieronymi: inde Hierusalem, vobis accersentibus, vocatus adveni. Dehinc in conventum vestrum una vobiscum, Joanne episcopo praecipiente, consedi: illico a pusillitate mea postulastis universi, ut si quid super hac haeresi, quam Pelagius et Coelestius seminarunt, in Africa gestum esset, cognoscerem, fideliter ac simpliciter indicarem
Exposui coronae vestrae breviter, ut potui, Coelestium jam ad honorem presbyterii subrepentem, apud Carthaginem, plurimis episcopis judicantibus, [Col. 0325B] proditum, auditum, convictum, confessum detestatumque ab Ecclesia, ex Africa profugisse; contra librum vero Pelagii beatum Augustinum, discipulis ipsius Pelagii prodentibus, ac petentibus, plenissime respondere. Exstare etiam in manibus meis epistolam supra memorati episcopi (Epist. 89 ad Hilarium) , quam nuper ad Siciliam ordinasset, in qua multas quaestiones haereticorum retulit; quam etiam ibidem ut legerem, praecepistis, et legi.
Ad haec Joannes episcopus, ut Pelagius coram intromitteretur, expetiit; cui et propter paternitatis ipsius reverentiam, et propter actionis utilitatem, dum praesentem ab episcopo rectius crederetis confutandum, intromittendi conniventia praestita est.
Intromissum Pelagium unanimiter omnes interogastis, an haec, quibus Augustinus episcopus respondisset, se docuisse cognosceret. Illico ille respondit: Et quis est mihi Augustinus? Cumque universi acclamarent blasphemantem in episcopum, ex [Col. 0325C] cujus ore Dominus universae Africae unitatis indulserit sanitatem, non solum a conventu illo, verum ab omni Ecclesia pellendum, episcopus Joannes illico eum, hominem videlicet laicum, in consessu presbyterorum reum haereseos manifestae, in medio catholicorum sedere praecepit. Et deinde ait: Augustinus ego sum; ut scilicet, persona quasi praesentis assumpta, liberius ex auctoritate ejus, qui laedebatur, ignosceret, et dolentium animos temperaret. Cui mox a nobis dictum est: Si Augustini personam sumis, Augustini sententiam sequere.
Tunc idem episcopus nobis omnibus ait: Haec, quae leguntur, in alios dicta sunt, aut de Pelagio suggerendum putatis? Si in ipsum autem Pelagium, quid dicatis expromite. Ego autem, vobis annuentibus, dixi: Pelagius mihi dixit (Lib. Eulog. tit. 100) , docere se hominem posse esse sine peccato, et mandata Dei facile custodire, si velit. Respondit Pelagius, audientibus vobis: Hoc et dixisse me, et dicere negare [Col. 0325D] non possum. Ego illico prosecutus sum: Hoc in Coelestio Africana synodus detestata est; hoc Augustinus episcopus scriptis suis, sicut audistis, exhorruit; hoc in ipsius nunc Pelagii scriptis sua responsione condemnat; hoc et beatus Hieronymus, cujus eloquium universus Occidens, sicut rorem vellus, exspectat (multi enim jam haeretici cum dogmatibus suis, ipso appugnante, supplosi sunt), et in epistola sua quam nuper ad Ctesiphontem edidit, condemnavit. Similiter et in libro quem nunc scribit, collata in modum dialogi altercatione, confutat. Hoc est enim lubricum in anchistro draconem tenere, ne possit effugere (Job. XL, 19) .
Porro autem episcopus Joannes nihil horum audiens, a nobis exigere conabatur ut accusatores nos, ipso judice, fateremur. Responsum est saepissime ab universis: Nos accusatores hujus non sumus; sed quid fratres tui, patres nostri, senserint et decreverint super hac haeresi quam nunc laicus vulgo praedicat, intimamus, ne Ecclesiam tuam praesertim, ad cujus sinum [Col. 0326A] convolavimus, te ignorante conturbet. At ille cum saepe nos docendi simulatione in aliquam professionis speciem tentaret inducere, dicebat quia ad Abraham dictum esset a Domino: Ambula coram me, et esto sine macula (Genes. XVII, 1) ; et Zachariam et Elizabeth pronuntiatos esse justos ambos ante Dominum, incedentes in omnibus justificationibus Domini sine querela (Luc. I, 6) , quod quidem ab Origene dictum, ab eo proferri compluribus nobis notum erat.
Cui responsum per me est: Nos filii Ecclesiae catholicae sumus. Non exigas a nobis, Pater, ut doctores super doctores esse audeamus, aut judices super judices. Patres quos universa per orbem Ecclesia probat, quorum communioni nos [Al. vos] adhaerere gaudetis, damnabilia haec esse dogmata decreverunt. Illis probantibus nos obedire dignum est. Cur interrogas filios, quid sentiant, cum Patres audias, quid decernant?
Ad quod ille diu disputans et nostris (propter imperitiam ignoti nobis interpretis, quem saepissime viri primarii et religiosi Posserius et Avitus presbyteri, [Col. 0326B] et Dominus [ Al. Domninus] ex duce, vel prave interpretantem, vel plurima supprimentem, vel alia ex aliis suggerentem, confutarunt) nostris, ut dixi, actionibus vel interpolatis plerumque, vel tacitis, episcopus Joannes ait: Si sine adjutorio Dei hoc hominem posse diceret, pessimum et damnabile erat. Nunc autem cum adjiciat, posse hominem esse sine peccato, non sine adjutorio Dei; vos quid dicitis? An forte vos Dei adjutorium denegatis? Cui respondi ego: Testibus et testificantibus etiam nunc vobis, et supra memoratis viris, anathema ei, qui negat adjutorium Dei. Ego certe non nego, praecipue cum e contrario in haereticos [Al. haeretico] confutarim.
Deinde cum intellecto judice, et interprete prodito, clamaremus, Latinum esse haereticum, nos Latinos, haeresim Latinis magis partibus notam, Latinis judicibus disserendam, ac se pene impudenter ad judicandum, cum quidem nos accusatores non essemus, et unus et suspectus ingereret, dici a pluribus [Col. 0326C] necessarium fuit: Non potest quisquam idem esse haeretici et advocatus et judex. Multisque aliis actitatis, Joannes episcopus novissimam sententiam protulit, confirmans tandem postulationem intentionemque nostram, ut ad beatum Innocentium papam Romanum partes et epistolae mitterentur, universis, quod ille decerneret secuturis: sed ut haereticus Pelagius imposito sibi eatenus silentio conticesceret, et ut nostri ab insultatione convicti hominis confusique temperarent. Universi in hanc sententiam consensimus, gratiarum actione celebrata, pace facta, et consummata ad pacis testimonium oratione, discessimus.
Nunc autem, post dies quadraginta et septem, cum primo Encaeniorum die, ut solitus eram quando adderam, ad obsequium Joannis episcopi cucurrissem, statim ab eo notam falsi criminis pro gratia salutationis accepi. Ait enim mihi: Quare ad me venis homo, qui blasphemasti? volens, ut credo, intelligi: Noli me tangere, quia mundus sum et absque [Col. 0326D] peccato (Isa. LXV, 5) . At ego nihil conscius, interrogavi, quando, aut quo audiente, aut cujusmodi illud est dictum, quod blasphemiae possit ascribi. Episcopus respondit: Ego te audivi dixisse: Quia nec cum Dei adjutorio possit esse homo sine peccato. » Hactenus acta.
Scio nonnullis placitum, cujusmodi Jansenius Iprensis (Lib. I de Haeres. Pelag.) , et Wastellus (Lib. II Vindiciarum) , fidem apologiae in suspicionem vocare, quasi peccet in historiam, ut Iprensis putat, et in catholicam fidem, ut Wastellus. Verum nemo nunc inter eruditos ipsis assentitur, cum ille non satis conventum Hierosolymitanum a Diospolitana synodo discreverit, quod erat tamen facile audienti testimonium Augustini mox prolatum; iste vix serio accusasse Novatianismi atque Nestorianismi auctorem apologiae videatur; uterque, non ratione, sed affectu, communem sensum spreverit quia eximius [Col. 0327A] hic libellus auctoritate sua, id est, tanta quanta potest esse viri ab utroque fidei magistro, Hieronymo et Augustino, de catholicis dogmatibus edocti, rebus suis incommodabat.
Cum metueret Joannes ne si causa Pelagii, ut erat statutum in presbyterii conventu, Romae apud sedem apostolicam ageretur, Carthaginensis Ecclesiae judicium de Coelestio probaretur, et artes Pelagii paterent, ferretque vafer homo dignam suis erroribus sententiam, praejudicium facere voluit, quo summi pontificis animum occuparet; coactisque per Eulogium Caesareae episcopum et provinciae primatem episcopis aliquot, quibus facile, propter inscitiam Latini sermonis, illudi posset ab interprete maligno, synodum habendam fecit.
[Col. 0327B] Liddae igitur, quae est Diospolis, in urbe Paraestinae Caesariensis, quatuordecim episcopi, Eulogius Caesariensis, Joannes Hierosolymitanus, Ammonianus, Porphyrius Gazensis, Euthonius [ Epist. Lucian. Eleutherius] Hierichuntinus, Porphyrius alter, Fidus, Zosimus, Zoboenus Eleutheropolitanus, Nymphidius, Chromacius, Jovinus, Eleutherius Sebastenus, et Clemacius convenerunt.
Habita est synodus ann. Christi 415, Innocentii summi pontificis 13, Honorio X et Theodosio VI AA. CC., die 20 mensis Decembris, ut concluditur ex epistola Luciani presbyteri, de revelatione beati Stephani, hunc in modum:
Die Parasceve, inquit Lucianus (In appendice tom. X Operum Augustini) hoc est, feria sexta, III nonas Decembris, consulatu Honorii decies et Theodosii sexies Augustorum, hora tertia noctis, quasi in ecstasi effectus, vidi virum, etc. Ad aliam Parasceven Dominus Gamaliel eadem similitudine apparuit mihi, [Col. 0327C] etc. In tertia igitur septimana, eadem die et hora, venit supradictus vir, etc. Expergefactus perrexi ad civitatem, ad sanctum Joannem episcopum, et cum illi omnia, quae videram, renuntiassem, cum audisset, lacrymatus est prae gaudio, et dixit, etc. Vade, fode in acervo, qui est in ipso agro, et si inveneris, renuntia mihi; et ita me dimisit, etc. Convertimus ad monumentum, et fodientes invenimus tres thecas, etc. Statim ergo renuntiavi episcopo, cum esset in Lidda, quae est Diospolis, synodum agens: qui assumpsit secum duos alios episcopos, Eleutherium de Sebaste, et Eleutherium de Jericho, et venerunt ad locum, etc. Cum psalmis et hymnis portaverunt reliquias beati Stephani in sanctam Ecclesiam Sion, etc. Translatae sunt reliquiae Martyris VIII kal. Januarii. Hactenus Lucianus.
Ex his tempus concilii, immo fere dies deprehenditur. Nam prima revelatio facta est die 3 Decembris: posterior die 10; tertia denique die 17. Joannes Hierosolymis erat die 18, cum eum Lucianus [Col. 0327D] adiit. Die 19 aut 20 fodit Lucianus, inventisque reliquiis Liddam perrexit, ubi erat Joannes synodum agens, et unde rediit ante diem 25. Necesse est igitur ut concilium sit habitum a die 20 ad 23.
Augustinus cum acta hujus concilii diu expetita accepisset, librum conscripsit de Gestis Palaestinis ad Aurelium Carthaginensem, ex quo sumpta sunt, quae, recisis Augustini Commentariis, subjiciuntur.
Cum synodus Diospolim convenisset, Pelagio in consessum inducto, inter ea, quae libello sunt recitata, objectum Pelagio illud fuit primum, quod in libro suo quodam scribit, non posse esse sine peccato, nisi qui legis scientiam habuerit. Quo recitato synodus dixit: Tu hoc edidisti, Pelagi? At ille respondit: Ego quidem dixi, sed non sicut illi intelligunt; non dixi non posse peccare qui scientiam legis habuerit, sed adjuvari per legis scientiam ad non peccandum, sicut scriptum est: Legem in adjutorium dedit [Col. 0328A] (Isaiae VIII, 20, secundum LXX) . Synodus dixit: Plane aliena non sunt quae respondit.
Synodus dixit: Legatur aliud capitulum. Et lectum est in eodem libro, dixisse Pelagium omnes voluntate propria regi. Quo lecto Pelagius respondit: Et hoc dixi propter liberum arbitrium, cui Deus adjutor est eligenti bona; homo vero peccans, ipse in culpa est quasi liberi arbitrii. Episcopi dixerunt: Neque hoc alienum est ab ecclesiastica doctrina.
Item recitatum est, quod in libro suo Pelagius posuit, in die judicii iniquis et peccatoribus non esse parcendum, sed aeternis eos ignibus exurendos. Respondit Pelagius: Hoc secundum Evangelium dixi, ubi dicitur de peccatoribus: Isti ibunt in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam (Matth. XXV, 46) . Et si quis aliter credit, Origenista est. Quo audito, catholica sententia episcopis placuit.
Deinde objectum est et illud Pelagio, tamquam in suo libro scripserit, malum nec in cogitationem venire. Pelagius respondit: Hoc non ita posuimus, sed [Col. 0328B] diximus debere studere christianum, ne male cogitet. Quam responsionem episcopi approbarunt.
Recitatum est et aliud, quod in suo libello scripsit, regnum coelorum etiam in veteri Testamento promissum. Respondit Pelagius: Hoc et per Scripturas probari possibile esse; haeretici autem in injuriam veteris Testamenti hoc negant. Ego vero Scripturarum auctoritatem secutus dixi, quoniam in propheta Daniele scriptum est: Et accipient sancti regnum altissimi (Dan. VII. 22) . Qua accepta responsione, synodus dixit: Neque hoc alienum est a fide catholica.
Post haec objectum est, quod Pelagius dixit in eodem libro suo, posse hominem, si velit, esse sine peccato; et quod scribens ad viduam adulatorie dixit: Inveniat apud te pietas, quae nusquam invenit locum; inveniat ubique peregrina in te locum justitia; veritas quam jam nemo cognoscit, domestica tibi et amica fiat: et lex Dei, quae ab omnibus prope hominibus contemnitur, a te sola honoretur. Et iterum [Col. 0328C] ad ipsam: O te felicem et beatam, si justitia, quae in coelo tantum esse credenda est, apud te solam inveniatur in terris. Et in alio ad ipsam libro, post orationem Domini et Salvatoris nostri, docens quemadmodum debeant sancti orare, ait: Ille ad Deum digne elevat manus, ille orationem bona conscientia effundit, qui potest dicere: Tu nosti, Domine, quam sanctae et innocentes et mundae sint ab omni malitia et iniquitate et rapina, quas ad te extendo manus; quemadmodum justa et munda labia, et ab omni mendacio libera, quibus offero tibi deprecationem, ut mihi miserearis. Ad hoc respondens Pelagius ait: Posse quidem hominem sine peccato esse, et Dei mandata custodire, si velit, diximus. Hanc enim possibilitatem Deus illi dedit. Non autem diximus, quod inveniatur aliquis ab infantia usque ad senectutem qui numquam peccaverit; sed quoniam a peccatis conversus proprio labore et Dei gratia possit esse sine peccato, nec tamen per hoc in posterum inconvertibilis. Reliqua vero quae subjecerunt, neque in libris nostris [Col. 0328D] sunt, neque talia umquam diximus. His autem synodus dixit: Quoniam negas talia scripsisse, anathematizas illos qui sic tenent? Pelagius respondit: Anathematizo quasi stultos, non quasi haereticos, siquidem non est dogma. Episcopi dixerunt: Nunc quoniam anathematizavit Pelagius insertum stultiloquium, recte respondens, hominem cum adjutorio Dei et gratia posse esse sine peccato, respondeat et ad alia capitula.
Deinde objecta sunt Pelagio, quae in doctrina Coelestii discipuli ejus referuntur inventa: Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, mortuus esset; quoniam peccatum Adae ipsum solum laeserit, et non genus humanum; quoniam lex sic mittat ad regnum, quemadmodum Evangelium; quoniam ante adventum Christi fuerint homines sine peccato; quoniam infantes nuper nati in illo statu sint, in quo Adam fuit ante praevaricationem; quoniam neque per resurrectionem Christi omne genus [Col. 0329A] humanum resurgat. Haec ita objecta sunt, ut etiam apud Carthaginem ab Aurelio et aliis coepiscopis dicerentur audita, atque damnata. Deinde objecta sunt et alia quaedam capitula, commemoratione nominis Augustini interposita, quae ei de Sicilia missa fuerant, cum ibi fratres catholici hujusmodi quaestionibus turbarentur. Ista autem sunt: posse hominem sine peccato, si velit, esse; infantes, etsi non baptizantur, habere vitam aeternam; divites baptizatos, nisi omnibus abrenuntient, si quid boni visi fuerint facere, non reputari illis, neque regnum Dei posse eos habere. Ad haec sibi objecta Pelagius ita respondit: Posse quidem hominem sine peccato esse dictum est superius. De eo autem quod fuerint ante adventum Domini homines sine peccato, dicimus et nos, quoniam ante adventum Christi vixerunt quidam sancte et juste secundum Scripturarum sanctarum traditionem. Reliqua vero et secundum ipsorum testimonium a me dicta non sunt, pro quibus ego satisfacere non debeo; sed tamen ad satisfactionem sanctae synodi, anathematizo [Col. 0329B] illos qui sic tenent, aut aliquando tenuerunt. Synodus dixit: Ad haec praedicta capitula sufficienter et recte satisfacit praesens Pelagius, anathematizans ea quae non erant ejus.
Deinceps objectum est Pelagio quod diceret Ecclesiam hic esse sine macula et ruga. Respondit Pelagius: Dictum est a nobis scilicet ita; quoniam lavacro ab omni macula et ruga purgatur Ecclesia, quam velit ita Dominus permanere. Ad quod synodus dixit: Hoc et nobis placet.
Deinde objecta sunt de libro Coelestii, quid in unoquoque capitulo contineatur, magis secundum sensum, quam secundum verba, quae quidem ille latius exsequitur; sed tunc subjicere omnia, qui libellum adversus Pelagium dederant, se non potuisse dixerunt. Ergo in primo capitulo libri Coelestii hoc scriptum esse, quoniam plus facimus quam in lege et Evangelio jussum est. Ad quod Pelagius respondit: Hoc quasi nostrum posuerunt; dictum est vero [Col. 0329C] a nobis secundum Apostolum de virginitate, de qua Paulus dicit: Praeceptum Dei non habeo (I Cor. VII, 25) . Synodus dixit: Hoc et Ecclesia recipit.
Deinde objiciuntur Pelagio alia Coelestii capitula capitalia. In tertio capitulo scripsisse Coelestium, gratiam Dei et adjutorium non ad singulos actus dari, sed in libero arbitrio esse, vel in lege ac doctrina. Et iterum, Dei gratiam secundum merita nostra dari, quia si peccatoribus illam det, videtur esse iniquus. Et his verbis intulisse: Propterea ipsa gratia in mea voluntate posita est, sive dignus fierem, sive indignus. Si enim per gratiam omnia facimus, quando vincimur a peccato, non nos vincimur, sed Dei gratia, quae voluit nos adjuvare omnimodo, et non potuit. Et iterum ait: Si gratia Dei est, quando vincimus peccata; ergo ipsa est in culpa, quando a peccato vincimur, quia omnino custodire nos, aut non potuit, aut noluit. Ad ista Pelagius respondit: Haec utrum Coelestii sint, ipsi viderint qui dicunt ea Coelestii esse. Ego vero numquam sic tenui, sed anathematizo [Col. 0329D] qui sic tenet. Synodus dixit: Recipit te sancta synodus ita verba reproba condemnantem.
Deinde de quinto capitulo Coelestii Pelagio fuit objectum quod affirmet unumquemque hominum omnes virtutes posse habere et gratias, et auferat diversitatem gratiarum, quam Apostolus docet. Pelagius respondit: Dictum est a nobis, sed maligne et imperite reprehenderunt. Non enim auferimus gratiarum diversitatem; sed dicimus donare Deum ei qui fuerit dignus accipere omnes gratias, sicut Paulo apostolo donavit. Synodus dixit: Consequenter et ecclesiastico sensu et ipse sensisti de dono gratiarum, quae in sancto Apostolo continentur.
Post haec in sexto capitulo libri Coelestii positum objectum est, filios Dei non posse vocari, nisi omnimodo absque peccato fuerint effecti. In septimo, oblivionem et ignorantiam non subjacere peccato, quoniam non secundum voluntatem eveniunt, sed secundum [Col. 0330A] necessitatem. In decimo capitulo, non esse liberum arbitrium, si Dei indigeat auxilio, quoniam in propria voluntate habet unusquisque aut facere aliquid, aut non facere. In duodecimo capitulo, victoriam nostram non ex Dei esse adjutorio, sed ex libero arbitrio. Quod inferre dictus est his verbis: Nostra est victoria, quoniam propria voluntate arma suscepimus; sicut e contrario, nostrum est, quando vincimur, quoniam armari propria voluntate contempsimus. Et de Apostolo Petro posuit testimonium, divinae nos esse consortes naturae, et syllogismum facere eum: quoniam si anima non potest esse sine peccato; ergo et Deus subjacet peccato, cujus pars, hoc est, anima, peccato obnoxia est. In decimo tertio capitulo dicit, quoniam poenitentibus venia non datur secundum gratiam et misericordiam Dei, sed secundum merita et laborem eorum qui per poenitentiam digni fuerint misericordia. His recitatis synodus dixit: Quid ad haec, quae lecta sunt capitula, dixit praesens Pelagius monachus? Hoc enim reprobat sancta synodus, [Col. 0330B] et sancta Dei catholica Ecclesia. Pelagius respondit: Iterum dico, quia haec etiam secundum ipsorum testimonium non sunt mea, pro quibus, ut dixi, satisfactionem non debeo. Quae vero mea esse confessus sum, haec recta esse affirmo. Quae autem dixi non esse mea, secundum judicium sanctae Ecclesiae reprobo, anathema dicens omni contravenienti, et contradicenti sanctae catholicae Ecclesiae doctrinis; ego enim in unius substantiae Trinitatem credo, et omnia secundum doctrinam sanctae catholicae Ecclesiae. Si quis vero aliena ab hac sapit, anathema sit.
Synodus dixit: Nunc quoniam satisfactum est nobis, prosecutionibus praesentis Pelagii monachi, qui quidem piis doctrinis consensit, contraria vero Ecclesiae fidei reprobat et anathematizat, communionis ecclesiasticae eum esse et catholicae confitemur. Hactenus acta.
Accusarunt Gallicani duo episcopi, Eros et Lazarus, non per se quidem et verbo, cum unius aegritudo utrumque adesse vetuerit, sed misso libello, quo [Col. 0330C] duo continebantur objectionum capita, unum adversus Pelagium, alterum contra Coelestium (Lib. de Gest. cap. 35) . Excerptum illud est de duobus tantum Pelagii libris, Testimoniorum, et Ad Viduam: mirum quod neque ex Commentariis in Paulum. Istud partim ex libris Coelestii, partim ex epistola Hilarii ad Augustinum. Omnia per compendium recensuit ita Augustinus.
In hoc, inquit (Lib. de Gest. Palaest. cap. 35) , tota haeresis ista consistit: 1. Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, moriturus esset; 2. Quod peccatum Adae ipsum solum laeserit, et non genus humanum; 3. Quod lex sic mittat ad regnum, quemadmodum et Evangelium; 4. Quod infantes nuper nati in illo statu sint, in quo Adam fuit ante praevaricationem; 5. Quod neque per mortem vel praevaricationem Adae omne genus hominum moriatur, neque per resurrectionem Christi omne genus hominum resurgat; 6. Quod infantes, etsi non baptizentur, habeant vitam aeternam; 7. Quod divites baptizati, nisi omnibus abrenuntient, si quid boni visi fuerint facere, non eis reputetur, neque regnum Dei possint habere; 8. Quod gratia Dei et adjutorium non ad singulos actus detur, sed in libero arbitrio sit, et in lege atque doctrina; 9. Quod Dei gratia secundum merita nostra detur, et propterea ipsa gratia in hominis sit posita voluntate, sive dignus fiat, sive indignus; 10. Quod filii Dei non possint vocari, nisi omnino absque peccato fuerint effecti; 11. Quod oblivio, et ignorantia non subjaceat peccato, quoniam non evenit secundum voluntatem, sed secundum necessitatem; 12. Quod non sit liberum arbitrium, si indigeat auxilio Dei, quoniam propriam voluntatem habet unusquisque aut facere aliquid, aut non facere; 13. Quod victoria nostra ex Dei non sit adjutorio, sed ex libero arbitrio; 14. Quod ex illo, quod ait Petrus, divinae nos esse consortes naturae, consequens sit ut ita possit esse anima sine peccato, quemadmodum Deus; 15. Quod poenitentibus venia non detur secundum gratiam et misericordiam Dei, sed secundum meritum et laborem eorum qui per poenitentiam digni fuerint misericordia.
Haec omnia, et si quae argumentationes ad ea confirmanda interpositae sunt, sua negantem et anathematizantem Pelagium judices approbaverunt, et ideo pronuntiaverunt, eum contraria ecclesiasticae fidei, reprobando et anathematizando damnasse.
Pelagius igitur subdole absolutionem suffuratus est ab hominibus Graecis, quibus per interpretem [Col. 0331B] non fidelissimum verbis ambiguis respondebat, quod identidem ipsi Pelagianisque aliis objicit Augustinus (Lib. de Gest. et lib. de Gratia Christi, etc.) .
Etsi vero synodus haec ab Augustino mirifice laudata sit, et ab omnibus vulgo celebretur, veluti prima de Pelagiano errore Ecclesiae victoria; Hieronymus tamen miserabilem vocat, partim quia Patribus illusit Pelagius, per crebra mendacia avertens a se meritam damnationem; partim quia, missis in provincias epistolis (Epist. 24, apud. August.) , sua dogmata approbata fuisse credulis non paucis persuasit; partim denique, quod insolescentes Pelagii sequaces eo proruperint audaciae, ut facto perditorum cuneo, ab eis Dei servi et ancillae ad curam sancti Hieronymi presbyteri pertinentes sceleratissima caede, afficerentur, diaconus occideretur, aedificia monasteriorum incenderentur, vix ipsum ab hoc impetu atque incursu impiorum in Dei misericordia turris munitior tueretur (August. lib. de Gest. cap. 35)
[Col. 0331C] Ad hanc forte synodum, nisi potius ad conventum presbyterorum, respiciebat sanctus senex, cum indignatus imponi silentium defensoribus fidei, nihil non audentibus interim hostibus, dignam se sententiam, aut votum potius emisit: Quod bellum servavit, pax ficta non auferat (In praef. dialog. advers. Pelag. ).
Quarta synodus, quae secunda Carthaginensis, in causa Pelagianorum, convocata est ab Aurelio, ann. 416, circa tempus autumni.
Affuerunt sexaginta et octo episcopi provinciae proconsularis, quorum nomina recensentur in synodica ad Innocentium mox referenda.
Constat ratio temporis partim ex responsione Innocentii [Col. 0331D] ad synodicam data VI kal. Februar., Honorio Aug. XI et Constantio II coss., partim ex 73 canone codicis Africani, si modo legitur prout in Graeco est: Placuit ut dies concilii idem servetur, qui in Hipponensi concilio constitutus est, id est, X kal. Septemb., et scribendum ad singularum provinciarum primates, ut quando apud se concilium congregant, hunc diem servent. Annus enim ex Innocentii litteris, mensis et dies ex canone facile innotescit. Si quidem pontifex initio consequentis anni respondit, et Patres scribunt se ex more ad Carthaginensem Ecclesiam convenisse, id est, eo tempore, quo ab ipsomet Aurelio statutum fuerat ante annos 14.
Quamquam difficultatem creavit mihi semper iste canon, nam etsi in Graeco est, ὀφείλει γὰρ καὶ γραφῆναι πρὸς τοὺς πρωτεύοντας πασῶν τῶν ἐπαρχιῶν, ἵνα ὅτε παρ` ἑαυτοῖς σύνοδον προσκαλούνται ταύτην τὴν ἡμέραν φυλάττωσιν ; quibus verbis significari videtur in [Col. 0332A] speciem suas a primatibus synodos ad diem memoratum convocari debere; Latinus tamen textus, qui profecto primigenius est, majorique fide dignus, alium omnino facit contrariumque sensum: hunc nempe, ut ne primates suis habendis provincialibus synodis impediant praestitutum diem concilii plenarii, quo scilicet episcopi ad ipsum libere veniant X kal. Septemb. Cum ergo textus Graecus jubeat in speciem convocari synodos provinciales ad X kal. Septemb., vetet Latinus, oportet, verbum hoc φυλάττωσιν, unde pugna est, ita interpretari, ut significet diem X kal. Septemb. servandum immunem ab impedimentis. Qui sensus, cum sit omnino facilis, continuo videri potest infirmare vim argumenti allati. Hoc tamen potius confirmat, si modo ad ipsum primum fontem provocemus, id est, quintum canonem Nicaenum, quem consequentia saecula pro inconcussa quadam regula convocandarum synodorum habuerunt. Sic autem se habet: Placuit annis singulis, per unamquamque provinciam, bis in anno [Col. 0332B] concilia celebrari, ut communiter, omnibus simul episcopis congregatis provinciae, discutiantur ejusmodi quaestiones (de abjectis scilicet, sive excommunicatis ab episcopo); concilia vero celebrentur: unum quidem ante quadragesimam Paschae, ut omni dissensione sublata munus offeratur Deo purissimum; secundum vero circa tempus autumni.
Quem canonem intelligi non posse de universalibus totius unius dioecesis conciliis, probat veterum auctoritas, et ista insuper ratio, quod cum a civitate majoris sedis, ut puta Antiochenae, Alexandrinae, etc., civitates minorum sedium distarent saepe longissimo locorum spatio, totus fere annus in eundo ac redeundo, habendaque synodo bis in anno, ponendus fuisset. Pertinet igitur ad solas provinciales quas ubique terrarum statis illis temporibus et olim esse contractas historia, et etiamnum contrahi consuetudo demonstrat.
Opinor igitur ex canone codicis Africani in argumentum [Col. 0332C] adducto recte colligi, circa X kal. Septemb. cogi solitas olim a primatibus nonnullis provinciales synodos: alioquin Patres sine causa tulissent legem, ne privatis conventibus universalium tempus impediretur. Ab aliis circa tempus autumni, id est, versus finem Septembris, ut cum legati redirent ab universali concilio, de negotiis communiter transactis ad coepiscopos suae provinciae referrent. Horum morem probatum, illorum rejectum.
Atvero, inquies, provinciales synodos oportuit, non sub fidem Septembris, sed X kalend. Septembris, id est, uno prius mense convocari: quando quidem ex synodis provincialibus ad universalem mittebantur legati, ut pluribus ex canonibus Africanis colligere est. Verum aliter res se habet: nam in priore synodo, quae quadragesimam Paschae anteibat, eligebantur legati, qui ita se compararent, ut cum primum a primate totius Africae tractoria veniret, ad condictum locum se conferrent, et ex universali concilio reversi, ad posteriorem synodum autumnalem [Col. 0332D] renuntiarent quae gesta essent.
Sed quoniam semel digressi sumus, monendus est obiter lector ut animadvertat a Patribus Nicaenis atque Africanis tempus habendis synodis constitutum fuisse, intra illud spatium quod a Pentecoste ad Christi Natalitia, et ab his ad Quadragesimam intercedit: voluerunt enim episcopos frequentes adesse synodis, nec tamen a sua quemque Ecclesia abesse solemnioribus festis, quibus vel baptismus celebrabatur, ut in resurrectione Christi ac Pentecoste; vel futurum pascha indicebatur, ut in Natalitiis. Valet autem animadversio illa ad indagandum synodorum tempus, si quando consignatur notis non admodum insignitis; neque enim fallit umquam, nisi aliqua urgeat extraordinaria necessitas.
Diversas quidem conveniendi causas habuerunt episcopi, sed eam maxime quod cum ex relatione Orosii litterisque Erotis et Lazari intellexissent [Col. 0333A] quantum Pelagius fecisset fucum Patribus Diospolitanis, quantumque detrimenti ex hac specie absolutionis res Ecclesiae catholicae caperet, occurrendum malo putaverint, et sedis apostolicae auctoritatem invocandam
Recensita sunt quae ante ferme quinquennium cum Coelestio ibidem gesta fuerant, ut viderentur Patres non quidem aperte contra prohibitionem canonum de absentibus judicare, sed ea tantum quae olim acta essent cum praesente, totius provinciae sententia, et suprema sedis apostolicae auctoritate confirmare.
Synodicam igitur scripserunt ad summum pontificem, in qua duo tantum Pelagiani erroris dogmata exposuerunt. Alterum de necessitate gratiae divinae ad opera pietatis, alterum de baptismo parvulorum, propter peccatum originale tollendum. Haec enim duo sunt omnium fere capita, quae in priore concilio Paulinus diaconus Coelestio objecerat.
( Sequitur apud Garnerium synodica concilii Carthaginensis. [Col. 0333B] Eam vero, cum jam a nobis inter Epistolas sancti papae Innocentii I fuerit edita, videsis ibi, tomo scilicet XX hujusce Patrologiae, col. 564.)
Eodem fere tempore, eademque de causa, Pelagii nimirum et Coelestii, celebrata est quinta synodus a sexaginta et uno Patribus provinciae Numidiae in urbe Milevitana. Praefuit Silvanus provinciae senior, eoque jure primas et concilii praeses. Verum haec sigillatim evidentius explicanda.
Habita est, ut dixi, eodem fere tempore, quo Carthaginensis; nonnihil enim intercessisse, significant Patres, cum in synodica scribunt, se imitatos provinciae Carthaginensis episcopos, quos comperissent ad sedem apostolicam de hac causa scripsisse. Vide [Col. 0333C] epistolam 94, quae est Augustini ad Hilarium episcopum.
Eadem de causa, quam explicuere verbis quibus haeresis totius duo capita fecerunt: Haec duo, inquiunt, quibus omnino totum, quod Christiani sumus, nituntur evertere, quae fidelia corda sustinent, non esse rogandum Deum, ut contra peccati malum, atque ad operandam justitiam sit noster adjutor; et non opitulari parvulis ad consequendam vitam aeternam, christianae gratiae sacramentum.
Pelagii nimirum et Coelestii, quorum nomina detulerunt in hunc modum: Hujus autem perniciosissimi erroris auctores esse perhibentur Pelagius et Coelestius, quos quidem in Ecclesia sanari maluimus, quam desperata salute ab Ecclesia resecari, si necessitas nulla compellat: quorum unus, id est, Coelestius, etiam ad presbyterium in Asia dicitur pervenisse. De quo ante paucos annos quid gestum fuerit, sanctitas tua de Carthaginensi Ecclesia melius instruetur. Pelagius vero, sicut a quibusdam fratribus nostris missae loquuntur [Col. 0333D] epistolae, Hierosolymis constitutus, nonnullos fallere asseritur.
Nota vero ad haec verba, quos quidem in Ecclesia, etc., ab hoc concilio, cujus mens esset Augustinus, haeresis auctores non fuisse communione privatos. Neque enim jure poterant, non tantum propterea quod uterque abesset judicio, reique dicerentur solis accusatorum scriptis, sed etiam, et maxime quidem, quia cum ad supremum judicem referretur de re tota, ejus sententia exspectanda fuit.
A sexaginta et uno Patribus: tot enim nomina memorantur in synodica, quos inter eximii tres, Augustinus, Alipius et Possidius exstitere.
In urbe Milevitana (Collat. 8) . Non quod Silvanus totius provinciae senior, ideoque jure primas, in suam civitatem, per tractoriam convocasset episcopos: neque enim Milevitanae Ecclesiae praefuit, sed Summensi seu Zamensi, ut videre est in subscriptionibus [Col. 0334A] mandati lecti in prima actione collationis Carthaginensis; sed quod Milevis opportunior foret cogendis Patribus, quod in media fere Numidia posita esset, ut conjicere licet: nam civitas tam celebris, sive conciliis habitis, etiam plenariis, sive Optato suo episcopo, non reperitur, neque in descriptionibus antiquae Africae, neque in itinerario Antonini, neque in veteribus historiis, quod sciam, nisi quod appellatur de nomine, ubi sermo fit de conciliis et Optato.
Sunt qui existiment Milevum esse idem quod Mileum, cujus meminit Antoninus in Itinerario, cujusque situm exhibent tabulae Ptolemaicae, corrupto tamen aliquatenus nomine, inter Cyrtam Juliam et Sitifini. Opinionem probant ex eo quod in quinta synodo Restitutus episcopus Mileion dicatur esse provinciae Numidiae, quodque magna cognatio Mileum inter et Milevum sit. Ita sentit Ferrarius in Lexico geographico, aitque urbem nunc quidem dici Mela: olim vero fuisse episcopalem sedem sub archiepiscopo [Col. 0334B] Carthaginensi. Verum suam habent ista difficultatem: nam Milevitana Ecclesia fuit in provincia Numidiae, quae suum habebat olim primatem, non item in proconsulari, cujus caput Carthago. Deinde in Notitia Africanarum provinciarum, quam edidit Pater Sirmondus, recensetur Benenatus Milevitanus inter episcopos Numidiae, et Patera Milianensis inter episcopos Mauritaniae Caesariensis, videtur autem Milianum idem ac Mileum. Deinde potuit error irrepere in subscriptionem Restituti in octava collatione V synodi, quandoquidem in aliis omnibus collationibus dicitur tantum Africanae provinciae. Denique Ortelius, peritus in primis geographus, Milevum et Mileum distinguit; nec rationem affert Ferrarius cur ab Ortelio discedat.
Nihilominus Ferrario aut Balduino potius assentiri me duo cogunt: alterum, quod vix ac ne vix quidem opiner civitatem adeo celebrem praetermissam fuisse a geographis, maxime cum suam habuerit cognominem [Col. 0334C] regionem, ut constat ex epist. 129 Augustini; alterum, quod tanta cognatio nominis quanta est inter Milevum et Mileum seu Mireum, ut habet Ptolemaeus, dubitare non sinat, quin una sit eademque civitas. Quare malim ego accusare Ortelium, quod Mileum reponat in Mauritania Caesariensi, arctioribusque finibus quam Ampsaga fluvio a Numidia Mauritaniam secernat, facit enim id invito Ptolemaeo, quam civitatem hanc conciliis tantisque episcopis nobilem sine loco et situ relinquere. Non diffiteor tamen Notitiam Africanarum provinciarum negotium creare, quemadmodum et quod alias etiam reperitur mentio Milianensis episcopi: sed forte Manlianensis dici debuit, est autem Manliana civitas apud Ptolemaeum, in Mauritania Caesariensi prope Garaphios montes, non procul a Savo fluvio.
Sed ut eo revertamur unde digressi sumus, ex synodo Milevitana scripta est ad innocentium papam epistola in eumdem fere modum, immo et eodem stylo quo ex Carthaginensi: unde eruditi, non vana [Col. 0334D] conjectura, utriusque auctorem Augustinum nec temere nec leviter opinantur. Ipse enim statim a synodo Carthagine convenit Aurelium Evodiumque, comitantibus Alipio et Possidio, priusquam Julius synodicarum litterarum perlator ad Romanum pontificem proficisceretur, ad quem communes aliasque, quas familiares vocant, dederunt quinque illi episcopi praefati. Verum de his postmodum dicturi sumus. Synodica Milevitana sic se habet.
( Haec quoque Milevitana synodica, sicut Carthaginensis cujus supra mentio fit, jam fuit a nobis producta, eodemque tomo XX, col. vero 568.)
Praeter hanc epistolam nihil synodi remanet, quamvis enim fuerint olim, sintque etiamnum, qui celeberrimos octo Ecclesiae Africanae canones, adversus haeresim Pelagianam, Milevitanos vocent; id faciunt tamen nunc temporis paucissimi ex sententia; reliqui, ut veterem atque popularem appellationem [Col. 0335A] retineant. Scitum enim est ab eruditis canones istos eo primum nomine vocatos fuisse, propter solam veteris collectoris praejudicatam auctoritatem; nec ulla ratione dici posse sancitos in uno ex duobus Milevitanis conciliis. Neque enim in primo universali; siquidem coactum sit ann. 402, cum nondum orta fuisset haeresis Pelagiana, certe nondum Africanis innotuisset: neque etiam in secundo provinciali, cum Augustinus in plenario totius Africae concilio, conditos testetur; codex canonum ab Adriano primo missus ad Carolum Magnum, in Carthaginensi synodo.
Cogit nos auctoritate sua Marius Mercator sextae synodi loco ponere quinque episcoporum, Aurelii, Alipii, Augustini, Evodii et Possidii, conventum Carthagine, de quo sic loquitur (Commonit. cap. 13 num. 13) : Ut autem a sanctae recordationis Innocentio damnarentur (Pelagius et Coelestius) talis exstitit causa. Post Romanae urbis vastationem, in Palaestina degebat Pelagius. Inventi sunt a quibusdam studiosis episcopis libri ejus, in quibus multa et varia adversus fidem catholicam conscripta esse videntur. Hi cum litteris in Africam Patribus et episcopis missi sunt, ubi tribus conciliis congregatis memorati lecti sunt libri. Exinde relationibus Romam missis, ipsis quoque libris pariter destinatis, apostolica sententia rescribentis ad praedicta concilia emanavit, quae eosdem ipsos (Coelestium Pelagiumque) ecclesiastica communione privavit; quorum scriptorum exemplaria habemus in manibus.
Nam cum nullum concilium, praeter Carthaginense et Milevitanum, in aliis Africae provinciis contractum legamus, vel in quo legi potuerint libri Pelagii cum litteris Erotis et Lazari ex Oriente ad Patres et episcopos Africae per Orosium delati, vel cujus relationi [Col. 0335C] Romam cum libris missae respondens Innocentius, Pelagium Coelestiumque ecclesiastica communione privaverit; fatendum est omnino unum de tribus conciliis a Mercatore memoratis fuisse conventum quinque episcoporum, quippe cui apprime omnia conveniant, quae nulli alteri. Nam et a quinque episcopis lecti sunt haereticorum libri; et auditus Orosius, qui gesta Diospoli narraret; et acceptae a Gallicanis episcopis ex Oriente litterae; et missi Romam libri, sive qui Pelagii, de Natura, sive qui Augustini respondentis, de Natura et Gratia; et ad Innocentium scripta epistola; et ab eodem acceptum responsum, quo Pelagius damnaretur: quae omnia constant, partim ex epistola episcoporum ad Innocentium, partim ex Innocentii ad episcopos responsione.
Quid quod Augustinus Mario videtur favere, cum Valentino ejusque monachis legendum praescribit (Epist. 215) , quod scriptum est ad papam Innocentium Romanae urbis episcopum de concilio provinciae Carthaginensis, [Col. 0335D] et de concilio Numidiae, et aliquanto diligentius a quinque episcopis, et quid ipse ad tria ista rescripsit, etc.
Neque vero hunc conventum Marius immerito donavit nomine concilii, quando constabat praestantissimis totius Africae, immo et Ecclesiae Occidentalis Patribus, Aurelio praesertim atque Augustino, quorum ille dux, iste ingenium conciliorum a Prospero dictus est (Carm. de Ingrat. cap. 2) . Certe Honorius imperator cum ad Spoletinum concilium ex Africa sanctissimos octo doctissimosque episcopos vocaret, ad omnes istos scripsit praeterquam ad Possidium, quem forte noverat Augustini individuum comitem (Baron. Annal. ad ann. Christi 419, num. 22) .
Causa vero cur illi quinque convenerint, synodicisque duarum provinciarum litteris non contenti, alias praeterea dederint ad summum pontificem, easque longe prolixiores, quibus tota causa explanaretur, haec, opinor, fuit. Jactabant Pelagianarum [Col. 0336A] partium homines, non perinde Romae atque in Africa de suis rebus judicari; suam doctrinam Innocentio persuasam fuisse; favere sibi, cum praestantissimis quibusque clericis, Sixtum presbyterum magni nominis, clarissimumque Ecclesiae Romanae lumen. Haec et alia dicebant per mendacium quidem, sed tamen ita artificiose atque audacter, ut apud ipsos quoque bonos, sin minus certam fidem, saltem suspicionem facerent non levem. Quare monendus visus est summus pontifex de calumnia improbe mentientium, immo et instruendus de re plenius, ne quid forte humanitus super ea re pateretur, neve, quod multis contigerat, etiam praestantibus, ut Paulino, et Severo Sulpitio, nimiam credulitatem hominibus in speciem piis adhiberet, atque ita non satis animose pastor bonus latentes ovium vestimento lupos ab ovili Christi arceret.
( Huc affert Garnerius synodicam ad Innocentium papam sub nominibus Augustini, Evodii et Possidii: quam videsis tomo supra laudato XX hujusce Biblioth., [Col. 0336B] col. 572.)
Tribus acceptis ex Africa epistolis, synodum coegit Romae sanctus Innocentius, unde ad singulas Africae synodos respondit singulis epistolis, quas decretales ipse vocat. Omnes certe tanto pontifice dignae sunt, quidquid effutierit Erasmus; omnes plenae apostolici spiritus, quo et jura sedis Romanae defensa sunt, et vera fides exposita, et haeretici communione ecclesiastica privati, et redeuntibus ab errore paterna brachia expansa, et impertiendae absolutionis, non tantum facta potestas Africanis pontificibus, sed etiam additum jubentis mandatum.
Tempus synodi, quae prima est Romana in causa [Col. 0336C] Pelagianorum, aperte loquuntur epistolae, si quidem consignantur VI kal. Februarii, Honorio et Constantio coss. id est, die 27 Januarii, anno Christi 417.
Quod autem ex synodo Innocentius rescripserit, non videtur mihi dubium; id vero qui voluerit conficere ex his Gennadii verbis (Lib. de Script. Eccl. cap. 44) : Innocentius urbis Romae episcopus scripsit decretum Occidentalium Ecclesiarum et Orientalium adversus Pelagianos datum; frustra profecto fuerit. Neque enim hae voces, Occidentalium Ecclesiarum, etc., significant, quod tamen oporteret, ab Occidentalibus Ecclesiis profectum decretum: alioquin collectum dici deberet universale Occidentis et Orientis concilium, quod prorsus alienum est ab omni fide. Deinde locus Gennadii aperto vitio laborat, caret enim hac voce, episcopis, qua opus est: quasi diceretur Innocentius scripsisse decretum Occidentalium Ecclesiarum, et Orientalium episcopis datum. De quo procul dubio in libro Pontificali legitur: Hic constitutum [Col. 0336D] fecit de omni Ecclesia, id est, in omni Ecclesia observandum.
Satius est igitur ex eo probare habitam fuisse synodum, quod Innocentius, ut erat observantissimus ecclesiastici moris, non aliam tenuerit in mittendo decreto regulam quam qua hoc saeculo summi pontifices, sive praecessores, sive successores, usi sunt: quibus nimirum solemne fuit, et vix non religiosum, decretales epistolas, de dogmatibus praesertim nonnisi in concilio scribere, et inde in universum orbem mittere. Ita Siricius Himmerio Tarraconensi, de non rebaptizandis Arianis; Mediolanensi Ecclesiae, adversus Jovinianum; Africanis, de recipiendis Novatianis atque Montensibus. Ita Anastasius Joanni Hierosolymitano, de Origenis erroribus ac Rufino Aquileiensi. Ita Zosimus universis episcopis, de condemnatione Pelagii et Coelestii. Ita Coelestinus Cyrillo et aliis, de Nestorii impietate. Ita Sixtus Joanni Antiocheno et Orientalibus, de pace Ecclesiae. Ita Leo Magnus Flaviano, [Col. 0337A] adversus Eutychen. Ita Hilarus episcopis Tarraconensis provinciae, de illicitis ordinationibus. Ita denique Felix tertius Petro Fulloni Alexandrino, quem ob haeresim deposuit, et Zenoni imperatori, cujus Henoticon improbavit.
Quid quod Romani pontifices, quod Lucas Holstenius erudite monuit (In notis ad synod Rom. sub Bonifacio II) , in more positum habebant, episcopos de rebus magni momenti ad se venientes e provinciis, et praesertim e conciliis, audire in coetu, non tantum Urbici cleri, sed etiam episcoporum, sive qui forent in Urbe, sive qui e vicinis locis evocarentur. Venerat autem Julius episcopus ab Africanis conciliis, cum synodicis litteris, de causa maxima, eaque dogmatica, ad pontificem relaturus.
Quid in hac synodo gestum sit, constat ex epistolis Innocentii. Damnati sunt nimirum duo Pelagianorum errores, duoque catholica dogmata defensa: alterum de necessitate gratiae; alterum de infantium baptismo propter peccatum originale. Dictum anathema [Col. 0337B] in errorum auctores ac sequaces, nisi resipiscerent; oblata resipiscentibus indulgentia, praescriptusque indulgentiae impertiendae modus.
Quis eventus fuerit, quamque sanctum exstiterit apud omnes Innocentii decretum, notum est, cum ex Augustino, qui pluribus in locis, ubi amat adhibere Innocentii verba ad convincendos Pelagianos, ipsumque in primis Julianum, quippe ab Innocentio ordinatum; tum ex Patribus Africanis (Prosp. cont. Coll. cap. 10) constituentibus in Pelagium et Coelestium, per venerabilem episcopum Innocentium, de beatissimi Petri apostoli sede prolatam manere sententiam, etc.; immo et ex ipso Coelestio damnante, ut se catholicum probaret, omnia quae sibi objicerentur, secundum sententiam sancti Innocentii; et tandem ex Zosimo pontifice vehementer urgente Coelestium, ut consentiret litteris Innocentii, tamquam certae fidei regulae. Et vero Zosimus ita religiose decessoris vestigia secutus est, ut quam scripsit ad universos orbis [Col. 0337C] episcopos epistolam, de condemnatione Pelagii et Coelestii, hanc Gennadius (Lib. de Scriptor. cap. 43) videatur puram dicere Innocentiani decreti promulgationem.
Non sine operae pretio animadvertes, lector, Augustinum post decretales Innocentii epistolas in Africam delatas, sermonem qui secundus dicitur de verbis Apostoli habuisse magna ex parte adversus Pelagianos, quos nonnulli verebantur ad ecclesiasticum judicium trahere, eumque ita conclusisse, ut suam sententiam sincere aperiret de auctoritate sedis apostolicae: Ubi tales inveneritis, inquit, occultare nolite. Non sit in vobis perversa misericordia. Prorsus ubi tales inveneritis, occultare nolite, redarguite contradicentes, et resistentes ad nos perducite. Jam enim de hac causa duo concilia missa sunt [Forte miserunt] ad sedem apostolicam. Inde etiam rescripta venerunt. CAUSA FINITA EST, UTINAM ALIQUANDO FINIATUR ERROR! etc.
Animadvertes etiam, non sine aliqua admiratione, [Col. 0337D] vix ullum reperiri summi pontificis decretum, in quo jura sedis apostolicae in causis fidei, majoribusque aliis tractandis, magnificentius extollantur; nec ullum tamen, non dicam majoribus, sed neque paribus laudibus parique religione ab Africanis acceptum: ut vel hoc uno satis Ecclesia Africana malae fidei arguat homines, qui ab ipsa sibi subministrari jactant arma, quibus sedem apostolicam petant.
Sed jam repraesentandae sunt nobiles illae decretales epistolae, purae a mendis quibus hactenus ita scatebant, ut legentibus vel fastidium, vel sui contemptum crearent. In his repurgandis usi sumus pluribus mss. codicibus, sed uno praesertim antiquissimo sancti Germani de Pratis, cujus usuram nobis concessit religiosissimus pariter ac eruditissimus Domnus Lucas Dacherius.
( Epistolam Innocentii papae ad Africae episcopos, quae hic describitur, apud Garnerium, videsis eodem superiori tomo XX, col. 582.)
Super solius Coelestii nomine, ut loquebantur veteres, habita est ab Attico synodus octava, quae prima Constantinopolitana in causa haeresis Pelagianae. De hac breviter Augustinus (Lib. III cont. Julian. cap. 1) : Ubique, inquit, diffusus Christi exercitus debellavit apud Carthaginem Coelestium, quando ipse non eram. Et rursus Constantinopolitani longe a regionibus Africanis, etc.
Fusius Mercator (Cap. 1 Commonit. num. 4) : Inde post aliquantos annos sub sanctae memoriae Attico episcopo urbem Constantinopolitanam petiit: ubi in similibus detectus, magno studio sancti illius viri, ex praedicta alma urbe detrusus est, litteris super ejus nomine, et in Asiam, et Thessalonicam, et Carthaginem ad episcopos missis, quarum exemplaria habentes proferre sumus parati. Praedictus tamen Coelestius etiam [Col. 0338B] hinc ejectus ad urbem Romanam, sub sanctae memoriae Zosimo episcopo, tota festinatione perrexit, etc.
Verum tria vocari possunt in quaestionem. Primum, an Atticus revera synodum habuerit, aut solummodo privatum judicium. Alterum, quo tempore habuerit. Postremum, an hujus synodi mentionem fecerit, vel Prosper in carmine de Ingratis, vel sanctus Coelestinus in epistola ad Nestorium.
Sed postremum istud opportunius postea solvetur in partem negativam.
Ad secundum manifeste satis, ut opinor, respondet Mercator: Praedictus tamen Coelestius hinc (Constantinopoli) ejectus, ad urbem Romanam tota festinatione perrexit. Ex his enim liquido patet Coelestium Constantinopoli Romam, ineunte pontificatum Zosimo, confugisse. Inivit autem pontificatum Zosimus ann. 417, mense Martio, ut demonstravimus in notis ad Commonitorium, posuitque non exiguum tempus in examinanda Coelestii causa, quam tandem [Col. 0338C] absolvit ann. 418, circiter Maium. Si qua igitur synodus celebrata sit Constantinopoli, unde fugiens Coelestius tota festinatione perrexit Romam, cum jam teneret sedem apostolicam Zosimus, celebratam oportet anno 1 pontificatus Zosimi, id est, ann. Christi 417.
Non minus aperte solvit primum dubium idem auctor, ubi tradit, super Coelestii nomine litteras ab Attico missas, et in Asiam, et Thessalonicam, et Carthaginem ad episcopos. Neque enim ea tempestate moris erat mitti denuntiatorias tractorias ab ullo episcopo, ad majores sedes, integrasque dioeceses, cujusmodi erat vel Asia, vel Macedonia, vel Africa, nisi ex concilio, in quo juxta canones quispiam damnatus esset, damnationisque sententia toti, quatenus intererat, Ecclesiae nuntiaretur.
Moris illius, immo legis, admodum necessaria est animadversio: neque enim mediocriter conducit ad historiam ecclesiasticam illustrandam, ponendumque, [Col. 0338D] sicubi oportet, inter privatas, et synodicas epistolas discrimen. Exempla vero, quibus haec consuetudo asseritur, videre licet apud Lucam Holstenium in notis ad Romanam synodum paulo antea memoratis.
Synodicas litteras majoribus sedibus missas, quibus vel acta continebantur, vel saltem actorum breviatio, habuit prae manibus Mercator, tunc cum suum Commonitorium offerret: utinam ad nos cum actis transmisisset, ut alia transmisit bene multa, quae non majori operae pretio congressit! magna procul dubio historiae Pelagianae lux hinc fieret.
Nonam synodum, quae fuit altera Romana, Zosimus in basilica Clementis, flagitante Coelestio, celebravit [Col. 0339A] anno sui pontificatus primo, Christi 417, circa initium Septembris, ut quam tardissime. Haec omnia, partim ex litteris Zosimi ad Africanos constant, partim ex Augustino Marioque Mercatore, et aliis ejusdem aevi scriptoribus sunt tamen enucleatius explicanda.
Quod coetum episcoporum habuerit summus pontifex, et non tantum privatum judicium, facile conficeretur, si verum esset quod scriptum reliquit illustrissimus Marca, archiepiscopus Parisiensis (Lib. VII de Concord. sacerdotii et imperii, cap. 6, num. 5) , appellationem scilicet in causa fidei, non tam ad sedem apostolicam quam ad synodum Romanam factam olim fuisse; causa enim Coelestii, cum spectaret ad fidem, debuisset ab eo judicio, quod appellatum fuerat, disceptari. Sed ut suam de Eutychete sententiam idoneis testimoniis vir doctissimus comprobaverit, de Coelestio tamen Pelagioque, immo et Theodoreto, vix ulli fidem faciat, nisi admodum credulo, cum antiqui scriptores tale quiddam ne indicaverint [Col. 0339B] quidem.
Satius est igitur aliunde argumenta conquirere, quae probent quod contendimus. Probant vero primum verba haec Paulini diaconi ( In libell. ad Zosim. apud Bar. in Annal. ad ann. 418): Contra quae etiam magister suus litigat Pelagius, qui illa ipsa damnavit in judicio Orientali, quae iste IN SEDIS APOSTOLICAE COETU conatur astruere. Ista enim de priore, quod Zosimus instituerit, judicio intelligi debere, ex eo patet, quod posteriori Coelestius non interfuerit, sed desperata causa subduxerit se et negaverit examini, ut loquitur Augustinus (Lib. II ad Bonif. cap. 3) ; vel, ut ait Mercator (Commonit. cap. 1, num. 5) , non solum non affuerit, sed etiam ex urbe Romana profugerit. Probant deinde, quae scribit Mercator (Ibid.) omnino pertinentia ad posterius judicium: Vocatus ad audientiam pleniorem, ut quae promiserat (in priore) festinaret implere, etc. Quid enim est audientia plenior, quam coetus priore aliquo frequentior? Quamquam [Col. 0339C] priorem frequentem fuisse, multorumque episcoporum, indicat non obscure Zosimus, cum ait (Epist. 1 ad Africanos) , se non Coelestium tantum, sed etiam quoscumque, qui eo tempore ex diversis regionibus aderant, sacerdotes admonuisse, etc. Probat etiam locus habiti coetus, basilica nimirum sancti Clementis. Neque enim aliis negotiis, quam sacris, id est, conciliis, inserviebant templa. Vide Holstenii notas ad synodum Romanam sub Bonifacio II. Probant denique voces ACTORUM GESTORUMQUE, quibus non tantum Zosimus, sed etiam Augustinus utitur (Lib. II ad Bonif. cap. 3) , cum de hoc ipso judicio loquitur.
Ex verbis autem Augustini manifeste conficitur, hunc coetum fuisse, non tantum aliquot episcoporum, ut indicat Zosimus ( Loco mox citato ), sed etiam totius cleri Romani. Sic enim ait: Quinetiam Romanos clericos arguunt, scribentes eos jussionis terrore percussos, non erubuisse praevaricationis crimen admittere, ut contra PRIOREM SENTENTIAM, qua gestis catholico dogmati affuerant, postea pronuntiarent, malam hominum [Col. 0339D] esse naturam, etc. Et paulo post: Tot enim et tantis inter apostolicam sedem et Afros episcopos currentibus et recurrentibus scriptis ecclesiasticis, etiam gestis de hac causa apud illam sedem Coelestio praesente et respondente confectis, etc.
De loco et causa aperte loquitur Zosimus ( Epist. cit.): Coelestius presbyter nostro se ingessit examini, expetens ea quae de se apostolicae sedi aliter quam oportuit essent inculcata, purgari, etc. Die cognitionis resedimus in sancti Clementis basilica, etc.
Quod pertinet ad tempus, annus quidem ex prioribus Zosimi litteris ad Africanos, mensis vero ex posterioribus cognoscitur. Illae enim consignatae sunt Honorio XI et Flavio Constantio coss., qui fuit annus Christi 417, et primus Zosimi: istae XI kal. Octob. Nam cum secutae sint primas ex synodo missas, nec tamen statim, siquidem interjectae fuerint crebrae Coelestii professiones, par est credere primas circa finem [Col. 0340A] Augusti aut initium Septembris scriptas fuisse, atque ita tunc temporis habitam synodum.
Jam vero scribit Pontifex, epistolam libellumque Pelagii, et litteras a Praylio ad Innocentium missas in gratiam Pelagii, recitatas fuisse publice in alio consessu, auditasque tanto omnium gaudio, ut lacrymae nonnullis prae affectu effluerent, plures admiratio teneret tales etiam absolutae fidei infamari potuisse. Tum addit ea ex quibus postmodum, morosioribus quibusdam non satis optimi pontificis humaniorem οἶκονομίαν probantibus, visus est et accusari merito potuisse et vix ab Augustino idonee defendi. Vide quae annotavimus ad caput primum Commonitorii Marii Mercatoris.
Verum cum id fere totum, quod hactenus retulimus, depromptum sit ex litteris Zosimi ad Africanos, quas, etsi Baronius ex Vaticanis monumentis acceptas retulit (Ad an. Christi 417, num. 19 et seqq.) , vir tamen eruditus Marcus Antonius Cappellus e Franciscana familia rejicit, perinde ac si a Pelagianis fictae [Col. 0340B] essent, ad faciendam sancto pontifici et Africanis Patribus invidiam. Cum ipso disputare super ea re locus et tempus jubet, sed litterae prius afferendae pro actis synodi, et illae quidem longe emendatiores, quam in annalibus legantur. (Litteras etiam Zosimi vide tomo jam pluries allato XX, col. 649 et 654.)
Sed jam tempus est tractare quaestionem his de litteris motam ab erudito Cappello adulterinas putante. Ea vero neque talis est, quae non possit testimonio veterum finiri; neque difficilis, cum nihil asseratur a Cappello quod vehementer urgeat, immo quod per seipsum non corruat. Nam ut a testimonio veterum ducam initium, Marius Mercator meminit priorum litterarum, quarum etiam mentio fit in posterioribus: Ob hoc ipsum, inquit (Commonit. cap. 1) , nonnulla Coelestius illius sancti sacerdotis humanitate dignus est habitus; et sic epistolam quamdam benignitatis plenam ad Afros episcopos meruit, qua ille abusus est, vel adhuc abutitur, ad multorum ignorantium deceptionem.
[Col. 0340C] Facundus Hermianensis, non unius tantum, ut Mercator, sed duas memorat, singulas in gratiam singulorum haereticorum datas. Sic enim ait (Lib. VII cap. 3) : Invenient postremo beatum quoque Zosimum, apostolicae sedis antistitem, contra sancti Innocentii decessoris sui sententiam, qui primus Pelagianam haeresim condemnavit, fidem ipsius Pelagii ejusque complicis Coelestii, quem in Ecclesia Carthaginensi convictum atque appellantem apostolicam sedem et ipse gestis discusserat, tamquam veram et catholicam laudantem, insuper etiam Africanos culpantem episcopos, quod ab illis haeretici crederentur, cum, necdum ipsis Africanis episcopis dolos eorum multo manifestius detegentibus, memoratos Pelagium et Coelestium putaret orthodoxos
Tam claris tamque gravibus testimoniis duobus tertium addi potest Juliani ipsius Eclanensis episcopi: obscurius illud quidem, si per se solum spectetur, sed quod ex aliorum consortio clarissimam [Col. 0340D] lucem habeat.
Julianus igitur in libello quem scripsit ad Zosimum summum pontificem, nomine octodecim episcoporum damnationi Pelagii et Coelestii subscribere detrectantium, eas affert detrectandi causas, easque exceptiones adversus judicium in sede apostolica factum, quas summus pontifex in secundis litteris, in quibus priorum fit mentio, adhibuerat contra Africanos: nec affert tantum, sed iisdem quoque verbis, ad majorem sedis apostolicae sive exprobrationem, sive contumeliam. Sic enim habet (Libell. Fidei part. IV) :
Illud autem sanctitatem vestram specialiter admonemus, ne ad vestram reprehensionem factum putetis, quod sic absentum damnationem, ob Dei timorem, subscribere non audemus, docti per Scripturas humanam voluntatem praeceptis Dei non debere praeferri dicentis: Non credes auditui vano, nec consenties cum [Col. 0341A] iniquo fieri testis injustus (Exod. XXIII, 1, juxta Septuag.) . Et ne multitudini quis credendum putaret, adjunxit: Non eris cum pluribus in malitia (Ibid.) . Et iterum: Priusquam interroges, ne vituperes quemquam (Eccli. XI, 7) . Et iterum: Quod viderunt oculi tui, loquere (Matth. VII, 1) . Item in Evangelio: Nolite judicare, ut non judicemini; nolite condemnare, ut non condemnemini. In quo enim judicio judicaveritis, judicabitur de vobis; et qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis. Item in alio evangelista etiam Judaei fatentur, quod lex nostra non judicet hominem, nisi ab ipso audierit et cognoverit, quid faciat (Joan. VII, 51) . Et in Actibus apostolorum per gentiles Festi similis prolata est sententia, quod non sit consuetudo Romanis damnare aliquem, priusquam qui accusatur praesentes habeat accusatores, locumque defendendi accipiat ad abluendum crimina (Actor. XXV, 16) .
Hac triplici tanta, tamque manifesta auctoritate etsi obrui posse videatur Cappellus, cum proferre nihil possit, nisi infirmum et debile; non est tamen [Col. 0341B] sine responsione dimittendus, quamtumvis miratus sim non mediocriter aliquando, virum tam eruditum eousque, sive haereticorum odio, in quos dissertabat, sive quo alio animi motu, impeditum fuisse, ut non animadverteret inde fidem litteris Zosimi astrui, unde tolli putaret. Quatuor argumentis utitur ad suppositionem litterarum probandam: et primo quidem, quasi litterae pugnantia historiae atque Augustini testimonio contineant. Sic enim ait:
Magnae, si litteris credimus, Zosimum inter et Africanos dissensiones animorum exstiterunt, Zosimo Africanos acerbius perstringente, Africanis vicissim Zosimum invidiosa querelarum mole onerantibus: cum tamen re ipsa mutua utriusque partis consensione tota Coelestii Pelagiique causa peracta sit, idque Augustinus testetur lib. II ad Bonifacium, cap. 3, etc.
At contrarium testatur Augustinus, et eo quidem ipso loco qui profertur. Cum enim Zosimum excusare niteretur, propter reverentiam sedis apostolicae, [Col. 0341C] cogente nihilominus veritate ea dixit quae Cappellum arguant, et penitus convincant. Quid enim volunt hae voces? Aliquanto lenius haec ingenia, quam severior postulabat Ecclesiae disciplina, tractata sunt. Quid istae? Tot et tantis inter apostolicam sedem et Afros episcopos currentibus et recurrentibus scriptis ecclesiasticis, etiam gestis de hac causa apud illam sedem Coelestio praesente et respondente confectis, quaenam tandem epistola venerandae memoriae papae Zosimi, quae interlocutio reperitur, ubi praeceperit credi oportere sine ullo vitio peccati originalis hominem nasci? Nusquam prorsus hoc dixit, nusquam omnino conscripsit, etc. Libellus ejus catholicus dictus est, quia et hoc catholicae mentis est, etc. Quid tandem aliae? Ex Africa Romam litterae posteaquam venerunt, id continentes non sufficere hominibus tardioribus et sollicitioribus quod se generaliter Innocentii episcopi litteris consentire fatebatur, sed aperte eum debere anathematizare quae in suo libello prava posuerat; ne si id non fecisset, multi parum intelligentes, magis in libello [Col. 0341D] ejus illa fidei venena a sede apostolica crederent approbata, propterea quod ab illa dictum erat eum libellum esse catholicum, quam emendata, propter illud, quod se papae Innocentii litteris consentire ipse responderat. Et sub finem: Quidquid interea lenius actum est cum Coelestio, servata dumtaxat antiquissimae et robustissimae fidei firmitate, correctionis fuit clementissima suasio, non approbatio exitiosissima pravitatis, etc. Potuitne Augustinus manifestius indicare litteras, quarum praecipua capita perstringit?
Pergit Cappellus, sed secundum, quod adhibet, argumentum, non validius primo est, cum eamdem patiatur solutionem. Pelagius, ait, non potuit fallere Ecclesiam Romanam, ut scribit Augustinus lib. de Pecc. Orig. cap. 8. Fefellit vero, si qua fides secundis litteris. Quid enim aliud significant verba haec Zosimi: «Sit vobis gaudium eos quos falsi testes criminabantur agnoscere a nostro corpore et catholica veritate numquam [Col. 0342A] fuisse divulsos.» Quid ista? «Quantum haec exsultatio fidei non mortuos esse, nec periisse, de quibus falsa vulgata sunt. »
Afferendus iterum solus pro responsione Augustini locus: Pelagius fefellit judicium Palaestinum, proptereaque ibi videtur esse purgatus. Romanam vero Ecclesiam, ubi eum esse notissimum scitis, fallere USQUEQUAQUE non potuit, quamvis et hoc fuerit utcumque conatus, sed, ut dixi, minime valuit. RECOLUIT enim beatissimus papa Zosimus, quid imitandus praecessor ejus de ipsis senserit gestis. ATTENDIT etiam quid de illo sentiret praedicanda in Domino Romanorum fides, quorum adversus ejus errorem pro veritate catholica studia consonantia concorditer flagrare cernebat. Quam ingeniose enim posita est vox, vel illa, fallere usquequaque non potuit; vel ista, recoluit; immo et haec, attendit. Quibus tacite Augustinus intelligentibus innuit, et Pelagium aliquando fefellisse papam Romanum, sed non usquequaque; et Zosimum memoriam revocasse, quae parumper abierat; [Col. 0342B] et summum pontificem Innocentii constitutum paulo diligentius attendisse quam prius, cum deciperetur ab hominibus malae fidei.
Addit Cappellus, tertium argumentum, constare scilicet ex Augustini testimonio, nec Coelestium fuisse receptum a Zosimo, nec ejus fidem probatam; nec negatos ab ipso errores, de quibus accusabatur; nec evocatum ex Africa Paulinum; nec Erotem et Lazarum ex Gallia ad prosequendam causam; nec vocatis praefinitum terminum duorum mensium, sed id temporis assignatum soli Coelestio ad errores, ex formula praescribenda, de qua in Africam scriptum fuerat, ejurandos. His tamen omnibus pugnantia contineri litteris Zosimo tributis; ipsas igitur esse falsas, aut mentitum Augustinum.
Contineri fateor litteris quae dicta sunt, nimirum Zosimo probatam aliquatenus fuisse fidem Coelestii (sive hoc nomine libellus intelligatur, sive personae sensus); abnegatos a Coelestio errores qui objicerentur; [Col. 0342C] evocatum Romam ex Africa Paulinum, qui praesens accusaret ad constitutum diem; datum Coelestio duorum mensium spatium ad resipiscendum, quod nempe ad tempus judicium differebatur. Sed contineri nego evocatos etiam ex Gallia Erotem et Lazarum; fefellit enim in eo Cappellum memoria, cum episcopi illi duo numquam Gallias ex Palaestina, immo neque in Africam revenerint, nec verba illa Zosimi: Ubi Eros? ubi Lazarus? erubescenda factis et damnationibus nomina; evocationem contineant, sed potius exprobrationem: alioquin ipsos quoque Jacobum et Timasium evocasse pontifex credi deberet. Sequitur enim: Ubi adolescentes Jacobus et Timasius, etc.
Verum, quae quatuor contineri fateor litteris, ea tam certis auctoribus vera comprobantur, ut hic quoque suo se argumento vir eruditus refellerit. Nam ut a primo incipiam, quid Augustinus aliud docet, quam probatam fuisse Coelestii fidem, cum ait (Lib. II ad Bonif. cap. 3) , libellum ejus catholicum [Col. 0342D] fuisse dictum a sede apostolica? Quam aperte secundum docet! damnatos scilicet a Coelestio suos errores, urgente Zosimo, his verbis: Huic (Innocentio) ipse Coelestius consentire professus est, quando cum illi a sancto praecessore suo dictum esset: «Illa omnia damnas, quae jactata sunt de nomine tuo?» ipse respondit (Lib. de Peccat. Orig. cap. 6) : DAMNO SECUNDUM SENTENTIAM BEATAE MEMORIAE PRAECESSORIS TUI INNOCENTII, etc. Quam manifeste tertium! Atque ita velut phreneticus ut requiesceret tamquam leviter fotus, a vinculis tamen excommunicationis nondum est creditus esse solvendus; sed, interposito DUORUM MENSIUM tempore, donec rescriberetur ex Africa, resipiscendi ei locus, sub quadam medicinali sententiae lenitate, concessus est (In libello apud Baronium ad annum 418, num. 15) . Jam vero quartum, quod Paulino condictum sit ad secundum mensem, fatetur ipse Paulinus: Libellum idcirco direxi, quia me licet sermone [Col. 0343A] Basiliscus subdiaconus, a tua beatitudine cum gestis sedis apostolicae directus, Carthagine convenit quarto non. Novemb. die, ut adessem ad apostolicam sedem, et tuae judicio sanctitatis, etc.
Adhibet tandem Cappellus, velut quartum argumentum quod alia firmaret, auctoritatem ipsius quoque Paulini diaconi, ut instrumentum ex Vaticanis monumentis erutum instrumento indidem accepto refellat: Paulinus, inquit, in libello gratias agit Zosimo, quod apostolica auctoritate damnasset Coelestium RECUSANTEM DAMNARE ERRORES quos ipse illi ut accusator objecerat, SE QUOQUE NON VOCATO. Tum verba profert quibus Paulinus meminit quidem Zosimi vehementer instantis Coelestio, ut objecta damnaret: nec tamen meminit absolutionis illius quasi fiduciariae, quae in litteris memoratur, non praetermissurus utique, si qua fuisset per obreptionem obtenta, et sedes apostolica decrevisset aliquando id quod postmodum, causa plenius cognita, correxisset. Ex his vero infert tres istas epistolas, [Col. 0343B] quae nomine Zosimi circumferuntur, felle potius quam atramento scriptae, confictas fuisse a Pelagianis, ut indulgerent, tum suae indoli quae ad calumniandum facta; tum irae erga summum pontificem, a quo se damnatos impatienter ferrent; tum odio in Africanos, quorum studio urgeri se ita sentirent, ut neque respirare possent umquam, propter Ecclesiae fulmina, neque uspiam consistere, propter imperatoriam proscriptionem. Infert quoque, aut saltem suspicatur, ad iisdem artificibus elaboratas postea duas ad Bonifacium et Coelestinum de appellationibus epistolas Africanorum, quibus par pari referrent, immo cum usura redderent quidquid exprobrationis ex urbe Roma prius accepissent.
Ita quidem vir eruditus, sed quem Baronius, quemadmodum et alios oppido non paucos, incautum abduxit in suam opinionem, qua credidit libellum a Paulino oblatum fuisse Zosimo, in gratiarum actionem, post damnatos apostolica auctoritate Pelagium [Col. 0343C] atque Coelestium; cum tamen pluribus ante mensibus oblatus sit, nec aliud sit revera, praeter artificiosam quamdam excusationem, cur ad constitutum diem non affuerit, immo nec adesse debuerit judicio sedis apostolicae.
Non equidem diffiteor, summo pontifici gratias aliquas a Paulino referri; referri nego ob supremam sententiam in Coelestium latam: quod maxime oporteret, si audiendus foret Baronius; sed hac una de causa, quia Zosimus, inter agendum cum Coelestio, Paulini mentionem fecisset, eamque tanto honorificentiorem, quanto vehementius institerat ut Coelestius quaecumque diaconus in libello objecerat sine circuitu damnaret, si modo catholicus audire vellet. Tantam enim pontificis instantiam interpretatus est Paulinus, velut honestam vadimonii remissionem. Quid enim superesset causae cur judicio se sisteret, cum jam et ejus fides probata foret, et libellus olim Aurelio Carthagine oblatus pro indubitato litis instrumento acceptus esset?
[Col. 0343D] Verum, ut res tota, quae viros etiam diligentes praeterfugit, evidentius patescat, exscribenda videtur pars ultima libelli, qua negotium fere integrum continetur. Sic autem se habet: Unde oro apostolatum tuum ut hunc meum libellum suscipi jubeas, quo gratias referam tantae sedi, et sententiis justissimis pro parte mea latis: quem idcirco direxi, quia me licet sermone Basiliscus subdiaconus, a tua beatitudine cum gestis sedis apostolicae directus, Carthagine convenit quarto nonarum Novembrium die, ut adessem ad apostolicam sedem, et tuae judicio sanctitatis. Ad quod fuse suggestum est me promittere non defuturum fore, si adversum me, et non pro me, fuisset lata sententia. Ibi tunc igitur nihil agere potui, quia is, qui ad sedem apostolicam provocaverat, defuit, quem oportuerat utique merita suae appellationis astruere, maxime cum nihil agente appellatore, secundum etiam humanas leges, superior semper est ille qui vicit. Quid enim jam [Col. 0344A] mea intererat, sic mea per apostolicae sedis judicium roborari, ut etiam apud vestram reverentiam pravae ejus doctrinae astipulator existerem? de quo congaudere possem, si, damnatis his quae a me illi objecta fuerant, meruisset absolvi, nec prius se ordinari quam purgari pateretur. Et postea: Hunc autem libellum direxi beatitudini tuae, per Marcellinum subdiaconum Ecclesiae Carthaginensis, datum VI idus Novembris
Ex his constat Paulinum, 1 o vocatum fuisse a Zosimo: Basiliscus me convenit, ut adessem ad sedem apostolicam, etc. 2 o Rescripsisse sexto post conventionem die: Convenit me quarto nonarum novembrium die, etc. 3 o Dedisse libellum suum VI idus Novembris perferendum Marcellino subdiacono, qui simul detulit litteras Carthaginensis concilii ad Zosimum, quibus ratio instituendi cum Coelestio judicii continebatur, quarumque meminit Augustinus (Lib. II ad Bonif. cap. 3) , immo et ipse Paulinus ( In libello ) his verbis: Cui jam non mecum, sed cum universa Dei Ecclesia causa est, sicut data ad beatitudinem [Col. 0344B] tuam scripta testantur. 4 o Scripsisse ante fugam Coelestii ex urbe Roma; de eo enim loquitur (Ibid.) veluti de praesente: Cum contra apostolicam sententiam venire nititur, etc. In sedis apostolicae coetu conatur astruere, etc. 5 o Tres attulisse causas irriti vadimonii, nempe quod appellatio pristina neglecta fuisset a reo: Defuit, quem oportuerat merita suae appellationis astruere; quod condictio intra secundum mensem non prius significata fuerit quam totum tempus effluxisset: Convenit IV nonarum Novembrium; quod significatio facta fuerit, non scripto, ut lege cautum est, sed verbo tantum, quod nullius momenti: Quia me licet sermone, etc. 6 o Denique non egisse gratias de sententia condemnationis ultima, quae lata non est ante mensem Maium ann. 418, sed de his solum quae acta fuerant ante diem 8 Novembris ann. 417: nam Marcellinus libelli delator Romam appulit ante tertias Zosimi litteras ad Afros; in ipsis enim fit appulsi Marcellini mentio: istae vero [Col. 0344C] litterae datae sunt ante latam a Zosimo supremam in Coelestium sententiam, ut ex ipsis aperte constat.
His omnibus animadversis respondeo tandem Cappello, neque hoc ultimo argumento, neque prioribus aliis tribus, satis confici suppositas fuisse a Pelagianis litteras quas illustrissimus Annalium scriptor ex Vaticanis monumentis in lucem edidit, quibusque fidem Mercatoris et Facundi auctoritas tantam facit, quanta potest esse maxima, in rebus procul tempore distantibus.
Decimam synodum habuit Theodotus Antiochiae episcopus, ut scribit Mercator in haec verba: Adhuc etiam Hierosolymis constitutus Pelagius accusatus fuit apud synodum; et primo quidem tergiversando ambiguis [Col. 0344D] quibusdam se professionibus tegens, et prosequens dubia, vel respondens, illam tunc videtur episcoporum audientiam delusisse; sed postmodum evidenter deprehensus, insistentibus accusatoribus, a posteriore synodo, cui sanctae memoriae Theodotus Antiochiae praesedit episcopus, atque detectus, a sanctis quoque et venerabilibus Hierosolymorum locis est deturbatus: quod ejusdem sancti Theodoti ad reverendissimum urbis Romae episcopum, et sanctae recordationis Praylii Hierosolymitani episcopi missa scripta testantur, quorum exemplaria ad documentum habemus in manibus (In Commonit. cap. 3) .
Haec synodus ignota fuit Augustino: qui enim tantum praejudicium tacuisset scribens adversus Julianum, cum curiose singula causae catholicae momenta conquireret, et iis uteretur quoties occasio se daret?
Qui praeter Mercatorem mentionem fecerit, saltem apertam, neminem memini, praeter Marianum Victorium, nisi forte Antiochenum concilium pro Diospolitano [Col. 0345A] dixit: Haec, inquit, et alia quaedam evomens Pelagius, cum a multis admoneretur, damnationem timens, recantavit primo; mox rursus ad eadem prioraque relapsus, ab Antiochena synodo, item Innocentio primo Zosimoque summis pontificibus damnatus est, etc. ( In praefat. epist. Hieron. ad Ctesiphontem ).
Dixi, saltem, apertam, etc., quia locus est apud Photium, qui si emendetur, ut profecto debet, Mercatoris dictum certo probet. Sic enim habet (Cod. 54) : Porro haec quidem Pelagiana seu Coelestiana haeresis, non in Oriente dumtaxat viguit, sed etiam Occidentem pervasit, et Carthagine in Africa ab Aurelio atque Augustino deprehensa et convicta, variisque publice conciliis damnata est; ejecti vero qui cum his sentirent, tamquam haeretici, extra Ecclesiam, temporibus episcoporum Theophili Alexandriae, et Innocentii urbis Romae, tam a Romanis quam Africanis, caeterisque Occidentis episcopis. Nam ubi in Graeco habetur, ἐν τοῖς χρόνοις τοῦ Θεοφίλου τοῦ Ἀλεξανδρείας, legendum [Col. 0345B] est, ἐν τοῖς χρόνοις τοῦ Θεοδότου τοῦ Ἀντιοχείας, neque enim fieri potuit ut ejicerentur ex Ecclesia in Aegypto, Theophili temporibus, Pelagiani, qui vix innotuerant in Occidente ann. 412, quo Cyrillus Theophilo successit: cum tamen admirabiliter ista quae dicuntur Theodoto Antiocheno conveniant, quippe qui memoratam a Mercatore synodum non longo post tempore habuit, quam vel Carthagine et Milevo ad Innocentium Africani scriberent de Pelagio et Coelestio, vel Innocentius eosdem damnaret, ut mox ostendetur.
Praefuit igitur synodo qua de agimus Theodotus, celebris ille toto Oriente episcopus, qui ann. 411 in sedem Antiochenam Alexandro successit: Vir mansuetudine insignis, margarita continentiae, accurata vitae institutione egregie exornatus, ut loquitur Theodoretus (Lib. I Hist. cap. 37) . Ille Apollinaristas reduxit ad Ecclesiam, ex qua Messalianos ejecit sine spe reditus, in concilio Constantinopolitano. Obiit ann. 417, teste Theodoreto ( In fine Historiae totius ) [Col. 0345C] post 16 annum episcopatus; unde redarguas Nicephorum quatuor dumtaxat annos ipsi tribuentem.
Occasione Theodoti et Messalianorum, animadverte concilium a Sisinnio et Theodoto celebratum contra Messalianos, a Binio non satis accurate dici: Habitum quidem in Oriente, sed incerto loco, anno Christi 427, Coelestini 5, Theodosii 20: nam partim ex Photio, partim ex Socrate constat habitum Constantinopoli mense Martio, ann. 426, Coelestini 4, Theodosii 19, Theodosio XII et Valentiniano Minore II aug. coss.
Sic enim scribit Photius (Codice 52) : Sisinnius item Constantinopolitanus, et Theodotus Antiochenus communem epistolam ad Berinianum et Amphilochium, caeterosque in Pamphylia episcopos scripsere, cujus epistolae haec inscriptio est: «Deo charissimis sacrorum collegis Beriniano et Amphilochio, omnibusque adeo in Pamphylia episcopis, Sisinnius atque Theodotus, et universa sancta synodus, quae Dei gratia in magna urbe Constantinopoli coacta est, consecrandi [Col. 0345D] gratia Deo amantissimi episcopi Sisinnii, jussu et auctoritate pientissimi et Christo chari imperatoris nostri Theodosii, salutem in Domino, » et caetera quae apud Binium.
Sunt autem Socratis haec verba (Lib. VII cap. 28) : Sisinnius ordinatus pridie kal. Mart. Theodosio XII et Valentiniano Minore aug. II coss. Hic annus est Christi 426, Coelestini 4, et Theodosii 19.
Non est perinde facile invenire tempus synodi Antiochenae, de qua nunc agitur; conandum tamen, si qua id ratione possimus. Et certe cum Marius in ea synodo tradat Pelagium ab ipsomet Praylio damnatum, litterasque damnationis ad sedem apostolicam a Praylio missas; cumque Praylius successerit in sedem Hierosolymitanam Joanni vita functo die 10 Januar. ann. 417, synodus profecto non potuit cogi ante hunc ipsum annum, immo neque ante anni finem: nam Praylius ad Romanum episcopum [Col. 0346A] epistolam scripsit, qua, ut ait Zosimus in epistola ad Africanos data XI kal. Octobris causae Pelagii enixius astipulator intervenit, cum jam in locum quondam sancti Joannis episcopus esset ordinatus (Epist. 4, quae 2 in causa Pelagii) . Oportuit igitur inter primam hanc epistolam commendatoriam, scriptam utique post diem 10 Januar. et aliam condemnatoriam, cujus meminit Mercator, intercedere tempus aliquod, atque ita synodum non ante finem anni 417 coactam fuisse.
Nec enim potuit cogi, vel ante Pascha, ne, cum apertum foret verna tempestate mare, pugnantes simul Romam litterae venirent; vel statim post Pascha, eamdem ob causam: immo neque ante finem Septembris, tum quia litterae a synodo venissent Romam hoc anno, antequam Zosimus tertias Africanis litteras dedisset XII kal. April. ann. 418, tum quia Septembri Praylius abesse non debuit ab Ecclesia Hierosolymitana, in qua celebrarentur encaenia die 14 Septemb., teste Nicephoro (Lib. VIII Hist. cap. 50) , convenientibus ex orbe toto populis. Restat igitur ut, quam citissime, mense Octobri Theodotus Antiochiae synodum habuerit; quam tardissime, Novembri: nam hoc anno, id est, 417, convenisse Antiochiam episcopos, satis aperte loquuntur verba Mercatoris et Photii. Neque enim ille de utraque synodo Diospolitana et Antiochena eum in modum scripsisset, quo revera scripsit, si altera non consecuta fuisset alteram, quam primum potuit, hoc est, post mortem Joannis Hierosolymitani: neque hic apte conjunxisset Innocentium et Theodotum, et uterque eodem anno Pelagianos non damnasset.
Et vero utrique auctori ratio astipulatur: cum enim aegre ferrent Eros et Lazarus absolutum a Diospolitanis, gratia et potentia Joannis, Pelagium; seque proinde insimulatos vel calumniae, vel inscitiae, qui hominem accusassent ex libris, quos damnaret ipse, aut suis aut alienis, quos male intellexissent, institerunt; quo primum tempore licuit apud totius [Col. 0346C] Orientis primatem, ut causa retractaretur, post obitum Joannis ann. 417 vita functi?
Adde quod credibile est, neque a Gallicanis episcopis accusatoribus, neque a Theodoto accusationem excipiente anteversum tempus solemne habendae circa tempus autumni synodi, ne praesules novo labore fatigarentur.
Venisse porro ad concilium Praylium, licet moris non esset, nisi tota dioecesis convocaretur idcirco puto, quod a Gallicanis episcopis, immo forte et ab Hieronymo edoctus de Pelagii mala fide Pelagianorumque jactantia, per epistolas in orbem universum missas, quasi non persona sola, sed etiam dogmata a Palaestinis Patribus absoluta forent, sua interesse duxerit penitius causam recognosci, ne quas dederat in commendationem Pelagii, prae reverentia praecessoris, litteras, orbi scandalum facere, et haeresi patrocinari permitteret.
Ex his porro pervidere est quo consilio Pelagius litteras commendatitias a Praylio ad sedem apostolicam [Col. 0346D] expresserit, Romamque cum suis miserit, simulque gesta Diospolitanae synodi, et libellum suae fidei: volebat siquidem versipellis haereticus, et suis rebus implicatum tenere Praylium Hierosolymis, et Romae animum Innocentii, quem nondum sciebat defunctum, occupare; ne, si quid in concilio tentaretur, quod a Gallicanis episcopis urgeri apud Theodotum sentiebat, Romae retractaretur factum Diospoli de persona judicium.
Perierunt acta litteraeque ex synodo ad urbis episcopum missae, magno utique ecclesiasticae historiae damno: patuissent enim retectae infandi monachi artes, et forte, in exemplum consequentium saeculorum, ratio haberetur haereticorum malae fidei convincendae, cogendique homines convictos, exemplo Pelagii, se suumque pudorem tenebris solitudinis ignotae occulere.
Admodum obscura est undecima synodus, quae tertia Carthaginensis in causa Pelagiana; ejus tamen cognitio non mediocriter ad historiam conducit: quare paulo curiosius in eam inquirere oportet, ne cum aliquid praeter doctorum sententiam dicturi simus, illud sine gravi ratione asserere videamur.
Verum, quia solis fere ex tertiis Zosimi litteris ad Africanos inquisitio agenda est, has ego statim initio excribendas putavi, tum ut fidem dicendorum faciant, tum ut correctiores legantur. (Hae tertiae litterae cum supra memoratis habentur tomo dicto XX nostrae Biblioth., col. 676.)
Ex his constat primum, binas a Zosimo litteras ad Aurelium et universos per Africam episcopos scriptas fuisse; unas de Coelestio, quae licet careant diei [Col. 0347B] et mensis nota, consignantur tamen consulatu Honorii XI et Flavii Constantii II: alteras de Pelagio, statim a prioribus, sine nota quidem consulum, sed cum die et mense, XI kal. Octob.
Constat deinde litteris Zosimi responsum fuisse ex Africa, missamque obtestationem ut ne pontifex de re tanta judicaret sine Africanis instrumentis, quae cum obtestatione missa sunt, quaeque partim gesta praecedentium synodorum, partim libellum Paulini litterasque Gallicanorum episcoporum, ac librum de Natura Pelagii, et responsionem Augustini aliaque plura continerent.
Constat tertio, non prius sanctum pontificem obtestationi Afrorum respondisse, quam accepisset per Marcellinum subdiaconum synodicam, eamque prolixam, cum scribat aliqua taedii testificatione se omne volumen epistolae volvisse, eoque aliquando perlecto, intellexisse priores suas litteras non suo sensu acceptas.
[Col. 0347C] Constat quarto, nihil suprema sententia definitum fuisse de causa Coelestii ante XII kal. April., quo tempore tertias litteras Zosimus dedit, jam non, ut priores, universis per Africam constitutis episcopis, sed Aurelio et caeteris qui in concilio Carthaginensi affuissent. Quod diligenter animadvertendum est.
Constat quinto aliquod fuisse, immo geminum Carthaginensis provinciae concilium, ante Africanum plenarium kal. Maiis inchoatum; et a priore quidem, post acceptas saltem primas Zosimi de Coelestio litteras, missam fuisse obtestationem cum instrumentis causae, quae prius diximus; ad posterioris vero synodicam datum a Zosimo responsum illud, quod III, kal. Maias Carthagine acceptum est, duobus nimirum diebus ante inchoatum generale concilium.
His quinque ita constitutis, contendo, ex duobus modo memoratis Carthaginensis provinciae conciliis, alterum, cujus litteris Zosimus non respondit, habitum fuisse mense Octobri, vel etiam Novembri ann. [Col. 0347D] 417; alterum, cujus Patribus Zosimus epistolam dedit antea relatam, coactum ante Quadragesimam ann. 418; quamquam non est visum operae pretium tractatione alterum ab altero distinguere, cum unius nihil omnino supersit praeter obscurissimam memoriam, alterius paulo sit explicatior ratio.
Quot episcopi convenerint, incertum est: plures convenisse, id est, unam saltem de turmis, de quibus dictum est ad Milevitanam synodum, ex eo conficitur, quod conventum summus pontifex concilii Carthaginensis nomine appellet: qua ex appellatione amplius illud infertur, ex sola proconsulari provincia Patres convenisse. Verum id totum illustrari postulat nonnulla rerum Africanarum notitia, quae consequentibus etiam synodis lucem allatura sit; implicatissimis enim saepe tenebris, ad eruditorum etiam taedium, res Africanarum synodorum obvolvuntur. Placet igitur hoc in argumentum parumper digredi.
[Col. 0348A] DIGRESSIO DE CONCILIIS AFRICANAE ECCLESIAE.
Ex veterum monumentis colligitur (Apud. Cypr. epist. 46, Aug. epist. 110) , in Africa quatuor generum synodos habitas fuisse; nam et aliquando unius civitatis episcopus, vel cum suis tantum presbyteris et diaconibus conveniebat, quod contrahere presbyterium dicebatur; vel etiam plebem advocabat, quod erat gesta ecclesiastica conficere; vel in consilium quoque adhibebat e vicinia episcopos.
Sed aliquando primas unius integrae provinciae episcopos per tractoriam vocabat, qua ratione praescribitur canon 76 Cod. Africani: Placuit ut quotiescumque concilium congregandum est, episcopi qui neque aetate, neque aegritudine, neque aliqua graviori necessitate impediuntur, competenter occurrant; et primatibus suarum quarumque provinciarum intimetur ut de universis episcopis, vel duae, vel tres turmae fiant, ac de singulis turmis vicissim, quotquot electi fuerint, ad diem concilii instantissime occurrant. Quod si non potuerint occurrere, [Col. 0348B] excusationes suas in tractoria conscribant; vel si post adventum tractoriae aliquae necessitates repente forsitan ortae fuerint, nisi rationem impedimenti sui apud suum primatem reddiderint, Ecclesiae suae communione debere esse contentos.
Ex pluribus aliquando provinciis conveniebant episcopi propter commune negotium, non tamen ex omnibus, cujusmodi fuit Bysacenum, ad quod ex provincia proconsulari missi sunt episcopi legati ( Cod. Eccles. Africanae ad ann. 394).
Denique aliquando ex tota Africae dioecesi, id est, ex omnibus Africanis provinciis, accitu Carthaginensis episcopi, conventus celebrabatur, quamquam fuit aliis temporibus alia convocandi forma. Singulis enim annis primum convenerunt. Deinde tempus ex arbitrio Carthaginensis episcopi, aut potius e negotiorum necessitate, pependit.
Primum genus, quod dioecesanis nostrorum temporum synodis respondet, conventus magis seu compresbyterium [Col. 0348C] quam concilium dicebatur; secundum, nomen accipiebat vel a provincia, vel ab urbe ad quam episcopi a primate evocati confluebant; tertium, Africanum quidem, sed particulare nominabatur, ut a quarto discerneretur, quod universale vocatum est, ad quod nempe omnibus ex provinciis Africae, vel episcopi quilibet, vel delegati conveniebant.
Africana porro dioecesis prioribus temporibus habuit provincias quinque, proconsularem seu Carthaginensem, Bysacenam, Numidiam, Mauritaniam et Tripolitanam. Deinde Mauritaniae duae factae sunt, Sitifensis et Caesariensis. (Sunt qui Numidiam quoque in duas divisam putent, sed non magna ratione.) Accessit denique Hispania Transfretana, seu Mauritania Tingitana, si modo vera sit inscriptio concilii plenarii ann. 418 habiti, prout legitur in manuscripto codice monasterii sancti Bavonis Gandavensis: quamquam et aliunde id probari potest, ut ostendemus in dissertatione de Constitutionibus imperatorum.
[Col. 0348D] Ex his cognosce, lector, quae synodi Africanae dicendae sint, quae vel Carthaginenses tantum, vel alterius cujuscumque provinciae. Africanae sunt, ad quas ex pluribus provinciis episcopi conveniebant. Carthaginenses, vel alterius provinciae, quas unius solius, aut proconsularis, aut cujuscumque alterius provinciae episcopi celebrabant. Illarum cogendarum auctoritas penes episcopum Carthaginensem erat; istarum penes singulos primates. In illis decernebantur quae totius dioecesis intererant; in istis, quae unius provinciae. Ad Africanas appellabatur a provincialibus; ad provinciales a judicio singulorum episcoporum.
Africanae singulis annis cogendae fuerunt ex praescripto concilii Hipponensis, ut patet ex can. 18 cod. Africani: Secundum Nicaena statuta, propter causas ecclesiasticas, quae ad perniciem plebium saepe veterascunt singulis quibusque annis concilium convocetur, [Col. 0349A] ad quod omnes provinciae, quae primas sedes habent, de conciliis suis binos, aut quantos delegerint, episcopos legatos mittant, ut congregato conventu plena possit esse auctoritas.
Cogendarum tempus, immo diem sanciebat canon 73: Placuit ut dies venerabilis Paschae formatarum subscriptione omnibus intimetur, dies vero concilii idem servetur qui in Hipponensi concilio constitutus est, id est, X kal. Septemb., etc.
At quia molestum erat tot episcopos tam saepe suis e sedibus emovere, abrogati sunt canones praedicti duo, canone 95: Quoniam constitutum fuerat in concilio Hipponensi, ut singulis annis contraheretur concilium Africae plenarium, non tantum hic apud Carthaginem, verum etiam per diversas provincias suo ordine; et hoc ita servatum est, ut indiceremus aliquando in Numidia, aliquando in Bysacio. At quia hoc laboriosum omnibus fratribus visum est, placuit ut non sit ultra fatigandis fratribus anniversaria necessitas, sed quoties exegerit causa communis, id est, totius [Col. 0349B] Africae, undecumque ad hanc sedem de hac re datae litterae fuerint, congregandam esse synodum, in ea provincia ubi opportunitas persuaserit: causae autem quae communes non sunt, in suis provinciis judicentur.
Provinciales ex praescripto Nicaeni concilii bis in anno habebantur; semel ante quadragesimam Paschae; iterum circa tempus autumni. Vide canonem 5 Nicaenum relatum in Notis ad quartam synodum, et inde cognosce quo tempore plura concilia provincialia coacta sint, utroque scilicet legitimo, nec alio, nisi necessitas urgeret. Unde quoties praeter solemne tempus habita leguntur, investiganda est homini studioso causa: fuit enim aliqua semper, quam sciri ad historiam confert.
Africanae modo in una, modo in altera provincia, ordine servato, congregabantur, ut antea dictum est ex can. 95, quamquam nullae sunt habitae extra Numidiam, Proconsularem et Bysacenam: quia reliquae provinciae minus erant opportunae propter distantiam, [Col. 0349C] quam praedictae, in media Africa sitae. Provinciales non habebantur in civitatibus, ubi erant seniores seu primates, ut quibusdam visum est, propter canonem 73: Scribendum ad singularum quarumque provinciarum primates, ut quando apud se concilium congregant, istum diem non impediant. Sed in opportunioribus provinciae locis, quod constat ex Milevitana synodo, quemadmodum et Cirtensi, quam coegit Silvanus Numidiae primas, cum tamen Summensi vel Zumensi Ecclesiae praeesset.
Notandum vero nomine concilii plenarii appellavisse veteres synodum ad quam omnes episcopi conveniebant; unde factum ut nomen hoc alio alias sensu usurparent. Dixerunt enim plenaria concilia, non ea tantum quae totius Africae, sed ipsa quoque provincialia, prout nimirum episcopi, vel omnes unius provinciae apud seniorem suum, vel ex omnibus provinciis ad locum a Carthaginensi episcopo constitutum, congregabantur. Intercessit igitur discrimen aliquod inter concilium plenarium et universale: [Col. 0349D] illud enim potuit esse unius tantum provinciae; istud fuit totius dioecesis, quamquam universale adhuc a plenario totius Africae diversum aliquando fuit. Ad illud enim omnes provinciae per legatos tantum vocabantur: ad istud omnes unius turmae, quibuscumque placeret venire. Similiter ad provinciae unius concilium non plenarium una sola turma vocabatur, ad plenarium ambae. Unde intelligere est quam ob causam nulla catholicorum synodus Africana legatur plures episcopos habuisse quam ducentos et viginti ad summum, cum tamen in Africa forent plures quingentis Ecclesiae episcopales catholicae: scilicet conveniebat ex singulis provinciis una tantum turma, id est, media fere pars, ex qua tamen aliqui justas haberent absentiae causas, de quibus est canon 76. Id vero sapienter institutum fuit, ne pastoribus suis orbatae Ecclesiae damni quidquam paterentur: suam enim vicino episcopo remanenti profecturus [Col. 0350A] commendabat. Ea porro disciplina viguit apud catholicos, sed aliis moribus vivebant Donatistae. Verum ista diligentius aliquando, si Deus voluerit, in historia Ecclesiae Africanae, quam meditamur.
His porro animadversis, concludendum illud est, propter quod digressi sumus, undecimam scilicet synodum, aut provincialem fuisse, quod magis reor; aut Africanam particularem tantum, quod non improbabile: alterutrum enim sequitur ex inscriptione litterarum Zosimi summi pontificis. Quid autem in ea gestum sit ex praecedentibus constat; quot episcopi affuerint incertum; certus tamen locus, cum tempore, praeside et occasione.
[Col. 0350B] Carthagine habita est duodecima synodus, ad quam ex omnibus Africae provinciis episcopi ab Aurelio vocati convenerunt. Quare, licet a loco Carthaginensis vulgo dicatur, ab Augustino tamen Africana nominatur (Epist. 215) , estque prima totius Africae in causa Pelagianae haeresis.
Coacta est Honorio XII et Theodosio VIII, AA. CC., ut habent acta, id est, ann. Christi 418, non initio veris, quod voluit Binius Baronium secutus, sed kal. tantum Maiis, quam notam acta praeferunt. Et vero, quomodo, vigente ecclesiastica disciplina, 214 episcopi (tot enim congregati dicuntur, quos inter Aurelius, Augustinus, Alipius, Possidius, Evodius, aliique sanctissimi antistites) suis ab Ecclesiis abfuissent solemni tempore Paschatis, quod anno illo incidit in diem septimum Aprilis, et cujus proinde festi consummatio fuit XVIII kal. Maias?
Qua occasione praetermittere non possum quod [Col. 0350C] inter legendum codicem Africanae Ecclesiae, pauloque diligentius versanda concilia generalia ejusdem Ecclesiae, observavi, nullum, praeter duo, habitum, alio tempore, quam post integrum saltem a festis paschalibus mensem; plura vero consignari mense Augusto et Septembri. Duorum autem, quae excepta volui, posterius, omnium celeberrimum propter gravissimorum negotiorum necessitatem coactum est kal. Maiis ann. 418, cum Pascha incideret in diem 7 Aprilis; prius, quod valde obscurum est, celebratum legitur V kal. Maias, ann. 399, Pascha incidente in diem 10 Aprilis. Sed errorem irrepsisse oportet hunc in locum, et positas vel kalendas pro idibus, vel Maias pro Juniis, ne quid enormiter factum dicatur, et contra canones in aliis conciliis sancte observatos dicatur.
Inter universales synodos ista censeri debet, quippe cui praefuerit Aurelius, cum Donatiano Teleptensi primae sedis episcopo provinciae Bysacenae, et aliis 212, tam ex provincia Bysacena, quam Mauritania Sitifensi, Tripolitana, Numidia, Mauritania [Col. 0350D] Caesariensi, et Hispania, id est, Mauritania Tingitana, quae Hispania trans Gades dicta est, propterea quod vicario Hispaniarum subesset.
Ex ea data est synodica ad Zosimum papam, de qua Prosper Cassianum alloquens (Lib. cont. Collat. cap. 10; idem habet in resp. ad 8 cap. Gall.) : Secundum tuam censuram, qua sanctarum et fidelium voluntatum asseris non in omnibus hominibus ex Deo principium . . . . . erraverunt ducenti quatuordecim sacerdotes, qui in epistola quam suis constitutionibus praetulerunt, ita apostolicae sedis antistitem beatum Zosimum sunt allocuti: Constituimus in Pelagium atque Coelestium per venerabilem episcopum Innocentium, de beatissimi apostoli Petri sede prolatam manere sententiam, donec apertissima confessione fateantur, gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum, non solum ad cognoscendam, verum etiam ad faciendam justitiam, nos per actus singulos adjuvari, ita ut sine [Col. 0351A] illa nihil verae sanctaeque pietatis habere, cogitare, dicere, agere valeamus.
Sed hic oriuntur difficiles quaestiones septem, quatuor ex Augustini variis locis, tres ex Prosperi testimonio mox allato, alioque Chronici loco. Prima, quae sit illa synodus Africana (Lib. de Peccato Orig. c. 7 et 8) , quae revocavisse dicitur in memoriam venerabili papae Zosimo, quid ejus praecessor Innocentius de gestis Palaestinae synodi judicasset, et post cujus rescripta, in Coelestium justissima prolata est sententia. Secunda (Ibidem) , quod item Africanum concilium, ex quo rescriptum est Zosimo, antequam ad universos episcopos totius orbis tractoriam mitteret. Tertia, ex quo pariter Africae conventu, Romam litterae venerint, id continentes non sufficere hominibus tardioribus et sollicitioribus, quod se generaliter Innocentii episcopi litteris consentire Coelestius fatebatur, sed aperte eum debere anathematizare quae in suo libello prava posuerat, etc. (Lib. II ad Bonif. cap. 3) . Quarta, quod denique concilium posterius [Col. 0351B] plenarium totius Africae, in quo breviter contra errorem Pelagianum aliquid constitutum est (Epist. 47. ad Valent.) .
Atque has quaestiones facit Augustinus, alias Prosper (Lib. cont. Collat. cap. 10) . Quinta igitur, quae sint illa Africana episcoporum concilia, quae decretis suis constituerunt, utrumque Dei donum esse, et scire quid facere debeamus, et diligere, ut faciamus: ut aedificante charitate scientia non possit inflare, quia sicut de Deo scriptum est: Ille est qui docet hominem scientiam (Psal. XCIII, 10) ; ita scriptum est: Charitas ex Deo est (I Joan. IV, 7) . Sexta, qua ex synodo Africani episcopi ad papam Zosimum rescribentes, eumque in sententiae hujus salubritate laudantes, aiunt: Illud vero, quod in litteris tuis, quas ad universos curasti esse mittendas, posuisti dicens: «Nos tamen instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur) ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus;» [Col. 0351C] sic accepimus dictum, etc. (In Chron. ad consulat. Hon. XII et Theod. VIII) . Septima quo concilio apud Carthaginem habito 207 episcoporum ad pontificem Zosimum synodalia decreta perlata sunt, quibus probatis, per totum orbem haeresis Pelagiana damnata est.
Ut explicentur tot quaestiones, pateatque veritas, qua via potest, ex tantis tamque antiquis tenebris, certa quaedam statuenda sunt tamquam principia.
Constat igitur primo, saepius ab Africanis ad Zosimum, et a Zosimo ad Africanos rescriptum esse in causa Coelestii et Pelagii. Id enim significant Augustini verba (Lib. II ad Bonif. cap. 3) : Tot et tantis inter apostolicam sedem et Afros episcopos currentibus et recurrentibus scriptis ecclesiasticis, etiam gestis de hac causa apud illam sedem, Coelestio praesente et respondente, confectis, etc.
Constat deinde ea quae tribuit Prosper Africanis episcoporum conciliis, legi totidem verbis can. 4 concilii Africani universalis habiti Carthagine kal. Maiis, Honorio XII et Theodosio VIII coss. Unde dubium [Col. 0351D] esse non potest quin nomine Africanorum conciliorum universale quod diximus intelligere voluerit. Cur ergo usus est plurali numero? An vitiosa est lectio, legendumque potius, vel: Erravit Africae episcoporum concilium, etc., vel: Erraverunt Africae episcopi? Tale quiddam suadere videntur variantes editiones. An satius est, retenta antiqua lectione, dicere Prosperum, cum haec scriberet post. ann. 432, respexisse ad duo concilia Africana, quorum in uno constituti sunt canones ann. 418, in altero recogniti et approbati ann. 419.
Constat etiam plenarium illud posterius totius Africae concilium, in quo breviter contra errorem Pelagianum constitutum est id quod Augustinus Valentino inter alia legendum jubet (Epist. 215) , ad cognoscendum quemadmodum catholica Ecclesia in Dei misericordia Pelagianae haeresis venena repulerit non esse diversum ab universali Carthagine habito kal. Maiis; [Col. 0352A] in eo enim breviter octo canonibus comprehensa est tota Ecclesiae fides adversus Pelagianum errorem, et emergentes in Adrumetino monasterio contentiones. Quorsum vero, inquies, et cujus respectu Augustinus hoc concilium posterius dicit (Lib. I de Haer. Pelag. cap. 44) ? En scopulus, ad quem, opinor, eruditos haerere necesse est: nec aliter evadere quam admissis duobus cum Vossio Africanis conciliis, posteriore uno, in quo sanciti sint octo canones; altero priore, unde scripta quae habet, tum Prosper in haec verba: Erraverunt ducenti quatuordecim episcopi, etc., tum Augustinus, cum ait: Hoc ut plenius et manifestius in illo fieret, etc. At quando, instabis, prius illud haberi contigit, si posterius kal. Maiis convenit? Novus iterum scopulus, ad quem tantisper haerendum donec affulgeat ex consequentibus nova lux.
Constat quarto, haec verba Prosperi: Erraverunt Africani episcopi ad papam Zosimum rescribentes, eumque in sententiae hujus salubritate laudantes, etc., [Col. 0352B] pertinere ad aliud tempus quam quo habitum est universale concilium, quo de nunc agitur; nam procul dubio id rescripsere Africani post acceptam Zosimi tractoriam ad universos orbis episcopos. Cum ergo tractoria illa in Africam non pervenerit, nisi longe post kalendas Maias, quarum III acceptae sunt tertiae litterae continentes, nihil adhuc immutatum, sed omnia in eo statu relicta in quo dudum fuerant (Epist. 3 Zosimi ad Afric.) ; necesse est rescriptum illud, cujus meminit Prosper, pertinere ad mensem circiter Augustum; atque ita, vel coactum novum concilium tunc temporis; vel, quod opinabilius videtur, idem eousque permansisse, delapsis tamen interdum Patribus ad suas, ut necessitas postulabat, invisendas Ecclesias.
Constat quinto, tres priores quaestiones ex verbis Augustini ortas, non difficili negotio posse dissolvi, si modo ea quae in ipsis continentur pertinere dicantur ad prius concilium Africanum, seu potius ad [Col. 0352C] priorem concilii Africani universalis consessum. Duos enim aut tres potius unius concilii consessus vel conventus fuisse puto, quos tamen singulos nomine concilii Augustinus appellaverit, propterea quod diversis mensibus celebrati fuerint, nec modicum inter ipsos temporis spatium intercesserit, redeuntibus ad diem constitutum ex sua singulis Ecclesia episcopis, saltem delegatis.
Priorem igitur conventum, sive potius prius concilium habitum pono kalend. Maiis, quibus consignatur concilium 214 episcoporum; posteriorem conventum, seu posterius concilium, habitum puto circiter medium Junium; postremum, circiter medium Augustum. In priore rescripta sunt ad Zosimum ea quae continentur partim prioribus tribus ex Augustino quaestionibus, partim septima ex Prospero. In posteriore sanciti canones, de quibus est quarta ex Augustino, et quinta ex Prospero quaestio. In postremo denique post acceptam Zosimi tractoriam universalem et particularem ad Africanos epistolam, actae [Col. 0352D] gratiae summo pontifici, et illud laudatum tractoriae quod ex Prospero quaestione sexta relatum est.
Ratio temporis ita constituendi aperta haec est: totum negotium de quo agitur in quaestionibus absolvi oportuit intervallo temporis quod a festis paschalibus absolutis ad XII kal. Octob. elapsum est, id est, a die 15 April. ad 21 Septembris; nam et sanctissimi episcopi 214 festa paschalia procul dubio suis in Ecclesiis peregerunt, et Augustinus, qui omnibus conventibus interfuit, XII kal. Octob. in Mauritania fungebatur legatione sedis apostolicae, ut constat ex epistola 190, ad Optatum, et ex gestis cum Emerito.
Tres igitur conventus ponendi, si Augustinum et Prosperum audire voluerimus. Primus, ex quo, post tertias litteras Zosimi acceptas III kal. Maias, rescriptum est summo pontifici, de modo judicii cum Coelestio exercendi. Neque vero prius haberi potuit, [Col. 0353A] siquidem soli 15 dies concessi fuerint Patribus ad conveniendum ex suis provinciis. Cum ergo monita concilii, et reliqua simul instrumenta litis, Romam prius perventura crederentur ab Africanis quam judicium institueretur a Zosimo, nec tamen perventura, nisi post mensem; dimissi videntur Patres, ut festum Pentecostes solemnemque baptismum de more cum sua plebe celebrarent, reversuri statim peractis festis, ut praesto essent ad excipiendum in communi, et deliberandum si quid responsi vel a Marcellino subdiacono agente in rebus Africanae Ecclesiae, vel a summo pontifice afferretur.
Secundus haberi commode potuit circiter XV kal. Julias, id est, die 17 Junii, aut etiam citius circa idus Junias, tuncque sanciti canones 19, quorum octo pertinent ad fidem, reliqui ad disciplinam.
Ultimus canon, quia facit ad rem nostram, hic memorandus: Placuit, ne diutius universi episcopi qui ad concilium congregati sunt, tenerentur ab universo [Col. 0353B] concilio judices ternos de singulis provinciis eligi: et electi sunt de provincia Carthaginensi Vincentius, Fortunatianus et Clarus; de provincia Numidiae Alipius, Augustinus, et Restitutus; de provincia Bysacena cum sancto sene Donatiano primate Cresconius, Jocundus et Aemilianus; de Mauritania Sitifensi Severianus, Asiaticus et Donatus; de provincia Tripolitana Plautius, qui ex more legatus unus missus est; qui omnes cum sancto sene Aurelio universa cognoscant. Et petiit universum concilium ut cunctis, sive gestis, quae confecta jam sunt, sive epistolis, ipse subscribat. Et susbscripserunt, etc.
Canonis causa fuit, ut opinor, quod cum Roma exspectaretur responsum, nec illud tamen, vel propter tempestuosum mare, aut reflantes ventos, brevi affuturum sperari posset, visum est paulo durius, et vix non inhumanum, retinere tot Patres ad incertum diem, aestuosa praesertim tempestate, extra sua loca, vitae commodis non abunde sufficientibus.
Allatum est tamen responsum, non longo post [Col. 0353C] tempore, non quidem a tribus Zosimi legatis, Faustino Potentinae Ecclesiae episcopo, Philippo et Asello presbyteris, quod mihi aliquando visum; sed a Leone, tunc acolytho, postmodum Romano pontifice, qui videtur attulisse simul mandatum ad Augustinum, ut in Mauritania legatione sedis apostolicae fungeretur ( Aug. epist. 191). De Coelestii vero Pelagiique condemnatione duae fuerunt epistolae: una universalis, quam tractoriam vocat Mercator; altera specialis ad Afros, qui gratias egerunt summis laudibus cumulatas ( Aug. epist. 190).
Ex his quae hactenus pertractata sunt, consequens videtur ut, si voluerimus cum Augustino loqui, numeranda sit decimo tertio loco synodus quam ille posterius plenarium Africanum concilium nominavit, et in [Col. 0353D] qua celebres illi canones octo ad fidem pertinentes conditi sunt:
1. «Placuit omnibus episcopis, qui fuerunt in hac sancta synodo, ut quicumque dicit Adam primum hominem mortalem factum, ita ut sive peccaret, sive non peccaret, moreretur in corpore, hoc est, de corpore exiret, non peccati merito, sed necessitate naturae; anathema sit.
2. Item placuit ut quicumque parvulos recentes ab uteris matrum baptizandos negat, aut dicit, in remissionem quidem peccatorum eos baptizari, sed nihil ex Adam trahere originalis peccati, quod regenerationis lavacro expietur, unde fit consequens ut in eis forma baptismatis in remissionem peccatorum, non vera, sed falsa intelligatur; anathema sit. Quoniam non aliter intelligendum est quod ait Apostolus: Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) , nisi [Col. 0354A] quemadmodum Ecclesia catholica, ubique diffusa, semper intellexit. Propter hanc enim regulam fidei etiam parvuli, qui nihil peccatorum in semetipsis adhuc committere potuerunt, ideo in peccatorum remissionem veraciter baptizantur, ut in eis regeneratione mundetur quod generatione traxerunt.
3. Item placuit ut quicumque dixerit gratiam Dei, in qua justificamur per Jesum Christum Dominum nostrum, ad solam remissionem peccatorum valere quae jam commissa sunt, non etiam ad adjutorium ut non committantur; anathema sit.
4. Item quisquis dixerit eamdam gratiam Dei per Jesum Christum Dominum nostrum propter hoc tantum nos adjuvare ad non peccandum, quia per ipsam nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum, ut sciamus quid appetere, quid vitare debeamus, non autem per illam nobis praestari ut quod faciendum cognoverimus, etiam facere diligamus atque valeamus; anathema sit. Cum enim dicat Apostolus: Scientia inflat, charitas vero aedificat (I Cor. VIII, 1) ; valde impium est ut credamus ad eam quae inflat nos habere gratiam Christi, ad eam quae aedificat non habere; cum sit utrumque donum Dei, et scire quid facere debeamus, et diligere ut faciamus, ut, aedificante charitate, scientia non possit inflare. Sicut autem de Deo scriptum est: Qui docet hominem scientiam (Psal. XCIII, 10) ita etiam scriptum est Charitas ex Deo est (I Joan. IV, 7) .
5 Item placuit ut quicumque dixerit, ideo nobis gratiam justificationis dari, ut quod facere per liberum jubemur arbitrium facilius possimus implere per gratiam, tamquam etsi gratia non daretur, non quidem facile sed tamen possimus etiam sine illa, implere divina mandata; anathema sit. De fructibus enim mandatorum Dominus loquebatur, ubi non ait: Sine me difficilius potestis facere; sed ait: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) .
6. Item placuit ut quod ait sanctus Joannes Apostolus: Si dixerimus quia peccatum non habemus, [Col. 0354C] nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) ; quisquis sic accipiendum putaverit, ut dicat, propter humilitatem non oportere dici nos non habere peccatum, non quia veritas est; anathema sit. Sequitur enim Apostolus, et adjungit: Si autem confessi fuerimus peccata nostra, fidelis est et justus, qui remittat nobis peccata, et mundet nos ab omni iniquitate (Ibidem) ; ubi satis apparet hoc non tantum humiliter, sed etiam veraciter dici. Poterat enim Apostolus dicere: Si dixerimus quia non habemus peccatum, nos ipsos extollimus, et humilitas in nobis non est. Satis ostendit, eum qui se dixerit non habere peccatum, non verum loqui, sed falsum.
7. Item placuit ut quicumque dixerit, in oratione Dominica ideo dicere sanctos: Dimitte nobis debita nostra (Matth. VI, 12) ; ut non pro se ipsis hoc dicant, quia non est eis jam necessaria ista petitio, sed pro aliis qui sunt in suo populo peccatores; et ideo non dicere unumquemque sanctorum: Dimitte mihi debita mea; sed: Dimitte nobis debita nostra; [Col. 0354D] ut hoc pro aliis potius quam pro se justus petere intelligatur; anathema sit. Sanctus enim et justus erat apostolus Jacobus, cum dicebat: In multis enim offendimus omnes (Jacob. III, 2) . Nam quare additum est, omnes, nisi ut ista sententia conveniret et psalmo, ubi legitur: Non intres in judicium cum servo tuo, quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens (Psal. CXLII, 2) ? et in oratione sapientissimi Salomonis: Non est homo qui non peccet (Eccles. VII, 21) ; et in libro Job: In manu omnis hominis signat, ut sciat omnis homo infirmitatem suam (Job XXXVII, 7) . Unde etiam Daniel sanctus et justus, cum in oratione pluraliter diceret: Peccavimus, iniquitatem fecimus, etc. (Dan. IX, 5) , quae ubi veraciter et humiliter confitetur, ne putaretur, quemadmodum quidam sentiunt, haec non de suis, sed de populi sui potius dixisse peccatis; postea dixit: Cum orarem, et confiterer peccata mea, et peccata populi mei [Col. 0355A] Domino Deo nostro (Ibid. 20) . Noluit dicere, peccata nostra, sed, populi sui, dixit, et sua, quia futuros istos, qui tam male intelligunt, tamquam propheta providit.
8. Item placuit ut quicumque verba ipsa Dominicae orationis, ubi dicimus: Dimitte nobis debita nostra (Matth. VI, 12) , ita volunt a sanctis dici, ut humiliter, non veraciter hoc dicatur; anathema sit. Quis enim ferat orantem, et non hominibus, sed ipsi Domino mentientem, qui labiis sibi dicit dimitti velle, et corde dicit quae sibi dimittantur, debita non habere.»
Dignum vero notatu est in omnibus aliis Africanae Ecclesiae conciliis, nihil quod ad fidem pertineret decretum esse, sed actum de sola disciplina, causisque personarum. An quia provincialium conciliorum nulla erat de dogmatibus definiendi auctoritas, cum fides sit communis causa, cujusmodi nulla, nisi in concilio totius Africae agebatur? Sed cur nec in primo concilio universali? An intelligebant sancti viri, quorum dux Aurelius, et velut ingenium Augustinus [Col. 0355B] erat, quoties fidei ratio ventilatur, omnes episcopos, nonnisi ad Petrum, id est, sui nominis et honoris auctorem, referre debere, eamque esse antiquam traditionem Patrumque instituta sacerdotali officio custodienda (In not. in epist. ad Milevit. et Carthag. concil.) ?
Cur ergo nunc conditi canones? Id factum reor, quia jam ad Patres pervenerat exemplar tractoriae, sed privatis tantum litteris, nondum per legatos. Quare, ut abeuntibus episcopis traderetur, jam aliqua in antecessum pars tractoriae, ex ea puto extractos canones, saltem duos priores, (quid, si, deesse tractoriae cum dolerent partem quae gratiam Dei spectaret, eam suis canonibus supplendam crediderunt?) quos ab omnibus ferri majoris fuit ponderis, quam si a solis delegatis, quorum forte potestas eousque non pertinebat.
Quot episcopi convenerint, dictum antea: ducenti nimirum et quatuordecim, si tamen omnes qui prius [Col. 0355C] convenerant, revenerint post Pentecostem ex suis Ecclesiis, quas inviserant: quare irrepsit error in librum Chronographi Prosperi, qui numerat 217. Fuit vero facile notariis pro 214 ponere 217; quamquam hic error non in omnibus codicibus mss. reperitur.
Hinc etiam poetae Prosperi castiganda hyperbole, qui ter centenis procerum editos linguis canones dixit: solent enim poetae numerum, qui ducentos praetergressus fuerit, trecentorum nomine appellare.
Dictum etiam satis quo tempore sanctissimi illi defensores fidei convenerint, circiter nempe medium Junium. Par est enim credere post festa Pentecostes peracta solemnemque baptismum reversos. Quare, si se dederint in viam post octavum a baptismo diem, quo absolvebantur festa, diesque in conficienda via quindecim posuerint, quae brevissima mora, fatendum est non convenisse ante diem 17 Junii; nam ann. 418 littera Dominicalis erat F, et Pascha contigerat [Col. 0355D] die 7 April., atque ita Pentecoste inciderat in diem 26 Maii, absolutio festorum in 2 Junii.
Decima quarta synodus, quae tertia Romana, habita a Zosimo papa, ea ipsa est quam M. Mercator audientiam pleniorem vocat, Commonit. cap. 1; Augustinus, apostolicae sedis examen et judicium, lib. II ad Bonif. cap. 3, et epist. 194; Possidius, Ecclesiae catholicae judicium, in Vita sancti August. cap. 18; Honorius imperator, beatissimae Ecclesiae acta, in edict. ad Pallad.; Prosper, concilium cunctorum sacerdotum mundique manu subscriptum, lib. cont. Coll. cap. 41, et in carm. de Ingratis.
Hanc habuit Zosimus post patefactas haereticorum artes, Coelestiique perspectam malam fidem: inde [Col. 0356A] misit in universum orbem nobilem illam epistolam, quae, ut ait Prosper, ad impiorum detruncationem gladio Petri dextras omnium armavit antistitum (Lib. cont. Collat. cap. 41) .
Sed praestat audire Mercatorem (Commonit. cap. 3) : Quae omnia suprascripta capitula, ut jam superius dictum est, continet illa beatae memoriae episcopi Zosimi epistola, quae tractoria dicitur; qua Coelestius Pelagiusque damnati sunt; quae et Constantinopolim, et per totum orbem missa, subscriptionibus sanctorum Patrum est roborata, etc.
Dixerat superius post factam epistolae per subreptionem a Coelestio obtentae mentionem: Episcopis vero ex Africa rescribentibus, omnemque causam quae apud eos facta fuerat exponentibus, missis etiam gestis exinde, quae fuerant tunc cum illo, vel de illo confecta, vocatus ad audientiam pleniorem, ut quae promiserat, festinaret implere, id est, ut damnatis praedictis capitulis, sententia Afrorum pontificum, qua fuerat communione privatus, absolveretur, non solum [Col. 0356B] non adfuit, sed etiam ex memorata Romana urbe profugit, atque ob hoc a beatae memoriae praedicto Zosimo episcopo, scriptis amplissimis et longissimis perdamnatus est; in quibus et ipsa capitula, de quibus accusatus fuerat, continentur; et omnis causa, tam de Coelestio suprascripto, quam de Pelagio magistro ejus praviore, videtur esse narrata: quorum scriptorum et nos hic habemus exemplaria, et ad Orientales Ecclesias Aegypti dioecesim, et Constantinopolim, et Thessalonicam, et Hierosolymam, similia eademque scripta ad episcopos transmissa esse suggerimus.
De tractoria pluribus egimus in notis ad Commonitorium, agemus et in dissertatione de subscriptionibus imperatis in causa Pelagianorum: ubi hanc ab auctore appendicis ad epistolam Coelestini, nominatam ostendemus canonicam auctoritatem, id est fidei regulam, eique perinde in causa Pelagianorum subscribendum fuisse, atque in causa Eutychianae haeresis sancti Leonis epistolae ad Flavianum.
[Col. 0356C] Quot episcopi convenerint, prorsus ignotum est: plures convenisse, ex eo colligitur, quod a Mercatore plenior audientia dicatur. Interfuisse clerum urbicum, immo et frequentissimum populum, tradit Augustinus, sive ubi narrat Sixtum presbyterum, quem fama jactaret favisse inimicis gratiae, priorem eis, in frequentissimo populo, anathema dixisse (Epist. 194) ; sive cum refert querelas Pelagianorum, aut calumnias potius, adversus clericos Romanos, perinde quasi jussionis terrore percussi, non erubuissent praevaricationis crimen admittere, ut contra priorem sententiam suam, qua gestis catholico dogmati adfuerant, postea pronuntiarent malam hominum esse naturam (Lib. II ad Bonif. cap. 3) .
De tempore disputatum est, saltem ex parte, inter inquirendum in Africana concilia: cum enim e consessu habito kal. Maiis rescriptum sit tertiis Zosimi litteris datis XII kal. Aprilis, quibus significabat pontifex nihil adhuc definitum summo judicio; cumque prius sententiam tulerit quam Honorius, judicium [Col. 0356D] ipsius sequens, constitutionem daret ad Palladium pridie kal. Maias, necesse est synodum convenisse intermedio tempore: at temporis hujus maximam partem tenuit Quadragesima cum festis paschalibus, quae contigerunt die 7 Aprilis. Par est credere statim post absolutos dies festos habitam synodum, id est, die 15 Aprilis, gestisque ad Honorium delatis, editam pridie kal. Maias sanctionem.
Huic temporum rationi belle omnia conveniunt, sive quae Augustinus ad Optatum scribit de epistola Zosimi (Epist. apud August. 201) ; sive quae Hieronymus ad Alipium et Augustinum, de jugulata, ipsis cooperatoribus et auctoribus, Coelestiana haeresi; sive quae alii auctores, de toto Zosimi cum Pelagianis negotio.
Tractoriae Zosimi nihil superest, nisi fragmenta quaedam, partim apud Augustinum, partim in appendice [Col. 0357A] epistolae Coelestini ad episcopos Galliae, sed ea vix idonea quae tantam jacturam consolentur.
Ex epistola Augustini 157 ad Optatum.
Nam, ut jam verbis utar quae in ipsa epistola beatissimi antistitis Zosimi leguntur: Fidelis Dominus in verbis suis, ejusque baptismus re ac verbis, id est, opere, confessione et remissione vera peccatorum, in omni sexu, aetate, conditione generis humani eamdem plenitudinem tenet. Nullus enim, nisi qui peccati servus est, liber efficitur: nec redemptus dici potest, nisi qui vere per peccatum fuerit ante captivus, sicut scriptum est: Si vos filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Per ipsum enim renascimur spiritaliter, per ipsum crucifigimur mundo: ipsius morte mortis ab Adam omnibus nobis introductae atque transmissae universae animae, illud propagatione contractum chirographum rumpitur, in quo nullus omnino natorum, antequam per baptismum liberetur, non tenetur obnoxius. In his verbis apostolicae sedis, tam antiqua [Col. 0357B] atque fundata certa et clara est catholica fides, ut nefas sit de illa dubitare Christianos.
Ex praeteritorum sedis apostolicae pontificum auctoritatibus sive sententiis, epistolae Coelestini papae ad episcopos Galliarum subjici solitis.
CAP. VIII. Quod omnia studia, et omnia opera ac merita sanctorum ad Dei gloriam laudemque referenda sint, quia nemo aliunde ei placeat, nisi ex eo quod ipse donaverit. In quam nos sententiam dirigit beatae recordationis papae Zosimi regularis auctoritas, cum scribens ad totius orbis episcopos ait: Nos autem instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur) ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus. Hunc autem sermonem sincerissimae veritatis luce radiantem tanto Afri episcopi honore venerati sunt, ut ita ad eumdem virum scriberent; Illud vero, quod in litteris quas in universas provincias [Col. 0357C] curasti esse mittendas posuisti dicens: Nos tamen instinctu Dei, etc., sic accepimus dictum, ut illos qui contra Dei adjutorium extollunt humani arbitrii libertatem, districto gladio veritatis, velut cursim transiens, amputares. Quid enim tam libero fecisti arbitrio, quam quod universa in nostrae humilitatis conscientiam retulisti? Et tamen instinctu Dei factum esse fideliter sapienterque vidisti, veraciter fidenterque dixisti. Ideo utique, quia praeparatur voluntas a Domino, et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus suorum ipse tangit corda filiorum. Quotquot enim spiritu Dei aguntur, hi filii Dei sunt (Rom. VIII, 14) ; ut nec nostrum deesse sentiamus arbitrium, et in bonis quibusque voluntatis humanae singulis motibus magis illius valere non dubitemus auxilium.
CAP. IX. Quod ita Deus in cordibus hominum, atque in ipso libero operetur arbitrio, ut sancta cogitatio, pium consilium omnisque motus bonae voluntatis ex Deo sit, quia per illum aliquid boni possumus, sine quo nihil possumus. Ad hanc enim nos [Col. 0357D] professionem idem doctor instituit, qui cum ad totius orbis episcopos de divinae gratiae opitulatione loqueretur: Quod ergo, ait, tempus intervenit, quo ejus non egeamus auxilio? In omnibus igitur actibus causisque, cogitationibus, motibus, adjutor et protector orandus est. Superbum est enim, ut quidquam sibi humana natura praesumat, clamante Apostolo: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed contra principes et potestates aeris hujus, contra spiritalia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI, 12) . Et sicut ipse iterum dicit: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. VII, 24) . Et iterum: Gratia Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit; sed plus illis omnibus laboravi, non ego autem, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10) .
Quis fuerit exitus, quisve fructus, sive concilii, sive tractoriae, intelligere licet ex omnibus ejusdem aevi [Col. 0358A] scriptoribus, praesertim Augustino, Prospero, Mercatore, aliisque cum Possidio, cujus sunt haec verba (In Vita. S. Aug. cap. 18) : Et quoniam iidem (Pelagianistae) perversi, sedi apostolicae per suam ambitionem eamdem perfidiam persuadere conabantur, instantissime etiam conciliis Africanis sanctorum episcoporum gestum est ut sancto papae urbis Romae, et prius venerabili Innocentio, et postea sancto Zosimo ejus successori persuaderetur quod illa secta catholica fide et abominanda et damnanda fuisset. At illi tantae sedis antistites suis diversis temporibus eosdem notantes, atque a membris Ecclesiae praecidentes, datis litteris ad Africanas, Orientisque et Occidentis Ecclesias, eos anathematizandos et devitandos ab omnibus catholicis censuerunt. Et hoc tale de illis Ecclesiae Dei catholicae prolatum judicium etiam piissimus imperator Honorius audiens ac sequens, suis eos legibus damnatos inter haereticos haberi debere constituit. Unde nonnulli ex eis ad sanctae matris Ecclesiae gremium, unde resilierant, redierunt, etc.
Decima quinta synodus, quam, si cum Augustino loqui velimus, tertium dicere debemus in causa Pelagiana concilium universale Africanum, celebrata est, ut dictum antea, Carthagine circiter medium Augustum; neque enim tardius potuit, cum interfuerit Augustinus, qui XII kalend. Octobris Caesareae versabatur in Mauritania.
Consederunt episcopi quindecim de singulis provinciis electi, ut est in canone ultimo praecedentis concilii. Item placuit, ne diutius universi episcopi qui ad concilium congregati sunt, tenerentur, ab universo concilio judices ternos de singulis provinciis eligi: et electi sunt de provincia Carthaginensi Vincentius, Fortunatianus, et Clarus; de provincia Numidiae Alipius, Augustinus et Restitutus; de provincia Byzacena, cum [Col. 0358C] sancto sene Donatiano primate, Cresconius, Jocundus et Aemilianus; de Mauritania Sitifensi Severianus, Asiaticus et Donatus; de provincia Tripolitana, Plautius, qui ex more legatus unus est missus: qui omnes cum sancto sene Aurelio universa cognoscant, a quo petiit universum concilium ut cunctis sive gestis, quae confecta jam sunt, seu epistolis, ipse subscribat. Et subscripserunt. Aurelius episcopus Ecclesiae Carthaginensis huic decreto consensi, et praelecto subscripsi. Similiter et caeteri subscripserunt. Praefuit de more Aurelius, cum Donatiano sene provinciae Byzacenae: qua occasione observa primates semper supra numerum legatorum affuisse.
Nota vero in canone citato numerari tantum quindecim electos, desiderari vero nomina electorum ex Mauritania tum Caesariensi, tum Tingitana, ex qua tamen utraque convenisse Patres constat ex praecedentis concilii Africani praefatione. Hi autem si adessent cum primatibus duobus, augerent quidem numerum, non tamen ita ut parem efficerent ei qui [Col. 0358D] reperitur in vulgatis conciliis, ubi concilium dicitur habitum a 38 episcopis. An non forte remanserunt aliquot sua sponte Patres? An puduit librarium tantilli numeri, et 15 additis hinc et inde notis auxit? Causa porro cur ex Mauritaniis duabus maritimis nulli remanserint legati, haec mihi videtur non improbabilis; quod nempe tunc, cum electio facta est, immo cum canon conditus, jam recesserant utriusque praedictae provinciae episcopi, propter bellum a Wisigothis illatum Vandalis, Silingis et Afanis, in vicina parte Hispaniae consistentibus.
Quid gestum sit in synodo, satis superque patet ex superioribus. Lectae nimirum Zosimi epistolae duae, altera ad omnes orbis episcopos communis, altera ad Afros singularis. Actae gratiae scriptis litteris, quarum fragmentum hoc habetur apud Prosperum (Lib. cont. Coll. cap. 10) : Erraverunt Africani episcopi ad eumdem papam Zosimum rescribentes, [Col. 0359A] eumque in sententiae hujus celebritate laudantes, cum aiunt: Illud vero quod in litteris tuis quas ad universos curasti esse mittendas posuisti dicens: Nos tamen instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur), ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus; sic accepimus dictum, ut illos qui contra Dei adjutorium extollunt humani arbitrii libertatem, districto gladio veritatis, velut cursim transiens, amputares. Quid enim tam libero fecisti arbitrio, quam quod universa in nostrae humilitatis conscientiam retulisti? Et tamen instinctu Dei factum esse, fideliter sapienterque vidisti, veraciter fidenterque dixisti. Ideo utique, quoniam praeparatur voluntas a Domino, et ut boni aliquid agant paternis inspirationibus suorum ipse tangit corda filiorum. Quotquot enim spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII, 14) ; ut nec nostrum sentiamus deesse arbitrium, et in bonis quibusque, ac voluntatis humanae singulis motibus, magis illius valere non dubitemus auxilium.
In hunc locum referri potest, immo debet, universale aliud Africanum concilium, quod celebratum reperitur post consulatum Honorii XII et Theodosii VIII, III kal. Julii Carthagine, in secretario basilicae restitutae, id est, ann. 419, die 29 Junii; in eo enim recogniti sunt atque iterum approbati canones octo adversus haeresim Pelagianam.
Accepta est etiam, nisi fallor, imperialis epistola ad Aurelium Ravennae data V idus Junias, de exigendis subscriptionibus condemnationi Coelestii et Pelagii ab omnibus episcopis.
Immo et inde ab Aurelio miss kal. Augusti in provincias Byzacenam et Arzeguitanam denuntiatio imperialis decreti. Utraque refertur in dissertatione sequente, immo et notis illustratur, quae non mediocrem lucem praesentibus afferunt
[Col. 0359C] Affuere 22 episcopi, quorum nomina in actis recensentur. Affuit et Faustinus Potentinae civitatis episcopus, cum duobus aliis apostolicae sedis legatis, Philippo et Asello, presbyteris.
Quod autem convenisse leguntur 217 episcopi, id ita intelligendum est, ut totidem subscripsisse dicantur, quot legatos communi nomine rem acturos, aliis ad suas Ecclesias redeuntibus, elegerunt.
Jam vero delegatos judices concilium tenuisse diu postquam reliqui ad suas Ecclesias reverterunt, non tantum acta testantur, sed haec etiam ratio evincit, quod recitata sint in hac synodo diversa concilia universae provinciae Africae, transactis temporibus Aurelii Carthaginensis episcopi celebrata; neque modo recitata, sed breviata, ut opinor: quod praestari non potuit, nisi justo temporis spatio. Breviationem enim factam a Patribus, non item temere ab aliquo, ut quibusdam visum est, consarcinatore, ita sentio, ut afferendis tamen argumentis abstinendum putem, quia tractari quaestionem video paulo commotius [Col. 0359D] quam forte modestia severior permittat.
Decimae septimae synodi habitae ab episcopis secundae Ciliciae in causa Juliani, unus, quod sciam, Mercator meminit ( In praefat. ad symb. Theodori Mopsuest.): Agnoscat, inquit, supradictus Julianus ex hac translatione, si legere non fastidierit, manente apud memoratum Theodorum, illa qua eum diximus mala fide secum Nestorium decepisse, etiam sibi magis suoque dogmati, de quo male turgidus et malesanus libros confecit, esse contrarium, seque etiam, post de Cilicia abscessum, ab eo in episcoporum provinciae suae conventu anathemate esse damnatum.
Ex his verbis, licet admodum paucis, nec parum [Col. 0360A] obscuris, tempus, causam, locum, et Patrum nomina conati sumus conjiciendo assequi in notis ad praefationem citatam; sic enim argumentati sumus, et primo quidem ad inquirendum tempus.
Cum synodus habita sit post abscessum Juliani ex Cilicia, et ante mortem Theodori Mopsuesteni, cumque Theodorus obierit ann. 428, ut tradit Theodoretus ( In fine Histor. Eccl. ), et Julianus ex Cilicia in Italiam reverterit ann. 423, ut confecimus in dissertatione praecedente (Cap. 5) ; necesse est synodum referre ad spatium temporis interjectum, quod est quinque annorum. Sed ad quem annum? Ad eum, opinor, quo Julianus e Cilicia discessit, id est ad 423, tumultuantibus nimirum statim corruptis a Juliano clericis, quos antea praesentia continuerat auctoritasque magistri, caventis ne infanda mysteria proderentur in publicum; nam simile quiddam aliis in locis contigisse testatur sanctus Coelestinus in epistola ad Maximianum Constantinopolitanum data post concilium Ephesinum.
[Col. 0360B] Causam igitur vocandae synodi non aliam fuisse reor quam quae mox dicta est, audaciam scilicet erumpentis in apertum haeresis quae a Juliano ipsiusque sociis (quos inter exstitisse Coelestium nullus dubito) occulte tantum tradita fuerat. Hanc enim comprimendam rati secundae Ciliciae episcopi, anathema dixerunt in haeresim, quam facile intellexerant jamdudum damnatam, et Antiochiae, ad cujus dioecesim pertinebant, et in Palaestina Rhodoque insula, atque Constantinopoli, quibuscum commeatu frequentissimo jungebantur.
Cum ille porro conventus a Mercatore dicatur fuisse episcoporum provinciae in qua erat Mopsuestia, par est opinari a metropolita Ciliciae secundae convocatum, id est, ab episcopo Anazarbi, quae Justinianopolis postmodum vocata est, in eoque consedisse episcopos Mopsuestiae, Aegeae, Castabalorum, Epiphaniae, Flaviados, Irenopolis, Alexandri, et Rossi; hos enim sub metropolita Anazarbeno fuisse [Col. 0360C] constat ex concilio Mopsuesteno anni 550. Porro tunc temporis Maximianus vel Maximus Anazarbi, Hesychius Castabalorum, Polychronius Epiphaniae, Aurelius Irenopolis, Theodorus Mopsuestiae episcopatum gerebat; omnes enim isti, praeter Theodorum, subscripti reperiuntur in conciliabulo Ephesino, octo abhinc annis coacto (Tom. III conc. editionis Labbeanae pag. 598) . Subscripsit quoque Maximianus in relatione Nestorii ad imperatores, ubi Maximus appellatur (Part. II conc. Ephesini act. 2 pag. 567) . Credibile vero est eosdem episcopos ante octo annos sedisse in locis antea memoratis.
Dictum est in concilio anathema Juliano a cunctis episcopis, etiam a Theodoro his strophis assueto: quid praeterea gestum, penitus ignoratur.
Mirum vero potuisse anathema Juliano dici ab hominibus qui Nestorio postmodum faverunt, et jam tum errores Theodori, qui Nestorium seduxit, imbiberant, cum Julianus et Nestorius cognatione haeresis sociati sint. Verum meminisse oportet, dogma [Col. 0360D] Juliani quod hoc in concilio damnatum est, non aliud exstitisse quam quod ad mortalitatem Adami et peccatum originis attineret, cujus erroris ut auctorem fateamur Theodorum, non immunem tantum, sed etiam oppugnatorem fuisse Nestorium, constat ex sermonibus in ecclesia habitis, quos edidimus a Mercatore Latinitate donatos, quorumque mentionem Coelestinus facit (In epist. ad Nestorium, I part. conc. Ephes. cap. 18) .
Ex his colligere licet quam ob causam, non modo Patres qui oecumenicam synodum Ephesi constituebant, sed etiam schismatici qui cum Joanne Antiocheno coiverant, suis quique adversariis objicerent crimen societatis cum Coelestianis. Stabant enim ab utraque parte episcopi ex his provinciis in quibus haeresis Coelestiana eo usque invaluerat, ut multos de plebe et clero, non paucos inter ecclesiarum antistites infecisset, et judiciis ecclesiasticis, etiam [Col. 0361A] quibus episcopi deponerentur, damnari meruisset. Sic Ephesi, sic in Palaestina, sic Antiochiae, et in Cilicia, aliisque locis, unde episcopi Ephesum convenerant, pestis illa et bacchata fuerat, et compressa.
Licet etiam intelligere cur in libello quem sanctus Cyrillus Alexandriae et Memnon Ephesi episcopi obtulere synodo, post factam sibi a schismaticis depositionis injuriam, inter diluendum diversarum haerese ω n crimen sibi objectum, Coelestianorum quoque dogmatum mentionem fecerint in haec verba (II part. conc. Ephes. act. 5) : Etenim nos nullo umquam tempore Apollinarii, aut Arii, aut Eunomii doctrinam probavimus; sed ab ineunte aetate, sacras litteras didicimus, et in sanctorum et orthodoxorum Patrum manibus educati sumus. Anathematizamus autem et Apollinarium, et Arium, et Eunomium, et Macedonium, Sabellium, Photinum, Paulum, et Manichaeos, et quamcumque aliam haeresim, et praeter hos insuper novarum blasphemiarum inventorem Nestorium, et qui [Col. 0361B] ei communicant et consentiunt, et eos qui Coelestii vel Pelagii placita sequuntur, quorum dogmata numquam suscepimus: neque nunc per poenitentiam mutata voluntate nos recipimus ad recte sentiendum, sed, ut dictum est, in rectis et apostolicis Ecclesiae dogmatibus enutriti sumus.
Poterat enim Memnon, immo forte et Cyrillus, venire in suspicionem favoris Coelestio praestiti, quippe qui Ephesinae Ecclesiae presbyter foret, et Valerianum Alexandriam ad tentandam Cyrilli fidem misisset; quamquam, opinor, dictum illud videri potest habere speciem rejecti in schismaticos criminis, quod Photini, Samosateni, Manichaeorum, Pelagiique et Coelestii fautorem Nestorium sequerentur. Magna enim fuit societas erroris de Christo suis meritis divinitatem promerito, inter Samosatenum et Pelagium, ut ostendimus in dissertatione de Pelagianae haeresis auctoribus et defensoribus.
Decima octava synodus, quae secunda Constantinopolitana in causa Pelagianorum, contracta est ab Attico ann. 424, vel initio consequentis.
Hujus meminit Prosper his versibus (Carm. de Ing. cap. 2) :
Meminit et Coelestinus pontifex Nestorio rescribens de Pelagianis in haec verba (I part. conc. Ephes. cap. 18) : Aliquantis diebus vitae nostrae, post nefandum et saepe damnatum dogma Pelagii atque Coelestii, catholica fides quietem habuit, quando eos, cum suae opinionis sequacibus, telis unitae sententiae Oriens Occidensque [Col. 0361D] percussit; idemque sanctae recordationis Atticus, catholicae magister fidei, et vere beati Joannis etiam ad ista successor, eos ita persecutus est pro rege communi, ut nec standi quidem illic copia praestaretur. Et paulo post: Hos quoque haereticos, de quibus nos, velut eorum quae gesta sunt nescius, consulere voluisti, sedibus suis injusta dicentes expulit justa damnatio, quos illic invenisse requiem non putamus esse mirandum. Et postea: Legimus quam bene teneas originale peccatum. Et postea: Quid tecum faciunt qui sunt haec negando damnati? Et postea: Cur tamen ea quae in hos tunc sunt acta quaeruntur, cum certum sit illinc ad nos a catholico tunc antistite Attico gesta directa? Cur non sanctae memoriae Sisinnius ista quaesivit? quia utique sub decessore suo probaverat eos jure damnatos.
Ex his autem duobus testibus non obscure constat hanc, de qua uterque loquitur, synodum a priore, quam octavo loco posuimus, differre: prior enim [Col. 0362A] habita est temporibus Zosimi, ista Coelestini. In priore acta est solius Coelestii causa; in posteriore episcoporum ex Occidente expulsorum. In priore non tradit Mercator disputatum cum Coelestio, sed eum dumtaxat in similibus quae Carthagine sparserat deprehensum; in posteriore confutatos ait Prosper antiqua fide haereticos. Priori solus Coelestius interfuit; posteriori legati haereticorum. Post priorem detrusus est alma ex urbe Coelestius; post secundam, illi quos telis unitae sententiae Oriens Occidensque percusserat. E priore missae sunt litterae in Asiam, Thessalonicam et Carthaginem, ad episcopos; e posteriore ad sedem apostolicam. Atque inde certum est falli eos, non solum qui duas synodos in unam confundunt, sed etiam qui nomine legatorum ab haereticis missorum Coelestium unum intelligunt.
Tempus synodi non difficili negotio cognoscitur ex iis quae mox dicta sunt. Cum enim Atticus obierit die 10 Octobris ann. 425, et Coelestinus in sede apostolica sedere coeperit die 3 Novembris ann. 423, [Col. 0362B] necesse est Atticum habuisse Constantinopoli synodum ann. 424, vel initio ann. 425, siquidem Coelestino pontifici gesta transmiserit, quod Coelestinus ipse testatur.
Quis fuerit exitus, constat, tum ex versibus Prosperi, tum ex litteris Coelestini ad Nestorium: ejecti sunt scilicet urbe regia Pelagiani episcopi, et Atticus catholicae fidei magister, vereque in eo beati Joannis successor, gloriosum vitae, varias inter conversiones rerum transactae, finem imposuit, suis post victos Christi hostes quasi triumphis immoriens.
Perierunt acta, magno rei catholicae damno: nam si licet augurari ex verbis Prosperi, continebant argumenta a traditione Patrum petita, quibus haereticorum legati confutati sunt, super iis quaestionibus propter quas se immerito damnatos querebantur; hoc est, de peccato originali et gratia Dei per Christum, quae pro sua, qua pollebat, eximia tractandi scientia Atticus, valide suo more pressit, atque omnibus perspicienda [Col. 0362C] exposuit; nihil enim hoc Patre fuit vel fortius ad urgendum, vel clarius ad explicandum quod tractaret.
Synodus decima nona, quae quarta Romana, coacta est a Coelestino Romae in causa episcoporum qui pertinaciter formulae fidei a Zosimo praescriptae subscribere detrectabant.
Mentionem synodi, hac in causa contractae a Coelestino, meminit subobscure Nestorius pro Pelagianis scribens ad eumdem Coelestinum (Epist. 1 ad Coelest., I part. conc. Ephes. cap. 16) : Dignare nobis notitiam de his largiri, ne vel quidam, ignorando justitiam veritatis, importuna commiseratione conturbentur, VEL CANONICAM INDIGNATIONEM beatitudinis tuae, quae contra [Col. 0362D] eos pro sectis religionis forte probata est, aliud quiddam quam hoc aestiment. Quid enim est canonica indignatio pro sectis religionis prolata, praeter synodalem sententiam? Canonibus enim sancitum erat, saltem more Ecclesiae receptum, de dogmatibus judicium non ferre, nisi in synodo.
Paulo clarius loquitur Prosper (Lib. cont. Coll. cap. 41) : Venerabilis memoriae pontifex Coelestinus, cui ad catholicae Ecclesiae praesidium multa Dominus gratiae suae dona largitus est, sciens damnatis non examen judicii, sed solum poenitentiae remedium esse praestandum, Coelestium, quasi non discusso negotio, audientiam postulantem, totius Italiae finibus jussit extrudi: adeo et praecessorum suorum statuta et decreta synodalia inviolabiliter servanda censebat, ut quod semel meruerat abscindi, nequaquam admitteret retractari.
Aperte Patres Ephesini (II part. conc. Ephes. act. 5) : Perlectis in sancta synodo commentariis actorum in depositione impiorum Pelagianorum et Coelestianorum, et quae a pietate tua de ipsis decreta et constituta sunt, judicavimus et nos ea solida firmaque permanere debere.
Verum dubitabile nonnihil occurrit super his testimoniis: nimirum an de uno tantum concilio intelligenda sint, an de duobus, quorum alterum antecesserit Nestorii litteras, alterum consecutum sit.
Certum enim est, post acceptas Nestorii litteras, Coelestinum Romae celebrasse concilium, in quo non ipsius tantum causa, sed etiam Pelagianorum episcoporum acta sit; ex eoque dedisse ad Nestorium, clerum Constantinopolitanum, Cyrillum Alexandrinum, Joannem Antiochenum, et Juvenalem Hierosolymitanum litteras, quibus condemnatio Nestorii, immo et aliorum, contineretur.
Certum quoque, hujus concilii acta, vel cum litteris mandatisque ad Cyrillum missa fuisse, vel, quod magis opinor, per legatos sedis apostolicae, Arcadium, [Col. 0363B] Projectum et Philippum, ad Patres Ephesi congregatos delata, eaque lecta, et a sancta synodo comprobata. Igitur a Coelestino, vel nullus ante litteras Nestorii, vel diversus ab isto, quem memoravimus, conventus habitus est. At habitum aliquem significant, cum haec verba priorum Nestorii litterarum, canonicam indignationem beatitudinis tuae, tum ista maxime posteriorum, ideo de Occidentalibus partibus projectos esse. Significant enim depositos a Coelestino in concilio episcopos: siquidem inauditum erat illis temporibus, immo censebatur aperta canonum violatio, episcopum deponi, vel etiam a summo pontifice, sine concilii congregatione. Collecta sunt igitur duo concilia diversis temporibus in causa episcoporum subscribere detrectantium.
At quando primum? Posterius enim sua satis nota consignatur ex litteris a Coelestino ad Cyrillum datis III idus Augusti, Theodosio XIII et Valentiniano III AA. CC., id est, die 11 Augusti ann. 430. Non alibi [Col. 0363C] melius ipsum collocari posse puto, quam vel in secundo, vel in tertio Coelestini anno, id est, vel ann. Christi 424, quo perlata sunt Romam Attici gesta adversus legatos haereticorum, vel ann. 425, quo Atticus ad meliorem vitam transiit.
Celebratum est hoc eodem anno concilium universale Carthagine ab Aurelio, quod quintum Africanum appello in causa Pelagiana, et vigesimo loco inter synodos collocandum puto.
Nullos in ea conditos canones opinor, sed actum, vel de sola jamdudum recognitorum exsecutione, vel de causis ad personas pertinentibus, quae ex provinciis delatae essent.
Lecta fuit tamen Leporii confessio, totiusque synodi Africanae nomine, a quatuor episcopis, Aurelio, [Col. 0363D] Augustino, Florentio et Secundo, subscripta: a quibus etiam Proculo Massiliensi, Cyllinioque Aquensi, et aliis Gallicanis episcopis missae sunt litterae, quibus Leporii libellus confirmaretur.
Fecit haec confirmatio ut Leporii confessio tribueretur Africanae synodo universali, et pro dogmatica episcoporum definitione haberetur a Basilio diacono, Thalassioque, et aliis monachis, a quibus contra Nestorium supplicatio Theodosio imperatori oblata habetur in actis concilii Ephesini (I part. conc. Ephes. cap. 30) : quae causa fuit ut epistola quae ad Galliarum episcopos ab Africanis missa est cum libello Leporii, non immerito synodica diceretur, et a nobis eam ob rem referretur. Sed prius haec tota historia, quoniam viros eruditos hactenus exercuit, sciditque in partes, paulo accuratius tractanda est.
Contaminatum fuisse Leporium contagione Pelagiani erroris, testes sunt Cassianus et Gennadius: [Col. 0364A] Leporius, inquit Cassianus (Lib. I de Incarn. cap. 4) , tunc monachus, modo presbyter, qui ex Pelagii, ut supra diximus, institutione, vel potius pravitate, descendens, apud Gallias assertor praedictae haereseos, aut inter primos, aut inter maximos, fuit a nobis admonitus, a Deo emendatus. Ita male conceptam persuasionem magnifice condemnavit, ut non minus pene admiranda sit correctio illius quam illaesa multorum fides. Is ergo in se reversus, non solum in Africa, ubi tunc erat, atque nunc est, tam errorem suum cum dolore quam sine pudore confessus est, sed etiam ad omnes admodum Galliae civitates flebiles confessionis ac planctus sui litteras dedit, scilicet ut ubi deviatio ejus cognita erat, illic etiam emendatio nosceretur, etc.
Gennadius vero (Lib. de Script. Eccl. cap. 59) . Leporius, ait, adhuc monachus, postea presbyter, praesumens de puritate vitae, quam arbitrio tantum et conatu proprio, non Dei se adjutorio obtinuisse crediderat, Pelagianum dogma coeperat sequi: sed a Gallicanis doctoribus admonitus, et in Africa per Augustinum a [Col. 0364B] Deo emendatus, scripsit emendationis suae libellum, in quo et satisfacit de errore, et gratias agit de emendatione, etc.
Constat igitur Leporium cum Pelagianis errasse. In quo vero ipsius error cognatus fuerit Pelagiano, explicat Cassianus his verbis (Lib. de Incarn. cap. 1) : Illud sane unum praetereundum non arbitramur, quod peculiare ac proprium supradictae illius haereseos, quae ex Pelagiano errore descenderat, fuit, quod dicentes quidam solitarium hominem Jesum Christum, sine ulla peccati contagione vixisse, eo progressi sunt, ut assererent homines, si velint sine peccato esse posse; consequens enim existimabant ut si homo solitarius Jesus Christus sine peccato fuisset, omnes quoque homines sine Dei adjutorio esse possent, quidquid ille homo solitarius sine consortio Dei esse potuisset; ac sic nullam facerent inter omnem hominem ac Dominum nostrum Jesum Christum esse distantiam, cum idem utique homo nisu atque industria sua mereri possit quod Christus [Col. 0364C] studio ac labore meruisset. Quo factum est ut in majorem quoque ac monstruosiorem insaniam prorumpentes dicerent, Dominum nostrum Jesum Christum hunc in mundum, non ad praestandam humano generi redemptionem, sed ad praebenda bonorum actuum exempla venisse: videlisset ut disciplinam ejus sequentes homines, dum per eamdem viam virtutis incederent, ad eadem virtutum praemia pervenirent.
Explicat ipse pariter Leporius, cum ait: Illud etiam minime reticendum censeo, quod in eadem epistola, simili devians errore, subjunxi, Christum Dominum nostrum sic omnia quae erant passionum implesse, ut in nullo, quasi perfectus homo, a divinitatis auxilio juvaretur, etc.
Suum ille monachus errorem epistola comprehenderat, quod testatur in confessione: Unde, inquit, nata est discordia, pax inde gignatur. Epistola itaque auctor scandali, et offendiculum charitatis, a me quondam simpliciter scripta quidem, sed in quibusdam, ut agnosco, infideliter ordinata, quaeso, secundum hujus [Col. 0364D] epistolae professionem et sanctimoniae vestrae auctoritatem, ut in ea paginae parte vel causa in abolitione calcanda inducatur, in qua contra veritatem per ignorantiam edita comprobatur; ut cunctis innotescat, et pateat justo judicio illud, quod erat aemulum fidei, contrarium veritati, de corpore ejusdem epistolae cum damnatione esse decisum.
Admonitus a Cassiano, ut impietatem agnosceret, immo coactus a Proculo Massiliensi, ut emendaret, cum pertinaciter non minus jubentis mandatum quam monentis consilium contemneret, ejectus est, vel ex Massiliensi, vel potius ex Aquensi Ecclesia: unde in Africam profectus, veritatem, quam Augustini opera agnovit, dato libello professus est. Haec omnia colliguntur, partim ex Cassiani et Gennadii citatis libris, partim ex epistola Africanorum Patrum ad Gallicanos, quae mox afferetur.
Emendatus Leporius epistolam dedit ad Proculum [Col. 0365A] et Cilinium, aliosque Galliarum episcopos, quam Gennadius emendationis libellum, Cassianus confessionem, vel potius deplorationem, Facundus satisfactionem vocat, eamque petiit publicari late per Gallias, ut omnibus innotesceret justo judicio illud quod erat aemulum fidei de corpore ejusdem epistolae cum damnatione esse decisum.
Hujus porro epistolae tanta fuit olim auctoritas, ut propter ipsam Leporius dici potuerit unus de defensoribus fidei catholicae adversus Nestorium, et ut ex ea Joannes Secundus testimonium sumpserit quo dogma fidei confirmaret: immo Africanae synodo plenariae tributa sit, quippe quae ipsam manu quatuor episcoporum, Aurelii, Augustini, Florentii et Secundi subscripsit, suamque subscribendo fecit.
Unde Facundus Hermianensis (Lib. I cap. 4) : Scripsit libellum satisfactionis Leporius ad Gallos episcopos, quem venerabiles Patres, Aurelius atque Augustinus et caeteri, sic probaverunt, ut ad faciendam veritatis fidem, etiam suas ei subscriptiones adjicerent.
[Col. 0365B] Cassianus idipsum antea indicaverat ( Loco prius citato ) atque etiam magnificentius scripserat, cum epistolam diceret catholicorum omnium fidem: Hanc ejus confessionem, id est, CATHOLICORUM OMNIUM FIDEM, et omnes Africani episcopi, unde scribebat, et omnes Gallicani, ad quos scribebat, comprobaverunt.
Manifestius Joannes Secundus in epistola ad Avienum: Leporius in epistola quam Aurelius episcopus Carthaginensis, et beatus Augustinus, et synodus Africana firmavit.
Nec obscure ipse Leporius subscribens libello: Ego Leporius libellum meo sensu dictatum, in quo fidem meam, quam, Deo volente, in finem usque tenebo, medullitus exprimere volens, coram sanctis episcopis in Ecclesia Carthaginensi, relectum subscripsi. Nota locum habiti concilii, in Ecclesia Carthaginensi.
Nec tantum Africani Patres subscripserunt libello, sed litteras quoque dederunt ad Gallicanos episcopos, quarum finis sic se habet: Sicut per suam praesentiam [Col. 0365C] susceptus est a nobis, sic per suam epistolam suscipiatur a vobis; cui quidem epistolae nostra etiam manu subscribendum putavimus, ipsius esse testantes. Hanc ejus correctionem dilectionem vestram minime dubitamus et gratanter accipere et eis notam facere, quibus ejus error scandalum fuit: quia et illi qui cum eo venerunt ad nos, cum illo correcti atque sanati sunt, sicut eorum subscriptionibus, quae coram nobis factae sunt, tenetur expressum, etc.
Quo tempore libellus, vel oblatus sit Africanae synodo, vel ad Galliarum episcopos missus, etsi incertum putat Baronius (In Annal. ad ann. 420, num. 13) , alii tamen definire conati sunt. Auctor Supplementi conciliorum Galliae id contigisse credit ann. 418 (Supplem. p. 20) . P. Sirmondus rejicit ad annum 425 (Tom. I Conc. Gall. in notis) , P. Labbeus etiam ad sequentem 426 (Tom. II Conc. Gener. p. 1684) .
Auctor Supplementi conciliorum opinionem suam infirmo argumento probat; ipsi enim videtur Africana synodus, cujus meminit Joannes Secundus, esse eadem [Col. 0365D] quae celebris illa ann. 418 habita, Zosimi temporibus. Sed id tam facile rejicitur, quam aperte ostenditur duo saltem, post haec tempora, congregata fuisse Africana concilia: alterum circa annum 423; ut ex schedis Lucae Holstenii a P. Labbeo colligitur (Tom. II Conc. Gener. p. 1605) ; alterum ann. 424, sedente Coelestino. Potuit igitur libellus alterutri a Leporio offerri.
De aliis duabus sententiis ita nonnullus aliquando mecum disserebat: Leporius adhuc erat monachus, cum libellum offerret; fuit vero presbyter, cum de eo scriberet Cassianus ann. 429; oblatus est igitur libellus ante ann. 429. Deinde Leporii error non modo exortus est, sed et a suo auctore damnatus, antequam Nestorius eumdem doceret, ut tradit idem Cassianus; docuit vero Nestorius ann. 428; oblatus est igitur libellus saltem ann. 427. Tertio colligi potest, aut saltem videtur posse ex Cassiano, Leporium, [Col. 0366A] cujus mentio habetur in actis ecclesiasticis ab Augustino confectis (Epist. 213) , cum sibi Eradium successorem designaret, hunc ipsum esse quem ex monacho presbyterum Augustinus in Hipponensi Ecclesia ordinavit. Iste autem Leporius ann. 426, quo consignantur acta, numerabatur inter presbyteros Hipponenses. Cum igitur datus sit libellus a monacho, dari certe debuit ann. saltem 425, aut etiam 424, quo nimirum tempore universale concilium Carthaginense, post finitam Apiarii causam, litteras dedit ad Coelestinum Bonifacii successorem.
In hanc ego viri alioquin eruditi sententiam ire nequeo, duabus de causis. Nam veluti certum sumit quod dubium merito videri potest, si non omnino falsum, Leporium nempe, quem acta recensent inter presbyteros Hipponenses, eum esse de quo nunc agitur. Diversum vero ex eo demonstro, quod inter ejusmodi presbyteros Leporius numeretur secundus ante Barnabam, Lazarum, et Eradium, veteres Augustini ministros, ut constat ex sermone 50 de Diversis: [Col. 0366B] numerandus utique inter postremos, si recens ex monacho presbyter creatus esset.
Quid quod inde amplius apertum est, Leporium, cujus mentio est in actis, jam tum fuisse presbyterum, cum adhuc Eradius et juvenis foret, et tantum diaconus, qui jamdudum tamen inter presbyteros merebat, cum ann. 426 acta fierent, quae inter epistolas Augustini num. 110 censentur. Adde quod Leporius, de cujus libello agitur, necdum presbyter erat, sed monachus tantum, quo tempore libellum suum obtulit Africanae synodo, et in Gallias misit. Nam Patres Africani in epistola ad Gallicanos filium vocant, et Cassianus prius correctum indicat quam ordinatum. Et vero qui Augustinus male sentientem de fide Incarnationis, ideoque ex Ecclesia ejectum, creasset presbyterum? Quis ergo Leporius in actis memoratus? Ille, opinor, quem Augustinus in sermone laudato, saeculi natalibus clarum, et apud suos honestissimo loco natum, sed, cunctis quae habebat [Col. 0366C] relictis, inopem propter Christum se suscepisse tradit.
Jam vero cum Augustinus subscripserit epistolae Leporii ad Gallicanos episcopos, nec tamen recenseatur inter Patres ex Africano concilio ad Coelestinum scribentes, non imprudenter quispiam dubitaverit an concilium illud universale ann. 424 sit ipsa synodus Africana cujus meminit Joannes Secundus, cum Leporii testimonium adducit. Non diffiteor quin hujus rationis momentum minui possit ex eo quod, cum epistola Patrum Africanorum paulo sit durior in Coelestinum, cujus tamen tunc temporis Augustinus in causa Antonii episcopi Fussalensis, litteris humillimis atque urgentissimis opem imploraret, a subscribendo abstinuisse dici queat, ne animum summi pontificis, suo nomine apposito, commoveret.
Dum inter haec dubius ancipiti conjectura fluctuaret animus, incidi forte in supplicationem Basilii diaconi, et archimandritae, aliorumque monachorum apud Theodosium imperatorem expostulantium de Nestorio, in qua non tantum mentio fit Leporii et [Col. 0366D] universae in Africa synodi; sed etiam Leporius recensetur inter sanctos fidei catholicae doctores adversus impietatem Samosateni, Photinique, defendentes quod Christus verus sit Deus, catholiceque mysterium Incarnationis exponentes (I part. conc. Ephes. cap. 30) . At nulla fuit in hunc usque diem nota synodus Africae, nullus inter doctores Leporius, qui divinitatem Christi defenderit, fidelibusque exposuerit, praeter hunc monachum, de quo Cassianus, Gennadius et Joannes Secundus, quique ad meliorem mentem ab Africanis Patribus conversus, divinitatem Christi admirabiliter exposuit in libello quem, veluti catholicae fidei confessionem, Africanae synodi testimonio roboratam, edidit.
Quamobrem utcumque Leporius ex monacho presbyter diversus sit a Leporio Augustini presbytero, contemptis opibus nobili, videtur tamen monachi confessio ad hanc quam diximus anni 424 synodum [Col. 0367A] pertinere. Basilius siquidem in supplicatione quam obtulit imperatori sub finem anni 429, vel initio sequentis, mentionem Leporii synodique fecit, tamquam memoriae non ita recentis.
Quid quod eodem anno Atticus et Aurelius, par nobile defensorum fidei, videntur ad superos transivisse; illius enim obitus consignatur a Socrate die 10 Octobris, Theodosio Augusto XI et Valentiniano Caesare coss.; istius post haec tempora nulla est memoria, futura utique, si tam eximius Ecclesiae antistes supervixisset. Cum ergo in supplicatione praefata Attici una et synodi cui Aurelius interfuit mentio habeatur, credibile est synodum de qua nunc sermo est Attici temporibus celebratam fuisse.
Nova posset hic nobis oriri pugna cum Cappello, totum istud Africanum concilium rejiciente cum litteris ex eo ad Coelestinum datis, veluti commentitium quiddam ad inimicis sedis apostolicae confictum. Sed praeterquam quod difficile creditu est tantum commentum eruditos omnes, etiam antiquos, in hunc [Col. 0367B] usque diem latuisse longioris est negotii inquisitio in hanc rem, quam, ut aliquando suscepturi sumus in historia Ecclesiae Africanae, ita nunc omittimus, ne dissertationis modum excedamus.
Sed jam pro actis concilii pertinentibus ad causam Pelagianam, cujus nunc satagimus, exhibendus est Leporii libellus, simul cum epistola Patrum Africanorum ad episcopos Galliarum. Edita sunt illa quidem ambo ex codice Herivallensi, a Patre Sirmondo primum, deinde ab auctore Supplementi conciliorum Gallicorum. Non est tamen inutile utrumque hic exscribere, tum quia locus id videtur postulare, tum quia repurgata sunt ambo mendis plurimis, quae diligentiam Sirmondi fatigatam, opinor, codicis manuscripti inexhaustis erratis, fugerunt; nec tamen ita sunt levia, quin saepe lectorem a proprio auctoris sensu ad falsum avertant. Adde quod in libellum Leporii observavimus nonnulla quae nec sine operae pretio legi, nec etiam in alium locum commodius referri [Col. 0367C] possunt.
( Jam habes, lector, Leporii libellum, simul cum Patrum Africanorum epistola ad episcopos Galliarum, tomo XXXI hujus Biblioth. col. 1221. )
Vigesima prima censenda est numerosa illa synodus Gallicanorum Patrum, qui auxilium rogati ab Anglicana Ecclesia adversus Pelagianam haeresim, auctore Agricola Severiani episcopi Pelagiani filio, sparsam et mirum in modum invalescentem, sanctissimos duos episcopos, Germanum Antisiodorensem et Lupum Trecensem miserunt, ad catholicam fidem in Anglia defendendam ( Prosp. in Chron. ad consul. Florentii et Dionysii ).
Numerosae istius synodi acta dicuntur haberi integra, cum nominibus et episcoporum et praesidis: [Col. 0367D] dicitur etiam haberi commonitorium a Patribus datum legatis duobus, Germano et Lupo; nec dubito quin locus et tempus pariter contineantur in actis istis, si modo exstent. Sed donec ea edantur in lucem, quod opto fieri propediem, conjicere nonnihil licebat, quamquam timidius, et aliquid ex auctoribus vulgatis proferre, quod a ratione non videatur alienum.
Observavit quidem super ea re nonnulla lectu digna P. Labbeus (Tom. II Concil. pag. 1686, et tom. III pag. 1464 et 1676) , sed quibus testetur se Bedae atque Sigeberto adhaerere, de quibus postea ferendum erit judicium.
Quare tutius est initium ducere ab erudito Sirmondo (Tom. I Concil. Gall. in notis ad pag. 86) : Ut synodi hujus, inquit, de loco non constat, ita tempus quoque incertum est. Sigebertus enim ad ann. Christi 456 Britannicam Germani cum Lupo legationem manifeste [Col. 0368A] refert, et Sigeberto videntur favere quae Beda narrat lib. IV Hist. Anglic. At Prosper in Chron. Germanum a Coelestino papa in Britanniam missum tradit ann. 429, cui adhaerens Baronius synodum hanc illo anno habitam censuit.
Ita vir prudentissimus, relatis sententiis diversis, nullam praestare voluit. Opinor tamen ego synodi tempus non ita esse incertum, quam videbatur Sirmondo, quamvis illud dici non posse putem quod ex suis illis duobus auctoribus asseruit Labbeus; majorem enim fidem Prospero chronographo Constantio que scriptori Vitae sancti Germani, et auctori etiam Vitae sancti Lupi tribuendam puto, quam vel Bedae, vel Sigeberto, cum illi de rebus scripserint quas pene haberent ante oculos, certe quae omnibus tunc notae forent; Beda vero trecentis fere post annis, Sigebertus septingentis.
Ut ergo manifesta temporis ratio ineatur, quatuor veluti principia assumo. Primum, Prosper legationem Germani ad Britannos ponit sub consulatu Florentii [Col. 0368B] et Dionysii, id est, ann. 429. Sic enim habet: Agricola Pelagianus Severiani Pelagiani filius, Ecclesias Hiberniae dogmatis sui insinuatione corrupit; sed actione Palladii diaconi papa Coelestinus Germanum Antisiodorensem episcopum vice sua mittit, ut, deturbatis haereticis, Britannos ad catholicam fidem dirigat.
Secundum, Constantius missum scribit Germanum cum Lupo Trecensi a numerosa Gallicanorum episcoporum synodo (In Vit. S. Germ. c. 14, apud Surium 31 Julii) .
Tertium, scribit etiam auctor Vitae sancti Lupi ( Apud Surium 30 Julii ), venisse ipsum in insulam Lerinensem, vitae religiosae causa, Honorato adhuc abbate, cumque annum unum illic egisset, ad Trecensem episcopatum raptum esse; exinde biennio exacto Germanum comitatum in expeditione Britannica.
Postremum, nemini erudito dubitare licet quin legatio [Col. 0368C] Germani a summo pontifice in Britanniam sit eadem quae ipsius a synodo Gallicana missio. Electio namque Germani a synodo ad munus apostolicum, postquam a sancto Coelestino comprobata est, atque etiam collatae auctoritatis incremento aucta, vere dici potuit et apostolica legatio, et synodica simul missio.
Ex his autem constat manifeste, synodum de qua nunc agimus celebratam non fuisse post annum 429, cum praecesserit profectionem Germani in Britannias, quae hoc ipso anno contigit. An vero ante coacta sit, vel eodem ipso anno, inquirendum est.
Cum igitur Honoratus Patroclo in sedem Arelatensem successerit ann. 426, eaeque voces, Honorato adhuc abbate, finem praefecturae significent, et proinde annum 425, certe si annum unum exercitationis Lerinensis, quem Lupus egit, vel sub Honorato magistro, quod magis reor, vel sub Hilario Honorati successore, quod nonnullis visum, ad duos addideris in episcopatu transactos, ante legationem a Prospero [Col. 0368D] positam ann. 429, efficies annum vel 427, vel 428, quo, mea sententia, haberi debuit synodus; non item 429, ad quem sensit Baronius ipsam referendam ( In Annal. ad ann. 429 ).
Ista vero confirmantur, vel eo maxime, quod stare nullatenus possit opinio eorum qui cum Sigeberto magnam synodum de qua sermo est rejiciunt ad annum 446. Nam constat tunc temporis neque Coelestinum, a quo missus est Germanus, neque Germanum ipsum superfuisse. Ille enim ann. 432 obiit, iste 443. De obitu Coelestini unanimus est omnium sententia; tempus quo Germani mors contigit, hunc fere in modum demonstratur (Constantius lib. II Vitae S. Germ. cap. 13 et 14) . Quo tempore Germanus pro pace Galliarum Ravennam ad imperatorem venit, Petrus tunc pontifex Christi Ecclesiam apostolica institutione retinebat: regebat autem Romanum imperium Placidia regina cum Valentiniano jam juvene. Haec autem verba, [Col. 0369A] Valentiniano jam juvene, 24 annum principis ad summum indicant; hac enim aetate unusquisque proprie juvenis jam vocatur. Cum ergo Valentinianus tertius natus sit ann. 419, die 2 et 3 Julii, Ravennae, atque ita annus Christi 443 fuerit Valentiniani 24, necesse est anno 443 vita functum fuisse Germanum; eodem enim anno, et Ravennam accessit, et ibidem post septimum morbi diem feliciter inter episcoporum complexus obdormivit, pridie kal. Augusti (Constantius l. II Vitae S. Germ. cap. 20) .
Atque his de tempore synodi constitutis, de loco aliquid conandum est, sin minus certa ratione, saltem non improbabili conjectura dicere.
Valentinianus tertius VII idus Julias, Theodosio Aug. XII et Valentiniano Caes. coss., id est ann. 425, die 9 Julii sanctionem dedit Amacio Galliarum praefecto, de conveniendis per Patroclum Arelatensem diversis episcopis, nefarium errorem Pelagiani et Coelestiani dogmatis sequentibus, verba sunt Caesaris; et nisi intra vigesimum a conventione diem se catholicae [Col. 0369B] fidei reddiderint, deponendis de sede, atque ex finibus Galliarum expellendis (Sirmondus tom. I Conc. Galliae) . Nullus dubito quin Amacius editum proposuerit, in civitate Arelatensi, in qua praefectus Galliarum versari solitus erat. Non dubito pariter quin Patroclo exsecutioni mandandum dederit, qua parte pontificale officium spectabat. Dubito vero an Patroclus aliquid egerit, turbulentis temporibus et barbarico exercitu Arelatem premente. Sed ut reipsa episcopos convenerit litteris, quod admodum credibile est, illi certe secuti sunt exemplum pertinacium aliorum ex Italia ejectorum: quare debuit synodus ad ipsos deponendos more majorum congregari, eaque numerosa pro multitudine reorum; nec ab alio quam Arelatensi episcopo (Can. 18 conc. Arelat. II) , cui et suas vices sedes apostolica jamdudum commiserat, et jus erat antiquum congregandi synodos in Gallia ( Constit. Honorii et Theod. Vide Sirmondum in notis ad Sidonium ); nec potuit a Patroclo, quem tribunus barbarus jussu [Col. 0369C] Felicis magistri militum, vel sub finem anni 425, vel initio sequentis, interfecit: siquidem occiso successerit Honoratus, qui cum biennium tenuisset sedem Arelatensem, obiit die 16 Januarii ann. 429, ut habet Martyrologium Romanum.
Synodus igitur habita videtur ab Honorato ann. 428, in civitate Arelatensi, praesente, immo negotium urgente, Palladio diacono sancti Coelestini legato.
Ad eam porro venit, ut par est credere, numerosa episcoporum ex septem provinciis frequentia, tum ob rei gerendae momentum, de pluribus enim episcopis instituendum erat judicium; tum ut Honorato testarentur, nihil sibi superesse pristinae adversus Patroclum indignationis, qui omnes fere ambitionis suae potentia offenderat; tum denique ut servarent jus antiquum canonis mox citati, et exemplum sequerentur saecularis concilii singulis annis ex novem provinciis Arelate congregari soliti a praefecto Galliarum.
[Col. 0369D] Ad eam quoque Anglicanae Ecclesiae convenisse legatos credibile est, sive propter causae affinitatem, sive quod ex tanta synodo sperarent facile se impetraturos auxilia quae postulatum venerant.
Verum ut haec conjectura plus valeat, aut fidei, aut saltem credulitatis obtinere, juvanda est responsionibus ad nonnulla quae venire possunt in mentem eruditis.
Et primum illud quidem creare difficultatem potest, quod synodus a nobis ad annum 428 referatur, cum tamen a Prospero missio sancti Germani in Britanniam, a synodo decreta et a Coelestino confirmata, collocetur sub consulatu Florentii et Dionysii, qui contigit ann. 429. Verum Prosperi locus suam secum solutionem affert. Sic enim se habet: Felice ad patriciam dignitatem provecto, Aetius magister militum factus est, Agricola Pelagianus Severiani Pelagiani episcopi filius, Ecclesias Hiberniae dogmatis sui insinuatione corrupit; [Col. 0370A] sed actione Palladii diaconi papa Coelestinus Germanum Antisioderensem episcopum vice sua mittit, ut deturbatis haereticis, Britannos ad catholicam fidem dirigat. Cum enim simul conjungat, et haeresis insinuationem ab Agricola, et sancti Germani legationem a Coelestino, et Britannorum ad fidem catholicam reductionem a sancto Germano, quae tria profecto non perinde simul contigere ac simul scripta sunt, sed omnia, ut fit, ad postremi tempus Prosper revocavit; quidni ergo pariter revocasse dicatur synodum, vel ad conversionem Britannorum, quae synodum consecuta est, vel ad profectionem sancti Germani, quae uno vel altero anno praecesserit, donec omnia appararentur, et Roma, post synodi electionem, confirmatio adveniret?
Hoc etiam secundum dubitabile non immerito videri potest, quod ab auctore Vitae suae Lupus dicatur biennio post episcopatum adeptum comitatus Germanum in expeditione Britannica. Cum enim episcopatum sit adeptus post annum exercitationis Lerini [Col. 0370B] exactum, et Germanus anno 429 profectus sit e Galliis, teste Prospero; quomodo fieri potuit ut Lupus, et tirocinium vitae spiritualis posuerit sub Honorato abbate, qui anno 426 ineunte, vel exeunte 425, creatus est Arelatensis episcopus, et nihilominus post duos episcopatus annos peregrinationem susceperit? Verum eadem est hujus atque praecedentis dubii solutio; nam Lupus a synodo primum datus est Germano comes peregrinationis apostolicae ann. 427. Deinde suo tempore, cum primum navigare licuit, omnibus rite comparatis, in viam se dedit, forte ann. 428. Denique coacto Verolamii concilio Britannos ad fidem convertit ann. 429.
Tertiam difficultatem faciunt verba haec Constantii (Lib. I Vitae S. Germ. cap. 19) : Eodem tempore ex Britanniis directa legatio Gallicanis episcopis nuntiavit Pelagianam perversitatem in locis suis late populos occupasse, et quamprimum fidei catholicae debere succurri. Ob quam causam synodus numerosa collecta est, omniumque [Col. 0370C] judicio duo praeclara religionis lumina universorum precibus ambiuntur, Germanus ac Lupus, apostolici sacerdotes, terram corporibus, coelum meritis possidentes. Et quanto laboriosior necessitas apparebat, tanto eam promptius heroes devotissimi susceperunt, celeritatem negotii fidei stimulis maturantes. Nam propter audiendam Anglorum legationem coacta dicitur synodus: dicuntur et sancti celeritatem negotii maturasse, id est, statim a delegatione, in viam se dedisse: cum tamen aliam cogendae synodi causam attulerimus, et prope annum in comparanda via posuisse sanctos viros dixerimus.
Gravis est profecto haec difficultas, meque diu meditatum coegit tandem, in notis ad decretum Valentiniani tertii ad Amacium P. Galliarum, suspicari episcopos de quibus loquitur imperator in decreto, Gallicanos fuisse dictos, quia essent sub praefectura Galliarum; fuisse autem reipsa Britannos, quos Patroclus convenire deberet, episcopus nempe urbis metropolis; in qua praefectus versaretur, et ex qua [Col. 0370D] mitti possent, cum legati, qui errantes docerent; tum synodalia decreta, quae ecclesiasticas minas intentarent rebellibus; tum etiam edictum praefecti cum mandato ad Vicarium, quo pertinaces poenis cohiberet. Et vero, post concilium habitum, qui obstinate perstiterunt in errore a magistratu damnatos, sunt qui scribant (Hector Boethius Scot. hist. lib. VIII) ; sed non magnae auctoritatis hac in parte homines. Ut ut sit, non me deterret ab opinione Constantium suis illis verbis, immo confirmat magis; quaero enim ad quem directa sit Britannorum legatio. An ad singulos Galliarum episcopos in suis sedibus commorantes: at neque id moris fuit, neque ad cogendam synodum mittendaque auxilia valuisset. An ad primam sedes, quod consuetum erat. Ita sane: at primatum tenebat Arelatensis, suoque jure convocare poterat synodum ex omnibus Galliarum provinciis. Quidni ergo dicatur Arelatensis praesul Patroclus, et legationem [Col. 0371A] Britannorum excepisse, et imperatorem monuisse de toto negotio, et ab eo obtinuisse rescriptum ad Amacium, a quo ipsemet, auctoritate aucta, juberetur episcopos convenire: nec synodum cogere potuisse propter causas quas antea protulimus; sed id curae successori reliquisse, qui etiam a Coelestino, interim certiore facto de re tota, per Palladium diaconum impulsus, ex numerosa synodo quam collegisset legatos miserit in Britanniam cum mandatis, seu commonitorio atque auctoritate, sive sua imperialibus praeceptis aucta, sive potius sedis apostolicae, cujus legatione Coelestinus papa sanctissimos viros Germanum et Lupum fungi voluisset?
Quartum denique dubium movet Prosper in Collatorem scribens (Lib. in Coll. cap. 4) , ubi post narrata quae Coelestinus egisset animose cum Coelestio audientiam postulante post tot Ecclesiae judicia: Nec segniore, inquit, cura ab hoc eodem morbo Britannias liberavit, quando quosdam inimicos gratiae solum suae originis occupantes, etiam ab illo secreto exclusit Oceani, [Col. 0371B] et ordinato Scotis episcopo, dum Romanam insulam studet servare catholicam, fecit etiam barbaram christianam. Quomodo enim Prosper Germani non fecit mentionem, cum episcopi meminerit Scotis dati, si modo utrumque misit idem Pontifex? Verum licet hic me locus adducat facile, sicut et alii non pauci, ut credam non ita constantem esse opinionem, quod idem sit chronologus Prosper qui Augustini discipulus, ut illa non possit, vel omnino convelli, vel saltem labefactari, quod postea tentabitur; nihilominus communi credulitati insistens, videor mihi hinc quoque posse conjecturae momentum afferre, unde crederetur elevari. Si enim pontifex inimicos gratiae exclusit e Britanniis, exclusit utique auctoritate tanta, quantae pondus haeretici eluctari non possent. Oportet igitur eodem non solum missos fuisse apostolicae sedis legatos, qui ecclesiastica pollerent potestate ad deponendos episcopos, sed etiam directa imperatorum jussa, quibus depositi exsulare cogerentur [Col. 0371C] e patria. Neque enim aut episcopi poterant deponi sine pontifice, aut ejici homines patriis finibus sine imperatore.
Vigesima secunda censeri debet, in qua Verolamii in Anglia sancti Germanus et Lupus sedis apostolicae legati Pelagianos episcopos convicerunt. De hac scripsit quidem Beda (Lib. I. Eccl. Hist. gentis Anglorum cap. 17) , sed quae ex Constantio accepit, quibusque de suo nihil quidquam addidit, praeter errorem temporis, quo tradidit habitam anno 446, id est, tertio post Germani obitum.
Longe probabilius refertur ad annum 429, quo Prosper, deturbatis haereticis, Britannos labore sancti Germani ad catholicam fidem reductos scribit. Nam congregata est tempore primae profectionis Germani, [Col. 0371D] ut habet Constantius, et in ea compressa perversitate damnabili, ejusque auctoribus confutatis, animi omnium fidei puritate compositi sunt (In Vita S. Germ. lib. I cap. 23 et 25) . Prima vero profectio Germani contigit ann. 429.
Unde non levis me admiratio cepit aliquando, cur eruditi conciliorum editores maluerint audire Bedam, quam vel Prosperum, vel certam, sicut est magna ex parte a Baronio subducta, temporum rationem.
Pro gestis, quae perierunt, exscribenda mihi videntur, quae habet Constantius de synodo (Ibid., cap. 23) : Latebant abditi sinistrae persuasionis auctores, et, more maligni spiritus, gemebant perire sibi populos evadentes. Ad extremum, diuturna meditatione concepta, praesumunt inire conflictum, procedunt conspicui divitiis, veste fulgentes, circumdati assentatione multorum, contentionisque subire aleam maluerunt, quam in populo, quem subverterant, pudorem taciturnitatis incurrere, [Col. 0372A] ne viderentur se ipsi silentio damnavisse. Illic plane immensae multitudinis numerositas, etiam cum conjugibus ac liberis excita convenerat. Aderat populus, spectator futurus et judex: adstabant partes, dispari conditione dissimiles. Hinc divina auctoritas, inde humana praesumptio; hinc fides, inde perfidia; hinc Christus, inde Pelagius auctor. Primo in loco beatissimi sacerdotes praebuerunt adversariis copiam disputandi, quae sola verborum ruditate, diu inaniter et aures occupavit, et tempora. Deinde antistites venerandi torrentes eloquii sui cum apostolicis et evangelicis tonitruis profuderunt. Miscebatur sermo proprius cum divino, et assertiones violentissimas lectionum testimonia sequebantur. Convincitur vanitas, perfidia confutatur, ita ut ad singulas verborum objectiones reos se, dum respondere nequeunt, faterentur. Populus arbiter vix manus continet: judicium cum clamore testatur.
Vigesimam tertiam synodum, quae et quinta Romana, coegit Coelestinus Romae in causa Nestorii simul et episcoporum, quorum in gratiam Nestorius scripserat.
Hujus meminit Cyrillus Alexandrinus, scribens Joanni Antiocheno (I part. conc. Eph. cap. 2) : Misit Nestorius Romam exegeseon suarum quaterniones, quos cum piissimi episcopi, qui in magna Romanorum urbe comperti sunt, legissent, multisque consessibus consultationibusque habitis examinassent, illorum auctorem non absque indignatione exsibilarunt, palam asserentes, novam illum, eamque perniciosissimam, et a nullo veterum haereticorum antea umquam excogitatam haeresim esse molitum.
Quia ergo Nestorius haec illuc perscripserat, compulsus sum et ego quoque ea omnia quae inter me et illum intercesserant aperire, earumque litterarum quas [Col. 0372C] ad illum dederam exempla per Possidonium dilectum Ecclesiae Alexandrinae diaconum mittere. Porro autem lectis in concilio expositionibus illius, epistolisque lectis, et iis praecipue in quibus, quod apertam ipsius subscriptionem prae se ferrent, nullus tergiversandi locus reliquus erat, SANCTA ROMANA SYNODUS disertam statim in illum sententiam tulit, qua de re et ad tuam quoque pietatem perscripsit. Horum proinde decreto modis omnibus parendum est illis qui a totius Occidentis communione excidere noluerint; scripserunt namque expositae sententiae exempla, cum ad Rufum piissimum Thessalonicae episcopum, tum ad alios quoque nonnullos religiosissimos Macedoniae episcopos, qui ab illius sententia numquam decedere solent. Scripserunt nihilosecius et ad Juvenalem quoque piissimum Hierosolymorum episcopum. Et in litteris ad Nestorium (Ibid., cap. 26) : Ecce igitur una cum SANCTA SYNODO, quae in magna Romanorum civitate, sanctissimo et reverendissimo episcopo fratre ac comministro nostro Coelestino praesidente, convenit, jam tertio his litteris contestamur. [Col. 0372D] Et postea: Ad epistolas porro quod attinet, quas Alexandrina Ecclesia ad te misit, eas a SACRA ROMANA SYNODO ab omni errore et vitio immunes judicatas esse scias.
Meminit ipse quoque Nestorius in epistola ad Coelestium haereticum, quem exemplo sanctorum suoque ad constantiam in adversis hortatur (I part. Operum M. Mercatoris) : Siquidem, inquit, epistolae missae ab episcopis CONCILII OCCIDENTIS, et ab Alexandrino, cum multis rescriptis, manifestam nobis nostram fecere sententiam, etc.
Coelestinus ex ipsa dedit plures epistolas, nempe ad clerum Constantinopolitanum, Joannem Antiochenum, Juvenalem Hierosolymitanum, Rufum Thessalonicensem, et Cyrillum Alexandrinum; sed eam in primis ad Nestorium, quam Juvenalis in concilio Ephesino vocat Περὶ τῆς Πίστεως (II part. conc. Eph. act. 1) , nunc aiunt constitutionem in causa fidei. Illa [Col. 0373A] vero, cum maximam partem de Nestorio sit, de Pelagianis tamen continet quae multum faciunt ad illustrandam synodum de qua nunc agitur. Recisis igitur quae alterius sunt negotii, ea quae Pelagianorum causam attinent sic se habent (I part. conc. Eph. cap. 18) : Aliquantis diebus vitae nostrae, post nefandum et saepe damnatum dogma Pelagii atque Coelestii, catholica fides quietem habuit, quando eos cum suae opinionis sequacibus telis unitae sententiae Oriens Occidensque percussit. Denique sanctae recordationis Atticus, catholicae magister fidei, et vere beati Joannis etiam ad ista successor, eos ita persecutus est pro rege communi, ut nec standi quidem illic copia praestaretur. Et postea: Hos quoque haereticos, de quibus nos, velut eorum quae gesta sunt nescius, consulere voluisti, sedibus suis, injusta dicentes expulit justa damnatio. Quod illic invenisse requiem, non putamus esse mirandum; invenerunt enim impiam praedicationem, cujus comparatione se aestiment innocentes. Hoc loco, quia opportunitas sermonis exposcit, tacere non possumus quod stupemus. [Col. 0373B] Legimus quam bene teneas originale peccatum, qualiter ipsam naturam asseris debitricem, et eum debitum merito reddere, qui descendit de genere debitores. Quid tecum faciunt qui sunt haec negando damnati? Numquam sine suspicione ea quae sibi sunt adversa conveniunt. Ejicerentur denique, si tibi quoque similiter displicerent. Cur tamen ea quae in hos tunc sunt acta quaeruntur, cum certum sit illinc ad nos a catholico tunc antistite Attico gesta directa? Cur non sanctae memoriae Sisinius ista quaesivit? quia utique sub decessore suo probaverat eos jure damnatos. Defleant infelices spe se hominum fuisse deceptos, quibus jam potuit propter communionem sola poenitentia subvenire. Ecce scire de his incipis, si qua ante nescivisti. Data III idus Augusti, Theodosio XIII et Valentiniano III AA. CC.
Ex his, temporis ratio; ex litteris Cyrilli, locus; eventus, ex relatione Patrum Ephesinorum ad sanctum Coelestinum constat (II part. conc. Ephes. act. 5) . Perlectis in sancta synodo commentariis actorum in condemnatione [Col. 0373C] impiorum Pelagianorum et Coelestianorum, Coelestii, Pelagii, Juliani, Persidii, Flori, Marcellini, Orontii, et eadem cum ipsis sentientium, quae a pietate tua de ipsis decreta et constituta sunt, et idem omnes tecum statuimus, eos pro damnatis habentes.
Quibus ex verbis intelligere est synodum Romanam de Pelagianis quoque fuisse, ut qui societate erroris cum Nestorio jungerentur eadem sententia percellerentur.
Mirum vero, nec sine observatione praetereundum hanc a Patribus Ephesinis synodum dici Occidentalem (Part. II conc. Ephes. act. 3, in relat. ad imper.) , perinde quasi totius Occidentalis Ecclesiae censeri debuerit, cui summus pontifex Romae praesederit. Nec enim legimus a Coelestino ex tota Occidentis dioecesi convocatos ad concilium episcopos; sed eos tantum congregatos qui tum Romae versarentur, ut scribit Cyrillus (In epist. ad Joan. Antioch.) .
Vigesimo quarto ultimoque loco a nobis collocatur Ephesina synodus (quae tertia oecumenica), non quod revera ultima fuerit adversus Pelagianos, cum aliae subsecutae sint, illaeque numero plures, sed quod eo temporis intervallo dissertationem nostram definierimus, quo divina Providentia vitam indulsit Augustino, cujus ductu contra inimicos gratiae Dei catholica acies pugnavit et vicit (Prosp. lib. in Coll. cap. 1) .
Etsi vero ad meliorem vitam transiit egregius fidei defensor ann. 430, V kalend. Septembris, conciliumque Ephesinum non habuerit initium ante XI kalend. Jul. sequentis anni, cum ad illud tamen ab imperatore vocatus fuerit singularibus litteris, magna utique pars sacri conventus futurus, si Deus voluisset; non abs re putandum est, ejus spiritu, immo et libris, a [Col. 0374A] Bassula diacono Carthaginiensis Ecclesiae delatis, animatos Patres nefariam haeresim proscripsisse.
Imperator certe in litteris ad synodum datis per Joannem Sacrarum comitem, ipsius quoque Augustini meminit velut praesentis, quemadmodum et Coelestini atque Rufi, licet hos abesse sciret, illum fato functum, quia nimirum omnes, ut ab imperatore convocati fuerant, ita concilio vel numine, ut e coelo Augustinus, vel auctoritate, ut per legatos Coelestinus, vel consensu, ut Rufus, cum Macedoniae episcopis.
Porro nomen Augustini non legitur, sed Augustiani, in editione Romana concilii, aliisque post Graeca Commelini; sed contra fidem antiquiorum codicum mss., et, ut opinor, ex incogitantia causae, cur ita scripserit imperator, maxime cum in toto concilio Ephesino nulla fiat Augustiani mentio, nec vox illa forte uspiam reperiatur, sed vel ex notariorum inscitia, vel nimia editorum scientia, originem sumpserit.
Ducenti ergo septuaginta quatuor Patres (tot enim recenset Mercator) haereticos episcopos cum Pelagio [Col. 0374B] et Coelestio, quibus favebant, damnaverunt, ut est in synodica ad Coelestinum (In praefat. ad symb. Theod. II part. conc. Ephes. act. 5) : Perlectis in sancta synodo commentariis actorum in condemnatione impiorum Pelagianorum et Coelestianorum, et quae a pietate tua de ipsis decreta et constituta sunt, judicavimus et nos ea solida firmaque permanere debere, et idem omnes tecum statuimus, eos pro condemnatis habentes.
Notandum vero interpretem concilii Ephesini, sive Romanum, sive priorem alium, pro voce condemnationis et damnatorum, qua usi sumus, depositionem et depositos dixisse, repugnante ratione; vox enim Graeca καθαίρεσις, etsi depositionem significet et condemnationem, ad significandam nihilominus depositionem adhiberi non potuit hoc in loco, cum Pelagius monachus inter laicos constiterit, laicus vero deponi non possit de sede, vel gradu, quem nullum habet in Ecclesia; sed condemnari tantum, et a coetu fidelium separari.
[Col. 0374C] Actione 7 in praefatione canonum habentur ista de Nestorianis et Coelestianis manifesto signo deprehendendis (II part. conc. Ephes.) : Hi nullam omnino ecclesiasticae communionis facultatem habentes, ut ex auctoritate sacerdotali cuiquam nocere vel prodesse possint; propterea quod etiam quidam ex ipsis sunt depositi, cumprimis Nestorii et Coelestii sequi sententias manifeste ex eo sunt deprehensi, quod Nestorium nobiscum condemnare noluerunt, quos sancta synodus communi decreto ab omni ecclesiastica communione alienos esse statuit, etc.
Sequuntur deinde canones omnino sex, qui licet omnes adversus Nestorianarum partium et Coelestianarum homines conditi sint, in primo tamen et quarto solum mentio fit expressa Coelestii. Ita vero se habent:
1. «Si quispiam metropolita provinciae, derelicta sancta et oecumenica synodo, aut accessit ad illorum defectionis consessum, aut accedet in posterum, sive [Col. 0374D] cum Coelestio sensit aut sentiet; ipse nihil amplius poterit agere adversus provinciae episcopos, ut qui jam inde a synodo totius ecclesiasticae communionis expers sit factus et prorsus inutilis, sed et ipsis episcopis illius provinciae circumque vicinis metropolitis recta sentientibus subjacebit, ut omnino dejectus sit a sede episcopatus.
2. Si qui autem provinciales episcopi a sancta synodo abfuerunt, et deficientibus adhaeserunt, aut adhaerere tentaverunt, vel etiam postquam subscripserunt Nestorii depositioni, rursus ad defectionis consessum recurrerunt; istos placuit sanctae synodo penitus alienos esse sacerdotio et a gradu cecidisse.
3. Si qui vero clerici in singulis urbibus aut regionibus, a Nestorio et cum eo conspirantibus sacerdotio prohibiti sunt, quod recte sentirent; justum putavimus hos quoque proprium gradum recipere. In summa autem clericos orthodoxae et oecumenicae synodo consentientes jubemus eis qui defecerunt aut [Col. 0375A] defecturi sunt episcopis nullo pacto aut ratione subjectos esse debere.
4. Si qui autem clericorum defecerint, et ausi fuerint, vel privatim, vel publice, quae sunt Nestorii aut Coelestii sapere, sancitum est a sancta synodo istos quoque depositos esse.
5. Quicumque autem ob turpia gesta sunt a synodo condemnati, vel a propriis eorum episcopis, quibus praeter canones Nestorius, qui nullum rerum discrimen habebat, et qui cum illo eadem sentiunt restituere conati sunt gradum vel communionem, aut conabuntur; istos censuimus nihil profecisse, et manere et esse nihilominus depositos.
6. Similiter autem et si qui velint ea quae de singulis per sanctam synodum Ephesinam gesta sunt quocumque modo movere, sancta synodus ipsa decrevit, si quidem episcopi aut clerici fuerint, eos omnino a proprio cadere gradu; si vero laici, excommunicatos esse.»
In conciliabulo schismaticorum quorum agmen ducebat [Col. 0375B] Joannes Antiochiae episcopus, Julianus cum suis participibus absolutus vulgo dicitur, eaque opinio auctore Gregorio Magno nata est, ut multis placet. Scribit enim a quodam concilio quod Ephesinum schismaticum putant, definitum de Adae anima: Quia in peccato mortua non fuerit, eo quod diabolus in cor hominis non ingrediatur; et si quis hoc dixisset, anathema esset (Lib. V Regesti epist. 14, et lib. VI epist. 61) .
Historiam rei illius prolixius alio in loco narrat (Libro VII epist. 31) , docetque in multis codicibus Constantinopolitanis et Isauris permixta fuisse acta catholicae synodi cum gestis concilii alterius: verum in hisce gestis, cujusmodi nunc habemus, nihil tale invenitur; neque vero inveniebatur olim in primarum sedium codicibus.
Contra hanc definitionem disputat sanctus pontifex citatis in locis duobus; sed ita ut mortem peccato contractam ab Adamo interpretetur in primo de sola spirituali; in secundo de corporali quoque, ubi consentientem [Col. 0375C] habet Augustinum, qui primae interpretationi pugnare solet.
Verum hic oritur difficultas non levis, quid nempe ad rem Pelagianorum faceret iste canon, cum illi animam Adami mortuam Deo per peccatum, nec negarent, nec in eo dissentirent a catholicis. Deinde, quomodo ex eo quod diabolus illabi non possit in cor hominis, conficiat vel in speciem quispiam animam Adami peccato non esse mortuam. An eo usque desipuisse putandum est Orientales schismaticos, ut non adverterent hac ratione tolli omne peccatum, quod instinctu diaboli fieret? Hunc nodum attigerunt aliqui, nemo hactenus explicavit. An versipelles haeretici credi possunt definitum voluisse a suis patronis quod catholicum per se foret, sed ex quo conficerent apud vulgus nullum esse peccatum originale? Si enim peccato mortua est Adami anima, nec tamen idcirco mortua est quia mortem ipsi intulit diabolus illabens cordi. Certe nullius anima mori potest, nisi sua voluntate peccet, quo modo peccare parvuli nequeunt; [Col. 0375D] animae enim inferre mortem nemo potest, nisi qui in eam ingrediatur; nec ingredi cuiquam licet, praeterquam Deo, qui mortem animae procul dubio non facit.
Tota haec historia canonis atque concilii in altera parte Operum Marii Mercatoris tractabitur, ita ut popularis opinio sin minus certis, saltem probabilibus rationibus refellatur. Qui enim creditus est canon ab Orientalibus sancitus, ostendetur a Nestorii concilio quodam fabricatus; cum, instigantibus Pelagianis, catholicis regiae urbis clericis Manichaei impietatem per nefandam calumniam affingeret. Sed hac de re prolixe in notis ad epistolam secundam Nestorii ad Cycillum.
Praeter synodos hactenus recensitas, quatuor alias [Col. 0376A] ante concilium Ephesinum in causa Pelagianorum reipsa coactas fuisse sentio: eas tamen omittendas putavi, quia sententiam meam, neque certa veterum testificatione, neque valida ratione, sed tantum non improbabili conjectura, confirmare possum.
Habita est prima Ephesi in Asia ann. 417, de qua, nisi fallor, loquebatur Prosper cum scriberet (In Carm. cap. 2) :
Secunda Syracusis in Sicilia, de qua ejusdem versus interpretor:
Tertia Romae, sub Bonifacio, de qua idem auctor (Lib. cont. Coll. cap. 41) : Quando sanctae memoriae papa Bonifacius piissimorum imperatorum catholica devotione gaudebat, et contra inimicos gratiae Dei, non solum apostolicis, sed etiam regiis utebatur edictis.
Quartam Alexandriae ann. 430 Cyrillus, per se quidem in causa Nestorii, ex occasione tamen propter Pelagianos, coegit, sive quod accepisset acta concilii Romani a Coelestino ad se missa, iisque consentanea, cum de Nestorio, tum de Pelagianis sancire vellet: sive quia noverat aliquos adhuc latere in Ecclesia sua discipulos Valeriani Pelagiani, de quo cavendo monitus fuerat, jam inde a temporibus Innocentii, a quodam Eusebio, quem Cremonensem episcopum opinatus est Baronius (In Annal. ad an. 417, num. 15) .
[Col. 0376C] Post Ephesinum concilium quatuor pariter synodi celebratae sunt quinto saeculo adversus Pelagii, sive errores, sive reliquias: quinto, inquam, saeculo, nec enim ultra excurrere est animus.
Quare praetermitto concilium Sardiniense, quod Patres Africani in Sardinia exsules fecere ann. 521, cujusque mens fuit Fulgentius.
Omitto pariter celebre illud Arausicanum secundum, quod 14 episcopi, quibus praefuit Caesarius, Arausicae habuerunt V non. Jul., Decio juniore consule, id est, ann. Christi 529, Felicis quarti 3, Athalarici regis Italiae 3.
Severinus Binius in notis ad 3 canonem concilii Reiensis, temporibus Sixti summi pontificis, ann. 439, ab episcopis provinciae Narbonensis, Hilario praeside, celebrati, secutus Baronium ( Ad ann. 430, num. 45), opinatus est canone dicto agi de episcopis qui cum Pelagio adhaesissent, simulabant poenitentiam, quo recuperarent sedes merito sibi ademptas. Id si vere probabiliterque diceretur, deberet utique [Col. 0376D] hoc concilium in eorum numero censeri quae post Ephesinum in causa Pelagiana coacta sunt; immo ex eo consequens foret ante tempora concilii Ephesini in eadem provincia Narbonensi synodum contractam fuisse, in qua depositionis sententia adversus episcopos qui restitui flagitabant lata esset.
Sed in eam Baronii Biniique sententiam concedere non possum, cum sui auctores neque hanc ulla, sive testificatione veterum, sive ratione confirment, neque consentientem habeant Patrem Sirmondum in notis ad Reiense concilium, neque ullum de octo canonibus, ne tertium quidem, argumentari possint, ad simile aliquid vel leviter probandum: immo cum apertum sit in tertio agi de solo Armentario suisque ordinatoribus, et qui eadem vel similia auderent, nimirum episcopum ordinare sine legitimo trium episcoporum numero; quam ob causam schismaticorum potius quam haereticorum numero haberentur.
[Col. 0377A] Leo magnus ann. 447 Nicetae episcopo Aquileiae habendam synodum graviter praecepit (Epist. 64 et 85) , ad exigendas subscriptiones puras ab eis qui ex haeresi Pelagiana vellent ad Ecclesiam redire.
Romae celebravit aliam Gelasius ann. 494, in qua libri Pelagianorum proscripti sunt, cum propter suam impietatem, tum maxime ob haeresim in Dalmatia Picaenique provincia reviviscere conantem: quae causa fuit ut Gelasius, Albino consule, id est, ann. 493, Honorio Dalmatiae episcopo bis scriberet, semel V kal. Aug., iterum sine nota temporis: immo ad omnes per Picaenum episcopos kal. Novemb. litteras [Col. 0378A] daret eruditionis catholicae adversus Pelagianismum plenissimas.
Habita fuerat ann. 475 Arelate synodus a Gallicanis episcopis, ubi subscriptum est epistolae Fausti ad Lucidum, dictumque simul anathema illi qui inter reliquas Pelagii impietates, hominem sine peccato nasci, et per solum laborem posse salvari, damnanda praesumptione contenderit, et qui eum sine gratia Dei liberari posse crediderit.
Eodem fere tempore congregata est alia Lugduni, quae Arelatensis decreta comprobavit.
[Col. 0377B] Postquam de synodis in causa Pelagianorum habitis dissertatum est, sequitur deinceps ut ad principum decreta veniatur, quae, ut ait Possidius (In Vita S. Aug. cap. 18) , Ecclesiae Dei catholicae judicium secuta sunt. Fuerunt illa vero quinque aut sex omnino, quae, licet condita sint variis temporibus et a variis imperatoribus, immo et ab Augusta Valentiniani matre, eumdem nihilominus fidei catholicae amorem, idemque Ecclesiae fovendae studium ostendunt; ut non temere quispiam senserit etiam tunc impletum vaticinium Isaiae de Christi Ecclesia: Erunt reges nutritii tui, et reginae nutrices tuae (Isaiae XLIX, 23) .
De singulis ita tractandum puto, ut ipsa primum exhibeantur pura ab omnibus mendis, quibus hactenus scatebant; tum variae lectiones proferantur, quae, cum in hunc usque diem pluribus in locis sensum non impedierint tantum, sed etiam perverterint, a nobis non sine laborioso studio, collatis pluribus codicibus, correctae sunt; deinde narretur uniuscujusque decreti velut historia, solutis, sicubi occurrent, [Col. 0377C] quaestionibus eodem pertinentibus; denique notis, ubi opus fuerit, et imperatorum decreta, et praefectorum edicta, et ejusmodi reliqua illustrentur.
Verum priusquam id agatur, occurrendum est religiosae in speciem quorumdam indignationi, velut imperatores in ea parte modum suae potestatis non tenuerint; sed id pene affectaverint in Ecclesia quod olim inter gentiles, cum ethnicae impietatis pontificatum gererent. Quid enim est, inquiunt, usurpare quae sacerdotii sunt, etiam in causa fidei, nisi hoc est? Proponere quae credi oporteat; haereticos declarare, qui secus senserint; episcopis imperare subscriptionem, sive dogmatibus, sive personis damnatis, interminata depositionis, immo et excommunicationis poena, ni pareant; primatibus praescribere quae sui sint muneris, etc. Id vero imperatores videntur praestitisse, ipseque in primis Honorius, quantumvis religiosus praedicetur, cum decretum mitteret, sive Palladio P. P. sive Aurelio Africae primati.
[Col. 0377D] Vetus fuit haec querela, et pene orta cum fide imperatorum. Huic factum olim satis a sanctis Patribus responsum, cum sanxerunt, duobus principaliter mundum regi, auctoritate sacra pontificum, et regali potestate: utrumque, cum in Christo junctum esset, in pontificibus et regibus tamquam Dei ministris partitum; duos inde supremos principatus exstitisse, et suum cuique potestatis modum attributum; inter ambos principatus sacrum quoddam foedus initum, sequestro et conciliatore Christo; pro sua singulos parte servire communi Domino, ejusque sponsam tueri, et hostes junctis viribus profligare (Gelas. epist. ad Anast. imp.; Concil. ad Theodonis villam; Justinian. novell. 6; Bernard. epist. ad Conradum. regem; Osius apud Athan. in epist. ad solitarios) . Nam, ut archiepiscopus ille scribit ad principem (Apud Lup. Ferr. epist. 81) : Rex regum, idemque sacerdos sacerdotum, qui solus Ecclesiam regere potuit, quam redemit; postquam tamen humanitatem suam in coelum evexit, semper cum suis futurus divinitate, potestatem suam ad eamdem gubernandam Ecclesiam in sacerdotes divisit et reges, ut quod sancti docerent pontifices, et ipsi implerent, et impleri facerent devotissimi reges.
Et certe postquam Ecclesia, excusso tyrannorum jugo, asserta est in libertatem, gladiumque imperatorum a suis cervicibus in hostes avertit, quos passa fuerat antea iniquos persecutores, nacta est, simul ac filios fecit, rei bene gerendae justissimos adjutores. Non ergo reges formam fidei praescribunt, neque vero umquam jure praescripserunt; sed acceptam a sacerdotibus, quorum judicium sequuntur, servandam populis jubent. Non docent Ecclesiam; sed velut angeli portas civitatis Dei flammeo gladio ab [Col. 0378C] haereticis defendunt. Non eos qui contra fidei formam sentiunt haereticos declarant, sed haereticorum poenis obnoxios. Non ipsi per se episcopos deponunt, neque ullos sacris abstinent: qui enim possent? sed a synodis exauctoratos abstentosque expelli jubent civitatibus suis, ne turbas creent; jubent et aliorum societate mulctari, ne venenati spiritus contagio noceant (Greg. 2 epist. ad Leonem Isaurum) .
Sed quid diutius in re praejudicata verser? Ipsimet Patres Africani, cum postularent ab imperatoribus hujusmodi decreta per synodorum legatos, ipsi summi pontifices, quantacumque pollerent auctoritate, cum regiis edictis contra inimicos Dei uterentur, totus ordo sacer clericorum, immo universa Ecclesia, cum iisdem edictis pareret, adversus omnes exceptiones praescribit, simulque docet, quod praesignavit et Christus ante passionem, et Deus in conditione mundi, opus habere Ecclesiam, ad impios terrendos duobus gladiis, duobusque, ad illustrandum mundum [Col. 0378D] spiritualem, luminaribus. Neque enim, ut aiunt Patres, sufficiebat, vel unum luminare contra omnes erroris offucias, vel unus gladius adversus effrenem impiorum audaciam: cum et offucias faceret sibi aliisque pertinax animus, et audaciam ex patientia bonorum improbitas sumeret. Id cum gravissime verissimeque sit dictum olim, tum nostri quoque temporis infelix experientia certissime comprobat, ut votum Bernardi numquam fuerit opportunius: Quod Deus conjunxit, homo non separet. Jungant se animis qui juncti sunt institutis; invicem se foveant, invicem se defendant, invicem sua onera portent (Epist. mox citata ).
Hanc Honorii constitutionem ediderunt, primum Magdeburgenses centuria 5 col. 847, tum cardinalis Baronius in Annal. ad ann. Christi 418, postea Salmasius in Eucharistico p. 288, Usserius lib. de Britannicarum Ecclesiarum Primordiis cap. 50 p. 272. Labbeus tomo II Concil. p. 1606, et nuper Baluzius in appendice ad Salvianum. Quatuor ex his editoribus consuluisse se mss. codices testantur: nos vero, partim collatione editionum, partim mss. ope, plurima quae supererant menda correximus.
Diversus est apud diversos titulus. Magd., Sacra Honorii et Theodosii contra Pelagium et Coelestium. [Col. 0379B] Salm., Incipit sacrum rescriptum acceptis synodi SS. (Carthaginensis) gestis datum. Uss., Sacrum rescriptum, acceptis synodi gestis datum. Bal., Rescriptum Honorii et Theodosii imperatorum, ad Palladium praefectum praetorio, adversus Pelagium et Coelestium. Historia demonstrat non esse hoc rescriptum proprie, sed constitutionem, cum imperator nulli vel per litteras petenti vel scriptis consulenti rescribat.
Vix ullam reperire est constitutionem in toto legum volumine, in qua tot sint, tamque veridica imperatoriae politices effata, et pene oracula, ut inde possit desumi exemplum absolutae adversus haereticos sanctionis. Quid enim verius de haeresum origine? Dum novi acuminis commendata vento insignem notam plebeiae aestimat vilitatis sentire cum cunctis, ac prudentiae singularis palmam communiter approbata destruere. Quid eruditius ad experientiam de earumdem incremento? Quae maturo remedio et celeritate festina oportet intercipi, ne corroborato usu nequitiae adolescentia vix valeant coerceri. Quid subtilius de [Col. 0379C] confirmatione et quasi aeternatione? Interrupto directae credulitatis tramite, scissis in partes studiis asserendi, materia impacatae dissensionis inducta sit, novoque scandali fomite concitato, beatissimae Ecclesiae hactenus nutet intentata tranquillitas, aliis nempe aliud ancipiti interpretatione sectantibus et, pro captu versipellis ingenii, profanam novorum commentorum moventibus quaestionem. Quam certa dignoscendae haeresis nota, quamque manifestum indolis haereticae indicium! Relicta communi sententiae luce, novae disputationis tenebras introferunt, contra apostolicam scilicet disciplinam, evangelicamque claram et sine errore sententiam vafra rudis sectae calliditate pugnantes, involventesque splendentem fidem veri ambagibus disserendo. Quam prudens remedium! Decet originem vitii a conventu publico sequestrari, nec in communi eos celebritate consistere, qui non solum facto nefario detestandi, verum etiam exemplo venenati spiritus sunt cavendi. Quam providens denique medicina tanti [Col. 0379D] mali! Hos ergo repertos ubicumque de hoc tam nefando scelere conferentes, a quibuscumque jubemus corripi, deductosque ad audientiam publicam promiscue ab omnibus accusari, ita ut probationem convicti criminis stylus publicus insequatur, ipsis inexorati exsilii deportatione damnatis.
CONSTITUTIO PRIMA. HONORII IMPERATORIS AD PALLADIUM P. P. Et subjunctum Constitutioni Principis Edictum Praefectorum P.
Impp. HONORIUS et THEODOSIUS Augg. [Col. 0379D] Hinc emendandus Jacobus Gothofredus, qui anno 418 Liberium ponit praefectum P. Occidentis (Tom. VI Cod. Theod. in prosopogr.) . Palladio P.P.
Ad conturbandam catholicae simplicitatis lucem, [Col. 0380A] [Col. 0379D] Hanc vocem habent omnes praeter Baron. et Bal.: orationis tamen absolutio ipsam exigit, ut suum sit epitheton splendori. puro semper splendore radiantem, [Col. 0379D] Mirum sane, neminem de Pelagianis scripsisse quinto saeculo, qui non ipsos malae fidei mendaciique arguerit, immo qui haeresim versutiae nomine, aut alio simili non appellaverit. Unde imperator mox haeresim vocat fallacis scientiae obumbratam [Col. 0380A] mendaciis, carpitque versipelle ingenium vafra calliditate pugnantium. Hinc serpentis nomine colubri que Pelagius ab Orosio, Prospero, Cassianoque appellatus. Hinc haeresis ab Aurelio serpentina persuasio; a Paulino diacono Coelestius dictus est vulpecula fraudibus suis studens. Hinc Pelagianos Possidius disputatores callidos, et arte subtili noxia scribentes. Auctor epistolae ad Rufinum filios tenebrarum, immo se versutiis in similitudinem filiorum lucis transfigurantes nominat. Eam vero agendi rationem constanter tenuerunt homines improbi, cum in spargendo errore, et episcoporum tentanda fide, suasque [Col. 0380B] nobilibus in partes inducendis; tum maxime in declinandis judiciis, si quando urgerentur, fingendaque poenitentia, si forte damnati essent, et apponendis exceptionibus, si definitionibus Ecclesiae subscribendum foret. Hinc Hieronymus (Epist. 134) : Demus operam ut perniciosissima haeresis de Ecclesia auferatur, quae semper simulat poenitentiam, ut docendi in Ecclesiis habeat facultatem, ne si aperta se luce prodiderit, foras expulsa moriatur. Augustinus (Lib. I advers. Jul. cap. 5) : Quid enim vobis prodest quod nescio quas ansas atque uncos nescio cujus perplexitatis innectitis, ne simplicia pateant et clara luceant . . . . . His nebulis illud Diospolitanum judicium se putat illusisse Pelagius, vosque ad hoc nefas toto capite annuitis, et tot ab illo episcopos irrisos esse ridetis. Orosius (Apolog. cap. 2) : Ecce adversus Ecclesiam, quod miserum est, et, quod multo miserius, in Ecclesia passim sibilant, impiique serpentes vibrantibus infecta linguis ora lambunt, qui cum tuendi solius capitis causa reliquum concisioni atque injuriae corpus [Col. 0380C] opponunt, nihil damni arbitrantur, ea tantum sui parte libera, qua multimodas venenatasque in se obtinet linguas, si etiam membris omnibus amputentur. Paulinus diaconus de Coelestio scribens ad papam Zosimum ( In libello qui vulgo dicitur Eucharisticus). Vulpecula fraudibus suis semper studens, ingenium suum mutare nesciit, nec se credidit posse deprehendi, quoniam confidentiam semper in fucis habuit, in quibus demersum caput conscientiae suae nititur occultare. Prosper (Cont. Coll. cap. 44) : Hujusmodi hominum pravitati, non tam disputationis studio quam auctoritatum privilegio est resistendum, ut de prostrati dudum dogmatis corpore nullum membrum sinatur assurgere: quia notum est ita se falsitatis istius habere versutias, ut si eis liceat, praetenta correctionis imagine, aliquod sibi faventium radicis suae germen excipere, totam se possit in exigua sui parte reparare. Ubi enim non aliud habet summa quam portio, non est devotionis dedisse prope totum, sed fraudis retinuisse vel minimum. Leo [Col. 0380D] Magnus (Epist. 86) : Novimus hanc ipsorum esse versutiam, ut in quacumque particula dogmatis exsecrandi qua se a damnatorum societate discreverint, nihil sibi sensuum suorum existiment esse non salvum. Cumque omnes definitiones suas ad subrependi facilitatem improbare se simulent atque deponere, hoc tibi tota arte fallendi, nisi intelligantur, excipiant. dolosae artis ingenio, novam subito [Col. 0380D] Baron. in margine emersisse. Utrumque verbum idoneum est. emicuisse versutiam, pervulgata opinione cognovimus, quae fallacis scientiae obumbrata mendaciis, et furioso tantum debacchata luctamine, stabilem quietem coelestis [Col. 0380D] Mag. spondet. Baron., Uss., Labb., Bal., conatur. Melior est significantiorque Salmasii lectio, quam elegimus. audet attentare fidei: dum [Col. 0380D] Vanissimam Pelagianorum, sive jactantiam, sive superbiam, sive aliorum despicientiam suggillant cuncti ejusdem aetatis auctores. Nec immerito; nam ut in uno ponatur exemplum, quid Juliano jactantius sui? Quid suorum ostentantius? Quid contemnentius [Col. 0381A] aliorum? ut jure dictus sit a Chronicorum scriptore, jactantissimus Pelagiani erroris assertor; ab Augustino, superbia tumidus; a Mercatore, homo maledicentis linguae, et sui saeculi Catilina. Duo tantum profero testimonia, alterum Vincentii Lirinensis (In commonit. cap. 26) , alterum ipsiusmet [Col. 0381B] Juliani. Quid promittentes exciderunt, nisi novam, nescio quam, ignoratamque doctrinam? Audias etenim quosdam ipsorum dicere: Venite, o insipientes et miseri, qui vulgo catholici vocitamini, et discite fidem veram, quam praeter nos nullus intelligit, quae multis ante saeculis latuit, nuper vero revelata et ostensa est; sed discite furtim atque secretim. Delectabit enim vos. Et item cum didiceritis, latenter docete, ne mundus audiat, ne Ecclesia sciat; paucis namque concessum est tanti mysterii capere secretum. Nonne haec verba sunt illius meretricis quae apud Salomonis Proverbia vocat ad se praetereuntes viam, qui dirigunt iter suum? etc. Et postea (Ibid. cap. 40) , ut ostenderet se, cum scriberet mox allata, animum intendisse in Julianum. Ne quis forsitan, praetermissis caeteris, se solum audiri, sibi soli credi arrogaret, paulo post ait: An a vobis, inquit, verbum Dei processit? Aut in vos solos devenit? Et, ne hoc quasi perfunctorie acciperetur, adjecit: Si quis, inquit, videtur propheta esse aut spiritalis, [Col. 0381C] id est, spiritalium rerum magister, summo studio aequalitatis et unitatis cultor existat; ut scilicet neque opiniones suas caeteris praeferat, et ab universorum sensibus non recedat. Cujus rei mandata qui ignorat, inquit, id est, qui aut nescita non discit, aut scita contemnit, ignorabitur: hoc est, indignus habebitur qui inter unitos fide et exaequatos humilitate divinitus respiciatur; quo malo nescio an quidquam acerbius cogitari queat. Quod tamen juxta apostolicam comminationem Pelagiano illi provenisse cernimus Juliano, qui se collegarum sensui, aut incorporare neglexit, aut excorporare praesumpsit. Quam magnifice Julianus se circumspicit (Lib. II Oper. Imperf. cap. 10) , quasi veritatis defensorem, cum se accendit ad defendendam, invitis Ecclesiae fulminibus, Pelagianam haeresim! Nunc postquam pro medicamine mala consuetudo coepit offerri, et delectationi accessit auctoritas, ut concessu pene mundi membripotens regina mentium, expugnatrix honestatis, et invicta animorum omnium captivatrix turpitudo baccharetur; [Col. 0381D] nobis tanto honestior, quanto durior tuendae veritatis causa facta est, quia contra praecipites populos, et suis remediis infensos, non multum valet veritas, ratioque medicantium. Quid igitur? Horumne intuitu receptui canere debebimus, et contumelias nostras ulcisci silentio, ac de conscientiae portu aliorum ridere naufragia? Verum contradicit huic odio, primo benignitas, quam generi debemus humano, deinde spes et fides quam habemus in Deum, qui extra id, quod frequenter desperatas temporum levavit ruinas, constantiam tamen, quam usque ad mortis horam exercere voluit, etsi nullum impraesentiarum consequeretur effectum, aeterna remuneratione donavit Quam gloriose suos depraedicat (Lib. II de Nupt. et Concup. c. 3) ! Doctores nostri temporis, frater beatissime, et nefariae quae adhuc fervet seditionis auctores, ad hominum, quorum sanctis studiis uruntur, contumelias et exitium decreverunt per ruinam totius Ecclesiae [Col. 0382A] pervenire, non intelligentes quantum his contulerint honoris, quorum ostenderunt gloriam nisi cum catholica religione non potuisse convelli. Nam si quis aut liberum in hominibus arbitrium, aut Deum esse nascentium conditorem dixerit, Coelestianus et Pelagianus vocatur. Ne igitur vocentur haeretici, fiunt Manichaei; [Col. 0382B] et dum falsam verentur infamiam, verum crimen incurrunt instar ferarum, quae circumdantur pinnis, ut cogantur in retia, quibus quoniam deest ratio, in verum exitium vana formidine contruduntur. Quam superbe aliena despicit, immo et calumniatur (Lib. II Operis Imperfecti c. 10) ! Eripiuntur Ecclesiae gubernacula rationis, ut erecto cornu velificet dogma populare: ita cum prudentibus parum licet, vilibus autem quodlibet etiam decet, seditionum decreto exclusa est de Ecclesiis censura virtutum, nosque hoc apud homines vulgi exosos fecit, quod accessio erroris esse renuimus: vulgi, inquam, qui sententiae meritum de prosperitatibus ponderans, eam veriorem aestimat, quam pluribus placere conspexerit. Delectat enim subantes animas infamare, quidquid umquam et usquam sanctorum fuit, ne clarorum hominum castigentur exemplis. Delectat prorsus, et penitus afficit causare imbecillitatem naturae; dicere, carnem congenitis obnoxiam esse peccatis; nec in voluntate hominis emendationis [Col. 0382C] effectum locare, sed studiorum crimina officia vocare membrorum. Haec ergo Manichaeorum scoria impurissimorum dogmatum auribus lenocinatur. Haec in utroque sexu positos inimicos nostros urtica commovit, quae dum quosdam vitio malae consuetudinis mordet, tamen cohortationum salutarium veluti quibusdam curabatur unguentis: at nunc postquam pro medicamine, etc.— Dum novi acuminis, etc. Ita Baron., Uss., Labb.; Salm. vero et Bal., Novi criminis commentatores aestimant, etc. Etsi probabilis est ista lectio, altera tamen non tantum per se elegantior est, sed etiam magis opposita ad ingenium Pelagianorum, et iis quae sequuntur consonantior. Nullo sensu Magd., Dum novi criminis commendat eventui insignem notam plebeiae aestimans vilitatis, etc.
[Col. 0382C] De sola mortalitate Adami, soloque peccato originali fit mentio, quia unius per se Coelestii agebatur causa. Et prima haec fuit totius haeresis, quantumcumque [Col. 0382D] postea excreverit, origo et radix.—Magd., Labb., Uss., Hi parenti cunctarum rerum Deo, praecipueque semper majestatis interminae potenti, omni ultra principium transeunti, tam trucem, etc. Baron., praecipuaeque semper majestati, et ter omnipotenti, ultra omne principium transeunti, etc. Salm., Bal., praecipuaeque majestatis interminatione potenti, omne ultra principium transeunti, etc. Non est visus tolerabilis omnium sensus, prae eo qui restitutis vocibus inest. Hi parenti cunctarum rerum Deo, praecipuaeque semper majestati interminate potenti, et ultra omne principium transeunti, tam trucem inclementiam saevae voluntatis assignant, ut cum formandi [Col. 0382D] Corrupte Sal. contra aliquos, operis curam sumeret. opificem [Col. 0382A] curam sumeret, qualitatemque hominis struendi, profunda spiritus conceptione libraret, fundati muneris [Col. 0382D] Magd., Bar., Bal., fidei anteferret exordium. Hae voces idoneum sensum non faciunt. finem anteferret exordio, et mortem praemitteret nascituro: non hanc insidiis vetiti fluxisse peccati; sed exegisse penitus legem immutabilis constituti, ut ad declinandum lethi exitialis incursum nihil [Col. 0382D] Ita Magd. Reliqui, abstinentiam, ut syntaxi consulerent: quae sane melior est, si loco prodesse, quod habent Magd., reponatur prodesset, ut exigit series orationis. prodesset abstinentia delinquendi, cujus ita vis putatur adstricta, ut non possit [Col. 0382D] Magd., abolere. Consultum voluerunt Latinitatis [Col. 0383B] legibus, quasi eo pertinerent voces consequentes, primitivi hominis errorem, quas puncto dividi postulat oratio. aboleri deinceps. Primitivi hominis errorem, in quem captae [Col. 0383A] mentis, [Col. 0383B] Magd., inopis: minus recte. inops rationis, caecitate irruisset, delapsum ad posteros non fuisse, tantumque apud eum quem malesuadae gratiae infelix rapuisset illecebra transgressionem [Col. 0383B] Baron., interdicti exstitisse et discriminis. Conjunctio irrepsit vitio librariorum. interdicti exstitisse discriminis; cum evidens [Col. 0383B] Lex pro religione dicta est, cujus auctoritas tribus constat, verbo Dei, traditione Patrum et Ecclesiae definitione. Dogma vero, cujus meminit imperator, non tantum comprobatum fuerat ab omnibus passim tractatoribus ( Vide Mercatorem in Subnotat. ), testimonio utriusque Testamenti, et ab Augustino (Lib. I advers. Jul.) traditione Patrum; sed etiam definitum ab Ecclesia, partim in conciliis particularibus, quorum certis terminis circumscripta est auctoritas; partim decretis duorum sedis apostolicae antistitum, Innocentii et Zosimi, quorum jus est totum mundum docere. catholicae legis omnifaria testetur auctoritas illum interitus omnium fuisse vestibulum, quem divinae praeceptionis sedulum [Col. 0383B] Ita Magd. Caeteri, liqueat: idem omnino sensus. liquet corrupisse mandatum.
[Col. 0383B] Omnes praeter Magd. Aliaque cum plurima. Alia quoque plurima, quae sermo respuit, et lex refutat, [Col. 0383C] Baron., quae perpetue cum sit recordari. Salm., quae perpetue absit recordari. Bal., perpetue sumpsit recordari. Vix intelliguntur hae sententiae. quae perexosum est recordari, etiam sub dispositione plectendi, quae maturo remedio et celeritate festina oportet intercipi, ne corroborato usu nequitiae [Col. 0383C] Magd., nequitiae adolescentes: tolerabilis lectio. adolescentia, vix valeant coerceri.
Si quidem aures mansuetudinis nostrae recens [Col. 0384A] fama perstrinxerit, intra sacratissimam urbem nostram aliaque loca, ita pestiferum virus quorumdam inolevisse pectoribus, ut interrupto [Col. 0383C] Baron., directo. directae credulitatis tramite, scissis in partes studiis asserendi, [Col. 0383C] Baron., monstra impacatae dissensionis inducta sint. Ut nostra lectio sit melior, haec tamen non improbabilis. materia impacatae dissensionis inducta sit, novoque scandali fomite concitato, beatissimae Ecclesiae [Col. 0383C] Magd., actus nutet intentata tranquillitas. Apertum vitium est. Salm., Uss., Labb., actu nutet, et attentata tranquillitas. Minus concinne. hactenus nutet intentata tranquillitas: [Col. 0383C] Magd., aliis item aliud, improbabiliter. Probabilius Baron., Uss., Labb., aliis iter aliud, etc. Salm., aliis aliud iter sectantibus: verior nostra lectio. aliis nempe aliud ancipiti interpretatione sectantibus, et (cum sit absoluta sanctorum apicum claritas, ac dilucide quod sequi universitas debeat explanet), pro captu versipellis ingenii, profanam [Col. 0383C] Baron., Bal., novorum more anserum. Vix digna principe legem ferente comparatio. Salm., novorum aut suam, etc., nullo sensu. Magd., Uss., Labb., novorum auctorum, etc., nec ista lectio improbabilis est. novorum commentorum moventibus quaestionem, [Col. 0383C] Animadvertit Gothofredus olim ita compellatos [Col. 0383D] fuisse ab imperatoribus praefectos praetorio, lib. II de Episcop. Judic. et praefectos Urbi, lib. I de Pact. At tria praetermisit non minus notatu digna. Primum, eodem modo compellatos etiam ab imperatoribus episcopos: sic ab Honorio Aurelius Carthaginensis; sic a Theodosio etiam irato Cyrillus, etc. Unde non incerto judicio colligere est quo imperatores honore prosecuti fuerint episcopos, cum eos summo fastigio sublimique apici dignitatem aequarent. Alterum, eadem compellatione, non quoslibet praefectos praetorio cohonestatos fuisse, sed eos tantum qui aetate imperatores non mediocriter anteirent, quasi compellatio haec mixtas habuerit dignitatis et aetatis causas. Unde in Novellis Theodosii Florentius appellatur pater charissimus Augustorum; erat enim utroque Theodosio et Valentiniano provectior. Quare corrige quod in nonnullas irrepsit mendum, ut pro parente legatur praefectus, vel sola littera P. apponatur. [Col. 0384B] Quamquam non abs re quispiam senserit, eos qui non forent imperatoribus natu majores, vocatos fuisse patritios, idque ea littera P. indicatum. Postremum, non solum erga praefectos praetorio vel Urbi imperatores hac compellatione usos; sed etiam erga magistros militum, ut constat ex novella 13 ad Ariovindum magistrum militum, tit. 14. de Amot. milit. for. praescrip., data Constantinopoli, Cyro consule, id est, anno 441, tum ex tit. 24, novella unica ad Aetium magistrum utriusque militiae, data Romae Valentiniano Aug. VI consule, de Ordinat. episcop. Quin etiam Eudoxio comiti rerum privatarum, tit. 28, et Florentio magistro officiorum, tit. 29, idem honor delatus est. Unde emendes novellas alias, in quibus vel littera F. vel frater ponitur, pro P. et parente.
Ob quam rem illustris tua auctoritas, [Col. 0384B] Adde verba partis ultimae, quibus imperator jubet constitutionem orbe toto promulgari: et continuo mirare quid causae sit cur sanctio duabus tantis [Col. 0384C] notis insignita, perpetuitatis et universitatis, nec olim relata fuerit, vel a Triboniano in codicem Justinianaeum, vel ab Anniano postea in Theodosiani breviarium, nec a Gothofredo nuper in vegrandem illum Theodosianum codicem, quem sex tomis composuit ex omnibus undequaque conquisitis imperatorum Martiano majorum legibus. Admirationem augebit, credo, quod nulla sit in toto illo ter gemino, si licet ita loqui, codice, lex adversus Pelagianam haeresim, cum in alias multae sint, et haec ipsa saepius ab imperatoribus sit proscripta. Quod ad Tribonianum spectat, duas olim suspicabar causas cur de Pelagianis tacitum voluerit. Alteram, ipsorummet Pelagianorum artes, si tamen aliqui in Oriente superfuerint, quod vix reor. Caverunt enim diligentissime semper ne quid scripto traderetur, unde vel aliquando laborarent infamia, vel in jus vocari possent. Alteram, quod Tribonianus, cum aetate sua vix ullas in Oriente Pelagianorum reliquias [Col. 0384D] videret, leges adversus eos datas habuerit pro temporariis, nec proinde putaverit in perpetuarum codicem referendas. Illud ipsum de Anniano sentiendum puto; at de Gothofredo nihil habeo dicere, cum et eas leges apud Baronium, ex quo desumpsit alias pene infinitas, non potuerit non videre, et temporarias quaslibet in suos tomos congesserit, et nulla sit de quatuor a Baronio relatis, quae non contineat plurimum doctrinae, sive ad temporum rationem, sive ad rerum historiam, atque scientiam jurisconsulto dignam. An prudens volensque omnes praetermisit, ne primam afferret, cujus occasione recordari cogeretur victoriae a Sirmondo relatae de suo symmista Salmasio, vel secundam meminisset ad Aurelium episcopum datam, ne agnosceret quanta veneratione saeculi potestates primis illis temporibus prosequerentur Ecclesiae antistites?
[Col. 0385B] Hos ergo repertos ubicumque de hoc tam infando scelere conferentes, a quibuscumque jubemus corripi, deductosque ad audientiam publicam promiscue ab omnibus accusari, ita ut probationem convicti criminis [Col. 0385D] Positus est stylus publicus pro publica sententia, eaque deportationis, quemadmodum ex consequentibus constat, ipsis inexorati exsilii deportatione damnatis. Stylum vero pro sententia dici, docet lex 15 de Bon. praescript. et aliae passim. Porro stylus deportationis expresse dicitur lege 57 de Haer. [Col. 0386C] adversus Montanistas; lege vero 58 adversus Eunomianos, pro eo quod in hocce decreto legitur, inexorati exsilii deportatio, posita est poena deportationis absque alicujus intercessione. stylus publicus insequatur, ipsis inexorati [Col. 0386C] Corrupte Magd., auxilii deportatione. exsilii [Col. 0386C] Lex ista videtur priores imitari: jamdudum enim decreta fuerat deportationis poena aliis quoque haereticorum doctoribus, Eunomianis scilicet, Macedonianis, Arianis, Apollinaristis, Montanistis, Donatistis, etc. De quatuor prioribus sectis expresse habetur constitutio Theodosii M. data Constantinopoli XII kal. Februarias, Ricomere et Clearcho coss. De Eunomianis nominatim est lex Arcadii XI kal. Maii, Arcadio IV et Honorio III AA. CC. De Montanistis et Eunomianis lex quoque habetur data Constantinopoli IV nonas Mart. Honorio Aug. IV et Eutychio coss. De Apollinaristis denique est Theodosii M. sanctio VI idus Martias, Thessalonicae, Theodosio II et Cynegio coss., et Arcadii kalend. Aprilis, Constantinopoli, Caesario et Attico coss. deportatione damnatis.
[Col. 0386D] Consonat imperator sancto Innocentio scribenti Patribus Carthaginensis synodi: Avellendi sunt longius, et ab Ecclesiae procul removendi visceribus, ne diutius multa occupans insanabilis post error increscat; si enim diu fuerint in hac impunitate versati, necesse est multos in hanc suae pravitatis mentem inducant, decipiantque innocentes, vel potius imprudentes, qui catholicam fidem nunc sequuntur, etc. Decet enim originem vitii a conventu publico sequestrari, nec in communi eos celebritate consistere, qui non solum facto nefario detestandi, verum etiam exemplo venenati spiritus sunt cavendi.
Juvat autem [Col. 0386D] Baron., Salm., Bal., per omne pene imperium nostrum, qua mundus extenditur. Inversio vocum sensum pervertit. per omnem pene mundum, qua imperium nostrum extenditur, hujusmodi promulgata diffundi, [Col. 0386D] Magd., inscientiae, qui contrarius sensus. ne scientiae forte dissimulatio pastum praestet errori; atque impune se quisque putet [Col. 0386D] Magd., Baron., Uss., Labb., audire. Vitium per se apertum est. audere quod condemnatum vigore publico sese finxerit ignorare.
[Col. 0386A] Datum pridie kalend. Maias Ravennae, DD. NN. Honorio XII et Theodosio VIII AA. CC.
Ipsa per se constitutio satis ostendit a quo imperatore data sit, ab Honorio; qua die, pridie kalend. Maias; ubi, Ravennae; quo anno, Honorio XII et Theodosio VIII CC.; ad quem, Palladium P. P.; qua de re, de pellendis Pelagio et Coelestio. Sed dubium relinquitur qua occasione data fuerit; cujus vel rogatu, vel ope obtenta; quem effectum sortita, et cur geminanda brevi post tempore, immo et extendenda. Sed cum postremum istud pertineat magis ad historiam epistolae Honorii ad Aurelium, alia nunc tria, partim veterum testimonio, partim ratione atque etiam conjectura, indaganda sunt.
Plura sunt quidem apud Augustinum quae spectent ad primum illud Honorii decretum, omnia nimirum quae referuntur ad coercendum Julianum aliosque in Italia partium Pelagianarum homines; [Col. 0386B] sed ea vix quidquam argumenti suppeditant ad id efficiendum quo de agitur. Commotum ait in auctores haeresis imperium, a principe scriptam legem adversus ipsam, ab haereticis exceptum, ejusque terrore dictos fuisse clericos Romae perculsos. In auctores, inquit (Lib. de Pecc. Orig. cap. 17) , nefandi erroris episcopalia concilia, et apostolica sedes, universaque Romana Ecclesia, Romanumque imperium, quod Deo propitio christianum est, rectissime fuit commotum, donec resipiscant de diaboli laqueis. Et alio in loco (Lib. III advers. Julian. cap. 1) : Sane, ut dicis, si pro vobis potius ab imperatore responsum est, cur non in medium prosilitis, et hoc ultro publicis potestatibus allegatis, vos esse monstrantes quorum christianus princeps approbavit fidem? Verum fidei legem, non sicut sese habet, sed sicut vobis placet, intelligitis. quid mirum, si et de lege imperatoris hoc facitis? Ibidem: Ne argumento miserrimo utamini, quo universi utuntur haeretici, quos a perniciosa licentia leges imperatorum catholicorum premunt. Omnes quippe hujusmodi [Col. 0387A] dicunt, quod ipse dixisti, laborare illam partem rationis inopia, quae in disserendo, cum terrorem subrogat, nullum a prudentibus impetrat, sed caecum a meticulosis extorquet assensum. Denique scribens ad Bonifacium de querelis Pelagianorum (Lib. II ad Bonifac. cap. 3) : Quin etiam Romanos clericos arguunt, scribentes eos jussionis terrore perculsos non erubuisse praevaricationis crimen admittere.
Verum cum haec cuncta scripserit Augustinus post tractoriam Zosimi, ex his profecto colligi non potest quidquam unde solvatur quaestio quam movimus (Vide dissert. 6, de Libris, etc.) : sedisne apostolicae instantia, an Africanae Ecclesiae rogatu, obtentum fuerit decretum? potuit enim ab utraque parte.
Possidius (In Vita S. August. cap. 18) aliquid affert majoris momenti; certe distinctius, sed neque tamen adhuc satis idoneum solvendae quaestioni. Quoniam, inquit, iidem perversi Pelagianistae sedi apostolicae, per suam ambitionem, eamdem perfidiam persuadere conabantur, instantissime etiam conciliis [Col. 0387B] Africanis sanctorum episcoporum gestum est ut sancto papae urbis Romae, et prius venerabili Innocentio, et postea sancto Zosimo ejus successori persuaderetur, quod illa secta, catholica fide, et abominanda et damnanda fuisset. At illi tantae sedis antistites suis diversis temporibus eosdem notantes, atque a membris Ecclesiae praecidentes, datis litteris ad Africanas Orientisque et Occidentis Ecclesias, eos anathematizandos et devitandos ab omnibus catholicis censuerunt. Et hoc tale de illis Ecclesiae Dei catholicae prolatum judicium etiam piissimus imperator Honorius audiens ac sequens, suis eos legibus damnatos inter haereticos haberi constituit, etc.
Nam patet inde quidem imperatorem Honorium Ecclesiae, id est, sedis apostolicae, in qua vel Innocentius, vel Zosimus sedebat, judicium aliquid secutum fuisse: at certe non patet quo decreto pontificis judicium secutus sit; geminum enim decretum dedit, et uterque pontifex sententiam in Pelagianos [Col. 0387C] dixit, Honorii temporibus.
Sunt qui Alipium Tagastensem putent, Ecclesiae Africanae legatione functum ad imperatorem, adversus Zosimi consilia Pelagianis artibus delusi, ab eoque obtinuisse decretum quo Coelestius, qui a sede apostolica ex parte absolutus videbatur, Romae prohiberetur consistere, et damnatam ab Africanis doctrinam libere docere ( In Annal. an. 419). Sincere fateor, non videre me, qui probabiliter defendatur opinio tam aliena a temporum ratione, etsi enim non diffiteor Africanos impatienter tulisse benigni pontificis indulgentiam vix non nimiam erga hominem penitus immerentem; immo licet concedam ab iisdem sanctissimis episcopis tentatas vias omnes quibus, partim fidei damno, partim suo dedecori occurrerent; conciliari tamen non posse reor legationem Alipii, diemque decreti imperialis, cum actis concilii Africani generalis, ex quo Alipius missus dicitur. Si enim Alipius decretum obtinuisset, secum [Col. 0387D] illud, credo, retulisset in Africam; referre vero non potuit, quandoquidem decretum pridie kalend. Maias datum est Ravennae, et kalendis ipsis Alipius, ut acta plenarii concilii ostendunt, cum Patribus Carthagine consedit.
In codice Thuano ms. constitutio sic inscribitur: Incipit sacrum rescriptum, acceptis synodi SS. gestis datum. Salmasius, qui codicem vidit, his duabus litteris SS. Carthaginensem synodum interpretatus est, ex quo consequens ut Honorii decretum flagitantibus Africanis datum credatur, siquidem rescriptum foret, cum illud a constitutione in eo differret, quod licet utriusque par esset vis atque auctoritas, rescriptum tamen interrogantibus postulantibusve per litteras rescriberetur, constitutionem per se et suo quasi motu imperator conderet.
Sed quaero quam Salmasius Carthaginensem synodum intelligi voluerit? Plures enim fuerunt in hac ipsa causa. An primam sub Aurelio ann. 412? at illa [Col. 0388A] praecessit decretum totos sex annos; an secundam, ex qua relatum est ad Innocentium? at ipsa quoque prior est decreto duobus fere annis; an tertiam paulo quidem obscuriorem, sed cujus episcopis tertias suas litteras Zosimus dedit? Posset quidem aliquis ita conjicere nec forte improbabiliter: vix tamen crediderim Salmasium aliam intellexisse quam quae condidit octo canones, quos vulgus Milevitanos vocat. Si autem ita sensit, e duobus alterutrum peccavit; vel enim in Milevitano concilio ejusmodi canones conditos opinatus est, quo nihil aetate nostra dicitur absurdius; vel ratus est nomine synodi Carthaginensis significari universalem Africanam, quod alienum a ratione, cum ejusmodi synodus decretum subsecuta sit, uno saltem die, si acta, prout sunt, interpretamur.
Pro Salmasio tamen facere videtur in speciem testimonium auctoris Chronici quod tribuitur Prospero; Prosperi ipsius, Baronii atque imperatoris Honorii. Nam auctor Chronici ad consulatum Honorii [Col. 0388B] XII et Theodosii VIII: Quibus, inquit, consulibus, concilio apud Carthaginem habito 214 episcoporum ad pontificem Zosimum synodalia decreta perlata sunt; quibus probatis, per totum mundum haeresis Pelagiana damnata est. Hinc enim colligat forte quispiam, condita primum a 214 Patribus Carthagine congregatis decreta, id est, canones octo, quibus continetur totius haeresis Pelagianae damnatio; ea deinde perlata non solum Romam ad Zosimum, ut probarentur, sed etiam Ravennam ad Honorium, ut sanctione firmarentur; eadem exinde missa in totum mundum, cum summi pontificis tractoria et imperiali sanctione; necnon ab omnibus episcopis subscripta, atque ita tandem ubique gentium haeresim profligatam.
Prosper in Carmine de Ingratis (Cap. 2) :
Baronius post laudatum, sine diligentiore examine, Prosperum, quem putat Chronici auctorem, scribit, concilium, cujus ille meminit, primo veris initio collectum, idque certo argumento inde concludit, quod ad ipsum datae sint a Zosimo litterae XII kalend. Aprilis, quodque in eo ad Maias usque prorogato canones de quibus sermo est sanciti sint. Addit postea, eodem tempore, et Carthagine concilium, et Romae judicium de Pelagio Coelestioque celebratum fuisse. Addit et alia plura quae, etsi longum foret referre, non tamen sine operae pretio consuli possunt.
Imperator his auctoribus accedere videtur in epistola ad Aurelium; nam post mentionem factam damnatorum a se jamdudum Pelagii et Coelestii: In quo secuta est, inquit, clementia nostra judicium sanctitatis tuae, quos constat ab universis justa sententiae examinatione damnatos. Haec enim verba sic argumentari [Col. 0388D] licet: Si judicium Aurelii excepit prima sanctio Honorii, nec videri potest Aurelius de Coelestio simul et Pelagio fecisse judicium, praeterquam in synodo Carthaginensi, utique sanctio videtur quoque data, acceptis synodi Carthaginensis gestis, quod putavit Salmasius.
Sed, ut ingenue fatear quod sentio, haec mihi semper testimonia visa sunt, non tantum non conficere quod oportet, sed etiam per se admodum difficilia, immo potius majorem partem a vero aliena, nisi forte benigna quadam interpretatione adjuventur aut torqueantur magis.
Nam ut a Baronio incipiam. Si primo veris initio convenere Carthaginem 214 Patres totius Africae nominatissimi; si concilium ad kalend. Maias, et porro productum est; si ad ipsum scripsit Zosimus tertias de causa Pelagianorum litteras; necesse fuit profecto, et sanctissimorum antistitum tantam multitudinem abfuisse a suis Ecclesiis per festa paschalia, [Col. 0389A] quibus canones jubebant ab episcopo baptismum celebrari; et concilii finem sua temporis nota consignari, qua careret initium; et summum pontificem scivisse Romae die 20 Martii, qua consignat suas litteras, concilium Carthagine fuisse congregatum, immo et solutum, quod tamen non ante 20 diem Martii coivisset. Scribit enim Zosimus: Aurelio ac caeteris, qui in concilio Carthaginensi affuerunt. His vero tribus quid dici potest pugnantius, vel religioni temporum, quibus sanctissime, in ipsa praesertim Africa, canones observabantur; vel consuetudini consignandorum conciliorum, vel rationi denique, ut per se constat?
Jam vero chronographi verba, si perinde atque Baronii accipiantur, perinde quoque difficilia sunt atque implicata. Quod si autem nomine synodalium decretorum octo canones dogmatici intelligantur, repugnat chronographus Prosper, non tantum Collatoris adversario, qui duorum conciliorum meminit, et in altero canones conditos, in altero 214 Patres consedisse [Col. 0389B] scribit; sed etiam Augustino duo quoque concilia Africana, immo tria memoranti, quorum ex priore sit rescriptum Zosimo; in posteriore canones confecti; in tertio accepta Zosimi tractoria.
Quid igitur faciemus Prospero chronographo, res sui temporis, ut dicitur, scribente? Nam Baronii facilis est excusatio, cum a Prospero seductus sit: vix non haererem dubius, inde me retinente Prosperi nomine, inde in contrarium trahente ratione, nisi ea cogitatio mentem subiret, sola forte me retineri umbra, vel difficultatis, vel magni nominis. Unde enim constat servandam esse lectionem quam habent vulgati Chronicorum codices, et non substituendam potius quam apposuit Joannes Sicardus in margine ( In editione Chronici Eusebiani ab Hieronymo translati et ab eodem Prospero aucti, Basileae, apud Henricum Petri ann. 1529): A pontifice Zosimo synodalia decreta sunt prolata, quibus probatis per totum mundum, haeresis Pelagiana damnata est? Haec enim verba, aliquam, [Col. 0389C] fateor, vim patiuntur, sed apprime cohaerent cum vera rerum historia. Deinde, ut retineatur vulgata lectio, quo satis argumento conficitur Chronici Prospero tributi continuatorem ab Aquitanico non differre? Gennadium scio legisse Chronica nomine Prosperi praetitulata (De Script. Eccles. cap. 54) ; sed an verum auctorem fronte praetulerint, an alium mentita, adhuc est sub judice lis in coetu doctorum. Sed ut etiam detur, Aquitanicum Chronica a conditione mundi ad Valentiniani obitum scripsisse, aut continuasse potius quam tandem meretur fidem eo loci, ubi tria tradit aperte falsa? Scribit Bonifacium Romae episcopatum inivisse ann. 419, et tenuisse annis tribus, mensibus novem; at inivit ann. 418, et tenuit annos quatuor, menses decem, tribus diebus exceptis, siquidem sedes Zosimi 26 die Decembris vita functi duobus tantum diebus vacavit, et Coelestinus die 26 Decembris sedere coepit ann. 423.
Deinde Constantium prodit servum Dei ann. 418 a Pelagianis Romae passum; et tamen sanctus ille laicus [Col. 0389D] (Auctor Praedest. haer. 88) contra Pelagianos, sine scriptura, rem strenue gessit, priusquam vel Hieronymus, vel Augustinus scriptis pugnaret. Pugnarunt vero sancti doctores jam inde ab ann. 412.
Denique collocat eodem ann. et Constantii ab Honorio in consortium regni assumptionem, et sancti Hieronymi obitum: Hieronymus tamen obiit pridie kalend. Octobris, Honorio IX et Constantio III coss.; accepit vero Constantius imperium die 8 Februarii, Agricola et Eustachio coss., id est, ann. 421. Neque vero excusari potest, quasi annum a Septembri mense inchoet cum indictione imperatoria; repugnant enim quominus id dicatur plura ejusdem auctoris testimonia.
Fatendum est igitur chronographum, et ab Augustini discipulo differre, et hac in parte memoria lapsum esse. Quamquam ne ipse quidem Augustini discipulus super ea re indubitatam fidem mereretur, [Col. 0390A] si eadem testaretur: siquidem propter suum Augustini Africanorumque incredibile studium, multa attribuere solitus sit Africae Patribus, velut auctoribus, in quibus gerendis, aut cooperatorum tantum aut etiam adjutorum partes vere tenuerunt.
Jam vero quae argumentatio ducitur ab imperatoris testimonio, ut voce ambigua innititur, ita facile, explicata vocis significatione, solvitur. Neque enim imperator sanctionem se primam edidisse dicit, post judicium ab Aurelio factum in Africana synodo plenaria, quod tamen oporteret ad Salmasii opinionem confirmandam: sed indefinite ait se edidisse sanctionem post judicium Aurelii, qualecumque tandem illud fuerit, et cujuscumque temporis. Geminum vero Aurelius judicium exercuit diversis temporibus, in synodis provinciae proconsularis: primum ann. 412, secundum ann. 416. Asserit ergo imperator secutum se in sanctione priore edenda judicium Aurelii de iis quos postmodum constat justa sententiae examinatione (apud sedem apostolicam instituta) ab universis [Col. 0390B] (ad quos missa est Zosimi tractoria et a quibus subscripta apostolica damnationis sententia) damnatos.
His ita disputatis adversus opiniones non bene constantes, id ego certi puto ratione posse constitui. Constat Zosimum ad Africanos scripsisse de Coelestio primas litteras initio Septembris ann. 417; deinde mox secundas, de Pelagio, XI kalend. Octobres. Primas credibile est pervenisse Carthaginem ante solutum concilium provinciae proconsularis, quod de more circa tempus autumni habebatur. Ex eo rescriptum est ad Zosimum, missaque simul omnia quae cum Coelestio praesente gesta fuerant in Carthaginensi concilio ann. 412; missi quoque, cum aliis multis instrumentis, libelli duo Aurelio oblati, sive a Paulino, cum accusaret, sive a Coelestio, cum se defenderet.
His instructus pontifex urgere coepit crebris interrogationibus Coelestium, ut damnaret etiam ea quae [Col. 0390C] Paulinus libello objecerat. Tergiversatus est maligne reus, fictaque mente promisit se Innocentii epistolae subscripturum, eaque libelli sui correcturum quae sedes apostolica correcta vellet; sed simul spopondit se, si facultas daretur, Paulinum ex suo ipsiusmet libello haeresis convicturum.
Interim missus est a Zosimo in Africam Basiliscus subdiaconus Ecclesiae Romae, qui et Afros episcopos de rebus Romae gestis doceret, et Paulinum ad judicium vocaret. Ille in Africam appulsus Paulinum Carthagine convenit, non tamen ex canonum praescripto, quippe nec legitimo tempore, nec idonea scriptura: unde Paulinus quinque post conventionem diebus, Marcellino Ecclesiae Carthaginensis subdiacono, quem Aurelius cum mandatis Romam mittebat, libellum dedit ad summum pontificem, quo ingeniose judicium declinabat.
Romae iterum hieme cum Coelestio actum est; sed homo vafer, crebris professionibus fictisque promissis, pergebat eumdem fere in modum sedi apostolicae [Col. 0390D] illudere, quo Pelagius olim Diospolitanis Patribus. Iterum in Africa ante Quadragesimam de more coacta synodus Carthaginensis provinciae; ex qua rursus scriptum Romam, partim de cavendis Coelestii fraudibus; partim de revocandis in memoriam Zosimo quae praecessor Innocentius, sive de gestis Palaestinis sensisset, sive in haereticos decrevisset; partim denique de servandis religiose in Africa Innocentii decretis, nec prius recipiendis Pelagio et Coelestio in communionem quam apertissime confiterentur gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum, non solum ad cognoscendam, verum etiam ad faciendam justitiam, nos per actus singulos adjuvari, etc.
Acceptis synodi litteris, Zosimus tertiam epistolam dedit in Africam XII kalend. Aprilis, qua testatur nondum finitum, ut quidem Africanis videbatur, de Coelestio judicium; sed omnia in eodem statu [Col. 0391A] relicta, quo suus esset Afrorum obtestationi locus. Verum statim data epistola, summus pontifex vocavit ad pleniorem audientiam summumque judicium Coelestium, qui, cum sentiret artes suas patere, nec ullum superesse tergiversandi modum, subduxit sese examini, sive latuerit in Urbe apud suos, sive Ravennam profugerit ad imperatorem, sive in proximis Romae locis substiterit, ad aucupandam occasionem. Ubi vero fuga innotuit, continuo lata est in utrumque infandi dogmatis defensorem decretoria sententia, scriptaque universis mundi episcopis a pontifice grandis illa epistola, quam tractoriam Mercator vocat. Missa quoque Romanae synodi ad imperatorem gesta, quibus acceptis, datum est pridie kalend. Maias decretum ad Palladium, de pellendis Urbe damnatis haereticis, quo per edictum praetoris Romae proposito, omnes, opinor, Ecclesiae Romanae clerici de subscribendo tractoriae conventi sunt, idque praestiterunt propensissimis animis, Sixto presbytero caeteris praeeunte. Tunc agebantur dies festi Pentecostes, [Col. 0391B] et frequentissimus fiebat ad Ecclesiam populi concursus, propter solemnem baptismum.
Atque his ita ex veterum sententia constitutis, prompta est facilisque responsio ad quaesita. Constat enim datum fuisse ab Honorio decretum, occasione sententiae in haereticos a sede apostolica prolatae, ut judicium Ecclesiae sequeretur imperialis auctoritas. Constat item datum impulsu summi pontificis, quo conjunctis utriusque potestatis supremae viribus funditus haeresis everteretur. Opem vero contulit curamque Valerius comes, quem Julianus eam ob rem queritur [Col. 0392A] mole suae dignitatis obstitisse, quominus disceptationi tempus locusque (petitum forte venerat Coelestius) ab imperatore concederetur.
Quantus inde ortus sit haereticorum dolor, prodit querela jactantium subreptione infandisque artibus deceptam aulam, extortamque subscriptionem a perterrefactis sibique propter metum praevaricantibus clericis. Par dolori improborum, gratulatio bonorum, cum unusquisque cerneret, impotentem Pelagianorum audaciam coerceri, justaque principum ira vindicari vim sanctis hominibus, sive Romae, ut Constantio, sive Hierosolymis, ut Hieronymo, illatam ab insolescentibus, si quando impune possent, haereticis.
Coelestii tamen inexhaustis dolis factum est ut fructus non responderet votis, sed geminari debuerit constitutio, praecipue ad quorumdam episcoporum pertinaciam corrigendam, qui pravas haereticorum disputationes, vel tacito consensu astruerent, vel publica oppugnatione non destruerent.
[Col. 0391C] Neque hic vexandi manes Salmasii, sicubi tamen quiescant, quem Sirmondus, dum viveret, egregie correxit opinantem, quatuor a praefectis praetorio edictum in sua quibusque ditione propositum; Junium [Col. 0391D] enim Quartum Palladium in duos dividebat, bisque facto peccabat, semel cum memoria non repeteret, ab antiquis omnibus Palladii consulatum memorantibus tria simul nomina referri: iterum cum in sua quemque ditione proposuisse edictum, scriberet, quamvis singuli reliquorum nomina suis edictis, perinde ac imperatores collegarum legibus, praeponerent. Posset addi fortasse tertium, nullum tunc temporis exstitisse praefectum praetorio Illyrici.—Magd. et Baron. interpunctione vitiosa, Junius Quartus, Palladius, Monaxius, et Agricola, induxerunt Salmasium in errorem de quatuor suis praefectis. JUNIUS QUARTUS PALLADIUS, [Col. 0391D] Primus Orientis praefecturam gessit, ut constat ex pluribus legibus; secundus Galliarum, ut ostendit constitutio Honorii, de cogendo singulis annis Arelate conventu septem provinciarum, data ad Agricolam P. P. Galliarum, Honorio XII et Theodosio [Col. 0392B] VIII coss. Porro Monaxius consulatum inivit cum Plinta ann. 419, Agricola cum Eustathio ann. 421. MONAXIUS, AGRICOLA iterum praefecti praetorio [Col. 0392B] Magd., Baron., Labb., Bal., dixerunt. Verbum edicendi solemne est. edixerunt.
Adversus Pelagium atque Coelestium catholici dogmatis fidem [Col. 0392B] Id est, concionibus ad populum, usitata istis temporibus voce: sic enim Augustinus suas ad populum [Col. 0392C] conciones appellat tractatus: sic tractatores vocabantur, teste Lirinensi, qui plebem docerent. Vide quae annotavimus ad tractatus Nestorii adversus Pelagianos. Porro autem Theodosius M. discrimen posuit inter verba duo, quae saepius confunduntur, disceptandi scilicet, et tractandi: nam lege data Stobis XVI kalend. Julio Theodosio II et Cynegio coss. vetuit, ne cui egresso in publicum, vel disceptandi de religione, vel tractandi patesceret occasio, etc. Neque vero discrimen positum est sine causa, cum disceptare sit cum aliquo disputare; tractare, per se loqui ad populum. Urbe summoveri hoc in loco idipsum est, quod exsilio mulctari extra totum Romanum imperium. Id colligo, primum, ex verbis imperatoris, quibus edictum praefecti respondet: Probationem convicti criminis stylus publicus insequatur, ipsis inexorati exsilii deportatione damnatis, etc. Deinde ex nomine [Col. 0392D] omnium P. P. in fronte edicti apposito. Significat enim omnium nomine idcirco publicari, vel ab uno, quod nemo non deberet in sua ditione servandum curare. Denique ex jussione Honorii de promulganda lege Juvat autem per omnem pene mundum, qua imperium nostrum extenditur, hujusmodi promulgata diffundi. Quorsum enim tanta, vel promulgationis universitas, vel edicti generalitas, si ex una dumtaxat ditione pelli deberent haeretici, de quibus agitur? Inde vero intelligere est, expulsionem ex Urbe alia significatione dici, quando agitur de praefecti P. edicto, alia cum edicitur a praefecto Urbis: illo enim edicente, proscriptionem significat, seu deportationem; isto expulsionem dumtaxat, vel ex muris Urbis, vel ad centesimum lapidem. Quamobrem Honorius, cum Palladio P. P. legem daret, jussit Pelagium Coelestiumque ita Urbe pelli, ut inexorati exsilii deportatione damnarentur. Constantius autem, cum [Col. 0393A] Volusiano praefecto Urbis adversus eosdem scriberet, mandavit e muris Urbis expelli, ita tamen, ut ne intra quidem centesimum lapidem haberent licentiam consistendi. Nam praefecti P. auctoritas non aliis definiebatur limitibus, quam imperium, cum praefecti Urbis potestas intra centesimum lapidem consisteret.
[Col. 0393A] Hoc igitur omnes admoneri oportet edicto, ne quis sinistrae persuasionis erroribus [Col. 0393B] Salm., sinistrum, minus bene. credulum praestet assensum: etsi sit ille plebeius ac clericus, qui in caliginis hujus obscena reciderit, a quocumque tractus ad judicem, sine accusatricis discretione personae, facultatum publicatione nudatus, irrevocabile patietur exsilium.
[Col. 0393B] Baron., Nam superna majestas, ut colligit ex secreti ignoratione reverentiam, ita et ineptae disputationis injuriam eximit. Salm. et Bal., ut non colligit exsecrandam ignorationem, ita ineptae disputationis rejicit injuriam. Pulcherrima sententia verbis obscuris corrupta est. Nam suprema majestas, ut colligit ex secreti [Col. 0394A] ignoratione reverentiam, ita ex inepta disputatione injuriam.
Cum legum imperatoriarum varia esset pro variis sive causis propter quas conderentur, sive personis ad quas dirigerentur, forma, multiplex quoque usurpatum est subinde nomen. Nam et constitutiones dicebantur, quas motu quasi proprio principes ederent; et rescripta, quibus ad consulta responderent; et epistolae, seu sacrae, quibus sanctiones dirigerent ad spectabiles atque honoratas personas. Fuerunt et aliorum nominum mandata, jussa, etc., quamquam non ita religiose semper servata est nominum distinctio, [Col. 0393C] ipsaque quam nunc habemus prae manibus epistola ab Honorio Aurelioque constitutio appellatur.
Epistolae porro, quae et sacrae simpliciter aliquando vocantur, mittebantur ad episcopos, atque hujusmodi multae sunt in actis concilii Ephesini: in actis autem quintae synodi habetur celebris illa Justiniani ad Menam, de damnatione Origenis, quae missa quoque est ad summum pontificem Vigilium, caeterosque Alexandriae, Theopoleos et Hierosolymorum patriarchas. Atque haec causa fuit cur non, perinde ac alii quidam, pro titulo apposuerimus, rescriptum, sed epistolam.
EPISTOLA HONORII IMPERATORIS [Col. 0393C]Atque adeo totius Africanae dioecesis primatem; gaudebat enim proconsularis provincia hoc privilegio, ut primatum non tantum provinciae, sed etiam Africae, idem qui sedem Carthaginensem teneret, cum in aliis provinciis senior coepiscopis praeesset.
Dixi, totius Africanae dioecesis; debet enim forte excipi Mauritania Tingitana, quae, ut olim vicario Hispaniarum parebat, ita suberat Baeticae citerioris [Col. 0393D] primati. Quamquam Vandalis primum, tum Wisigothis hanc Hispaniarum partem invadentibus, mutatum aliquid reor, et ex eo tempore Mauritaniam Tingitanam, seu Hispaniam Transfretanam, sub Africae primate exstitisse; in actis enim concilii Africani ann. 419 habiti, Hispaniae (Transfretanae scilicet) legati inter alios censentur, Vandali siquidem circiter annum 409, Wisigothi circiter annum 419, Baeticam citeriorem, victis Vandalis tenuerunt.
Aurelius porro nobilis ille est Africanae et ferme universalis Ecclesiae institutor, tot conciliorum praeses, tot canonum auctor, ut qui praecesserunt Africae primates, disciplinae rudimenta fecisse videantur, quae ipse perfecerit, in exemplum totius fere Ecclesiae catholicae.
Tenuit episcopatum annos, ut opinor, triginta sex; inivit enim ann. 390, decessit circiter annum 426. Tempus initi episcopatus ex eo cognoscitur, quod ann. 389 diaconus, una cum Augustino, adhuc laico, interfuit miraculo Carthagine facto (Aug. lib. XXII de Civit. cap. 8) . At ann. 391, ad ipsum jam episcopum Augustinus presbyter litteras dedit (Epist. 22) . Ex eo quoque mortis tempus conjicitur quod ann. 424 aut 425 in Africana synodo subscripsit epistolae Leporii ad Galliarum episcopos; ann. vero 431 Capreolus Aurelii successor ad Patres [Col. 0394B] Ephesinos per Bassulam diaconum scripsit, et ita quidem ut ostenderet se jampridem in sede Carthaginensi sedere (Conc. Ephes. part. II act. 1) . Oportet igitur intermedio temporis spatio Aurelium vita functum, atque, ut opinor, anno 426 aut 427. Neque enim eruditis audiendus videtur Baronius, cum Capreolum inter et Aurelium interponit Genedium, qui Aurelium praecessit.
Quanti Honorius faceret Aurelium, ostendit per se satis epistola qua de agitur: posset tamen quispiam illud ipsum conficere ex litteris quibus sanctum senem, durante Eulalii schismate, una cum septem nobilibus ex Africa episcopis, evocasse dicitur ad synodum id. Jun. habendam Spoleti, de jure Bonifacii et Eulalii ad sedem apostolicam. Verum eas licet Annalibus inseruerit cardinalis Baronius ex Vaticano codice, laborant illae apud nonnullos suspicione, propter obscuritatem, et alia ejusmodi menda. Sed cum caetera menda ex obscuritate nascantur, et obscuritas ex solo codicis vitio, [Col. 0394C] non difficilis emendatio est. Sic enim legi debet:
Aliam quidem veniendi causam optaveramus evenisse, ut desiderato benedictionis tuae frueremur aspectu; sed quia adversus papam urbis Romae ambitio reprehendenda certamen indixit, et sanctam vitam in episcopo aestimamus requirendam, coeptum super hac discussione judicium, non minor numerus sacerdotum quam synodi consuetudo deposcit, in plures doctissimosque viros, quorum sanctitas tua princeps est, prorogavit. Neque enim praemia castitatis et meriti, summotis vitiis quae respuit divinae religionis sacrosancta praesumptio, per alios quam tales viros oportuit revelari. Et quamvis sufficerent domini germani mei Augusti principis scripta, proderunt etiam mea tamen, quibus adventum sanctitatis tuae pariter adjunxi. Quaeso itaque, domine sancte Pater, merito venerabilis, ut duplex beneficium tribuas, et desideratae nobis benedictionis tuae, et necessarii pro habitudine judicii proferendi, intermissis omnibus. Dominum intuenti, de ejus sacerdote [Col. 0394D] firmando, labor veniendi non debet recusari. Divinitas te per multos annos incolumem, Pater charissime atque amantissime, praestare dignetur.
AD AURELIUM CARTHAGINENSEM EPISCOPUM. [Col. 0394D] Non alias umquam, ubi actum est de profliganda haeresi, praecessit ulla, quod sciam, sanctio principum Christianorum, de conveniendis universis episcopis; sive qui defuissent concilio, in quo fuisset, aut condita fidei formula, aut damnata cum auctoribus haeresis; sive etiam qui in sua singuli sede quiescerent, neque suspecti haberentur nomine haeresis, ut subscriberent latae ab Ecclesia in aliquem hominem sententiae. Nulla certe in toto Codice Theodosiano est, nulla apud scriptores rerum ecclesiasticarum, nulla apud probatos auctores; quae enim jactantur de Eusebio et Theognide, in causa Ariana, habent speciem longe diversam. Isthaec igitur constitutio censeri potest merito exemplar consequentium plurimarum; verum de toto subscriptionum negotio, qua pertinet ad causam Pelagianam, singularis dissertatio mox futura est. De subscribenda damnatione Pelagii et Coelestii.
Impp. HONORIUS et THEODOSIUS AA. Aurelio episcopo salutem.
Dudum quidem fuerat constitutum, ut Pelagius [Col. 0395A] atque Coelestius infandi dogmatis repertores, ab urbe Roma, veluti quaedam catholicae [Col. 0395B] Magd., utilitatis, omnino corrupte. veritatis contagia, pellerentur, ne ignorantium mentes saeva persuasione perverterent. In quo secuta est clementia nostra judicium sanctitatis tuae, [Col. 0395B] Magd., quo constat eos ab universis justae sententiae, etc. Qui dici possunt ab universis damnati de quibus unus episcopus tulisset sententiam? Bal., in quos secuta est clementia nostra judicium sanctitatis tuae quos constat ab universis justae, etc. Longe explicatior est lectio nostra. cum constet eos [Col. 0395B] Hoc est quod ait, non solum Prosper (Carm. de Ing. cap. 3) : Nempe haec damnata fateris conciliis, mundique manu; sed etiam Mercator in Commonitorio: Beatae memoriae episcopi Zosimi epistola, quae tractoria dicitur, per totum orbem missa, subscriptionibus sanctorum Patrum est roborata. ab universis justa sententiae examinatione damnatos.
Sed quia [Col. 0395B] Bal. adversus reliquos, obstinatorum nimis pertinax malum. Idem sensus, si eadem elegantia. obstinati criminis pertinax malum, ut constitutio geminaretur, [Col. 0395B] Magd. et Bal. exegit. coegit, recenti quoque [Col. 0395B] Magd., Baron., Uss., Labb. sanctione. Verba consequentia, hanc sibi definitionem esse praescriptam, etc., probant debere legi, definitione. definitione decrevimus, ut si quis eos in [Col. 0395B] Dubium, quas provincias dicat imperator: an [Col. 0395C] duas tantum, quarum episcopis Aurelius scripsit; an omnes totius Africanae dioecesis; an universas etiam positas sub auctoritate praefecti P. ad quem data fuerat prior constitutio, quae nunc geminari dicitur. Credibilius putem de omnibus Africae provinciis sermonem fieri; id enim, praeterquam quod Aurelius in epistola indicat, se omnibus qui concilio affuerint (affuerant vero per legatos omnes provinciae) subscribendi mandatum dare, ratio certe causaque subscribendi persuadet, quae omnium provinrum communis est, nec ubi scilicet serpentina persuasio subrepat. Ad solas vero Africanas id mandati pertinere, non item ad alias, sub praefectura praetorii positas, ex eo constat quod Aurelii nulla foret extra limites Africae auctoritas. Cur ergo dictum, in quacumque provinciarum parte? Primum, ut sex provinciarum nulla exciperetur. Deinde, ut ipsa Mauritania Tingitana comprehenderetur, quae suberat vicario Hispaniarum, et praefecto P. Galliarum. Cum [Col. 0395D] enim forte ex ipsa legati venissent ad plenarium concilium, quod antea non erat in more positum, provinciae illius episcopi subscribere debuerant formulam quae omnibus in concilio existentibus subscribenda mandaretur. quacumque provinciarum parte latitare non nesciens, aut propellere, aut prodere distulisset, praescriptae poenae, velut particeps subjaceret.
Praecipue tamen ad [Col. 0395D] Quinam illi fuerint, si de Afris sermo sit, ut revera est, divinare non licet. Neque enim habentur conciliorum acta, ex quibus forte aliqua lux affulgeret; neque Augustinus, diligens caeteroquin causae hujusmodi inquisitor, ullius meminit, quod sciam, episcopi partes Pelagianas aperte secuti in Africa. Meminit quidem tum Vitalis, quem satis acriter arguit; tum Adrumetinorum, quos docuit duobus libris totidemque epistolis; tum Petri, faventis Vincentio Victori de origine animarum male sentienti. Sed primus merebat tantum inter diaconos Ecclesiae Carthaginensis; Adrumetini fuerunt monachi, et Petrus presbyter. [Col. 0396B] Quod si non tantum de Afris sermo sit, sed etiam de Siculis et Italis, plura sumus non sine certa ratione prosecuturi ad libellum Fidei quem Julianus Eclanensis episcopus, nomine octodecim episcoporum Siciliae, ad Zosimum pontificem scripsit (Diss. 5 de libellis Fidei) , quo tempore instantius urgerentur subscribere damnationi Pelagii atque Coelestii.
Religio itaque tua competentibus scriptis universos faciet admoneri, scituros [Col. 0396B] Magd. et Bal., definitione sanctimonii tui. Vox [Col. 0396C] testimonii Latina est, sanctimonii barbara, nec apud probatos auctores, nec in Cod. Theodosiano reperitur. definitione testimonii tui, hanc sibi definitionem esse praescriptam, [Col. 0396C] De subscriptionibus quae ab iis exigebantur quorum mens, an pura foret ab errore, an veneno infecta, intererat Ecclesiae cognoscere, singulari dissertatione mox, ut dixi, agendum est, in eaque ostendendum, antiquis temporibus, non tam dogmatum quam auctorum condemnationi subscriptum fuisse, quod jubet imperator. ut quicumque damnationi supra memoratorum, quo pateat mens pura, subscribere impia obstinatione neglexerint, episcopatus amissione mulctati, interdicta in perpetuum communione priventur.
[Col. 0396C] Id est: Cum simus orthodoxae fidei, pati non possumus haereticos occultis tractatibus errorem suum disseminare. Dixit, juxta synodum Nicaenam, quia fuit illis temporibus ea quasi formula, certaque nota ὀρθοδοξίας, profiteri fidem trecentorum decem et octo Patrum Nicaeae congregatorum. Hinc leg. 6 de haeret. a Theodosio M. habetur pro eodem, Nicaenae fidei assertor, et catholicae religionis verus cultor. Haec autem interpretatio nisi adhibeatur allatis verbis, [Col. 0396D] vix tolerabilem patientur sensum: siquidem Pelagiani contra fidem Nicaenam nihil admodum sentirent, quo imperator ex eo se ipsis infensum probaret, quod rectam ipse de ὀμοουσίῳ fidem teneret. Sub finem notandum, apud Magdeburgenses aliosque editores, legi subjuncta epistolae imperiali haec verba, eodem tenore etiam ad sanctum Augustinum datae. Quae a notario supposita non incredibiliter quispiam asseruerit: quandoquidem, nec in toto legum codice, nec apud ecclesiasticos scriptores, lex ulla reperitur ab imperatoribus missa episcopis, ut ediceretur cum potestate, nisi solis iis qui, vel sedis suae praerogativa, vel aliam ob causam, jus haberent in coepiscopos. Augustinus vero tunc temporis, ut doctrinae sanctitatisque fama valeret plurimum, jure tamen suae sedis nullam habebat potestatem, nisi in paucas admodum parochias, nullam quoque jure aetatis, siquidem non erat suae provinciae [Col. 0397D] senior, sed Silvano, Valentino, Alipioque et aliis minor. Datas quidem legimus Augustino litteras, tum ab Honorio, quibus ad synodum Spoletinam in causa Eulalii vocaretur; tum a Theodosio, quibus ad Ephesinum concilium traheretur, sed illae evocatoriae tantum erant, sive tractoriae, cujusmodi multae sunt ad privatas personas; non erant procuratoriae, quibus munus cum auctoritate mandaretur.
Et alia manu. Divinitas te per multos annos servet incolumem, PATER CHARISSIME ATQUE AMANTISSIME. Ravennae.
[Col. 0398D] Magd., Datum idibus Junii. Omissa forte est nota numeri, ut et consulum, quae ubique reperitur. Data V idus Jun. Monaxio et Plinta coss.
Venerat in Africam tractoria Zosimi, qua continebatur non solum tota causa Pelagii et Coelestii, [Col. 0397B] sed praecipue definitiva sedis apostolicae sententia, cui subscribendum foret ab omnibus; illa maximo piisque votis bonorum empto gaudio, excepta est, una cum privatis ad Africanos summi pontificis litteris. Actae vicissim Zosimo ab Africanis gratiae, cum cumulatissimis laudibus. Subscriptum sententiae ab omnibus qui concilio aderant, quamquam forte a quibusdam non cordate. Missa tractoriae exemplaria ab Aurelio primate ad provinciarum primas sedes, ut inde transmitterentur ad reliquos civitatum episcopos, tum ab ipsis, tum a clero subscribenda, et cum subscriptionibus ad urbem metropolim remittenda.
Id propense praestitum est a pluribus praesulibus, tergiversatum a nonnullis, praesertim in provincia Byzacena et Tripolitana: cum alii, ut opinor, exceptione quadam uterentur; alii ab inferiore clero non curiose satis exigerent debitam subscriptionem; alii denique, Siculorum exemplo, et forte persuasione, aperte detrectarent parere Ecclesiae.
[Col. 0397C] Communi Africae Italiaeque malo petitum est ab imperatoribus remedium (qui enim aliunde posset, post tot pontificum decreta ferme irrita?) ut officio defungi qui sponte nollent, cogerentur metu; suisque sedibus ejecti, qui pertinaciter in Ecclesiam rebellarent, in eo saltem prodessent aliis, quod nocendi potestatem extorres amplius non haberent.
Rescriptum est igitur ab Honorio, non tantum ad Aurelium, quod ediceretur episcopis suae dioecesis; sed etiam, ut moris erat, vicario Africae, quo adversus obstinatos vindicaretur. Edixit imperatoriam sanctionem Aurelius, data ad episcopos provinciae, saltem Byzacenae et Arzugitanae, epistola. Eventus merito creditur respondisse votis, cum posthac nihil admodum negotii a Pelagianis in Africa motum legatur: quas enim turbas, vel Adrumetini monachi, vel Carthaginensis diaconus Vitalis fecit, facile compressae sunt.
Verum quae breviter dixi hactenus, quoniam magni sunt ad historiam momenti, ne vel temere asserta, [Col. 0397D] vel ad arbitrium conficta credantur, paulo accuratius confirmanda forte essent allatis ipsis auctorum locis, quae alibi citantur, nisi periculum foret tanta vel prolixitate, vel etiam repetitione, testimoniorum creandi lectoribus taedii. Satius est igitur his praetermissis inquirere cujus impulsu rescripserit imperator: [Col. 0398A] an Africanae Ecclesiae per legatum Alipium, quod sentit illustrissimus Annalium scriptor ( Ad ann. Christi 419, num. 54 et seq. ); an Bonifacii summi pontificis, quod innuere videtur Prosper (Lib. Cont. Coll. cap. 41) ; an alterius cujusdam multum in aula per amicos potentis.
Potest disceptatio definiri certa ratione, qua parte pertinet ad legationem Alipii. Nam versabatur ille Carthagine cum aliis duobus provinciae Numidiae legatis, Augustino et Possidio, III kalend. Junii, qua die inchoatum est concilium, Monaxio et Plinta coss. Epistola vero scripta est Ravennae V idus Junii, iisdem coss. Hanc igitur Alipius impetrare non potuit, nisi forte, quod miraculo majus est, decem dierum spatio tantum itineris tantumque negotii confecerit.
Neque vero alius ad imperatorem ex Africa legatus missus est, sive a synodo Africana, quae nulla celebrata est, ab Augusto mense an. 418 ad III kalend. Junias anni consequentis; sive a proconsulari, cui nulla erat in provinciam Byzacenam et Tripolitanam [Col. 0398B] auctoritas; sive ab Aurelio solo, cui facta quidem erat potestas scribendi omnium nomine, sed de rebus in generali concilio statutis; sive ab aliquot conspirantibus simul episcopis in Ecclesiae bonum, cujusmodi abhinc tres fere annos scripserant quinque privatis litteris ad sanctum Innocentium. Legationis enim tam utilis, tantumque effectum consecutae, fuisset procul dubio aliqua mentio apud veteres, cum tamen nulla sit.
Restaret igitur opinari a summo pontifice impulsum fuisse Honorium, quae videtur sententia Prosperi aientis Bonifacium piissimorum imperatorum catholica devotione gavisum, contra inimicos gratiae, non solum apostolicis, sed etiam regiis usum fuisse edictis. Verum haec opinio gravissimam difficultatem patitur: quomodo enim pontifex, cui die 25 Maii vix licebat Romae respirare ab Eulalii schismate, valuisset obtinere ab imperatore edictum quinque post diebus Ravennae dandum?
[Col. 0398C] Quamquam nec discederem a Prospero, si nihil praeterea me retineret. Quidni enim Pontifex, cum intelligeret Pelagianos episcopos non paucos in Italia, immo et Romae consistere, qui et Eulalii urbe ejecti, Antioque, ubi versabatur, Romanae sedi incubantis partes foverent, et pertinacibus Africanis conjurassent in catholicae fidei defensores, et sibi nominatim negotium meditarentur, quippe Eulalii patroni, et ab imperatore retractari causam suam efflagitarent obnixius, quasi per subreptionem judicatum esset: et tandem, ut solent haeretici, omnibus temporum inclinationibus uterentur, intenti in singula momenta; quidni, inquam, cum haec intelligeret Bonifacius, potuit per amicos in aula, pro Dei causa interim laborare, dum per se Romae concitatos ab Eulalio motus comprimeret? In eam, ut dixi, sententiam inclinarem, nisi aliud quiddam longe probabilius occurreret: totum scilicet hoc negotium Augustini, aut etiam Alipii, arcanis cum Valerio comite consiliis, non prudentius quam occultius peractum.
[Col. 0398D] In eam opinionem adducit me primo Augustini Alipiique in omnes modos quibus haeresis tolleretur continua intentio, propter quam Hieronymus (Epist. 202) haeresim Coelestianam ipsis cooperatoribus et auctoribus jugulatam dixit. Deinde Valerii comitis, inter militiae curas, et illustris personae quam [Col. 0399A] gerebat, actusque reipublicae necessarios, flagrans studium adversus haereticos (Aug. lib. II de Nupt. et Concup. cap. 1) . Tertio, Christiana trium istorum virorum necessitudo, et crebra per litteras collocutio de fidei sinceritate conservanda (Praefat. lib. I de Nupt. et Concup.) . Quarto, Juliani haec querela (Lib. I Oper. Imperf. cap. 9) : Laudat etiam potentem hominem, quod nostris petitionibus, qui nihil aliud quam dari tanto negotio judices vociferabamur, ut ea quae subreptionibus acta constabat emendarentur potius quam ponerentur examini, mole suae dignitatis obsisterit, nec disceptationi tempus aut locum permiserit impetrare. Quod utrum ille, ad quem scribitur, tam nequiter fecerit quam testatur ipsa laudatio, ipse viderit. Quinto denique, Augustini ad hanc querelam responsio non admodum diffitentis quod res erat (Ibid.) . Absit, inquit, a Christianis potestatibus terrenae reipublicae ut de antiqua catholica fide dubitent, et ob hoc oppugnatoribus ejus locum et tempus examinis praebeant, ac non potius in ea certi atque fundati, talibus, [Col. 0399B] quales vos estis, inimicis ejus disciplinam coercitionis imponant, etc. Quae enim alia coercitio possit aptius intelligi quam qua jubet imperator, interminata depositionis exsiliique poena, ab episcopis non permitti sectae detestabilis homines, in injuriam religionis nova et inusitata meditantes, secretis tractatibus occultare sacrilegium, publica semel auctoritate damnatum (Epist. Honorii ad Aurelium ).
Ad haec accedit violenta illa furentis Juliani expostulatio adversus Augustinum et Alipium (Lib. III Oper. Imp. cap. 35) . Cur tantis totam Italiam factionibus commovistis? Cur seditiones Romae conductis populis excitastis? Cur de sumptibus pauperum saginastis per totam fere Africam equorum greges, quos, prosequente Alipio, tribunis et centurionibus destinastis? Cur matronarum oblatis haereditatibus potestates saeculi corrupistis, ut in nos stipula furoris publici arderet? Cur religiosi principis tempora persecutionum impietate maculastis? Tanta enim calumniae tela in [Col. 0399C] utrumque sanctissimum episcopum, velut in auctores persecutionum, ab imperatore intorqueri, ostendunt maledicentissima haec verba (Lib. I Oper. Imp. cap. 41 et 42) : Si philosophorum ego senatum advocavero, tu continuo sellularios opifices, omneque in nos vulgus accendes, vociferans cum feminis, cunctisque calonibus et tribunis, quibus octoginta aut amplius equos tota Africa saginatos tuus nuper adduxit Alipius.
Cur autem id rei Augustinus per Valerium molitus sit, causa haec mihi videtur admodum probabilis. Perspiciebat vir sanctus cum suo collega quam difficile [Col. 0400A] foret haeresim tot artibus augescentem, tot episcoporum patrociniis fultam, non dicam exscindere, sed saltem comprimere, ne baccharetur; nisi, conjunctis utriusque potestatis viribus, vel id minimum efficeretur, ut certa subscriptionis nota fideles ab aliis discernentur, lupique ab ovium gregibus repulsi non turbarent intestinis et quasi domesticis motibus Ecclesiae pacem.
His de impulsore imperatoris ad scribendum constitutis, deinceps videndum quis consecutus sit successus. In Africa, ut ante dixi, consecutus videtur par optatis; vix enim quidquam turbarum a Pelagianis postea concitatum est. Sed non perinde contigit in Italia, immo etiam in ipsa Urbe. Coelestius enim, vel Romae latens, vel in proximis diversatus, nihil non agebat ut quotidianis insinuationibus cresceret sua factio (In edicto Constantii ad Volusianum ), majorque fieret accessione partium Eulalii, Volusiano interim praefecto Urbis, Pelagianorum artibus forte corrupto, certe malignis consiliis connivente, nec [Col. 0400B] Christianum Bonifacii studium adjuvante. Unde fuit opus alteram a Constantio, verbis paulo iracundioribus, sanctionem dari, de qua futurum est tertium caput.
Quod si quispiam paulo diligentius inquirat an Aurelius solis duabus provinciis constitutionem imperatoris edixerit, an reliquis etiam tribus; et si duabus solis, quae peculiaris causa fuerit cur ita faceret, dicam aperte quid opiner. Aurelius videtur ad omnes quidem provincias scripsisse, sed per se ad duas tantum, Byzacenam et Arzugitanam, quae Tripolitana, atque etiam Subventana dicta est, quoniam in Byzacena erant Adrumetini qui damnatorum errorum occulta quaedam germina foverent: Tripolitani vero, et infrequentes, per unum scilicet legatum, conveniebant ad concilia, quibus erudirentur, et ex Libyae vicinia Orientaliumque commercio habebant sive insitam sive contractam novandi indolem. Unde et illi, et isti, fuerunt prae caeteris terroris freno retinendi, [Col. 0400C] ne quid adversus communem Africae Ecclesiaeque sententiam auderent.
Dilectissimis ac desiderabilibus fratribus ac consacerdotibus, [Col. 0399C] Praefuit Donatianus Ecclesiae Teleptensi; totique Byzacenae provinciae, in qua duas videtur hoc anno [Col. 0399D] habuisse synodos, alteram ante Pascha, alteram circiter autumni tempus. In illa excepit legationem provinciae proconsularis, qua functi sunt Vincentius Culusitanus et Fortunatianus Neapolitanus; in ista accepit litteras Aurelii cum Honorii constitutione. Prioris acta habentur in secundo tomo maximae Collectionis conciliorum; posterioris nihil superest. Verum in prioris consignatione opinor irrepsisse mendum: neque enim haberi potuit VI kalendas Martias, incidisset enim in Quadragesimae diem nonam, Pascha incidente in diem 30 Martii. Atque ita, quod abnorme fuisset his temporibus, abfuissent Patrum media pars a suis Ecclesiis magnam partem Quadragesimae. Neque vero mendum satis emendaveris, si, quod pronum videtur, restitueris decadis notam X, habitamque dixeris synodum XVI kalend. Martias. Nam et haec dies fuerit prima Quadragesimae, qua nefas esset episcopis abesse a suis Ecclesiis. Quod si servata numerali nota VI, pro Martiis [Col. 0400C] kalendis reponantur Februariae, atque ita synodus habita dicatur die 27 Januarii, sic omnia belle congruent; nam servatus fuerit canon Nicaenus de cogenda suae provinciae synodo a primatibus ante quadragesimam Paschae; et feria secunda datum fuerit synodo initium, quod solemne; et Patres suis Ecclesiis [Col. 0400D] interfuerint principio Quadragesimae. Donatianus porro celebre in Africana Ecclesia gessit nomen. Namque interfuit concilio Carthaginensi ante collationem ann. 411, concilio Africano cum Aurelio praefuit ann. 418, Teleptense concilium coegit ann. 419, eodem anno praesedit cum Aurelio concilio Africano, canonesque praecedentium synodorum recognovit, et secundus post Aurelium subscripsit. Occasione Donatiani Teleptensis, emendandum est quod Binio et Christophoro Justello subrepsit, quasi Donatianus, non aetatis jure sed civitatis, primatum suae provinciae obtinuerit; id enim omnino veritati pugnat, quandoquidem in synodica concilii Byzaceni, primas Muzonius appellatur tantum senex, ut solent alii qui reliquis provinciis praeter proconsularem praeerant privilegio aetatis.
[Col. 0401B] Digna sunt duo quae hic observentur. Alterum, appellari priore loco Coelestium, tum Pelagium, licet ille foret discipulus, hic magister. An quod Coelestius presbyter, Pelagius erat tantum monachus? An quod totum pondus negotii, latente Hierosolymis Pelagio, jamdudum in Coelestium incubuerat, postquam ex discipulo totius agminis ductor factus esset, ut loquitur Hieronymus ( In epist. ad Ctesiph. )? An quod Afris cum Pelagio ipso rei nihil fuerat, plurimum [Col. 0401C] cum Coelestio? An quod de gratia tunc minus quam de peccato originali quaestio fervebat, quae pars erroris Coelestio defendenda, quasi sortitione, obvenerat? Alterum, nullam fieri tota Aurelii epistola mentionem octo canonum adversus haeresim constitutorum in posteriore concilio plenario, idcirco certe, quia non ipsis subscribendum erat, sed tractoriae Zosimi pontificis, qua continebatur utriusque haeretici tota causa, sententiaque simul Ecclesiae catholicae, ambos cum suis dogmatibus damnantis.
Ob hoc ergo [Col. 0402B] Necessitatem exigendae in causa Pelagianorum subscriptionis, de qua est tota constitutio, explicuimus prolixe in dissertatione singulari super ea re (Cap. 2) , omnesque necessitatis causas revocavimus ad unam praecipue Pelagianorum pertinaciam. Et vero, ut nulla fuit haeresis versuta magis, artibusque instructa malignioribus, quam Pelagiana, ita neque ulla pertinacior adversus omnes Ecclesiae saeculique vires. tam necessaria constitutio Christianorum principum charitatem vestram latere non debet, et [Col. 0402B] Quae litterae intelligantur, non satis apertum est. [Col. 0402C] An aliquae a constitutione diversae? favet orationis series. An quae forent eaedem cum ipsa constitutione? forma litterarum ita docet. An prima constitutio, quam pertinax malum geminari coegit, quaeque cum epistola, id est, cum secunda constitutione ad Aurelium missa sit? probabile admodum est. An denique cum epistola ad Aurelium venit simul ad vicarium Africae mandatum principis, aut edictum praefecti P. cujus utriusque exemplaria directa sint ad coepiscopos? id dictu verius. ad me ab eis datae litterae: quarum simul exemplaribus lectis, quemadmodum subscribere unusquisque vestrum debeat, dilectio vestra cognoscet, sive quorum synodalibus gestis subscriptio jam tenetur, sive qui non potuistis [Col. 0402C] Quod concilium plenarium, aut quis potius concilii plenarii consessus significetur, explicuimus, non sine laboriosa inquisitione, in dissertatione de synodis: ostendimus enim in tertio consessu concilii ann. 418 habiti subscriptum fuisse acceptae Zosimi tractoriae, actasque pro damnatis haereticis Pontifici gratias, easque, ut par erat, amplissimas. eidem plenario totius Africae interesse concilio, quo cum, in supradictorum haereticorum damnatione, omnium vestrum fuerit [Col. 0402C] Bal., integrata: minus apposite ad historiam et mentem scribentis. [Col. 0402D] In appendice Salviani a Baluzio editi legitur, integrata, apud reliquos editores, integra: utrobique non improbabili sensu, quamquam secundo meliore, quandoquidem universos alloquitur Aurelius (Epist. 86) , et ab omnibus poterat integram, a paucis integratam subscriptionem exigere. Quae vero subscriptio censeri debeat integra, definit Leo Magnus de Pelagianis scribens ad Nicetam Aquileiensem. Causas affert exigendae ab omnibus episcopis subscriptionis in hoc negotio, nempe quod non immerito quidam haberentur suspecti nomine, vel dissimulationis, cum sinerent secretis tractatibus homines, nova et inusitata meditantes, occultare sacrilegium publica auctoritate damnatum; vel negligentiae, ut qui pravas haereticorum disputationes publica oppugnatione non destruerent; vel occultae pravitatis, propter tacitum consensum, quo astruerent damnatos errores. Unicus autem poenae, quam [Col. 0403A] maximam imperator minaretur, vitandae modus fuit integra subscriptio, id est, qua pateret mens pura; una enim eademque culpa est eorum qui aut dissimulando conniventiam, aut non damnando favorem noxium praestiterunt. Sub finem observa, quod facit ad commendationem epistolae, hanc ad episcopos scriptam ab eo qui scientissimus foret canonum, sanctitate eximius, retinentissimus episcopalis dignitatis, Augustino in rebus agendis conjunctissimus, et fere unus: ut scientia, sanctitas, dignitatis studium, Augustini societas, tantam Aurelio auctoritatem tribuant hac [Col. 0403B] in parte, quanta potest esse maxima, etiam ad praesulum exemplum.
Et alia manu. Opto, fratres, bene vivatis mei memores. Data kal. Augusti, Carthagine, Monaxio et Plinta coss.
Invenitur apud Bar., Salm., Uss., Labb. et Baluzium, locis antea citatis, sed, ut ingenue fatear, admodum corrupta. Salmasius hunc apposuit titulum: Incipit sacra epistola Constantii imperatoris, patris Valentiniani Augusti, de exsiliando Coelestio haeretico Pelagiano.
Decretum vocat Photius, ejusque meminit in haec verba: Scripserunt Theodosius et Honorius imperatores contra eosdem haereticos ad Aurelium episcopum. Posthaec etiam Constantius Placidiae conjux, Valentiniani minoris pater, de Coelestio haeretico in exsilium pellendo, scripsit decretum ad Volusianum Urbis praefectum: qui quidem Volusianus sanctae Melaniae avunculus, cum gentibus quidem tunc sentiebat; at dum eum mors legatum Constantinopoli agentem invaderet, ad [Col. 0403C] fidem orthodoxam transiit, baptizatusque est a beato Proclo Constantinopolitano.
EPISTOLA CONSTANTII IMPERATORIS, PATRIS [Col. 0403C] Bal., Valentiniani junioris. E tribus Valentinianis primus senior dictus est; secundus junior; postremus, parvus, seu tertius. VALENTINIANI AUGUSTI III, AD VOLUSIANUM P. U.
Imperator [Col. 0403C] Quaesierit forte aliquis cur inscriptum sit solius imperatoris Constantii nomen, non item, ut in aliis constitutionibus, trium simul regnantium, hunc in modum: Imperatores Honorius, Theodosius, Constantius AAA. An epistolis inscribebatur solius scribentis nomen? an peccatum a librariis in hoc titulo, quemadmodum in aliis pluribus? Certe leges quatuor Ravennae eo temporis spatio datae, quo diximus imperasse Constantium, praeferunt nomina trium imperatorum: l. unic. de repud., VI idib. Mart.; l. 29 de petition., VIII idib. Jul.; l. 30 eodem titulo, eodem die; l. unic. si cert. petat. de chirographis, V kalend. August. Gothofredus in tribus aliis omissum putat Constantii nomen, restituitque in notis ad l. 1 de quinque praescript., VIII idib. Jul.; l. 23 de bon. praescript., [Col. 0403D] eodem die; et l. 45 de episc., pridie idus Jul. De duabus prioribus nihil queror, siquidem non sint diversae a lege 29 et 30 de petitionibus, sed unius multae partes. Memoria certe fefellit in postrema virum eruditum; nam cum data sit a Theodosio in Oriente, et, ut par est credere, Constantinopoli, ad Philippum P. P. Illyrici; mirum profecto esset si Constantii nomen praetulisset, quem Theodosius nollet imperatoris loco habere. Quod cum a Philostorgio tradatur expressis verbis, quomodo fugit ipsum Philostorgii commentatorem ( Phot. peculiari opere )? Nam rem ipse totam explicat in commentariis ad haec Philostorgii verba (Lib. XII, num. 10) : Honorius imperator Constantium magistrum militum, ob affinitatis honorem, ad imperiale sceptrum ascivit, cum jam Placidia ipsi Valentinianum filium edidisset, cui et nobilissimi [Col. 0404A] dignitatem Honorius tribuit. Caeterum Constantii imagines (ut moris erat iis qui ad imperium recenter promoti erant, agere) mittuntur in Orientem. Verum Theodosius inaugurationi non acquiescens, eas non suscepit. Quare cum Constantius sese ob hanc injuriam ad bellum pararet, mors vitam curasque sistens, mutationem praebuit, cum imperasset menses sex. Philostorgio consentit Olympiodorus apud Photium (Cod. 80) . Constantius Honorii in augustali imperio collega fit, ab illo quidem ipso, sed pene repugnante constitutus. Placidia quoque Augusta a fratre et marito dicta est; deinde ad Theodosium, qui fratre [Col. 0404B] Honorii genitus Orientis partibus Augustus imperabat, de Constantii imperatoris electione nuntius mittitur, minimeque receptus est. Hinc morbum Constantius contraxit, suscepti poenitens imperii, quod non jam, ut antea, eundi redeundique, quo et quando vellet, libertas esset: neque ludicris, ut moris ejus erat, operam dare jam imperatori permitteretur. Igitur septimo imperii mense (quemadmodum et insomnium sic indicaverat, sextus abiit, septimus inchoatur) pleuritide exstinctus est. Exstincta simul cum ipso in Orientem ira, atque expeditione, quam, quod ad imperii societatem admissus non esset, animo agitabat. Ex utriusque historici testimonio redarguitur Prosper ille chronographus cum Idatio aliisque opinantibus, Constantium jam inde ab ann. 419 imperium suscepisse. Quid Prosperum illum Idatiumque in hanc sententiam traxerit, plane ignoro: quid aliis causam dederit ita sentiendi, videor mihi aliquatenus perspicere ex litteris Honorii vocantis Aurelium cum [Col. 0404C] aliis Africanis Patribus ad concilium Spoletinum, in quibus mentio fit scriptorum germani fratris Augusti, qui procul dubio Constantius est; sed vel dicitur tantum, frater Augusti, vel Augustus cum addito, frater germanus, quia Placidiae jam Augustae conjux erat, et totum imperium administrabat. At Olympiodorus, inquies, Placidiam scribit Augustam a fratre et marito dictam. Scribit sane, sed meliores historici a fratre jam tum appellatam docent, cum traderetur Constantio in conjugem, ut mulierem nuptias indignantem consolaretur pari cum Pulcheria aemula titulo. Verum, ut ea sit, quam diximus, causa, cur legi Theodosii nomen Constantii non fuerit ascriptum, nec vicissim decreto Constantii nomen Theodosii: cur omissum Honorii nomen: cur ab omnibus auctoribus Constantio soli tribuitur decretum, et non simul, aut etiam potius Honorio: nam unanimi consensu ambo in Occidente imperabant, una erat atque indivisa utriusque ditio, uterque Ravennae consistebat, immo potior fuit Honorii allegentis, quam assumpti [Col. 0404D] Constantii majestas. Recurri non potest, perinde ac antea, vel ad notariorum vitium, vel ad id, quo usi sumus, de epistola privatim scripta: siquidem, ut ex Photio constat, vere decretum fuit, illudque cuncti codices, atque historici, tamquam proprium Constantio communiter tribuunt. Ea me difficultas adducit ut opiner Constantium sanctionem edidisse, non Ravennae, ubi Honorius moraretur, sed alia in urbe, in qua Constantius forte existeret. Opiner quoque non appositum Honorii nomen, ne Theodosius simul appellaretur, quem Constantius reciproco contemptu prosequebatur: quamquam longe facilior est alia difficultatis solvendae ratio, quam prius attigimus, si nimirum dicatur ad Volusianum scripta tantum epistola. Nec enim epistolis omnibus omnium imperatorum nomen praeferebatur, [Col. 0405A] sed paucis tantum; et forte Constantius hac arte declinavit invidiam contempti Theodosii: hanc tamen epistolam placuit Photio decretum dicere, quia mandatum continebat. At unde, aut ubi scripsit Constantius? Romae suspicor; nec levis est suspicandi causa. Cum enim Constantius vix se posset continere loco, ut ait Olympiodorus, simulque intelligeret, quemadmodum ipse in epistola loquitur, tentari pacem Romae, quam tanto studiosius permanere vellet, quanto majoribus eam conatibus statuendam curaverat, tunc etiam cum sola gratia apud imperatorem sororium nihil non posset; [Col. 0405B] putavit forte urgendum per se praefectum Urbis, qui mollius agebat; et praefecti officium praesentia terrendum, ne connivere pergeret. Quod si res ita se habuerit, ut certe potuit, patet ratio cur soli Constantio tributa sit a scriptoribus sanctio; patet item, et ubi data sit, Romae scilicet; et quo suadente, Bonifacio summo pontifice; et quo mense, Martio; et quam ob causam, ut obviam iretur tumultibus, qui solebant esse maximi festis paschalibus, si quando Ecclesia scinderetur in partes; anno autem illo Pascha contigit die 3 Aprilis, et nondum ita erant compressi Eulalii partium motus, quin merito deberent timeri.
Quae, cum praeteritae superstitionis, tum recentis [Col. 0405A] plena vanitatis, jamdudum corrigi jusseramus, quotidianis insinuationibus majora fieri nuntiantur: et quoniam discordia animos commovet populorum, ea quae jamdudum jussa erant, praecipimus iterari [Col. 0405B] Cum lex distinguat praeteritam superstitionem a recenti vanitate, et utramque imperator jamdudum corrigi se jussisse scribat, dubium est quid superstitionis nomine, quid vanitatis, indicetur; dubium item quae praecesserint Constantii jussa de utraque corrigenda, siquidem in consortium imperii assumptus [Col. 0405C] sit paucis ante mensibus, vel etiam diebus. Superstitionem praeteritam interpretor ex leg. 158 de decurion. Judaicam: recentem vanitatem, more Patrum, haeresim Pelagianam. Nam adversus ambas jamdudum jussa dederat Honorius; et contra Judaicam quidem leg. 24 de Judaeis ad Palladium P.P. VI id. Mart. Honorio XII et Theodosio VIII AA. CC. In Pelagianam vero, partim constitutione ad Palladium P.P. partim epistola ad Aurelium, de quibus actum est: Constantius autem, cum post nuptias Placidiae nihil non gereret in imperio Occidentali, facta omnia Honorii sibi arrogabat, suas solitus litteras imperatoriis decretis sociare, ut constat ex iis quas misit, vel episcopis ad concilium Spoletinum vocatis, vel Symmacho P. U. in causa dissidii de pontificatu inter Bonifacium et Eulalium. .
Unde his lectis, eximietas tua omnes qui Dei invident pietati diligenter [Col. 0405C] Id est, inquisitores det, quod solemne fuit in atrocibus criminibus, quale est laesae majestatis, etc.; in aliis enim non inquirebantur rei ab officio, sed ab [Col. 0405D] accusatoribus tracti ad judicia puniebantur. Primus Theodosius M. inquisitores dari jussit ad conquirendos haereticos, leg. 9 de haeret. inquirat, et eos faciat statim e muris Urbis expelli, ita tamen, ut ne intra [Col. 0406A] centesimum quidem lapidem habeant licentiam consistendi. [Col. 0405D] Verba quibus jubet imperator iterum edici poenam exsilii adversus Coelestium, dubium me faciunt, utrum antecedentia pertineant ad homines recenti vanitati, id est, parti Pelagianae faventes; an ad alios potius praeteritae superstitioni addictos. De aliis agere praecipue imperatorem, verbo tantum de Coelestio, facile sentirem, nisi me retineret auctoritas Volusiani nullam, nisi de Coelestio, facientis mentionem in edicto. Oportet igitur, vel praefectum Urbis non de omnibus edixisse, de quibus imperator sanxerat; vel nomine praeteritae superstitionis ipsam quoque Pelagianam haeresim comprehendi, quod postremum improbabile reddit orationis contextus: [Col. 0406A] quare fatendum est, nonnullo Volusiani vitio, edictum minus patuisse quam sanctionem. Coelestium quoque magis ac magis ex Urbe pelli mandamus; constat enim, iisdem e medio sublatis, gratiam et concordiam tenere veterem firmitatem.
[Col. 0406A] Demonstrant ista quidem comminantis verba, quo studio vellet Constantius manere pacem Romae; sed produnt simul imperiosum viri ingenium, sicut et litterae, ante initum imperium, datae ad Symmachum: atque ita epistola haec, litteraeque illae mutuam sibi, propter communem stylum, auctoritatem fidemque faciunt. Litteras integras referre non erit, opinor, importunum, sive quia emendatiores damus quam hactenus editae sint; sive quod ex iis intelligatur, quanto studio quietem Urbis procuraret, [Col. 0406B] quantaque Urbem ipsam auctoritate etiam tum regeret, cum nondum imperium adeptus esset. Litterae igitur ita se habent: Ut certa possimus quaeque cognoscere, et factionum auctores fideli nuntio et inspectore non lateant; cancellarium nostrum Vitulum direximus, ut domini invictissimi principis affatus, atque judicium ad eximietatem tuam, et ad populum celeri festinatione deferret: illudque monemus, ut quidquid sacris auctoritatibus continetur, nulla temeritate violetur, et quae praecepta sunt, effectui celeri mandentur instantia, ne Augusti clementia, quod nunc agnoscitur distulisse, commoto majestatis suae vigore, emendare non differat. Respondit demisse Symmachus, hoc praemisso litteris titulo: Domino semper illustri, et per cuncta magnifico, meritoque sublimi ac praecelso Constantio, Symmachus. Tum reddita sigillatim gestorum omnium ratione, eaque addita compellatione: Domine semper illustrissime, et sacratissime, magnifice, meritoque [Col. 0406C] sublimis ac praecelse patrone; tandem ita concludit: Et quoniam de his interim, quae gesta sunt, universa virtutibus vestris credimus suggerenda, quidquid sequentibus diebus pro quiete Urbis, quam vestra felicitas regit, gestum fuerit, sigillatim, pro rerum fide et ordine, melioribus indiciis nuntiabo. Porro autem ex litteris Constantii et responsione Symmachi colligere est: primo, Constantium nondum fuisse imperatorem VIII kalend. Aprilis, ann. 419, quo tempore ad Symmachum scribebat: quamquam imperii initium finemque a nobis assignatum, contra Baronium demonstrat, quod nullae, nisi quae ann. 421 post Januarium et ante Septembrem datae sunt leges, nomen Constantii praeferant. Secundo, quanta polleret ille nihilominus auctoritate, ante imperium adeptum, ut qui praefectum Urbis virum illustrem, non aliis, quam soleret imperator, verbis appellaret. Tertio, quibus ipse vicissim honorum titulis afficeretur, etiam a praefecto Urbis, a quo patronus [Col. 0406D] diceretur. Quarto, quam vehementer cuperet pacatam Urbem, quantumque studeret Bonifacii partibus, qui misso cancellario, tamquam fideli inspectore, rescire voluerit, et Honorium docere, quae Symmachus, cum Eulalio faveret, hactenus dissimulata voluisset.
Et adjecta subscriptio. [Col. 0407C] Inter subscribendum imperator sua manu istud addidit, quo plus haberet momenti: quoniam Volusianus, cum nondum Christianus foret, ut ex Photio dictum est, videri posset non admodum curare quae religionem veram spectarent. Quamquam tunc temporis inter catechumenos versatum fuisse, jam inde [Col. 0407D] ab ann. 412 non obscure mihi videor perspicere ex litteris, tum a Volusiano ad Augustinum, tum ab Augustino ad Volusianum, eo tempore, de quaestionibus ad fidem christianam spectantibus, non semel datis (Aug. epist. 135 et 137) . Impleatur quod jussimus, quia hoc famae tuae expedit.
Caret sanctio in omnibus editis codicibus nota consulum, mensis, diei, atque etiam loci; neque hactenus licuit ex ullis manuscriptis libris editorum defectum supplere, sed sola conjectura uti.
Verum cum Constantius imperaverit sex tantum menses, ut Philostorgius et Olympiodorus scribunt; obierit Agricola et Eustathio coss. ut ab omnibus traditur; exstinctus sit die 2 Septembris, teste Theophane: necesse est, iis ipsis consulibus sanctionem editam fuisse, id est, ann. 421, et eo quidem tempore [Col. 0407B] quod interfluxit, ab octava die Februarii, qua Constantius auspicatus est imperium, ad secundam Septembris, qua vita excessit. De mense et loco postea, de die divinare non licet.
Scio hanc temporis rationem non placuisse pluribus chronographis, praesertim recentioribus, atque ipsi etiam Baronio, quem chronographus creditus Prosper et Idatius abduxerunt in suam opinionem, de tribus Constantiani imperii annis. Sed Olympiodori et Theophanis historicorum potior est auctoritas, quam vel Prosperi illius, omnia, propter brevitatis studium, confundere soliti, vel Idatii ubique fere corrupti.
Jam vero edendae sanctionis causa fuit, quam ante dicere coepimus. Coelestius nempe, postquam examini se subduxit, tulitque sententiam damnationis, vel apud suos Romae latuerat, quod indicare videtur Augustinus; vel in Urbem redierat, quod opinatur Baronius; vel in proximis substiterat, quod innuit Volusiani [Col. 0407C] edictum. E latebris certe partes Eulalii suasque simul fovebat, continenter velut in specula explorans, si qua ratione posset, aut fidei, aut quietis publicae pacem turbare: habebat enim in Ecclesia Romana faventes clericos, immo et episcopos in Urbe, quorum dux Julianus, eosque suis artibus animabat, ut importunis precibus ab imperatore extorquerent Zosimi vita functi judicium retractari: sive in synodo plenaria, ad quam appellatum ab ipsis fuerat: sive per idoneos judices, qui nihil praejudicati ad causam afferrent, quod a suis damnatoribus factum mentiebantur.
Opportunitas temporis consilium juvabat: nam [Col. 0408A] Bonifacius Zosimi successor vix bene post turbas Eulalii, constitutam sedem tenebat, scissis adhuc in partes clericis. Populus nondum quiescebat satis a nuperis tumultibus. Praefectus Urbis, ut erat ethnicus, facile poterat persuasionibus facundorum hominum induci ad credendum, quaestionis esse, non dogmatis altercationem. Officium praetoris corruptioni obnoxium erat. In aula Occidentis nihil non licebat Placidiae Honorii sorori, feminae utramque sortem expertae, et ut dominandi avidae, ita cereae flecti in quam vellent partem homines servire volentes. Denique, sin minus ista in Occidente, succederent, restabat Oriens, ubi Theodosius nondum Pulcheriae sororis excusserat jugum, et illa virgo, pia quidem, sed imperii amans, poterat illudi specie, cum pietatis, quae praeferebatur a Pelagianis, tum querelae de Occidentis imperio, cui aut invidebat femineo affectu propter Placidiam aemulam, aut repugnare amabat, ne Honorio servire videretur.
Id subodoratus Bonifacius, quamquam res Pelagianorum [Col. 0408B] tam occulte agebantur, ut ne ipsas quidem epistolas, quibus Coelestius Julianusque suos erudiebant ad seditionem, potuerit pontifex, nisi vigilantissima clericorum diligentia nancisci: id, inquam, subodoratus, apud Constantium egit, ut juberet Volusianum fungi munere, pristinasque sanctiones exsequi adversus divinae fidei, et quietis publicae turbatores. Egit vero apud Constantium potius, quam apud Honorium, licet ambo simul regnarent; partim quod eum sibi antea studiosum sensisset in negotio Eulalii, cum acriter Symmachum, necdum Caesar, impelleret in bonarum partium obsequium; partim quia propensum erat sperare, ab Augusto recens renuntiato facile obtinendum decretum in eos, qui Dei inviderent pietati, quo imperii auspicia consecraret Deo (Aug. lib. I ad Bonif. cap. 1) .
Potest igitur haec videri causa non improbabilis, cur sanctio edita sit. Hac vero vix ullam reperias in toto codice imperiosiorem, si licet ita loqui; sive id [Col. 0408C] fecerit Constantii indoles, qualem, et Olympiodorus de facie depingit, et litterae ad Symmachum ostendunt; sive potius eo moverit causae justitia, ut ne pax constituta magnis Constantii conatibus, ab inquietis Dei imperiique hostibus labefactaretur.
VOLUSIANUS praefectus Urbis edixit.
[Col. 0407D] Quam divinam fidem Volusianus dixit? Si catechumenus fuit, cum ediceret, eam quae in verum Deum est; si etiamnum animo gentilis, quam imperatores sequerentur. Quidquid enim imperatorum fuit, vocabatur olim, etiam a Christianis, divinum et sacrum. Hinc divini afflatus, divina praecepta, divalia statuta, sanctiones sacratissimae, pro legibus imperialibus; hinc sacrae largitiones, sacrae epistolae, et caetera quae ubique occurrunt. Hactenus Coelestium [Col. 0407D] Imperatores insequuntur haereticos, velut hostes divinae fidei et quietis publicae turbatores: nam cum sint filii Ecclesiae, ulciscuntur matrem; cum [Col. 0408C] patriae parentes, sanctissimum societatis vinculum, quae religio est, violatum vindicant. divinae fidei, et quietis publicae turbatorem, [Col. 0408C] Salm., judiciis amica reis sacra subdiderunt. Non sunt haec Baronianis meliora, qualia Salmasius jactat se afferre. judiciis, amica reis secreta subduxerunt. [Col. 0408C] Communem lectionem, etsi vitiosa est, dubitavi [Col. 0408D] diu, an mutarem, quia praeter rationem nihil occurrebat, cujus auctoritate niterer. Vitium apertum est, quem enim sensum faciunt hae voces: Jam leges etiam edicti persequentur absentem? Et qua Latinitatis lege connectuntur, leges edicti? Quo pertinet conjunctio, etiam? An ad absentem, quasi praefectus amoliatur calumniam, quod in Urbe versari Coelestium permisisset? Cur inepte interseritur duabus aliis vocibus? An ad verbum, persequendi? Quo tolerabili sensu? An ad edictum et leges, quae jam primum persequantur, vel etiam quae iterentur? At neque imperator, vel praefectus haereticos aliter quam legibus et edictis persequuntur; neque tunc primum lex et edictum propositum est in Coelestium; neque iterari, quod utrumque oportuerit, potuit non esse probrosum Volusiano. Ita igitur legendum putavi, jam leges et jam edicta persequentur. Quae commoda [Col. 0409B] est oratio hominis reprehensionem impatienter ferentis, et purgare se volentis, quasi diceret: Dicatur sane Coelestius hactenus latuisse apud amicos, etsi vere non latuit, jam leges ipsum et jam edicta, licet absentem, persequentur. Jam leges et jam edicta persequentur [Col. 0409A] absentem: cui, quod primum est, aeternae urbis negatur habitatio, ut si vel in proximis fuerit diversatus, [Col. 0409B] Poena capitis proponitur Coelestio, si vel intra centesimum lapidem diversatus fuerit: atque hoc est quod querebatur Julianus, sitiri suorum sanguinem, et in ipsos stipulam furoris publici inflammari. Locum antea protulimus. debitum non evadat exitium, [Col. 0409B] Ratio jussit emendari hunc locum, contra codicum testimonium; quis enim probabilis sensus harum vocum: Debitum non evadat exitium. Pro merito etiam temeritatis atque ausus sui cunctos hujus edicti cautione praemonemus? pro merito temeritatis atque ausus sui.
Cunctos etiam hujus edicti cautione praemonemus, ne quis iniquus noxio latebram putet esse praebendam; [Col. 0409B] Salm., cuicumque horridi sit posita poena supplicii, ac stylum necesse sit proscriptionis incurrere. Et haec longe pejora Baronianis. ne, cum hujusmodi sit posita poena, supplicium ac stylum necesse sit proscriptionis incurrere, quisquis [Col. 0409C] Hic etiam emendatione fuit opus, codice ms. lucem, licet dubiam, praeferente. Leges porro divinae pro sanctione imperatoris, humanae pro edicto praefecti dictae sunt. legibus divinis humanisque reum apud se putaverit occultandum.
[Col. 0409B] [Col. 0409C] Etsi utriusque imperatoris de more nomen constitutio praeferat, et primum quidem Theodosii, ex tribus tamen constat ad Theodosium non pertinere, quod nonnullis visum; sed ad Valentinianum. Ex loco scilicet unde data est; ex illustri viro ad quem directa; et ex argumento seu dandae causa. Data est Aquileiae, quae civitas ad Occidentale imperium pertinebat; ad praefectum P. Galliarum, qui suberat Occidentis moderatori; de episcopis, qui versabantur in Gallicanis regionibus, per Patroclum Arelatensem conveniendis: ex his enim notis certo dignosci solet ad quem imperatorem unaquaeque lex spectet, etsi plurium nomen in fronte gerat; siquidem alter numquam alterius negotiis se immisceret, suis quilibet limitibus contentus. Quamquam leges quae in una parte imperii ferebantur, mittebantur quoque ad [Col. 0409D] alteram, ut si quando opus esset, ubique servarentur; et unitas imperii in pluribus capitibus consistentis ostenderetur. Impp. THEODOSIUS, et VALENTINIANUS [Col. 0409D] Cum haec constitutio Aquileiae data sit VII id. Jul. Theodosio XI et Valentiniano Caesare coss., id est, ann. 425, datam oportet a Valentiniano vix bene sexenni, certe nondum Augusto, sed tantum Caesare: natus est siquidem ann. 419, die 2 vel 3 Julii. Dictus a Theodosio Constantinopoli nobilissimus, Honorio adhuc superstite, id est, ante diem 19 Augusti ann. 423, qua fato functus est Honorius. Appellatus Caesar anno consequente, die 24 Octobris, Thessalonicae. Augustus denique renuntiatus Romae [Col. 0410B] per Helionem officiorum magistrum die 23 Octobris, cum septennium ingressus esset (Olympiodorus apud Photium cod. 80) . Ex quibus aperte conficitur editam nomine Valentiniani sanctionem, Placidiae matri Augustae tribui debere. Quo in loco silere non possum, quod saepe miratus sum, totius orbis Romani clavum tenuisse tunc temporis duas feminas, Pulcheriam Theodosii sororem, et Placidiam Valentiniani matrem, femineisque imperiis et forte studiis serviisse Orientem Occidentemque, cum olim vix obedire vellet Constantinis et Theodosiis Magnis. Ita quidem Sirmondus, sed repugnantem habuit Chifletium, in notis ad Ferrandum, ubi fretus auctoritate codicis Divionensis, asseruit pro Amacio reponendum Almachio. Contendebat in contrarium Sirmondus, notis ad Chifletii locum manuscriptis, Almachium esse vocem peregrinam, Amacium vero dictum pro Amachio, sive Amacho, quemadmodum [Col. 0410C] Pammachium pro Pammacho. At id occupavit Chifletius, negans vocem Almachii ita peregrinam videri, quin mentio fiat in Martyrologio Romano Almachii martyris, imperante Honorio, Romae passi kal. Januarii; et Almachii praefecti, sub quo, temporibus Alexandri, Caecilia martyrium fecit X kal. Decembris. Verum docet Baronius in notis ad Martyrologium, non Almachium, si qua fides Theodoreto (Lib. V Hist. cap. 26) , sed Telemachum martyrem dici debere; acta vero Caeciliae, ut pluribus scatent mendis, sic in hac voce peccare potuerunt. Utut sit, nolim ego tantos inter viros litem de uno nomine componere. Gothofredus primam legis partem titulo de episcopis, postremam titulo de haereticis exhibuit, ut erat prius, datam Basso comiti R. P., sed simul admonuit erratum in his vocibus, comiti R. P. Quid enim continent leges quod ad comitem rerum privatarum spectet? Censuit igitur reponendum Basso [Col. 0410D] PP., ad quem eodem anno datae leguntur Ravennae quatuor aliae leges, nempe prima de conductoribus et homin. domus Augustae, pridie non. Martii, ultima de libertis III kal. April., septima de apostatis VII id. April., et vigesima octava de Judaeis VI id. April. Quod si lex a Sirmondo edita trium complexio sit a Valentiniano Caesare Aquileiae datarum, prima Basso PP. directa dici potest VIII id. Octobris, tertia eidem VIII id. Augusti, media Amacio PP. Galliarum VII id. Jul., eaque ratione iniri forte poterit concordia pugnantium opinionum.
Privilegia Ecclesiarum, vel clericorum omnium, [Col. 0410A] quae saeculo nostro tyrannus inviderat, prona devotione revocamus: scilicet ut quidquid a divis principibus constitutum est, vel quae singuli quique antistites impetrarunt, jugi solidata aeternitate serventur, nec cujusquam audeat titillare praesumptio. In quo nos nobis magis praestitum ire confitemur. Clericos etiam, quos indiscretim ad saeculares judices debere deduci infaustus praesumptor edixerat, episcopali audientiae reservamus; his manentibus, quae circa eos sanxit antiquitas: fas enim non est ut divini muneris ministri temporalium potestatum subdantur arbitrio. Illustris itaque auctoritas tua, omni aevo mansura quae jussimus, in provinciarum missa notitiam, praecipiet, etiam sub poena sacrilegii, custodiri, specialiter id illustribus comprehensura [Col. 0410B] praeceptis, ut in omnibus circa ecclesiastica privilegia veterum principum statuta serventur.
Diversos vero episcopos nefarium Pelagiani et Coelestiani [Col. 0411A] dogmatis errorem sequentes, per [Col. 0411C] Arelatensem episcopum intelligit, qui ann. 412, ope Constantii, tunc magistri militum, postea imperatoris, evectus est in sedem Erotis. Pulsusne fuerit jure an injuria Eros, dissentiunt auctores: nos adhaesimus summo pontifici Zosimo, jure damnatum scribenti. Patroclus porro episcopatum tenuit annos ferme quatuordecim, a Zosimo elatus, depressus a Bonifacio, donec jussu Felicis magistri militum, occisus a tribuno barbaro sedem reliquit Honorato ann. 426. Patroclum sacrosanctae legis antistitem, praecipimus conveniri: quos quia confidimus emendari, nisi intra viginti dies ex conventionis tempore, intra quos deliberandi tribuimus facultatem, errata correxerint, seseque catholicae fidei reddiderint, [Col. 0411C] Dubitaverit aliquis, nec temere forsan, mea quidem sententia, an his vocibus septem dumtaxat provinciae [Col. 0411D] significentur, quarum singulis annis apud Arelatem magnum concilium cogebatur, vocante praefecto P. Galliarum: an aliae etiam omnes, quae praefecturae suberant, ipsae nempe Galliae, Britanniaeque et Hispaniae ( Ex constit. Honorii ad Agricol. PP. G. ann. 418). Omnes quidem significari puto, sed praesertim septem provincias; regiones enim Gallicanae, quando principes ad praefectum P. G. rescribunt, tanta significationis amplitudine accipiuntur, quanta solent suburbicariae, cum decreta ad praefectum U. mittuntur. Accipiuntur vero tunc temporis regiones suburbicariae, quam late patet potestas praefecti U. Ut in tota porro Galliarum dioecesi non vigebat forte malum, sed prope Arelatem; ita remedium ad hanc praecipue partem spectare debuit. Verum praeterire non possum silentio, quod saepe [Col. 0412C] mihi historiam hanc attentius contemplanti venit in mentem, Valentiniani scilicet decretum, ipsas quoque vel in primis Britannias spectasse, quas Agricola Severiani episcopi Pelagiani filius sparsa haeresi turbabat: quarumque plures episcopos abduxerat a fide gratiae Christi in nefandum Pelagiani erroris dogma. Quidni enim, inquiebam, cum ea tempestate Britanniae forent pars Gallicanarum regionum, ut ex notitia imperii constat, atque ita regerentur potestate praefecti P. G., de Britannicis episcopis compescendis ad praefectum G. Caesar scripsisse credatur? [Col. 0412D] Quidni Patroclus, jure antiquo Arelatensis sedis, in eos jussus sit ecclesiasticum judicium exercere? Quidni hac occasione coactum sit magnum illud Gallicanum concilium, ex quo Germanus Lupusque in Britannias legati sunt, occiso nempe Patroclo, et Honorato ipsius sedem munusque adepto? Quidni tandem conventio illa, cujus meminit Caesar, nihil aliud fuerit quam propositio canonum octo Africanorum subscribendorum facienda episcopis, per legatos a synodo mittendos? Sic enim Nestorio delati sunt a quatuor episcopis legatis Alexandrinae synodi anathematismi, cum epistola sancti Coelestini, interminata depositionis poena, nisi intra decimum diem, anathematismis subscribens, consentiret Ecclesiae catholicae.
Sane quia religiosos populos nullis decet superstitionibus depravari (Cod. Theod. de haer. cap. 64) , Manichaeos, omnesque haereticos, vel schismaticos, sive mathematicos, omnemque sectam catholicis inimicam ab ipso aspectu urbium diversarum exterminari [Col. 0411B] debere praecipimus, ut nec praesentiae quidem criminosorum contagione foedentur. Judaeis quoque vel paganis causas agendi, vel militandi licentiam denegamus, quibus Christianae legis nolumus servire personas, ne occasione dominii sectam venerandae religionis immutent. Omnes igitur personas erroris infausti jubemus excludi, nisi his emendatio matura subvenerit. Data VII id. Jul. Aquileiae, coss. Theodosio Augusto XI et Valentiniano Caesare.
Nemo veterum, quod sciam, scriptum reliquit, quae causa dederit occasionem sanciendae constitutionis: immo ne ipsius quidem ullus meminit, saltem qua parte spectat Pelagianos; sed hanc primus ex codice Ecclesiae Lugdunensis edidit P. Sirmondus.
[Col. 0411C] Dixi, qua parte Pelagianos spectat; tres enim partes complectitur, quarum prima postremaque jamdudum relata fuerat in Codicem Theodosianum, illa leg. 47 de episcopis, ista leg. 68 de haereticis.
Id conjici non improbabiliter potest de parte media. Episcopi de quibus agitur suas in Galliis, vel certe in ditione praefecti P. Galliarum, sedes habebant; jubet enim ipsos imperator Gallicanis regionibus [Col. 0412A] expelli, atque in eorum loco sacerdotium fidelius subrogari. Quin et ipsos credibile est episcopatum gessisse in septem provinciis in quas Patroclus primatum tenebat, praecipit siquidem Valentinianus per Patroclum sacrosanctae legis antistitem conveniri. Cur autem conveniendi forent, cogendique ad errata corrigenda, seseque ad catholicam fidem reddendos, causa fuit quod nefarium Coelestiani et Pelagiani dogmatis errorem sequerentur.
Illud ipsum dogma paucis ante annis in iisdem provinciis secutus fuerat Leporius monachus, praesumens de puritate vitae, quam arbitrio tantum et conatu proprio, non Dei se adjutorio obtinuisse crediderat, ut tradit Gennadius (Lib. de Script. Eccl. cap. 59) . Neque vero solus ille ex Pelagii institutione, aut potius pravitate, in absurdos errores lapsus est, sed fuit haereseos apud Gallias assertor, aut inter primos, aut inter maximos, ut ait Cassianus (Lib. I de Incarn. cap. 3 et 4) . Dicebant vero qui cum ipso sentiebant, solitarium hominem Jesum Christum sine ulla peccati [Col. 0412B] contagione vixisse; eoque progressi sunt, ut assererent homines, si velint, sine peccato esse posse; consequens enim existimabant ut si homo solitarius Jesus Christus sine peccato fuisset, omnes quoque homines sine Dei adjutorio esse possint quidquid ille homo solitarius sine consortio Dei esse potuisset; ac si nullam facerent inter omnem hominem ac Dominum nostrum Jesum Christum esse distantiam, cum idem utique homo nisu atque industria sua mereri possit quod Christus studio ac labore meruisset, etc.
Admonitus est a Cassiano Leporius, immo jussus a Proculo Massiliensi, ut errorem damnaret. Sed neque monentem audire voluit, neque jubenti parere: quamobrem ejectus ex Ecclesia fugit in Africam, ubi, ab Augustino correctus, libellum emendationis ad Gallicanos episcopos misit, Africanorum Patrum subscriptionibus et litteris approbatum.
Libello accepto, commotiones animorum exstitisse in Galliis non incredibile est, indeque ortam necessitatem [Col. 0412C] auctoritate imperatoria tumultuantes coercendi. Immo nec absurdum est sentire Augustinum simul et ad Gallos scripsisse, et per suos in aula egisse, ut coactis ad subscribendum damnationi haereticorum episcopis, perinde componerentur omnia in Galliis atque in Africa; ut quas inter regiones tanta erat societas opinionum, deportatis cum mercibus etiam erroribus, intercederet quoque non [Col. 0413A] fidei tantum, sed et remedii adversus errores communio.
Conjecturam hanc juvaret forte, si suis e tenebris prodiret in optatam lucem concilium illud magnum Gallicanum, a quo in Britanniam Germanus cum Lupo ad exstirpandam haeresim Pelagianam missus est. Dicunt enim qui nonnihil affirmant se inaudisse, in eo et haberi commonitorium legatis datum, et fieri mentionem octo canonum quos vulgus Milevitanos vocat, quasi formulae ab iis subscribendae qui errata correxisse seseque catholicae fidei reddidisse videri vellent.
Verum conveniendus nunc paucis Gothofredus, qui in paratitlo de haereticis memorabile quiddam sibi videri ait, per Gallias nullam haeresim toto sex voluminum immenso Codice Theodosiano memorari: additque Galliam, teste Hieronymo, ad hoc aevi, nulla monstra aluisse. Sed, nisi Sirmondianam appendicem voluisset rejicere, poterat, salvo Hieronymi testimonio, factam in Codice, qui ad annum usque [Col. 0413B] 438 producitur, memoriam haereticorum in Gallia reperire ad annum 425.
Cur autem appendicem Sirmondi rejecerit, cum neque Lugdunensi Aniciensique codici fidem abrogare tentaverit; neque, si maxime tentasset, potuisset tamen, cum Divionensis alter codex auctoritatem aliis adjungat; aliam certe causam non video, praeter indolem atque praejudicium professae sectae, impatienter ferentis, quae ad ecclesiasticarum personarum immunitatem faciunt. Quam ob causam ad l. 47 de episc. ea profudit in Valentinianum et Augustam matrem, aliosque immeritos, quae, ut ab heterodoxo exspectari queant, sane tamen non decent juris, id est, aequi bonique interpretem.
Non exstat, quod sciam, edictum Amacii PP. Arelate propositum, nisi forte latet in archivo Ecclesiae Arelatensis, ex quo sunt erutae quaedam, et ad cardinalem Baronium missae, Zosimi litterae de privilegiis Ecclesiae Arelatensis, etc. Hae Annalibus insertae [Col. 0413C] sunt, magno chronologiae bono.
Hucusque tractatum est de constitutionibus quas in causa Pelagiana condiderunt Occidentis imperatores, Honorius, Constantius et Valentinianus: videndum est deinceps de sanctionibus duabus ab Orientis imperatore Theodosio editis; sed illarum nihil superest, praeter memoriam, eamque satis obscuram.
Meminit primae sanctus Coelestinus Nestorio scribens in haec verba (I p. conc. Ephes. cap. 18) . Aliquantis diebus vitae nostrae, post nefandum et saepe damnatum dogma Pelagii atque Coelestii, catholica fides quietem habuit, quando eos cum suae disputationis sequacibus telo unitae sententiae Occidens Oriensque percussit. Denique sanctae recordationis Atticus catholicae magister fidei, et vere beato Joanni etiam ad ista successor, eos ita persecutus est, pro rege communi, ut his ne standi quidem copia illic praestaretur. Neque enim episcopi [Col. 0413D] expelli potuissent urbe regia, nisi statutis ecclesiasticis synodisque auctoritas imperialis vim addidisset. Ea vero tempestate synodum ab Attico habitam fuisse ostendimus in dissertatione de synodis.
Secundae mentio paulo expressior est apud Mercatorem ( In tit. Commonit. ), qui postquam scripsisset se suum Commonitorium de nomine Coelestii, non tantum Ecclesiae Constantinopolitanae, sed etiam plurimis religiosissimis viris, ipsique principi Theodosio obtulisse: Per hoc, inquit, Commonitorium cognito funestissimo errore, imperiali praecepto tam Julianus defensor et sequax ejus, cum caeteris sociis et participibus suis, quam postea idem Coelestius, de Constantinopolitana urbe detrusi sunt.
Utriusque historia peti debet, partim ex dissertatione de synodis, partim ex notis ad titulum Mariani Commonitorii; prior enim, post synodum secundam ab Attico in urbe regia super ea re coactam, data [Col. 0414A] est; posteriori occasionem fecit Commonitorium Mercatoris.
Utramque Constantinopoli datam ex eo certum est, quod tempore tum synodi ab Attico collectae, tum oblati a Mercatore Commonitorii, id est, ann. 424, aut 425 et 429, legum chronologia Theodosium demonstrat versatum fuisse Constantinopoli. Nam consulatu Victoris, quo consignatur annus 424, datae sunt Constantinopoli lex 3 de vestibus oloveris, lex 7 de inoff. test., lex 4 de spect., lex 1 cod. de off. quaest., lex 5 de conl. donat., lex 15 de metallis, lex 33 de annona et trib. Datae sunt, Dionysio et Florentio coss., id est, ann. 429, lex ult. cod. de precib. et lex ult. de Judaeis.
Ad quos singulae missae sint, conjectura possumus assequi; cum enim Theodosius junior omnia sua decreta de rebus religiosis defendendis, et coercendis religionis hostibus, nulli alteri solitus sit quam praefecto P. dirigere, ut constat ex lege 18 de Jud., lege 48 et 49 de haeret., lege 21 de Jud., lege 6 et 7 Ne [Col. 0414B] sanct. bapt. iteret., lege ult. de incest. nupt., lege 22 de Jud., lege 57 de haer., lege 42 de episc., lege 4 Ne christiana mancip., lege 25 de Jud., lege 59 de haer., lege 26 de Jud., lege 5 Ne christ. mancip., lege 22 de pag., lege 27 de Jud., lege 23 et 24 de pag., lege 60 de haer., lege ult. de pag., lege unic. Nemini lic. sig. salvato, lege 65 de haer., lege 4, 5 et 6 de his qui ad Eccl., lege unic. de bon. cler. et monach., lege 21 de episcopis; cumque praefecturam Orientis gesserit Asclepiodotus ann. 424, Florentius ann. 429, ut demonstrant leges ad ipsos missae, par est credere ad eosdem scriptas constitutiones de quibus agitur.
Dixi omnia decreta de rebus religiosis, etc., nec tamen ignoro quin lex ultima de Judaeis sit ad Joannem comitem S. L., et lex ultima de haereticis ad Leontium P. U., ut vulgo legitur in Codice Theodosiano. Sed cum prior pertineat tantum ad colligendum aurum coronarium, non item ad rem ullam religiosam; [Col. 0414C] cumque in legem posteriorem manifestus error, in vulgatis editionibus Codicis, irrepserit, hoc enim anno Leontius procul dubio praefectura praetorii fungebatur, nullum ex alterutra lege praejudicium dicto fieri potest.
Ex hac autem animadversione colligo, suas etiam forum civile, quemadmodum et ecclesiasticum, habuisse tunc temporis causas quasdam religionis majores, quae ad supremum, post imperatorem, judicium seu tribunal deferrentur; nam praefecti P. summa fuit post imperatorem auctoritas.
Mensis et dies penitus latent, nisi quod posterior ad finem anni 429, prior ad initium anni 425, attinere videtur; data est enim illa post oblatum imperatori Commonitorium, id est, inclinante anno 429, ista vero antecessit aliquot mensibus obitum Attici, qui contigit die 10 Octobris ann. 425, quemadmodum in dissertatione de synodis confectum est ( Vide notat. ad titulum Commonit. ).
Neurius pars ulla in codicem Justinianaeum relata [Col. 0414D] est, partim quia utraque temporaria Triboniano visa est; partim quod Justiniani temporibus vix ullae reliquiae Coelestiani erroris in Oriente superessent; vel si quae manerent, inter haereses noxias, tum sectatorum paucitate, tum maxime Orientalium multorum opinione contemnerentur. Opinione, inquam, multorum Orientalium, nec enim alte mentibus omnium insederat fides catholica peccati originalis: immo fuerunt, qui ejusmodi assertionem aliquid habere Origeniani veneni putarent, propter inscitiam qua non satis traductionem peccati a commissione distinguere noverant, neminemque credebant dici posse reum nasci, nisi cujus animus sua voluntate prius peccasset quam laberetur in corpus.
Certe Photius eo loci ubi reprehendit Theodori Mopsuesteni responsiones ad argumenta defendentium peccatum originale, non procul recedit a Theodori ipsius opinione: siquidem alias tradit esse rationes [Col. 0415A] dissolvendi argumentum a baptismo infantium pro peccato originali petitum, quam quibus Theodorus usus esset. Sic enim loquitur: Sed fortasse ne ipse quidem volens huc deductus est, tantumque, ut dubios sic quaerentium nodos dissolvat: Quare pueri sanctissimis mysteriis communicant? Cur baptismate digni judicantur, nisi quia et ipsi peccatis abundant, [Col. 0416A] insito jam in naturam ipsam peccato, in peccatorum enim haec remissionem conferuntur? Verum oportebat et illam dubitationem, multas alioqui habentem dissolvendi vias, alio modo dissolvere, absurdisque illis quae ad ipsius peccatorum remissionem consequuntur consideratis, nihil ejusmodi prodigiose confingere, etc.
[Col. 0415A] Hactenus supremas potestates duas, ecclesiasticam et imperatoriam, conjunctas vidimus in excidium [Col. 0415B] unius erroris, illam in synodis, istam in sanctionibus Ecclesiae judicium secutis: oportet deinceps ostendere quis fuerit communis ille conatus, communisque modus adhibitus, ad praestandum efficaciter quod prudenter in Ecclesia et in aula deliberatum fuerat. Nullus vero fuit alius, si Mercatori credimus, cui Augustinus Possidiusque ac Prosper astipulantur, quam quod imperata est subscriptio facienda decretis Ecclesiae Pelagium Coelestiumque et reliquos ejusdem impietatis defensores damnantis. De subscriptione hujuscemodi in causa Pelagianorum exacta futura est quarta haec dissertatio, qua illustrari postulant non allata solum Mercatoris verba ex Commonitorio, sed alia passim in libro Subnotationum obvia.
[Col. 0415C] Nulla fuit haeresis, quod jam dictum plus semel, aut pertinacior quam Pelagiana, aut quae obstinatius et artificiosius restiterit adversus Ecclesiae decreta atque imperatorum sanctiones. Videri potuit cognata morbis qui remediis augentur; vel graminum similis, quae excisa sobolescunt, et exusta suis cineribus seruntur.
Pertractus fuerat Coelestius ad episcopale judicium Aurelii Carthaginensis, in eoque communione privatus, donec errores suos damnaret; sed haereticus apprime eruditus fori artibus, sententiam episcopi, obtenta sedis apostolicae appellatione, quam prosequi non habebat in animo, declinavit, interimque latius disseminavit haeresim, profugiens ipse quidem in Asiam, sed per suos Carthagine relictos, Africam, obnitente licet Augustino, vix non pervertens.
Pelagius Diospolim vocatus ad episcoporum concilium, venit certus fallendi Patres, quibuscumque posset dolis; ideoque damnavit omnia, quae objiciebantur, [Col. 0415D] metuens alioquin damnationis ( Aug. lib. de Grat. Christi ). Cumque verbis ambiguis caput suum anathemati subduxisset, sub ementita specie catholici, securius postea perniciosiusque docuisset, nisi Theodotus in Oriente, coacta synodo, Augustinus ex Occidente, missis libris obstitisset.
Uterque a sede apostolica, cui praeerat Innocentius I, duobus Africae conciliis referentibus, damnatus erat (Aug. serm. 2 de verbis Apostoli, etc.) ; rescripta venerant Roma in Africam; causaque finita erat, si jure ageretur: non est tamen finitus error, sed compressus tantum; et ita quidem leviter, ut postquam latuit tantisper, quasi ad reficiendas vires, tanto pluribus, dum obscure serpit, probatus sit, quanto audacius auctores ipsius jurarent se solo inimicorum odio potentiaque opprimi.
Cum ambo rursus, post obitum Innocentii, mendacibus libellis pene obtinuissent a Zosimo ut sua causa retractaretur, immo ut catholici, rejecto in [Col. 0416A] adversarios crimine, dicerentur: Patres Africani retulerunt iterum ad summum pontificem de re tota; [Col. 0416B] et ille certior factus, homines cum suis erroribus toto orbe proscripsit (Aug. lib. II ad Bonifacium, etc) .
Potuit tunc videri penitus prostrata haeresis, sed inde tamen altius extulit caput; adeo ut quae in hunc usque diem per duos homines, certe perobscuros, mussitabat, ausa sit octodecim episcoporum ore loqui in Italia, omnesque catholicos infando nomine Manichaeos liberius appellare, fideique defensores laxatae morum licentiae reos facere.
Quaesitum est remedium par tanto malo, nec aliud ab Augustino, aliisque zelo Dei ardentibus in veniri potuit, quam si exigeretur ab omnibus, non episcopis tantum et presbyteris, sed etiam minoribus clericis, immo et laicis, quorum fides in suspicionem venisset, ut plane aperteque subscriberent factae ab Ecclesia damnationi haeresis, auctorumque simul qui hanc in vulgus sparsissent; sic enim visum est occurri posse malignis artibus hominum, qui modo verbis ambiguis sua dogmata dissimulabant, modo [Col. 0416C] dogmatum auctores per solam subreptionem damnatos esse jactabant (Nestor. epist. 2 ad S. Coelestin.) .
Tunc primum, opinor, contigit, ut conjuncta Ecclesiae imperatorumque auctoritate, mandaretur omnibus cujuscumque ordinis fidelibus, ut definitioni sedis apostolicae, sic tamquam communi Ecclesiae doctrinae, certaeque fidei regulae, et, ut loquitur putatus Prosper ( In append. epist. Coelestini ad episc. Gall. ), AUCTORITATI REGULARI subscriberent; eaque ratione suam ita probarent fidem, ut legitimi Ecclesiae filii a supposititiis latere volentibus in turba, id est, filii lucis a filiis tenebrarum discernerentur.
Totum hoc negotium peractum est quinto saeculo, quo nullum fuit doctius, nullum disciplinae ecclesiasticae observantius, ideoque in illud ego existimavi diligentiore cura inquirendum; non tantum ut illustrarentur verba Mercatoris, quae adduxi; sed etiam ut, patefactis iis quae tunc gesta sunt a viris omnium qui umquam fuere sanctissimis juxta et rerum ecclesiasticarum peritissimis, obstruatur os loquentium [Col. 0416D] iniqua, et nostram in eo aetatem accusantium, in quo majorum leges et exempla sectatur.
Idoneus autem, meo quidem judicio, futurus est inquirendi modus, si secundo deinceps capite explicetur quid nomine subscriptionis in hac re intelligatur, quae ipsius causae, quae utilitas, etc.; tertio, quae tanta hujus remedii necessitas adversus haeresim Pelagianam; quarto quorum damnationi subscribi mandatum sit, an dogmatum tantum, an etiam auctorum; quinto, an homines illi, quorum damnatio subscribebatur, faterentur se ea sentire quae objiciebantur; sexto, quae fuerit, et a quo praescripta formula fidei subscribenda; septimo, qua auctoritate lex subscribendi lata sit, an sola sacerdotali, an imperiali quoque; octavo, quibus imperata sit subscriptio, an solis episcopis, an aliis etiam de clero, immo et de plebe, et quae poena subscribere abnuentibus statuta; nono, quid recusantes causarentur, et quam in partem accepta sit recusantum exceptio; decimo, quibus [Col. 0417A] aliis artibus usi sint ad tergiversandum, et quid ad tergiversandi causas respondi datum a Patribus; undecimo, quomodo actum deinceps cum pertinacibus, et qua indulgentia resipiscentes ab Ecclesia excepti sint.
Porro autem post inquisitionem factam, referendum putavi, non quid ego argumentatione confecerim ex dictis Patrum, sed quid suis ipsi verbis sint locuti; sic enim mihi visa est legentium sententia tanto verior liberiorque futura, quanto minus praejudicii allatum fuerit.
Verum ea ratio me coegit, non tantum prolixiora saepe testimonia adducere, sed etiam aliquando eadem repetere diversis capitibus: quod utrumque videri forte cuipiam fastidioso possit otiosum atque superfluum. Sed sine prolixitate ista latuisset omnino mens auctorum: et ea est, tum rerum quae tractantur, tum testimoniorum conditio, ut neque illae conjungi potuerint sine confusionis vitio, neque istorum [Col. 0417B] partes disjungi debuerint sine dispendio claritatis.
Subscriptionis nomine intelligitur cautio, vel, ut ait sanctus Leo, satisfactio scripto data, qua quis, secundum praescriptam formulam, aperta sinceraque professione testetur Ecclesiae se judicium super aliqua re, ut decet filium unitatis amantem, obedienter recipere et fideliter amplecti.
Ex hac notione colligere est subscriptionis exigendae finem, quem ostendisse videtur Apostolus, cum scriberet ad Corinthios contentionum paulo amantiores, nimirum, ut omnes unius matris filii id ipsum dicant, nec sint schismata in domo pacis, sed singuli potius perfecti sint, in eodem sensu, et in eadem sententia (I Cor. I, 11) . Cum enim nihil sit optabilius Ecclesiae quam pax domestica; nec pax illa sit aliud quam consensio voluntatum; nec voluntates consentire [Col. 0417C] soleant ubi mentes dissentiunt; id maxime contendit Ecclesia, ut omnes sui filii id ipsum sapiant, Deusque pacis atque dilectionis inter eos habitet (Ibid.) . Illa igitur, quoties dissentiendi causas, sic tamquam zizania, serit inimicus Christi, vocat continuo omnes filios ad sibi, atque adeo inter se, consentiendum; renuentes cogit, suspectam suam aut fidem aut obedientiam testimonio publico approbare, ut vel ipsi arguantur suo chirographo, si postea velint contradicere; vel si chirographum praebere noluerint, discernantur, et tamquam divinae fidei pacisque publicae turbatores vitentur.
Colligere quoque est quae debeat esse subscribendi forma: ea nempe quam non suo quisque arbitrio sibi fingat, sed quam Ecclesia praescribat. Ipsius enim est praescribere formam qua fides probetur, cujus interest probari fidem prout oportet. Et vero, cum subscriptio nihil aliud sit quam modus quidam praestandae erga superiorem, sive satisfactionis, sive obedientiae, sive submissionis atque consensionis, [Col. 0417D] absurdum est inferiorem ad arbitrium suum, vel satisfacere, vel obedire superiori; absurdum quoque filium sibi facere legem submittendi sese matri, eique consentiendi.
Jam vero subscriptionis materia, etsi est per se definitio dogmatum, est tamen aliquando quaelibet alia judicantis Ecclesiae sententia. Nam licet fides sit vinculum illud quasi οὐσιῶδες , quo Ecclesiae filii colligantur in unum corpus, hujusce tamen corporis pax, quae fraterna charitate continetur, perturbatur facile, quoties vel non omnes conveniunt in unam cum capite sententiam, vel non inter se concordant. Ut enim contentiones numquam sine animorum commotionibus existunt, ita semper ex magnis animorum commotionibus schismata oriuntur.
Ex his porro liquido patet qui possint ab Ecclesia subscribendi praecepto cogi: omnes nimirum qui filiorum hujusce matris nomine censentur, si quando [Col. 0418A] ipsorum dissensio qualecumque scandalum pariat. Omnes dico, cujuscumque sint ordinis atque conditionis. Aestimare vero quae idonea sit, sive ex eventu, sive ex metu scandali, parta causa utendi hoc praecepto, ad solam Ecclesiam pertinet; quae, prout a Spiritu sancto edocta fuit, aliter aliis temporibus hac sibi a Deo concessa potestate usa est, pluresque modo, modo pauciores fidelium ordines ad subscribendum obstrinxit.
Patet quoque, non Ecclesiae tantum decretis, sed etiam imperialibus edictis, eos quorum interest sententiam esse perspectam cogi posse ad subscribendum praescriptae formulae. Nam cum pauci amore justitiae ducantur, plures timore poenae, cumque inter poenas duum generum, spirituales minus terreant obstinatos quam corporales, non tantum adhibendae sunt Ecclesiae definitiones quae justis dirigendis sufficiant, sed etiam intentandae poenae utriusque generis quae improbis absterrendis pares sint.
Eget autem subscriptio tribus virtutibus: claritate, [Col. 0418B] sinceritate et plenitudine, ut expetitum finem consequatur. Unde sanctus Leo ad Nicetam de Pelagianis scribens (Epist. 86) : Damnent, inquit, apertis professionibus sui superbi erroris auctores, et quidquid in doctrina eorum universalis Ecclesia exhorruit, detestentur, omniaque decreta synodalia, quae ad excisionem hujus haereseos apostolicae sedis confirmavit auctoritas, amplecti se, et in omnibus approbare, plenis et apertis ac propria manu subscriptis protestationibus eloquantur; nihil in verbis eorum obscurum, nihil inveniatur ambiguum, etc.
Denique experientia docuit non utile tantum fuisse atque opportunum hoc remedium, sed etiam necessarium aliquando, et tunc maxime, cum exstirpanda fuit pertinax quaedam haeresis, quae fraude magis obreperet quam manifesta audacia grassaretur.
Solet autem ita obrepere, cum impia dogmata occulte tradunt homines, specie quidem pii, sed qui, verbis ad fallendum compositis, aliud palam, aliud [Col. 0418C] in recessu eloquantur; cum, traductis apud ineruditos sub haereticorum nomine catholicis, veritas personarum invidia laborat; cum erroris defensores apertam non faciunt ab Ecclesia discessionem, sed latere student permixti fidelibus, ut certius noceant; cum homines illi, si fuerint ejecti Ecclesia, maligna hypocrisi, poenitentiam, pro temporibus et locis, mentiuntur, et per insidiosas vocum ambages conantur imponere ipsismet pastoribus, etc.
Tunc enim oportet et impia dogmata cum suis auctoribus in publicum proferre, ut dignoscantur; et veritatis catholicae defensores a calumnia vindicare, ut pro fide pugnent efficacius; et ejicere ex ovili lupos, ne perdant oves; et mendaces suo chirographo tenere, ut vel corrigantur, sublata spe mentiendi, vel suo testimonio convincantur, si redeant ad errorem.
Constans vero Ecclesiae usus probat ea quae diximus vix ac ne vix quidem praestari posse, nisi [Col. 0418D] homines hujusmodi, ut loquitur sanctus Leo ( Epist. mox citata), quae ad excisionem haeresis apostolicae sedis confirmavit auctoritas, amplecti se, et in omnibus approbare, plenis et apertis ac propria manu subscriptis protestationibus eloquantur.
Necessitas igitur adhibendi ad exstirpandas haereses subscriptionum remedii, orta est aliquando ex nimia haereticorum pertinacia, qua nimirum fiebat ut communibus remediis malum non modo non cederet, sed majus evaderet. Fuit vero Pelagiana haeresis prae caeteris eo usque pertinax ut vix umquam cesserit utriusque potestatis viribus etiam conjunctis.
Tantae pertinaciae Patres non aliunde causas repetendas putarunt, quam ex modo quo vel crevit, vel se adversus Ecclesiae damnationes defendit. [Col. 0419A] Crevit, inquam, partim suis quasi propriis augmentis, partim rei catholicae detrimentis: nam et artes adhibuit, quibus invalesceret ipsa per se, et iniquam in catholicos doctores struxit calumniam, qua veritatem aliena invidia oneraret. Jam vero duobus se modis, maligne quidem, sed efficaciter, adversus Ecclesiae damnationem tutata est: nam Pelagiani discessionem sponte numquam fecerunt, sed permixti fidelibus latere conati sunt. Si autem aliquando deprehensi sint, domoque pacis tamquam perturbatores ejecti, tunc poenitentiam ementiti, subrependo ad communionem redierunt: atque ita quatuor omnino causas pertinacia tanta habuisse merito videtur, artes scilicet spargendi sese, calumniandi catholicis, retinendae in speciem communionis, et simulandae poenitentiae.
Has autem causas operae pretium est explicare simul et comprobare singulas verbis ipsis Patrum quinti saeculi. Nec enim alii videntur adducendi, nisi forte unus aut alter, sed ex occasione tantum, et [Col. 0419B] qui de quinti saeculi hominibus aliquid retulerit: qui vero adducentur, non aliter quam suis verbis testimonium dicere sinentur, ut tota haec dissertatio sit potius quaestio facti quam rationum contentiosa agitatio.
Numquam haeresis altiores agit radices, obstinatiusque haeret mentibus, et latius serpit in populos, quam cum occulte traditur, verbis ambiguis, per pios in speciem homines, disertis sermonibus, missis in provincias ad fidos epistolis, cumque nomine episcoporum plurium, potentum gratia, feminarum artibus, praesertim nobilium, eleemosynarum largitione spargitur. Habet enim tunc ab occulta traditione ut lateat dum occulte serpit, a pietate et fama auctorum ut animis ineruditis potentius illudat, a sermonis elegantia et novitate doctrinae ut illecebrosius placeat, [Col. 0419C] ab episcoporum nomine et potentum gratia ut religiosis reverentiam, meticulosis terrorem incutiat, a feminarum artibus ut blandiendo irrepat, ab eleemosynarum largitionibus ut accipientum animos pene justa servitute sibi mancipet; istis vero artibus natura nihil potentius fecit ad homines fallendos illiciendosque, nihil tenacius ad vinciendos et retinendos sub spontaneo quodam ineluctabilis servitutis jugo: mirum igitur videri non debet si Pelagiana haeresis tam pertinaciter obstinata fuerit, siquidem modorum novem nullum non adhibuit, tanto perniciosius in rem Ecclesiae, quanto efficacius in suam.
Nam OCCULTE PRIMUM TRADITA EST. Hieronymus (Praefat. lib. IV in Jeremiam) : Haeresis coepit reviviscere, et non solum in Occidentis, sed etiam in Orientis partibus sibilare, et in quibusdam insulis, praecipueque Siciliae et Rhodi, maculare plerosque, et crescere per dies singulos, dum secreto docent, et publice negant, etc.
Marius Mercator (Praefat. lib. Subnotationum) : Quaestio contra catholicam fidem, apud nonnullos Syrorum [Col. 0419D] et praecipue in Cilicia a Theodoro quondam episcopo oppidi Mopsuesteni jam dudum mota, nunc usque penes paucos eorum admodum occulte traditur, nec ea palam profertur, etc.
Augustinus (Epist. 194, ad Sixtum) : Occultius penetrant domos, et quod in aperto clamare metuunt, in secreto seminare non quiescunt. Et alio in loco (Epist. 89, ad Hilarium) : Fuerunt apud nos qui ubicumque poterant haec sui erroris nova semina spargerent . . . sed jam occulte mussitant . . . . plures sunt quam sperare possumus; et ubi non redarguuntur, etiam alios ad suam sectam seducunt, et sic crebrescunt, ut nesciam quo sint erupturi.
Eo certe pertinent, quae habet Vincentius Lirinensis ( In Commonitorio): Quid promittentes exciderunt, nisi novam nescio quam ignoratamque doctrinam? Audias etenim quosdam ipsorum dicere: Venite, o insipientes, et miseri, qui vulgo catholici vocitamini, et [Col. 0420A] discite fidem veram, quam praeter nos nullus intelligit, quae multis ante saeculis latuit, nuper vero revelata et ostensa est; sed discite furtim atque secretim, delectabit enim vos. Et item cum didiceritis, latenter docete, ne mundus audiat, ne Ecclesia sciat; paucis namque concessum est tanti mysterii capere secretum, etc.
VERBIS AMBIGUIS. Quae nempe varios in sensus pro tempore et loco commutabilia forent, et in utramque partem versanda. Hieronymus ( Epist. ad Ctesiphontem de Pelagianis): Nosti quid intrinsecus discipulos tuos doceas, aliud ore commemorans, et aliud celans conscientia, nobisque alienis et indoctis loqueris per parabolas; tuis autem mysteria confiteris, et hoc juxta Scripturam te facere jactas, quia dictum est: Turbis Jesus in parabolis loquebatur (Matth. XXIV, 34) ; et ad discipulos in domo dicit: Vobis datum est scire mysteria regni coelorum, illis autem non est datum (Ibid. XIII, 11) . Et postea: Eunomiani, Ariani, Macedoniani, nominibus separati, impietate concordes, nullum nobis laborem faciunt; loquuntur enim QUOD [Col. 0420B] SENTIUNT. Sola haec haeresis est, quae publice erubescit loqui quod secreto docere non metuit; magistrorum silentia profert rabies discipulorum, etc. Ideo crevit vestra haeresis, et decepistis plurimos, maximeque eos qui adhaerent mulieribus, et sciunt se peccare non posse, quia semper docetis, et semper negatis.
Augustinus (Lib. I adversus Julian. cap. 5) : Quid enim vobis prodest quod nescio quas ansas atque uncos arte nescio cujus perplexitatis innectitis, ne simplicia pateant et clara luceant? His nebulis illud judicium Diospolitanum se putat illusisse Pelagius, vosque ad hoc nefas toto capite annuitis, et tot ab illo episcopos irrisos esse ridetis.
Sanctus Innocentius (Epist. decretal. ad Patres Carthag. concilii) : Omnibus, quod prosit, una decernendum esse ducitis, ut suis constabilita regulis Ecclesia, et justo firmata decreto, talibus patere non possit, qui perversis instructi, immo destructi, verborum argutiis, sub imagine catholicae fidei disputantes, velut pestiferum [Col. 0420C] exhalant virus, ut hominum recte sentientium corda perrumpant, totamque veri dogmatis quaerant evertere disciplinam.
Et certe quae potest esse confessio gratiae magis in speciem catholica quam ista: Dei esse quod possumus omne bonum facere, dicere, cogitare (Lib. de Gratia Christi cap. 6) ; hanc possibilitatem a Deo collatam indigere semper auxilio Dei, qui nos multiformi et ineffabili dono gratiae coelestis illuminet, atque oculos cordis nostri aperiat (Ibid., cap. 3) , hujusmodi gratiam dari ad singulos actus, non tamen secundum merita (Ibid., cap. 35) ; sine ipsa nihil boni fieri posse; per ipsam Spiritum sanctum illabi in corda nostra, et operari in nobis ipsum velle quod bonum est, ipsum velle quod sanctum est (Ibid., cap. 10) ?
Haec omnia confessus est Pelagius, non tamen catholico sensu, sed subdole, cum hanc ambiguitatem verborum discipulis sic potuerit exponere ut nullum auxilium gratiae crederet, qua naturae possibilitas adjuvetur, [Col. 0420D] nisi in lege atque doctrina, ut ait Augustinus (Ibid., cap. 41) .
Quae item peccati originalis professio expressior videri possit quam ista: Adae peccatum non solum ipsum laesisse, sed etiam totum genus humanum (Lib. de Pec. Orig. cap. 12) ; infantes non in eo statu nasci quo fuit Adamus ante praevaricationem (Ibid., cap. 17) ; omnibus aetatibus necessarium esse baptismum, ideoque veniam peccatorum ac regnum coelorum neminem invenire posse, nisi qui baptismum fuerit consecutus (Contra Jul. l. II) ; infantes ipsos egere redemptione Christi (Apud August. epist. 86) ; iisdem sacramenti verbis debere baptizari, quibus majores (Lib. de Pec. Orig. cap. 1) ; immo baptizari in remissionem peccatorum, secundum regulam universalis Ecclesiae (Ibid., cap. 5) .
Hac confessione Pelagius suffuratus est absolutionem, et tamen latebris ambiguitatis falsitati praeparabat [Col. 0421A] perfugia, offundendo caliginem veritati, ut ait Augustinus (Ibid., cap. 18) .
AB HOMINIBUS IN SPECIEM PIIS. Augustinus (Epist. 120, cap. 37) : Nec tales sunt, quos facile contemnas; sed continenter viventes, atque in bonis operibus laudabiliter versantes.
Et vero Pelagius creditus est, dictusque ab ipsomet Augustino, cum primum spargeret errorem, vir bonus, ac praedicandus, immo sanctus, et egregie, nec parvo provectu Christianus (Lib. III, de Pecc. Meritis et Remis. c. 1 et 3) .
Unde Zosimus vehementer accusat Erotem et Lazarum, quod Pelagium laicum virum ad bonam frugem, longa erga Deum servitute, nitentem falsis litteris percellere voluissent.
Ad hanc speciem pietatis effingendam, proderat plurimum tam arctam morum disciplinam tradere, ut ipsa quoque Christi consilia in praecepta perverterent: docebat enim Pelagius, non debere omnino jurari; gloriam vestium et ornamentorum Deo esse contrariam; [Col. 0421B] Christianum debere esse illius patientiae, ut si quis sua auferre voluerit, gratanter amittat; servum Dei nihil amarum de ore suo, sed semper, quod dulce et suave, debere proferre; sacerdotem sive doctorem omnes actus speculari debere, et fiducialiter audenterque omnes corripere; inimicos ut proximos diligendos; divitem viventem in divitiis suis regnum Dei non posse ingredi, nisi omnia sua vendiderit; nec prodesse eidem, si forte ex ipsis divitiis mandata fecerit, etc. (Hieronym. dialogo 1 adversus Pelag. et libro capitulorum Pelagii) . Unde Augustinus epist. 89: Proinde isti desinant contra Scripturas loqui, et in suis exhortationibus ad majora sic excitent, ut minora non damnent. Non enim et sanctam virginitatem aliter exhortando persuadere possunt, nisi conjugalia vincula damnaverint. Et paulo post: Quando isti talia dicere prohibentur ab eis qui hoc Domini consilium non ceperunt, respondent eos talia disputari nolle, quoniam vitiis suis favent, et Dominica praecepta implere detrectant (Hilarius Syracus. ad August. epist. 88, et August. ad Hilarium ep. 89 et alibi passim) .
DISERTO SERMONE. Gelasius (Epist. 7, quae est ad episcopos per Picenum) : Pelagium, Coelestium, Julianum, caeterosque complures oratoriae facundiae viros in hac assertione probavimus convictos, et tam ecclesiasticis constitutis quam imperialibus percussos fuisse praeceptis.
Neque vero quidquam illa aetate scriptum est disertius vel epistola Pelagii ad Demetriadem (Epist. 17 append. inter Augustin.) , de qua Augustinus ad Julianam Demetriadis matrem: Satis dici non potest quantum cupiamus eorum hominum scriptis quae propter acrimoniam atque facundiam leguntur a plurimis, apertam confessionem illius gratiae contineri, quam commendat Apostolus, etc.;
Vel libris Juliani, quos cautissime legendos monet Beda ( Praef. in Cant.), ne per copiam eloquentiae blandientis lector in coenum incidat doctrinae nocentis;
Vel scriptis Coelestii, qui cum ex auditoriali scholastico [Col. 0421D] factus esset Pelagii armiger, immo postea totius agminis ductor, non immerito videri potest acerrimum quod a natura acceperat ingenium, quodque fori artibus erudierat, ad haeresim in aureo, ut loquitur Hieronymus, Babylonis poculo novitatis amatoribus propinandam convertisse (Hieronym. epist. ad Ctesiphontem, August. lib. II ad Bonifac. c. 3) ;
Vel Anniani versionibus, de quo Hieronymus (Epist. 143, apud Hieronym., 202 inter Augustinianas) : Quaeritis utrum scripserim contra libros Anniani pseudodiaconi Celedensis, qui copiosissime pascitur, ut alienae blasphemiae verba frivola subministret, etc. In eodem luto haesitat, et, exceptis verbis tinnulis atque emendicatis, nihil aliud loquitur.
EPISTOLIS IN PROVINCIAS MISSIS, iisque per fidos homines summissis, ad sollicitandos simpliciorum animos. Hieronymus (Dial. 2 adversus Pelag.) : Epistolae biblinae volitant trans flumina Aethiopiae, etc. Et alio [Col. 0422A] in loco (Praefat. in III librum in Jeremiam) : Mittit in universum orbem epistolas biblinas, prius auriferas, nunc maledicas, et patientiam nostram de humilitate Christi venientem, malae conscientiae signum interpretatur, ipseque mutus latrat per Albinum canem. Et in Comment. Jer. ad haec verba cap. XXIII: Propterea haec dicit Dominus exercituum ad prophetas, etc.: Utamur hoc testimonio adversus eos qui epistolas plenas mendaciorum et fraudulentiae atque perjurii in orbem dirigunt, ut et aures polluant audientum, et existimationem simplicium laedant, quod impleatur in eis hoc quod scriptum est: A prophetis Jerusalem egressa est pollutio in omnem terram. Nom enim eis sufficit iniquitatem propriam devorare, et proximos laedere; sed quos semel oderint, per universum orbem infamare conantur, et ubique seminare blasphemias.
Augustinus (Libro de Gestis Palaest. cap. 30) : Pervenit in manus nostras nonnulla epistola, quae ipsius Pelagii diceretur scribentis ad amicum suum quemdam presbyterum. Ibi inter caetera: «Quatuordecim, inquit, [Col. 0422B] episcoporum sententia definitio nostra comprobata est . . . » Haec epistola carnalis ventositatis et elationis volat, et gestorum tarditate procurata, celeritate praecedens, in manus hominum praevolat, ut quatuordecim episcopis Orientalibus placuisse dicatur. Et postea: Ut sola in epistola legatur infelix, et seipsam decipiens, velut victrix superbia.
Et alio in loco (Lib. II ad Bonif. cap. 1) : Novi haeretici etsi jam cavendi evidentius apertiore improbatione monstrantur, non tamen quiescunt scriptis suis minus cautorum vel minus eruditorum corda tentare, etc.
Marius Mercator Julianum alloquens (Lib. Subnot. cap. 7 num. 9) : In epistola quam mittere ausus es ad sedem apostolicam, quando conventus detrectasti cum universa Ecclesia per totum orbem Pelagium Coelestiumque damnare, quae antequam in manus sanctae Romanae Ecclesiae veniret antistitis, te agente, a nonnullis a te deceptis per totam pene Italiam circumlata et tamquam magnum, aliquid multorum auribus insinuata cognoscitur.
[Col. 0422C] Hinc Augustinus ad Bonifacium scribens de duabus Pelagianorum epistolis ad se ab eo missis per Alipium, quae, inquit, in tuas manus nonnisi vigilantissima diligentia fratrum nostrorum, filiorum tuorum, venire possent (Lib. I ad Bonifac. cap. 1) .
FAVORE ET NOMINE EPISCOPORUM. Coelestiana siquidem haeresis auctorem habuit Theodorum Mopsuestenum, quem Julianus Basilio et Chrysostomo accenset (Lib. III Operis Imperf. cap. 113) . Pelagius ipsi quoque sancto Innocentio sua persuasisse creditus est (Epist. 95 ad Innocentium) . Certe irrepsit in amicitiam Joannis Hierosolymitani, ejusque successoris Praylii, a quo commendatitias ad sedem apostolicam litteras accepit ( Orosius in Ap. ). Suffuratus est amicam ab Augustino epistolam (Aug. epist. 252 ad Joan. Hier.) , quam postmodum ostentaret, ad sibi conciliandam ὀρθοδοξίας opinionem (Zosimus epist. 4) . Quatuordecim episcoporum Orientalium Diospolitanae synodi sententia se suumque dogma absolutum [Col. 0422D] jactavit (August. lib. de Gestis cap. 21) . Julianus octodecim episcoporum nomine scripsit libellum Fidei ad Zosimum, atque epistolam ad Rufum Thessalonicensem, ut in suas partes traheret Macedoniae antistites (August. lib. II ad Bonif. c. 1) .
Valerianus ex Occidente Alexandriam navigavit, ut postquam se in Cyrilli amicitiam insinuasset, hac gratia abuteretur ad haeresim spargendam, quod aliquatenus factum dolet Eusebius ad Cyrillum scribens: Quomodo hunc Alexandrina Ecclesia in communionem recepit, quae sola et prima inter comprovinciales suos refutare debuerat? etc. (Apud Baron. ad ann. 317 num. 15) .
Pelagius a quibus poterat episcopis amicas litteras suffurabatur, quas suis laudibus plenas pro tempore in loco proferret. Hinc Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. cap. 25) : Quid ei prosunt tantae ejus laudes in epistolis episcoporum, quas pro se commemorandas [Col. 0423A] vel etiam allegandas putavit, quasi eum haec perversa sentire, omnes qui vehementes et quodammodo ardentes ad bonam vitam exhortationes ejus audiebant, facile scire non potuerint. Et postea: Porro autem, sicut ego rationem de hac mea epistola reddidi, ita de suis, si esset necesse, redderent quorum allegantur, dicentes, vel quid putaverint, vel quid ignoraverint, vel qua ratione scripserint. Proinde Pelagius, de quorumlibet sanctorum amicitia se jactaverit, quorumlibet de suis laudibus litteras legerit, quaelibet purgationis suae gesta protulerit, nisi ea quae contra Dei gratiam, qua vocamur et justificamur, posuisse in libris suis idoneorum testium fide probatur, confessus anathematizaverit, ac deinde contra haec ipsa scripserit ac disputaverit, nequaquam his quibus plenius notus est videbitur esse correctus.
CAPTATIONE BENEVOLENTIAE, eorum nempe qui vel opinione sanctitatis, vel doctrinae fama, vel opibus et potentia florerent.
Paulinus, cum primum haeresis Pelagiana informaretur, [Col. 0423B] sanctitatis fulgore omnium oculos in se converterat (Apud August. lib. de Gratia Christi cap. 35) ; hunc suis litteris Pelagius vix non attraxit in suas partes; certe ita sibi conciliavit, ut ab Augustino vir sanctus de cavendis insidiis moneri debuerit (Epist. 186) .
Pammachius et Oceanus eodem tempore nobilitatem generis sanctitate morum vincebant, versa in monasterium domo (August. lib. de Peccato Orig. c. 3) ; in hanc aditum sibi patefecit Coelestius per Origenistarum odium, ut errorem, si qua posset, non meliorem inferret.
Proba, Juliana, Demetrias Anicianum stemma humilitati Christi postposuerant; aviam specie virtutis, matrem viduam adulationibus virginem laudibus Pelagius oppugnavit (Epist. 17 append. inter Augustin.) , et forte expugnasset, nisi fortiter restitissent Alipius atque Augustinus.
Albinae, Piniani et Melaniae familia tunc temporis [Col. 0423C] monasteriis impar non erat religionis studio; in eam irrepere conatus est Britannus coluber, sed gliscentem prohibuit Augustinus (Lib. de Gratia Christi, et lib. de Pecc. Orig.) , piasque animas duobus integris libris edocuit artes versipellis haeretici.
Innocentio pontifici, quo nihil fuit ea tempestate sanctius, sua persuasisse Pelagium rumor fuit: eo de rumore questi sunt suis litteris quinque episcopi Africani (Epist. 177, inter Augustinian.) .
Sixtus Romae, in Africa Augustinus, in Oriente Joannes Hierosolymitanus, in Aegypto Cyrillus, Severus Sulpitius, sancti Martini discipulus in Galliis, doctrina celebres exstiterunt tempore nascentis haeresis. Sixtum favisse Pelagianis doluit Augustinus (Epist. mox cit., et epist. 186) . Et ipse Augustinus litteris a Pelagio invitatus rescripsit (Lib. de Gestis cap. 24) , unde haereticus amicum sibi jactaret. Joannem a Pelagio seductum Innocentius, Orosius et Augustinus scripserunt; Cyrillum a Valeriano tentatum Eusebius tradidit; a Pelagianis Severum deceptum [Col. 0423D] Gennadius testatus est.
Inter Romanos, quorum antea dixi captatam benevolentiam a Pelagianis, nullus non opibus abundabat, in cujus amicitiam subrepere non tentarint callidi homines, religionis induti larvam, qua facilius imprudentes caperent. Id autem tanto nitebantur efficere appetentius, quod erat futura quaestuosa sanctitatis opinio, copiosissimeque pastura ipsos quoque qui pro secta scriberent; perfecissent vero, nisi ut Ctesiphontem Hieronymus, sic alii alios monuissent. Illud per te sanctae et illustris domus conciliabulum precor atque commoneo, ne per unum, aut ad multum tres homunculos, suscipiat tantarum faeces haereseon, aut, ut parum dicam, infamiam: ut ubi primum virtus et sanctitas laudabatur, ibi praesumptionis diabolicae et sordidissimae societatis turpitudo versetur. Qui hujusmodi hominibus opes suggerunt, haereticorum multitudinem congregare, Christi hostes facere, et enutrire [Col. 0424A] adversarios ejus, frustraque aliud lingua praetendere, cum manu aliud sentire comprobentur.
Marcellinus tribunus et Valerius comes gratia plurimum poterant apud imperatorem Honorium, immo et pietate praestabant, eo ipso tempore quo spargebatur Pelagianus error; sed et Marcellinus praeterea doctus erat in paucis, Valerius in excelsis etiam honoribus modestiam atque in aula pudicitiam colebat. Utrumque tentaverunt Pelagiani, et ita quidem, ut debuerit Augustinus scriptis ad utrumque libris artes nefarias haereticorum aperire (Libris III de Pecc. Merit. et libris II de Nupt. et Concupisc.) .
Huc pertinet quod incredibili studio omnes majorum sedium Ecclesias fallere, tentatis episcopis, connixi sunt: Romanam, in Innocentio, Zosimo, Bonifacio, Coelestino, Sixto, et Leone, per omnes sectae principes; Carthaginensem, in Aurelio, Ephesinamque, in Hepaclide, per Coelestium; Thessalonicensem, in Rufo, per Julianum; Alexandrinam, in Cyrillo, per Valerianum; Hierosolymitanam, in Joanne et [Col. 0424B] Praylio, per Pelagium; Constantinopolitanam, in Attico, Sisinnio et Nestorio, per septemdecim episcopos ex Italia ejectos.
ARTIBUS MULIERUM NOBILIUM, NOVITATISQUE AMANTIUM, quas adulando malisque artibus aliis sibi conciliarant. Hieronymus ( In epist. ad Ctesiph.): Quid volunt miserae mulierculae oneratae peccatis, quae circumferuntur omni vento doctrinae, semper discentes, et numquam ad scientiam veritatis pervenientes: et caeteri muliercularum socii, prurientes auribus, et ignorantes quid audiant et quid loquantur; qui vetustissimum coenum quasi novam suscipiunt temperaturam; qui juxta Ezechielem liniunt parietem absque temperamento, et veniente veritatis pluvia dissipantur? Simon Magus haeresim condidit, Helenae adjutus auxilio. Montanus multas Ecclesias per Priscam et Maximillam, nobiles et opulentas feminas, primum auro corrupit, deinde haeresi polluit. Arius, ut orbem deciperet, sororem principis ante decepit . . . . . Duplex sexus utrumque [Col. 0424C] supplantat, etc.
Et alio in loco (Dialog. 1 adversus Pelag.) : Tu tantae liberalitatis es (Pelagium alloquitur), ut favorem tibi apud Amazonas tuas concilies, ut scripseris scientiam legis, etiam feminas habere debere . . . . . nec sufficit tibi dedisse agmini tuo scientiam Scripturarum, nisi earum voce et canticis delecteris.
Augustinus Julianum alloquens (Lib. VI adversus Jul. cap. 4) : Tui vero, vel tuae quales sint, nihil mea interest, quos tu, vel quas, sic fallis, ut dicas me definire, ne in carioso quidem corpore libidinem posse frenari.
Videnda apud eumdem Hieronymum (Dial. 2 adversus Pelag.) , Augustinumque (Lib. de Gest. c. 6) , et Mercatorem (In Commonit. parte 16 et sequentibus) , quae adulando viduae Pelagius adeo putida scripserit, ut coactus sit prae pudore mendaciter negare esse sua.
LARGITIONE ELEEMOSYNARUM, etc. Gennadius (Lib. de Script. cap. 45) : Hic Julianus eleemosynis, tempore [Col. 0424D] famis et angustiae, indigentibus omnibus suis prorogatis, multos, miserationis specie, nobilium praecipue et religiosorum, illiciens suae haeresi sociavit.
Cur tam alte tamque obstinate multorum mentibus insederit Pelagianus error, hanc alteram causam Patres afferunt, quod religiosos animos, pacisque amantes, sed minus rerum prudentes Pelagiani quinque mendaciorum generibus occupaverint. Jactarunt enim dogma suo contrarium, id est, catholicum, esse ipsammet abominandam Manichaei haeresim; non disputare se de dogmate, sed de quaestione dumtaxat non magni momenti; nullum esse sibi cum tota Ecclesia negotium, sed cum duobus fere solis hominibus, Hieronymo et Augustino, qui, quia odio et invidia flagrabant in viros apprime catholicos, totum [Col. 0425A] orbem commoverent, et Ecclesiae pacem insanis tumultibus turbarent; suum dogma repudiari et contrarium admitti, eo tantum, quod illud virtutum studio, istud licentiae morum faveret; denique, ex contraria opinione, non modo tota, sed vel ex una confessione originalis peccati, blasphemias consequi pene innumeras.
Catholicis ergo, quod primum mendacii genus, imposuerunt nomen Manichaeorum, et haeresim omnium maxime exsecrandam defensoribus peccati originalis affinxerunt.
Pelagius, quem ita compellat Hieronymus ( In epist. ad Ctesiphontem): Reclamabis et dices Manichaeorum dogma nos sequi, et eorum qui de diversis naturis Ecclesiae bella concinnant, asserentium malam esse naturam, etc.
Coelestius (In epist. ad clericos Rom. lib. I, ad Bonif.) : Dicunt illi Manichaei, quibus modo non communicamus, id est, toti isti cum quibus dissentimus, quia primi hominis peccato, etc.
[Col. 0425B] Annianus (In epist. ad Evangel. presb. t. VI Oper. Bedae, sub finem) : Quod opus eo apud te amabilius esse debet, quo Scripturarum luce rutilans clarissimi sideris jubar noctem Manichaei erroris exagitat. Quantum enim nobis consolationis oritur, cum cernimus tam erudito tamque illustri Orientis magistro eam quam in nobis Traducianus oppugnat, astrui veritatem! etc. Eadem fere in epistola ad Horontium Pelagianum episcopum ( Praefigitur homiliis S. Chrysost. in Matth. ).
Julianus (Lib. I Op. Imp. c. 59) . Non est haec fides (qua creditur originale peccatum) antiquitus tradita atque fundata, nisi in conciliis malignantium inspirata a diabolo, prolata a Manichaeo, celebrata a Marcione, Fausto, Adimanto, omnibusque eorum satellitibus; et nunc a te (Augustinum alloquitur) in Italia, quod graviter gemimus, eructata (Similia vide lib. VI c. 5) .
Alibi, omnino furiose (Apud Aug. libro III advers. Jul. cap. 17) : Orandus est Deus, frater beatissime Turbanti, consacerdos dilectissime, ut paribus etiam [Col. 0425C] hac tempestate virtutibus (locutus fuerat de fecunditate reddita Sarae) Ecclesiam catholicam filii sui sponsam maturam, fecundam, castam, decoram, a Manichaeorum constupratione, in Africa, vel ex Africa latrocinantium, eruere non moretur.
Ubique passim eadem repetenti calumniatori graviter, ut par est, respondet Augustinus libris quatuor ad Bonifacium; gravissime autem, tum priore Opere adversus Julianum, tum posteriore Imperfecto, ubi sic loquitur (Lib. I cap. 22) : Quos doctores catholicos Manichaeo asseris suffragari, si christiano corde cogitares, erubesceres, contremisceres, obmutesceres.
Quantum vero haec calumnia haeresi faverit et simul veritati nocuerit, explicat sanctus Doctor his verbis (Lib. III ad Bonif. cap 9) : Sed quoniam in his quinque rebus (laude creaturae, nuptiarum, legis, liberi arbitrii et sanctorum) in quibus quaerunt latebras, et de quibus connectunt calumnias, divinis documentis produntur atque vincuntur; excogitaverunt [Col. 0425D] Manichaeorum detestabili nomine imperitos quos potuerint deterrere, ne adversus eorum perversissima dogmata aures accommodent veritati: quia scilicet Manichaei quinque istorum tria, propria blasphemando condemnant, dicentes, neque humanam creaturam, neque nuptias, neque legem, a summo et vero Deo esse institutam.
Affirmaverunt deinde, quod secundum mendacium, de dogmate non agi secum, sed de quaestione tantum.
Id primum ausus est asserere Coelestius in judicio Carthaginensi. Augustinus (Apud August. libro de Peccat. Orig. cap. 22 et 23) : Nunc illud oportet excutere quod volentes haereseos astute invidiam declinare, asserunt istam praeter fidei periculum esse quaestionem; ut videlicet si in ea fuerint exorbitare convicti, non criminaliter, sed quasi civiliter errasse videantur: sic enim Coelestius apud Carthaginem gestis ecclesiasticis [Col. 0426A] est locutus. Jam, inquit, de traduce peccati dixi, quia intra catholicam constitutos plures audivi destruere, necnon et alios astruere, licet quaestionis res sit ista, non haeresis. Infantes semper dixi egere baptismo, ac debere baptizari. Quid quaerit aliud? Et in libello Romae dato: Si quae praeter fidem quaestiones natae sint, de quibus esset inter plerosque contentio, non ego, quasi auctor alicujus dogmatis, definita hoc auctoritate statui, sed ea quae de prophetarum et apostolorum fonte suscepi, vestri apostolatus offerimus probanda judicio, etc. Videnda quae super ea re disputat Augustinus (Ibid., cap. 24) .
Asseruit postea Julianus apud Marium Mercatorem (Lib. Subnot. c. 7 num. 11) : Quod infantes in eo statu sint in quo fuit Adam ante praevaricationem, inter indisciplinatas reputo quaestiones, etc. Et apud Augustinum (Lib. VI Oper. Imperf. cap. 1) : Non dubito ejusmodi opinionem hactenus super nostro fuisse certamine, ut ad quaestionem involuta magis quam ad summam spectare fidei crederetur, etc.
[Col. 0426B] Asseruerunt denique communiter Pelagiani apud auctorem Praedestinati (Haeresi 88) : De quaestione, aiunt, non de communione discernimur.
Audenter jactarunt, quod tertium mendacium, nullum sibi esse negotium cum tota Ecclesia, sed cum duobus tantum hominibus, Hieronymo, quem Aram vocaverunt, id est, maledictum, et Augustino, cui Traduciani nomen fecere ( Photius codic. 177). Hos mentiti sunt libris artibusque in suam sententiam multas integrasque Ecclesias pertraxisse (Annianus in epist. ad Evangelum, et Julianus ubique passim).
Id constat, partim ex quinque libris a Theodoro Mopsuesteno adversus utrumque doctorem conscriptis, quorum meminit Photius ( Codice 177), et ex quibus insignia fragmenta refert Marius Mercator (Parte II Oper.) ; partim testimoniis Hieronymi atque Augustini id ipsum asserentium.
Augustini quidem loquentis de Juliano (Lib. II de Nupt. et Conc. c. 18) : Contra istam fundatissimam veniens [Col. 0426C] veritatem, ne universam Christi Ecclesiam oppugnare videatur, quasi me unum alloquitur, et velut corripiens atque admonens dicit: Etiam te Deus fecit, sed, quod est fatendum gravius, error infecit, etc.
Hieronymi vero ad Augustinum et Alipium scribentis (Epist. 202 apud August.) : Cooperatoribus et auctoribus vobis haeresis Coelestiana jugulata est, quae ita infecit corda multorum, ut cum superatos damnatosque esse se sentiant, tamen venena mentium non omittant, et, quod solum possunt, vos oderint, per quos putant se libertatem docendae haereseos perdidisse.
Mentiti sunt, quarto, lenocinari vitiis dogma catholicum, exclusamque de Ecclesia secum censuram virtutum.
Julianus (Lib. II Op. Imperf. c. 2 et 3) : Eripiuntur Ecclesiae gubernacula rationis, ut erecto cornu velificet dogma populare. Ita cum prudentibus parum licet, vilibus autem quodlibet etiam decet, seditionum decreto exclusa est de Ecclesiis censura virtutum; nosque hoc [Col. 0426D] apud homines vulgi exosos fecit, quod accessio erroris esse renuimus: vulgi, inquam, qui sententiae meritum de prosperitatibus ponderans, eam veriorem aestimat quam pluribus placere conspexerit. Delectat enim subantes animas infamare quidquid umquam et usquam sanctorum fuit, ne clarorum hominum castigentur exemplis (Ibid. cap. 5 et 6) . Delectat prorsus, et penitus afficit, causare imbecillitatem naturae, dicere carnem congenitis obnoxiam esse peccatis; nec in voluntate hominis emendationis effectum locare, sed studiorum crimina officia vocare membrorum. Haec ergo Manichaeorum scoria impurissimorum dogmatum auribus lenocinatur (Ibid. c. 9 et 10) . Haec in utroque sexu positos inimicos nostros urtica commovit, quae dum quosdam vitio malae consuetudinis mordet, tamen exhortationum salutarium veluti quibusdam curabatur unguentis (Ibid. cap. 11) : at nunc postquam pro medicamine coepit offerri, et delectationi accessit auctoritas a concessu pene mundi, etc. (Lib. VI Op. Imperf. c. 2 et 3) .
[Col. 0427A] Non possum praetermittere duo quae respondet Augustinus. Alterum contra calumniam laxatae morum disciplinae (L. II Op. Imp. c. 6) : Quidnobis irasceris, qui emendationis effectum tanto certius appetimus, quanto fidelius eum a Domino petimus? Frustra inflatam linguam voce superbiente dilatas, etc. Alterum contra objectum sibi Manichaeismi crimen (Ibid. cap. 9) : Ambrosium, si audes, criminare Manichaeum: attende in quem dicas quod vis videri tamquam in me dicere, et si ullus tibi, vel Dei timor, vel humanus pudor est, conticesce. Me oportet cum talibus tua convicia non solum patienter, verum etiam gratulanter audire; sed tu debes in talibus lacerandis, et humana erubescere, et divina judicia formidare
Denique, quod postremum mendacium, infinitas prope blasphemias vel ex uno dogmate catholico de peccato originali consequi affirmarunt. Julianus enim quaerenti Augustino cur non assentiretur super ea re Ecclesiae fidei, respondet (Lib. III Op. Imperf. c. 68 et seqq.) , quia nullum habet verisimilitudinis, nedum [Col. 0427B] veritatis, nullum justitiae, nullum pietatis colorem; quia diabolum conditorem hominum facit videri; quia liberum arbitrium destruit; quoniam conatus omnimodae honestatis exstinguit; quoniam morum obscenitatem consolatur, et ipsi operi Dei, hoc est, naturae humanae infamiam inurit; quoniam omnia mandata legis reatui impossibilitatis, id est, iniquitatis addicit; quoniam non minus habet turpitudinis quam profanitatis, et pro auctoritatibus sacris Dei criminationibus intumescit, in cujus praeceptis immoderationem tyrannicam, in judiciis iniquitatem barbaram, in juramentis falsitatem punicam inesse confirmat; quoniam pro disputationibus et pro omnibus syllogismis Manichaei innititur somniis et furori.
Istae sunt ergo causae quae nos ad impugnationem mali naturalis accendunt, quae dedignari et despicere faciunt consortia perditorum, quae praestant nihilo magis nos totius mundi fragore terreri, quam si videremus tristis lupini silvam sonantem, vel immundis suibus, vel [Col. 0427C] ventis irruentibus commoveri.
Numquam lupi inevitabilius damnum inferunt ovili Christi quam cum latent inter oves, neque agro Dominico perniciosius nocent zizania quam cum crescunt inter triticum. Hanc ob causam bonus Pastor discipulos jussit cavere a falsis prophetis qui veniunt in vestimentis ovium, cum tamen intus sint lupi rapaces (Matth. VII, 15) . Et divinus Paterfamilias tolli vetat zizania usque ad constitutum tempus, ne simul eradicetur et triticum (Matth. XIII, 29) .
Haec ipsa causa fuit cur Pelagiani apertam discessionem a catholicis non fecerint, maluerintque potius subinde mutare loca, in quibus ignoti forent, quam palam, ubi noti essent, abstinere a communione fidelium; sic enim Ecclesiae magnum importaturos se damnum intelligebant, et vix umquam posse penitus [Col. 0427D] expelli. Audiendi scriptores illius aevi.
Augustinus (Lib. de Pecc. Orig. cap. 17) : Multi eos propterea sectabantur, quia catholicae communionis videbunt esse sociatos.
Marius Mercator (In praef. ad lib. Subnot.) : Quaestio contra catholicam fidem apud nonnullos Syrorum, et praecipue in Cilicia, a Theodoro quondam episcopo oppidi Mopsuesteni jamdudum mota, nunc usque penes paucos eorum admodum occulte traditur: nec ea palam profertur, sed ab ipsis qui de ea cornicantur, velut catholicis, intra Ecclesias interim retinetur, etc.
Auctor cui Pater Sirmondus Praedestinati nomen fecit (Haeresi 88) : Pelagiani, seu Coelestiani, catholicae plebi permixti sunt, quia Ecclesiam aliam non habent: et ideo ubi eis evenerit, communionem non renuunt, etc.
Sanctus Coelestinus scribens ad Maximianum Constantinopolitanum de Coelestianis (III parte concil. Ephes. c. 22) : Obsistat illis per te Spiritus sanctus hominibus, [Col. 0428A] qui ad quascumque conantur provincias pervenire, ut eorum impia praedicatio resurgat. Obsistite eis; ita enim, ut damnentur, quocumque perveniunt, innotescunt; et tamquam non illis sententia toties repetita sufficeret, longinquas terras remotasque provincias inquietant.
Sanctus Leo ad Nicetam Aquileiensem (Epist. 86) : Agnovimus quosdam presbyteros, diaconos, ac diversi ordinis clericos, quos Pelagiana seu Coelestiana haeresis habuerit implicatos, ita in vestra provincia ad communionem catholicam pervenisse, ut nulla ab eis damnatio proprii exigeretur erroris, et pastoralibus excubiis nimium dormitantibus, lupus ovium pellibus tectus, in ovile Dominicum, non depositis bestialibus animis, introiret.
Et postea: Hunc maxime expetunt fructum, ut sub velamento communionis plures domos adeant, et per falsi nominis scientiam multorum corda corrumpant: quod utique efficere non possent, si Ecclesiarum praesules necessariam diligentiam in talium receptionem [Col. 0428B] servarent, etc.
Nulli periculosius in Ecclesiam recipiuntur haeretici quam qui, postquam ejecti sunt, poenitentiam mentiuntur, fictisque professionibus, vel aliter palam, aliter apud fidos sua verba interpretantur, vel satisfactionis modum suo arbitrio faciunt. Hac enim arte fit ut per poenitentiae mendacium illudant benignis Ecclesiae pastoribus; per professionum fictionem, dogma, cujus larvam damnatam jactant rem absolutam, spargant audentius in plebem.
Hieronymus ad Augustinum (Epist. 134 apud Hier., 202 apud August.) : Demus operam ut perniciosissima haeresis de Ecclesiis auferatur, quae semper simulat poenitentiam ut docendi in Ecclesiis habeat facultatem, ne si aperta se luce prodiderit, foras expulsa moriatur.
De ementita Juliani poenitentia scitum est illud [Col. 0428C] Chronographi: Hac tempestate Julianus Eclanensis, jactantissimus Pelagiani erroris assertor, quem dudum amissi episcopatus intemperans cupido exagitabat, multimoda arte fallendi correctionis speciem praeferens, molitus est in Ecclesiae communionem irrepere ( In Chronico ad annum 439, Theod. XVII et Festo coss.
De subdola Pelagii Coelestiique confessione duo sunt Augustini libri, unus de Gratia Christi, alter de Peccato originali, quibus adde librum de Natura e Gratia, aliaque ejusmodi pene innumera.
De retento a Pelagianis retractationem fingentibus errore toto, vel in minima particula, quam ad arbitrium exceperint, luculentus est locus apud sanctum Leonem (Epist. 86, ad Nic.) : Novimus hanc istorum esse versutiam, ut in quacumque particula dogmatis exsecrandi, qua se a damnatorum societate discreverint, nihil sibi sensuum suorum existiment esse non salvum, etc.
Sed longe ante Augustinus de confessione Diospolitana Pelagii, atque etiam chartula suae purgationis, [Col. 0428D] quam misit in Africam (Lib. de Gestis Palaest. c. 33) . Cum enim in hac aliquid omissum narraret, quod in illa dictum fuisset: Quis non credat, inquit, id fuisse procuratum, ut tamquam pro gestorum illorum breviatione ista charta usquequaque discurreret, ubi non putaretur esse ablatam quamlibet earum sententiarum defendendi licentiam, etc.
Non possum hic silentio praetermittere morem Pelagianorum, qui nihil de re sua sine fuco et arte perplexitatis dicendum sibi putaverunt ( Hier. ad Ctesiphontem ). Nihil, quod contra se scriptum foret, sine responsione dimittendum (Aug. de Pecc. Orig. c. 19) . Numquam controversiae rem ipsam tractandam, sed alienis quaestionibus lectorum mentes alio avertendas (Aug. lib. I in Jul. cap. 1) . Prosternendos multitudine librorum adversarios, quamvis eadem semper indefessa loquacitate repetenda forent (Hier. I dial. n. 401) Implenda omnia hominibus loquaci [Col. 0429A] ter contendentibus, et infirmas atque ineruditas animas velut convictas trahentibus; firmas autem et in fide stabiles ipsa contentione fatigantibus ( In ep. quinque episc. ad Innoc. ). Indesinenter querendum se infamari, cum dicerent se apprime catholicos et veraciter pios ( In litt. Pelagii ad Innoc. ). Nefariam seditionem in se concitari ab hominibus, qui suis sanctis studiis urerentur, et ad suum exitium per totius Ecclesiae ruinam pervenire decrevissent (Lib. II de Nupt. et Conc. c. 3) . Per summam calumniam objici sibi novitates, cum nihil afferrent, praeterquam quae ex regula catholica, quae traditio majorum, et sacra Scriptura, accepissent ( Coelest. ad Zos., Pelag. l. de Nat., Jul. in libell. ). Contumeliose vocari se haereticos, cum vel de solis quaestionibus agerent, vel spopondissent sanctissime publicis libellis omnia, quae sedes apostolica damnaret, se damnaturos ( Coelest. et Pelag. libell. fidei suae ). Turbari sine causa pacem et quietem Ecclesiae, concordiamque violari et charitatem christianam, quam ipsi conservatam [Col. 0429B] vellent quocumque suo dispendio ( Jul. et alii passim ). Religiosi principis tempora persecutionum impietate maculari. etc. (Lib. III Oper. Imper. c. 34)
Animadvertere oportet, id quod olim dicebatur, subscribere damnationi dogmatum et auctorum, nihil aliud fuisse, quam, vel propositiones, ut nunc aiunt, damnare in eo sensu, quo a suis auctoribus assertae sunt dicto scriptove; vel Ecclesiae in unis propositionibus connexa duo, quae jus et factum vocant, damnanti consentire. Verum posteriores duae loquendi formulae nuper excogitatae sunt, solam primam Patres usurparunt.
Hinc vero non difficili negotio intelligitur, quid propositae quaestioni responderint communi consensu, quotquot, vel de causa Pelagianorum scripserunt, [Col. 0429C] tunc cum ageretur, vel ejusdem agendae primas partes tenuerunt. Dixerunt enim, non tantum dogmatum adversus gratiam Dei per Christum et peccatum originale, sed etiam auctorum, Pelagii Coelestiique, damnationem subscribendam fuisse ei qui catholicus esse et videri vellet.
Imperator Honorius ( In edicto ad Aurelium Carthag. episc. dato Ravennae V id. Jun., Monaxio et Plinta coss.): Dudum quidem fuerat constitutum, ut Pelagius et Coelestius nefandi dogmatis repertores ab urbe Roma, veluti quaedam catholicae veritatis contagia, pellerentur, ne ignorantium mentes scaeva persuasione perverterent . . . . . Sed quia obstinati criminis pertinax malum, ut constitutio geminaretur, coegit, recenti quoque sanctione decrevimus: praecipue tamen ad quorumdam episcoporum pertinaciam corrigendam, qui pravas eorum disputationes, vel tacito consensu astruunt, vel publica oppugnatione non destruunt. Religio tua competentibus scriptis universos faciat admoneri, scituros definitione testimonii tui, hanc sibi definitionem [Col. 0429D] esse praescriptam, ut quicumque damnationi supra memoratorum, QUO PATEAT MENS PURA, subscribere impia obstinatione neglexerint, episcopatus amissione mulctati, etc.
Aurelius, post acceptam ab imperatore constitutionem, rescribens ad episcopos: Ob hoc ergo tam necessaria constitutio Christianorum principum charitatem vestram latere non debuit, et ad me ab eis delatae litterae, quarum simul exemplaribus lectis, quemadmodum subscribere unusquisque vestrum debeat, dilectio vestra cognoscet . . . . Quo cum in supradictorum haereticorum damnatione omnium vestrum fuerit integra subscriptio; nihil omnino sit unde ullius VEL DISSIMULATIONIS, VEL NEGLIGENTIAE, VEL OCCULTAE FORSITAN PRAVITATIS ALIQUA VIDEATUR MERITO REMANSISSE SUSPICIO.
Julianus ipse in libello fidei ad Zosimum (Part. IV, n. 3) : Illud autem sanctitatem vestram specialiter [Col. 0430A] admonemus, ne ad vestram reprehensionem factum putetis, quod sic absentum damnationem ob Dei timorem subscribere non audemus, docti per Scripturas, humanam voluntatem praeceptis Dei non debere praeferri, etc.
Marius Mercator in Commonitorio imperatoribus oblato (Cap. 11) : Omnia supra scripta capitula continet illa B. M. episcopi Zosimi epistola, quae tractoria dicitur, qua Coelestius Pelagiusque damnati sunt: quae et Constantinopolim et per totum orbem missa, subscriptionibus sanctorum Patrum est roborata; cui Julianus et reliqui complices ejus subscribere detrectantes, consentaneosque se nolentes iisdem Patribus facere, non solum imperialibus legibus, sed et sacerdotalibus statutis depositi sunt, etc.
Idem in libro Subnotationum (Cap. 7) Julianum alloquens: In epistola tua, quam ad sedem apostolicam illo tempore ausus es mittere, quando conventus detrectasti cum universa Ecclesia per totum orbem Pelagium Coelestiumque damnare.
[Col. 0430B] Sanctus Leo scribens ad Septimium de Pelagianis (Epist. 85) ; Qui se correctos videri volunt, errorem suum, et ipsos erroris auctores damnari a se sine ambiguitate fateantur; UT SENSIBUS PRAVIS ET DUDUM PEREMPTIS NULLA SPERANDI SUPERSIT OCCASIO, NE ULLUM MEMBRUM ECCLESIAE TALIUM POSSIT SOCIETATE VIOLARI, cum per omnia illis professio propria coeperit obviare, etc.
Scribens quoque ad Nicetam Aquileiensem (Epist. 86) : Damnent, ait, apertis professionibus sui superbi erroris auctores, et quidquid in doctrina eorum universalis Ecclesia exhorruit, detestentur, omniaque decreta synodalia, quae ad excisionem hujus haereseos apostolicae sedis confirmavit auctoritas, amplecti se et in omnibus approbare plenis et apertis, ac propria manu subscriptis protestationibus eloquantur. Nihil in verbis eorum obscurum, nihil inveniatur ambiguum: QUONIAM NOVIMUS HANC ISTORUM ESSE VERSUTIAM, UT IN QUACUMQUE PARTICULA DOGMATIS EXSECRANDI, QUA SE [Col. 0430C] A DAMNATORUM SOCIETATE DISCREVERINT, NIHIL SIBI SENSUUM SUORUM EXISTIMENT ESSE NON SALVUM.
Photius ( Cod. 54): Damnavit Joannes Alexandrinus in apologia ad Gelasium Urbis episcopum, non solum Pelagianam haeresim, verum etiam Pelagium ipsum, atque Coelestium, una cum Juliano, qui in hac ipsa secta successisse deprehensus est.
Causa vero, cur non tantum in hac causa, sed in similibus, tam constanter omnibus retro saeculis, prioribusque praesertim, Ecclesia dogmatum simul et auctorum damnationi subscribendum jusserit, detrectantesque punierit perinde ac haereticos, reddita est, tum ab imperatore, quo pateat mens pura, DAMNANDO; et noxius damnato sacrilegio non praestetur favor, non DAMNANDO: tum ab Aurelio, ne pravitatis occultae aliqua videatur merito remansisse suspicio: tum denique a Leone, quoniam notum est, hanc istorum esse versutiam, etc. Neque enim potest esse pura a favore noxio, omnisque justae suspicionis expers, et sincere candideque catholica mens illius, qui [Col. 0430D] quando oritur contentio, noluerit cum Ecclesia loqui, id est, cum sponsa Christi, veritatis magistra, verissima fidelium matre, et judice controversiarum.
Observandum enim, jamdudum ab hominibus illudere volentibus Ecclesiae, ejusque sententiam, si quae lata displiceat, irritam reddere, excogitatam fuisse non tantum distinctionem juris et facti, seu dogmatis et personae, sed etiam perplexam illam, dolosamque loquendi formam, qua dicerent, non indiscrete, se damnare alicujus certi hominis doctrinam; sed sub quadam discretione se anathematizare quaecumque aliter ille, aut dixisset, aut sensisset, quam doctrina apostolica contineret ( Epist. ad Himer. Nicomed. apud Mar. Mercat. ). Verba sunt Theodoreti nondum reversi ad sanam mentem, et se Himeriumque Nicomediensem consolantis, post Nestorii damnationem a Joanne Antiocheno apud imperatorem Theodosium subdolis hujuscemodi verbis factam. [Col. 0431A] Qui vero dolus ille caveatur umquam, nisi aperta dogmatis personaeque damnatione?
Qui et illud notatu dignum, ab Ecclesia semper habitos haereticorum loco, qui detrectarent, in causis fidei, subscribere etiam personarum damnationi, postquam semel examinatis per idoneos homines causae instrumentis, legitimoque judicio instituto, pronuntiatum esset, reos teneri dogmatum, quorum libri indubitati fuissent producti, quantumcumque vel auctores librorum, vel auctorum patroni tergiversari vellent: vix enim umquam non tergiversati sunt, ut constat ex conciliorum, praesertim veterum, historia. Unde factum, ut pariter vix umquam, si tamen umquam, in conciliis illis universalibus, dogmata sine personis, id est, facta discretione juris et facti, damnata sint.
Quidquod Pelagius, de quo nunc praecipue agitur, nullo in judicio damnatus legitur, nisi ex suis sive libris, sive epistolis: certe neque auditus est coram, ut interpretaretur libros; immo neque ad judicium [Col. 0431B] vocatus, ut pro se diceret ad objecta. Nam Ephesina synodus sententiam in ipsum tulit, relectis quae a Coelestino Romae gesta fuissent. Coelestinus vero non retractavit causam, sed Bonifacii vestigiis institit. Bonifacius nullum instituit judicium, sed factum a praedecessore Zosimo exsecutioni mandavit. Zosimus Coelestium quidem praesentem audivit, sed Pelagium damnavit ex scriptis, secutus Africana concilia et praedecessorem Innocentium. At neque Innocentius Pelagium, ut audiretur, e Palaestina evocavit Romam, quod tamen postulabant Africani episcopi; neque Africana concilia in ipsum sententiam tulerunt, quaecumque tulerunt, nisi ex relatione Orosii, litteris Erotis et Lazari, librisque a Pelagio conscriptis.
Auditus est, fateor, Pelagius, semel in conventu Hierosolymitano a Joanne: iterum in synodo Diospolitana a quatuordecim episcopis; sed utrobique absolutus est, cum negaret sua esse, aut quae objiciebantur, [Col. 0431C] aut quo sensu objiciebantur.
Negavit sane mala fide, ideoque a tota Ecclesia postmodum proscriptus est, et merito quidem: quare qui defendere hominem nunc vellet, tamquam calumniam passum a tota Ecclesia, quae inter judicandum ex libris errarit, iisdem diris, iisdemque anathematis devovendus foret, quibus impius ille Calvinista, qui nuper (Lib. edito ann. 1645) Nestorium absolvere, conciliumque Ephesinum haereseos damnare, impudenter ausus est: causatus, in quaestione facti hujuscemodi, suum esse unicuique lumen, quo duce, ipsam etiam possit Ecclesiam caecitatis arguere.
[Col. 0431D] Tantum abest, ut Pelagius Coelestiusque faterentur sua esse, quae objiciebantur, ut ea, non verbo tantum, sed oblatis quoque sedi apostolicae libellis, damnarent.
Coelestius (Ad cleric. Rom. apud Aug. l. I, ad Bonif. c. 23) : Nemo vos seducat (alloquitur clericos Romanos suarum partium) nec se negent impii ista sentire; sed si verum dicunt, aut audientia detur, aut certe isti ipsi episcopi, qui nunc dissident, damnent, quae supra dixi, cum Manichaeis se ista tenere, SICUT NOS ISTA DAMNAMUS QUAE DE NOBIS JACTANT, et sit plena concordia.
Illuserat prius perfidiose Zosimo, unde sanctus pontifex Africanis scribens (Epist. 2 in causa Pelagian.) : Vobiscum, inquit, voluimus habere tractatum de illo, qui apud nos (sicut ipsi per litteras dicitis) fuerit accusatus, et ad nostram, quo se assereret innocentem, non refugiens judicium ex appellatione pristina. venerit sedem, accusatores suos ultro deposcens, [Col. 0432A] et quae in se crimina per rumorem falso dicebat illata, condemnans, etc.
Pelagius (Apud Aug. l. de Grat. Christi cap. 2) : Anathema, qui vel sentit, vel dicit, gratiam Dei, qua Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, non solum per singulas horas, sed etiam per singulos actus nostros, non esse necessariam; et qui hanc conantur auferre, poenas sortiantur aeternas.
Legendus totus liber Augustini de Gestis Palaestinis; totus item de Gratia Christi: in his enim ubique Pelagius queritur sibi fieri calumniam, nec parum laborat Augustinus, in detegenda haeretici mala fide.
Julianus (Libel. fidei part. IV, n. 1) : Haec autem omnia, de quibus nunc agitur, id est, quae in fine damnavimus, ipsi etiam, de quibus ista jactantur, falso sibi objecta testantes libellis propriis damnaverunt.
Et paulo post (Num. 8) : Quamvis igitur sacerdotalis officii sit, et Christianae charitatis, eos, qui se libellis purgant, catholicos confitentur, et damnabilia sibi objecta condemnant, libera auctoritate defendere, [Col. 0432B] et in dubiis rebus de unoquoque meliora sentire, etc.
Nestorius de Pelagianis episcopis scribens (Ep. ad S. Coelest. I part. conc. Eph. cap. 15) : Nunc ab incertis dictis eorum non habet quis, ad quod se convertat; aliis haereticos eos vocantibus, et ideo de Occidentalibus partibus projectos esse, dicentibus: ipsis vero jurantibus calumniam se sustinuisse, et periculum pro orthodoxa fide ex subreptione perpessos.
Non discedam a proposito tractandi de sola haeresi Pelagiana, si exemplum adduco ex causa, vel, ut nunc loquuntur, ex facto Nestorii: tanta enim est Pelagianae Nestorianaeque haeresis cognatio; tanta, si licet ita loqui cum Cassiano (Lib. I de Inc. cap. 1) , consanguinitas, ut una fere exstiterit. Certe ex eodem ambae utero prodierunt, communibusque Ecclesiae fulminibus prostratae, uno tumulo sepultae, unoque epitaphio donatae sunt a Prospero, vel quocumque alio epitaphii scriptore.
Qui Nestorio igitur favebant, Joannes Antiochenus, [Col. 0432C] Acacius Beroeensis, Theodoretus, aliique plures, etsi anathema sponte dicerent omnibus, quotquot, vel Θεοτόκον rejicerent, vel Christum in duos filios dividerent, negabant tamen, scripta Nestorii dictave posse sumi in sensum ab orthodoxo alienum. Audiendi tres, quos appellavi, cum Socrate ejusdem temporis historiarum scriptore.
Joannes Antiochenus Nestorio scribens (I parte conc. Ephes. c. 25) : Neque id nunc sanctitas tua apud se cogitet, turpe esse sibi pugnantia docere: si enim mens tua sapit et sentit, quae sancti Patres Ecclesiaeque doctores sentiunt et sapiunt (nam hoc, domine mi, et ex multis, et ex communibus amicis, de te accepimus), quorsum vereris pium sensum convenienti voce publicare? Et paulo post: Quis, quaeso, reprehendat, si ea quae sentis, libere exponas? immo vero quis laudibus non efferat, si nomen, cujus sensum pietas tua, ut cognovimus, possidet, propter publicam quietem, communemque orbis pacem admittat? Et postea: Hanc ob [Col. 0432D] rem te moneo, hortorque, ut libera id voce depromas; age, rei quam recte tenes, nomen, quod a multis saepe Patribus usurpatum, scriptum ac pronuntiatum est, adjungere ne graveris, etc.
Acacius Beroeensis respondens sancto Cyrillo (Ibid., cap. 23) : Multi, inquit, tum clerici, tum plebeii Constantinopoli Antiochiam, et ad nos usque venientes defendere videntur, quod dictum est (a Nestorio). Aiunt enim in sensu nihil continere, quod vel apostolicae doctrinae adversetur, vel fidei a sanctis Patribus in Nicaea, ad ὁμοούσιον constituendum, congregatis definitae et universae Ecclesiae traditae repugnet.
Theodoretus ( Epist. ad Andream Samosaten. apud Mar. Mercat.): Exigit (qui missus fuerat ex Aegypto) subscriptionem factae dudum damnationis, et ut anathematizetur sancti episcopi dogma Nestorii, Scit autem vestra sanctitas, quod si quis indiscrete doctrinam anathematizet ejusdem sanctissimi et venerabilis episcopi, idem est ac si pietatem anathematizare videatur. Oportet [Col. 0433A] ergo si omnino compellimur, eos anathematizare, qui purum dicunt hominem, etc.
Socrates (Lib. VII Hist. Eccles. c. 32) : Nestorius, meo quidem judicio, neque Paulum Samosatenum, neque Photinum imitatur, neque Dominum solum hominem esse dicit, sed vocem dumtaxat Θεοτόκον , tamquam larvam reformidans, declinat. Et postea: Nestorium partim ex libris ejus, quos legerim, partim ex necessariorum illius sermone, ita sensisse comperio, etc.
Quemadmodum in Eutychiana causa non alia fuit formula fidei, quam epistola sancti Leonis de Incarnatione ad Flavianum, ita nec in Pelagiana fuit alia subscribenda regularis, ut loquitur creditus Prosper, auctoritas, quam Zosimi tractoria ad universos totius orbis episcopos, ut tradunt omnes quinti saeculi scriptores ( In append. ad ep. S. Coelestini ad episc. [Col. 0433B] Gall. ).
Id cum alii non obscure, tum Marius Mercator clarissime testatur (Commonit. part. II) : Haec omnia, inquit, suprascripta capitula, ut jam superius dictum est, continet illa beatae memoriae episcopi Zosimi epistola, quae tractoria dicitur, qua Coelestius Pelagiusque damnati sunt, quae et Constantinopolim, et per totum orbem missa, subscriptionibus sanctorum Patrum est roborata. Cui Julianus et reliqui complices ejus subscribere detrectantes, consentaneosque se nolentes iisdem Patribus facere, non solum imperialibus legibus, sed et sacerdotalibus statutis depositi atque exauctorati, ex omni Italia deturbati sunt.
Superiore loco scripserat in hunc modum (Ibid. parte VI) : A beatae memoriae praedicto Zosimo episcopo scriptis amplissimis, vel longissimis perdamnatus est (Coelestius) in quibus et ipsa capitula, de quibus accusatus fuerat, continentur, et omnis causa, tam de Coelestio suprascripto, quam de Pelagio magistro ejus [Col. 0433C] praviore, videtur esse narrata (quorum scriptorum et nos hic habemus exemplaria); et ad orientales Ecclesias, Aegypti dioecesim, et Constantinopolim, et Thessalonicam, et Hierosolymam, similia eademque scripta ad episcopos transmissa esse suggerimus.
Quibus ex testimoniis colliguntur ista sex, quibus consentanea scripserunt quinti saeculi auctores.
PRIMUM, scripsisse Zosimum prolixam epistolam, quae totam Pelagii Coelestiique causam, excerptasque ex ipsorum libris sententias contineret.
Augustinus (Lib. de Peccat. Orig. c. 21) : Post rescripta Africani concilii, in quam provinciam quidem doctrina illa pestifera serpendo pervenerat, sed eam non tam alte occupaverat atque pervaserat, alia quoque ipsius in urbe Roma, ubi diutissime vixerat, atque in his fuerat prius sermonibus, contentionibusque versatus, cura fidelium fratrum prolata patuerunt, quae litteris suis, quas conscripsit per orbem catholicum perferendas, papa Zosimus exsecranda, sicut legere potestis, attexuit. Ubi Pelagius, epistolam Pauli apostoli ad [Col. 0433D] Romanos velut exponens, argumentatur et dicit, etc.
Et scribens ad Optatum (Epist. 195) : Pelagii argumentatio, quae, inter alia ejus damnabilia, etiam litteris apostolicae sedis adjuncta est, ita se habet, etc.
SECUNDUM, in tractoria Zosimi haeretica dogmata cum suis auctoribus damnata esse. Augustinus: Cujus (novae haeresis) vel auctores, vel certe acerrimi notissimique suasores, cum Pelagius et Coelestius exstitissent, conciliorum episcopalium vigilantia, in adjutorio Salvatoris, qui suam tuetur Ecclesiam, etiam a duobus venerabilibus antistitibus apostolicae sedis, papa Innocentio et papa Zosimo, nisi correcti etiam egerint poenitentiam, toto Christiano orbe damnati sunt, de quibus exempla recentium scripturarum, sive quae specialiter ad Afros, sive quae universaliter ad omnes episcopos de memorata sede manarunt, ne forte ad vestram fraternitatem nondum pervenerint, vobis curavimus mitti.
[Col. 0434A] TERTIUM, eamdem tractoriam ad omnes totius orbis episcopos missam. Augustinus, cum locis antea citatis, tum praescribens Valentino (Epist. 215) , quae legenda forent adversus haeresim Pelagianam: Et quod papae Zosimo de Africano concilio scriptum est, ejusque rescriptum ad totius orbis episcopos.
Prosper (Contra Collat. c. 10) : Sacrosancta beati Petri sedes ad universum orbem papae Zosimi sic ore loquitur: Nos autem instinctu Dei, etc.
Auctor appendicis ad epistolam Coelestini ad episcopos Galliae: In quam nos sententiam dirigit beatae recordationis papae Zosimi regularis auctoritas, cum scribens ad totius orbis episcopos ait: Nos autem instinctu Dei, etc. Hunc sermonem sincerissimae veritatis luce radiantem tanto Afri episcopi honore venerati sunt, ut ita ad eumdem virum rescriberent. Illud vero quod in litteris, quas ad universas provincias curasti esse mittendas, posuisti dicens: Nos autem, etc.
QUARTUM, hanc ab omnibus episcopis subscriptam. Prosper (Carmen de Ingrat. c. 9) :
Et alio in loco (Contra Collat. cap. 41) : Catholica acies non patitur respirare, quos vicit, et in quorum excidium unam cunctorum sacerdotum manu sententiam scripsit, etc.
Et sub finem (Ibid., c. 41) : Africanorum conciliorum decretis beatae recordationis papa Zosimus sententiae suae robur annexuit, et ad impiorum detruncationem gladio Petri dexteras omnium armavit antistitum.
QUINTUM, Julianum et ejus complices subscribere noluisse. Julianus ipse cum suis sexdecim sociis episcopis: Dicunt, inquit Augustinus (Julian. in ep. ad Ruf. Thess. apud Aug. lib. IV, ad Bonif. c. 8 et ult.) : De simplicibus episcopis sine congregatione synodi in locis suis sedentibus extorta subscriptio est, etc.
Et alio in loco (Libel. fidei part. IV) : Absentum [Col. 0434C] damnationem, ob Dei timorem, subscribere non audemus, docti per Scripturas, humanam voluntatem praeceptis Dei non debere praeferri dicentis: Non credes auditui vano, etc.
SEXTUM denique, Julianum et complices idcirco depositos, etc. Prosper (Lib. contra Collat. c. 1) : Non patitur eos respirare quos vicit et in quorum excidium unam cunctorum sacerdotum manu sententiam scripsit. Pulsi pontificio et communione privati querantur quasi de felicitate nostrae victoriae, et arment in nos linguas suas, qui exsulare a veritate, quam cives esse Ecclesiae maluerunt.
Video posse duo objici ab iis qui aliam putarent fuisse formulam fidei subscribendam: alii enim pro decreto Innocentii I, alii pro canonibus octo Africanis, qui Milevitano concilio aliquando tribuuntur, sentire possunt.
Pro decreto Innocentii facere videntur: Gennadius (Lib. de Script. cap. 43) : Innocentius, urbis Romae episcopus, scripsit decretum Occidentalium et Orientalium [Col. 0434D] Ecclesiarum (episcopis) adversus Pelagianos datum, quod postea successor ejus Zosimus latius promulgavit;
Patres Africani (Prosp. contra Collat. c. 10) : Constituimus in Pelagium atque Coelestium per venerabilem episcopum Innocentium de beatissimi apostoli Petri sede prolatam manere sententiam, donec apertissima confessione fateantur, etc.;
Augustinus (Lib. de Peccat. Orig. c. 7) : Zosimus egit cum homine (Coelestio) quem falsae doctrinae ventus inflaverat, ut ea quae illi a diacono Paulino fueram objecta damnaret, atque ut apostolicae sedis litteris, quae a sanctae memoriae praedecessore manaverant, praeberet assensum. At ille noluit quidem diaconi objecta damnare, sed beati Innocentii litteris non est ausus obsistere, etc.
Pro canonibus Africanis: Prosper (Contra Collat. cap. 10) : Cum ducentis quatuor decim sacerdotibus, quorum [Col. 0435A] constitutionem contra inimicos gratiae Dei totus mundus amplexus est veraci professione, etc.;
Et in Chronico (Ad consulatum Honorii XII et Theodosii VIII) : Concilio apud Carthaginem habito 214 episcoporum ad papam Zosimum synodalia decreta perlata sunt; quibus probatis per totum mundum, haeresis Pelagiana damnata est.
Usserius ( De Britannic. Eccles. primord. ) post Salmasium ( In Eucharist. ) in eam sententiam concedit, sed affectu magis quam ratione; uterque enim haereticus mavult absurde sentire quam praetermittere occasionem detrahendi aliquid de summi pontificis auctoritate.
Verum constitutio illa, cujus meminit verus Prosper, est ea ipsa qua voluerunt Patres Africani in Pelagium et Coelestium per venerabilem episcopum Innocentium de beatissimi Petri apostoli sede prolatam manere sententiam, ut nemo prudens non intelligit. Sententia autem illa nullatenus certe differt a decreto Occidentalium et Orientalium Ecclesiarum episcopis [Col. 0435B] dato, cujus mentionem facit Gennadius, ut per se patet. Cum ergo decretum Innocentii a tractoria Zosimi in eo tantum fuerit diversum, quod illud pressius, ista latius doctrinam catholicam contineret; certe neque Prosper, neque Gennadius, neque Augustinus Patresque Africani a Mario Mercatore dissentiunt; sed mirifice potius ipsius sententiam confirmant, simulque demonstrant, sin minus semper, saltem quo tempore damnatur haeresis sine congregatione generalis synodi opinatos fuisse veteres ad sedem apostolicam pertinere, propter auctoritatis amplitudinem, toti Ecclesiae per orbem habitabilem diffusae formam fidei proponere.
Hinc sanctus Innocentius ad Patres concilii Carthaginensis (nostrae Patrol, t. XX, col. 582) : Gratulor, fratres charissimi, quod cum pro illis curam geritis quibus praesidetis Ecclesiis, sollicitudinem vestram pro omnium utilitate monstratis, et per cunctas totius orbis Ecclesias omnibus una quod prosit decernendum esse [Col. 0435C] deposcitis, ut suis constabilita regulis Ecclesia, et justo firmata decreto, talibus patere non possit, etc.
Et ad episcopos Numidiae in synodo Milevitana congregatos (tomo cit. Patrol. col. 588) : Quoties fidei ratio ventilatur, arbitror omnes fratres et coepiscopos nostros nonnisi ad Petrum, id est, ad sui nominis et honoris auctorem, referre debere, velut nunc retulit vestra dilectio, quod per totum mundum possit omnibus Ecclesiis in commune prodesse.
Hinc etiam Augustinus (Serm. 2 de Verbis Apost.) : De hac causa (Pelagiana) jam duo concilia missa sunt ad sedem apostolicam; inde etiam rescripta venerunt. Causa finita est.
Conjunctas utriusque potestatis vires ad unam haeresim exscindendam, cogendosque subscribere [Col. 0435D] damnationi quotquot repugnarent, patet ex dictis: siquidem retulimus imperatoris Honorii ad Aurelium Carthaginensem episcopum constitutionem, de subscriptionibus exigendis. Hanc repetere non juvat, sed extrema tantum verba, quibus necessitas exigendi subscriptiones continetur, attentius perpendere. Non patietur sanctitas tua sectae detestabilis homines, in injuriam religionis, nova et inusitata meditantes, secretis tractatibus occultare sacrilegium publica semel auctoritate damnatum. Una enim eademque culpa est eorum, qui, aut dissimulando conniventiam, aut non damnando favorem noxium praestiterint.
Retulimus quoque scriptam ab Aurelio, post acceptam constitutionem, epistolam ad universos episcopos Byzacenae et Arzugitanae provinciae, in qua, perinde ac in constitutione, potissima haec causa exigendi subscriptionem exponitur: Quo, cum in supradictorum haereticorum damnatione omnium vestrum fuerit integra subscriptio, nihil omnino sit unde [Col. 0436A] ullius, vel dissimulationis, vel negligentiae, vel occultae forsitan pravitatis aliqua videatur merito remansisse suspicio.
Imperiali porro sanctioni, ut dictum est dissert. praeced., occasionem dedit pertinacia nonnullorum episcoporum, qui pravas Pelagianorum disputationes, vel tacito consensu asserebant, vel publica oppugnatione non destruebant; quique aut dissimulando conniventiam, aut non damnando favorem noxium praestabant. Illi enim, cum parere nollent plenario concilio exigenti subscriptionem tractoriae Zosimi, quam acceperat anno praecedente, visi sunt imperiali auctoritate cogendi.
Jam vero plenarium concilium Africae, statim atque accepta est Zosimi tractoria, ab omnibus episcopis in provincia constitutis, etiam ab iis qui concilio interfuissent, subscriptionem exegit: nam totius orbis episcopis id ipsum faciendum mandarat pontifex, idque fatetur ipse Julianus, cum in epistola ad Rufum Thessalonicensem, in qua queritur extortam [Col. 0436B] a simplicibus episcopis, sine congregatione synodi, in locis suis sedentibus subscriptionem (Apud Aug. l. IV ad Bonifac. c. 8) ; tum in libello Fidei (Part. IV num. 3) , verbis quae antea retulimus: Illud autem sanctitatem vestram, etc. Quid enim aliud significant, quam imperatam fuisse subscriptionem, priusquam Julianus scriberet sive epistolam, sive libellum Fidei? At utrumque scripsit, vivente adhuc Zosimo, hoc est, anno 418, quo tempore nondum datum erat imperiale rescriptum: siquidem consignatur anni sequentis consulibus Monaxio et Plinta. Lex igitur subscribendi sancita est sacerdotali primum, deinde imperiali auctoritate.
Id egregie probat Possidius (In Vita S. August. c. 48) : Illi tantae sedis antistites (Innocentius et Zosimus) suis diversis temporibus eosdem (Pelagianos) notantes, atque a membris Ecclesiae praecidentes, datis litteris ad Africanas, Orientisque et Occidentis Ecclesias, eos anathematizandos et devitandos ab omnibus [Col. 0436C] catholicis censuerunt. Et hoc tale de illis Ecclesiae Dei catholicae prolatum judicium etiam piissimus imperator Honorius audiens ac sequens, eos legibus damnatos inter haereticos haberi debere constituit.
Verum utriusque potestatis ad idipsum conjunctionem testimonio scriptorum illius aevi confirmemus.
Prosper: Quando sanctae memoriae papa Bonifacius piissimorum imperatorum catholica devotione gaudebat, et contra inimicos gratiae Dei, NON SOLUM APOSTOLICIS, SED ETIAM REGIIS UTEBATUR EDICTIS (Libro contra Collat. c. 41) .
Marius Mercator (In Commonit. part. XI) : Julianus et reliqui complices subscribere detrectantes, NON SOLUM IMPERIALIBUS LEGIBUS, SED ET SACERDOTALIBUS TATUTIS depositi atque exauctorati, ex omni Italia deturbati sunt.
Sanctus Coelestinus ad Patres Ephesinos post synodum (Tertia parte conc. Ephes. cap. 20) : Ejiciantur e civitatibus suis, et se in nostro collegio noverint [Col. 0436D] non futuros, nisi SECUNDUM ECCLESIASTICUM ET CHRISTIANORUM PRINCIPUM CONSTITUTUM, damnata cum auctoribus sociisque damnantes, etc.
Gelasius ad Honorium Dalmatiae episcopum (Epist. 5) : An fortasse nescitis hanc haeresim, de qua loquimur, et ab apostolica dudum sede per B. M. Innocentium, ac deinde Zosimum, Bonifacium, Coelestinum, Sixtum, Leonem, continuis et incessabilibus sententiis fuisse prostratam; NEC TANTUM ECCLESIAE CATHOLICAE LEGIBUS, SED PRINCIPUM QUOQUE ROMANORUM EO TEMPORE DAMNATAM, etc.
Et scribens ad episcopos per Picenum (Epist. 7) : Pelagium, Coelestium, Julianum, caeterosque complures oratoriae facundiae viros in hac assertione probavimus fuisse convictos, et TAM ECCLESIASTICIS CONSTITUTIS QUAM IMPERIALIBUS ETIAM PERCUSSOS PRAECEPTIS.
Imperatam episcopis testantur, Julianus in epistola ad Rufum Thessalonicensem (Apud Aug. l. IV ad Bonif. c. ult.) : De simplicibus episcopis, sine congregatione synodi, in locis suis sedentibus extorta subscriptio est.
Et in libello Fidei (Part. IV num. 3) : Illud autem sanctitatem vestram, etc.
Imperatores in edicto ad Aurelium: Ad quorumdam episcoporum pertinaciam corrigendam, etc.
Aurelius ad episcopos provinciae Byzacenae, etc.: Quemadmodum subscribere unusquisque vestrum debeat, etc.
Marius Mercator ( In Commonit.): Julianus et reliqui complices, etc.
Imperatam quoque presbyteris caeterisque clericis satis aperte docet Augustinus (Epist. 191 et 194) , cum narrat quid Sixtus presbyter Romae in causa [Col. 0437B] Pelagianorum egerit, et quomodo, post sententiam damnationis a Zosimo prolatam, toti clero praeiverit in anathemate, non tantum dogmatibus, sed etiam dogmatum auctoribus, dicendo.
Neque enim verbo tantum, sed scripto quoque dictum anathema, manifeste probat exprobratio Romanis clericis a Juliano facta (Lib. II ad Bonifac. c. 3) nomine octodecim episcoporum, cujus ita meminit Augustinus: Quin etiam Romanos clericos arguunt, scribentes eos jussionis terrore perculsos non erubuisse crimen praevaricationis admittere, ut contra priorem sententiam, qua gestis catholico dogmati affuerant, postea pronuntiarent malam esse hominis naturam.
Nam, ut ostensum est antea non semel, jussio illa fuit Zosimi, per tractoriam suam subscriptionem omnibus imperantis, sed per se quidem episcopis majorum sedium, per ipsos vero, minoribus, et per minores toti singularum Ecclesiarum clero.
De laicis intelligi debent quae ex sancto Leone et Patribus Ephesinis mox adducentur de poena recusantibus [Col. 0437C] subscribere statuta: nam ex poena quae propter violatam legem infligitur, quid lex praeceperit, quibusve, facile cognoscitur.
Ad omnes communiter pertinet dictum illud Prosperi tam saepe hactenus laudatum (Carm. de Ingr. cap. 9) :
Jam vero episcopis, presbyteris, clericisque omnium ordinum subscribere detrectantibus, statutam fuisse poenam depositionis atque expulsionis ex suis civitatibus, immo et excommunicationis, intelligitur.
Primum ex imperatoris epistola ad Aurelium ( Edict. Honor. et Theodos.): Quicumque damnationi supra memoratorum subscribere impia obstinatione neglexerint, EPISCOPATUS AMISSIONE MULTATI, INTERDICTA IN PERPETUUM, EXPULSI CIVITATIBUS, COMMUNIONE PRIVENTUR.
Deinde ex Commonitorio Marii Mercatoris (Parte XI) : Julianus et reliqui complices ejus subscribere detrectantes, non solum imperialibus legibus, sed et sacerdotalibus statutis DEPOSITI ATQUE EXAUCTORATI EX OMNI ITALIA DETURBATI SUNT.
Tertio, ex epistola Nestorii ad sanctum Coelestinum (I parte conc. Ephes. c. 15) pro Pelagianis illis qui subscribere recusaverant: Saepe scripsi beatitudini tuae propter Julianum, Orontium et caeteros, qui sibi usurpant episcopalem dignitatem, et creberrimam aditionem apud piissimum et praedicatissimum imperatorem faciunt, nosque concidunt frequentibus lamentationibus, tamquam temporibus orthodoxis DE OCCIDENTE PROJECTI, etc.
Quarto, ex epistola sancti Coelestini rescribentis ad Nestorium (Ibid. c. 17) : Hos quoque haereticos, de quibus nos, velut eorum quae gesta sunt nescius, consulere voluisti, SEDIBUS SUIS INJUSTA DICENTES EXPULIT JUSTA DAMNATIO.
[Col. 0438A] Quinto, ex canonibus 1, 2, 4 concilii Ephesini (II parte ejusdem conc. act. 7) , quibus statuitur poena depositionis adversus metropolitas, provinciales episcopos et clericos, qui Nestorii et Coelestii sequi sententias, ex eo manifeste sunt deprehensi, quod Nestorium nobiscum condemnare noluerunt, quos sancta synodus communi decreto AB OMNI ECCLESIASTICA COMMUNIONE ALIENOS ESSE STATUIT, ET OMNEM SACERDOTII FUNCTIONEM ILLIS ADEMIT, per quam aliquibus, vel nocere, vel prodesse poterant.
Denique ex epistola sancti Leonis ad Nicetam (Epist. 86) : Omnes sive presbyteri, sive diaconi, sive cujuscumque ordinis clerici, qui de Pelagianorum, Coelestianorumque consortio, etc., quorum si quisquam salubribus praeceptis satisfacere detrectarit, sive ille clericus, sive laicus sit, AB ECCLESIAE SOCIETATE PELLATUR, ne perditor animae suae saluti insidietur alienae.
Ad laicos ipsos pertinet septimus canon Ephesinus (II parte conc. Ephes. act. 7) : Similiter, et si qui velint ea quae de singulis per sanctam synodum Ephesinam [Col. 0438B] gesta sunt quocumque modo movere, sancta synodus ipsa decrevit, si quidem episcopi aut clerici fuerint, eos omnino a proprio cadere gradu; SI VERO LAICI, EXCOMMUNICATOS ESSE.
Necesse est huc etiam pertinere, saltem quoad episcopos, sanctionem Valentiniani Caesaris (L. 47 de Episc. in Cod. Theod.) datam Aquileiae VIII id. Jul., coss. Theodosio August. XI et Valentiniano: Diversos episcopos nefarium Pelagiani et Coelestiani dogmatis errorem sequentes, nisi intra viginti dies a conventionis tempore, intra quos deliberandi tribuimus facultatem, errata correxerint, seseque catholicorum fidei reddiderint, GALLICANIS REGIONIBUS EXPELLI, ATQUE IN EORUM LOCO SACERDOTIUM FIDELIUS SUBROGARI MANDAMUS ( Vide Sirmond. in append. cod. ).
[Col. 0438C] Qui subscribere detrectabant, partim adversus sedis apostolicae judicium, partim contra subscriptionis exigendae modum, partim denique in imperialem sanctionem exceperunt: et ita quidem, ut negarent se aut posse tuta conscientia, aut debere servato juris ordine obedire cujuscumque potestatis praecepto, quo urgerentur subscribere, id est, viros, ut aiebant, pios atque imprimis catholicos temerario judicio damnare.
Adversus judicium sedis apostolicae objecerunt, servatam non fuisse judicii formam; judices idoneos non exstitisse; sanctum Zosimum cum clericis Romanis praevaricatum esse.
Servatam non fuisse formam, ex eo nitebantur conficere, quod ratio judiciorum postulet ut adsint qui accusant, audiantur qui rei, et nemo damnetur absens. At neque Erotem et Lazarum episcopos, neque Paulinum diaconum, neque adolescentes duos, Timasium et Jacobum, qui Pelagium Coelestiumque [Col. 0438D] accusabant, interfuisse aiebant judicio Romano; Pelagium vero et Coelestium non satis auditos, cum ille Romam non fuerit evocatus e Palaestina, iste terrore coactus sit tunc abesse judicio, cum maxime res adesse postularet.
Ista causatur Julianus his verbis (In libello Fidei part. IV num. 4 et seqq.) : Judaei etiam fatentur, quod lex nostra non judicet hominem, nisi ab ipso audierit et cognoverit quid faciat. Et in Actibus Apostolorum per gentiles Festi similes prolata est sententia (Act. XXV, 16) , quod non sit consuetudo Romanis damnare aliquem priusquam qui accusatur praesentes habeat accusatores, locumque defendendi accipiat ad abluendum crimina. Unde et sanctus apostolus Paulus judicandi regulam episcopis sanciens, ait: Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus aut tribus testibus (I Tim. V, 12) . His igitur et caeteris testimoniis confirmati metuimus in absentum [Col. 0439A] et nobis inauditorum capita dictare sententiam, nisi cum praesentes fuerint confutati.
De judicibus tria querebantur. Quod sine congregatione synodi sententiam tulissent. Dicunt, inquit Augustinus (Lib. IV ad Bonif. c. 8) , inimicos suos dicta nostra in veritatis odium suscepisse, et toto penitus Occidente non minus stultum quam impium dogma esse susceptum; et simplicibus episcopis sine congregatione synodi in locis suis sedentibus, ad hoc confirmandum, subscriptionem queruntur extortam.
Quod ad causam cognoscendam accessissent male animo affecti. De judicibus, ait Augustinus (Lib. III contra Julian. c. 1) , apud quos propterea dicis non potuisse vos agere causam vestram, quia nemo de rebus dubiis bene consultat, nisi qui ab odio, ira et amicitia vacuum pectus attulerit, quales non fuisse dicis qui de causa vestra judicaverunt, quia prius eam coeperunt odisse quam nosse; jam superiore libro respondi, etc.
Quod idonea, tum doctrina ad intelligendam, tum virtute ad defendendam veritatem carerent. Totum [Col. 0439B] est ea de re caput ultimum secundi libri adversus Julianum, ubi haeretico objicienti causam suam ab imperitis damnatam Augustinus doctissimos decem ex sanctis Patribus objicit. Totum item caput primum et secundum libri V Operis Imperfecti, ubi Julianus, postquam de scientia et fortitudine judicum verbose disseruit, tandem ita concludit: De hac quippe potissimum ignavorum pectorum vilitate factum est, ut per Ecclesiarum naufragia spurcum Manichaeorum dogma velificet; quia si in his qui sacerdotii munere fungebantur libera stetisset et virilis auctoritas, Traducianorum commenta, ut invicta ratio proruit, ita publica contrivisset assensio.
De accusatione Zosimi clerique Romani a Pelagianis haec Augustinus (Lib. I advers. Jul. c. 4) : Innocentii successorem crimine praevaricationis accusas, quia doctrinae apostolicae et sui decessoris sententiae noluit refragari: sed de hoc interim taceo, ne animum tuum, quem sanare potius cupio quam irritare, laudibus [Col. 0439C] tui damnatoris exulcerem.
Et alio in loco (Lib. VI advers. Jul. c. 12) : Quale est autem quod B. M. Zosimum apostolicae sedis episcopum, ut in tua pravitate persistas, praevaricationis accusas: qui non recessit a suo praedecessore Innocentio, quem tu nominare timuisti; sed maluisti Zosimum, quia egit primitus lenius cum Coelestio, etc.
Et rursum (Lib. II ad Bonifac. c. 3) : Quin etiam Romanos clericos arguunt, scribentes eos jussionis terrore perculsos non erubuisse praevaricationis crimen admittere.
Accedit tacita quidem, sed maligna Juliani exprobratio facta summo pontifici, quasi in eo ipso peccasset cujus accusaverat Africanos, in ferenda contra Pelagium Coelestiumque sententia. Iisdem enim Scripturae testimoniis, iisdemque verbis utitur impudens haereticus, ad criminandum sedis apostolicae judicium, quibus sanctus pontifex Africanorum praeceps, ut opinabatur, judicium perstrinxerat.
Conferendae litterae quas Zosimus ad Africanos [Col. 0439D] dedit XI kalend. Octobris (Epist. 4 ad Africanos) cum illis Juliani verbis (Libelli part. IV num. 3) : Illud autem sanctitatem vestram, etc.
Cum exigeretur subscriptio damnationi, non tantum dogmatum, sed etiam auctorum, exceperunt episcopi, quorum nomine scribebat Julianus, ejusmodi subscriptionem esse veluti quoddam judicium, vel testimonium publicum, quod a subscribentibus ferretur adversus illos homines; se vero, ob Dei timorem et charitatem Christianam, Apostolique praeceptum, nec posse, nec debere, quibuscumque tandem hominibus imperantibus, subscribere damnationi absentum et inauditorum, qui se libellis purgarent, catholicos confiterentur, et damnabilia sibi objecta damnarent, quorumque causa, vel per se dubia foret, vel sola multitudinis invidia laboraret.
Julianus in libello Fidei (Parte IV) : Haec autem omnia de quibus nunc agitur, id est, quae in fine damnavimus, [Col. 0440A] ipsi etiam de quibus ista jactantur, falso sibi objecta testantes, libellis propriis damnaverunt.
Et paulo post; Absentum damnationem, ob Dei timorem subscribere non audemus, docti per Scripturas humanam voluntatem praeceptis Dei non debere praeferri, dicentes: Non credes auditui vano, nec consenties cum iniquo fieri testis injustus (Exod. XXIII, 1, juxta LXX) . Et ne multitudini quis credendum putaret, adjunxit: Non eris cum pluribus in malitia (Ibid.) . Et iterum: Priusquam interroges, ne vituperes quemquam. Et iterum: Quod viderunt oculi tui, loquere. Item in Evangelio: Nolite judicare, ut non judicemini. Nolite condemnare, ut non condemnemini; in quo enim judicio judicaveritis, judicabitur in vobis; et qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII, 1) . Unde et sanctus apostolus Paulus judicandi regulam episcopis sanciens, ait: Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus aut tribus testibus (I Tim. V, 19) . His igitur et caeteris testimoniis confirmati metuimus in absentum et nobis inauditorum [Col. 0440B] capita dictare sententiam, nisi cum praesentes fuerint confutati.
Contra sanctionem imperatoris exceperunt primo, efflagitatam a suis adversariis propter imbecillitatem causae, ut quos ratione non possent, auctoritatis pondere opprimerent. Augustinus (Lib. III advers. Jul. c. 1) : Jam vos ergo totius poeniteat hujus erroris, ne argumento miserrimo utamini, quo universi utuntur haeretici, quos a perniciosa licentia leges imperatorum catholicorum premunt. Omnes quippe hujusmodi dicunt, quod ipse dixisti, laborare illam partem rationis inopia, quae in disserendo, cum terrorem subrogat, nullum a prudentibus impetrat, sed caecum a meticulosis extorquet assensum. Novi quidem haeretici vos estis, sed istam pene omnium haereticorum veterem vocem cum caeteris agnovistis atque tenuistis.
Secundo, redemptam fuisse muneribus potentum gratiam apud imperatorem. Julianus (Lib. I Operis Imperf. c. 42) : Tribunis octoginta et amplius equos [Col. 0440C] tota Africa saginatos collega tuus nuper adduxit Alipius.
Et postea (Ibid., c. 72) : Amplissimam esse nostri negotii dignitatem, cum ipsa rerum consideratio et appensio indicat quas tuemur, tum etiam vester pavor, qui contra nostrorum sanguinem, pecuniarum effusione, haereditatum largitate, populorum seditione, potestatum corruptione pugnantes, et fidem vestram, quae a nobis impugnatur, erubescitis profiteri, et ad nostrae sententiae, a qua deviatis, verba confugitis.
Et alibi: Cur tantis totam Italiam factionibus commovistis? cur seditiones Romae conductis populis excitastis? cur de pauperum substantia saginastis per totam fere Africam equorum greges, quos prosequente Alipio tribunis et centurionibus destinastis? cur matronarum oblatis haereditatibus potestates saeculi corrupistis; ut in nos stipula furoris publici arderet? cur dissipastis Ecclesiarum quietem? cur religiosi principis tempora persecutionum impietate maculastis?
[Col. 0440D] Tertio, ex subreptione obtentam legem Julianus (Lib. I Operis Imperf. c. 9) : Laudat (Augustinus) potentem hominem, quod nostris petitionibus, qui nihil aliud quam dari tanto negotio judices vociferabamur, ut ea quae subreptionibus acta constabat emendarentur potius quam exponerentur examini, mole suae dignitatis obstiterit, nec disceptationi tempus aut locum permiserit impetrare.
Quarto denique, ipsam pro Pelagianis facere. Augustinus (Lib. III contra Jul. c. 1) : Sane, ut dicis, si pro vobis potius ab imperatore responsum est, cur non in medium prosilitis, et hoc ultro publicis potestatibus allegatis, vos esse monstrantes quorum Christianus princeps approbavit fidem? verum fidei legem, non sicut sese habet, sed sicut vobis placet, intelligitis: quid mirum, si et de lege imperatoris hoc facitis?
Pelagius praeiverat suis, nam cum damnata fuissent ipsius dogmata in concilio Diospolitano, missis ad amicum litteris, falsaque rei totius relatione, [Col. 0441A] perinde gloriatus est ac si triumphasset de adversariis, suumque errorem episcopis approbasset. Quatuordecim, inquit, episcoporum sententia definitio nostra comprobata est, qua diximus, «posse hominem sine peccato esse, et Dei mandata facile custodire, si velit.» Quae sententia contradictionis os confusione perfudit, et omnem in malum conspirantem societatem ab invicem separavit. Ad haec Augustinus: Sive ergo istam epistolam Pelagius vere scripserit, sive sub ejus nomine a quocumque conficta sit, quis non videat, quemadmodum hic de errore et judicio in quo convictus atque damnatus est, tamquam de victoria, glorietur?
Exceptionem recusantium imperator, impiam obstinationem, secretos tractatus, conniventiam et favorem sacrilegio publica auctoritate damnato praestitum interpretatus est.
Aurelius hanc ipsam habuit suspectam vel dissimulationis, vel negligentiae, vel occultae pravitatis (In epist. ad episc. prov. Byzacen. ).
Sanctus Leo judicavit esse versutiam (Epist. 86, ad Nicet. Aquileiens.) , qua recusantes nihil suorum sensuum non existimarent posse esse salvum, si per se aliquid communi formulae, vel adderent, vel detraherent.
Pertinaces illi, suspectique, et versuti homines non id tantum exceperunt, quod huc usque diximus, etsi magnae fuit per se audaciae; sed postularunt insuper, quod extremae cujusdam erat impudentiae, vel retractari causam apud idoneos judices, vel etiam a catholicis damnari, quae ipsi objiciebant.
Coelestius in epistola ad clericos Romanos (Lib. I, ad Bonifac. c. 23) : Nemo ergo vos seducat, nec se negent impii ista sentire. Sed si verum dicunt, aut audientia detur, aut certe ipsi isti episcopi, qui nunc dissident, damnent quae supra dixi cum Manichaeis se ista [Col. 0441C] tenere, sicut nos ista damnamus quae de nobis jactant, et sit plena concordia.
Huc pertinent verba Juliani mox allata de Augustino dicentis (Lib. I Operis Imperf. c. 9) : Laudat etiam potentem hominem, etc. Pertinet etiam Theodori Mopsuesteni calumniosa exprobratio facta Augustino, contra quem quinque libros scripsit (Lib. II, sub fin.) : Nihil illorum perspicere potuit mirabilis peccati originalis assertor, quippe qui in divinis Scripturis nequaquam fuerit exercitatus, nec ab infantia sacras didicerit litteras, sed sive de Scripturae sensibus, sive de dogmate saepe declamans multa frequenter inepta proprie communiterve de ipsis Scripturis dogmatibusve plurimis deprompsit; nam potentiae metus nullum contra sinebat effari, sed tantummodo taciti, qui divinarum Scripturarum habebant notitiam, se retrahebant (Vide excerpt. 2 Mar. Mercat.) .
Sin minus vero postulatum hoc obtinerent, ausi sunt, communi haereticorum more, provocare ad [Col. 0441D] audientiam oecumenicae synodi, perinde quasi non satis causa jam finita esset, postquam a sede apostolica repetitae damnationis rescriptum venisset; et illud quidem tam solemne, ut ad universos orbis episcopos missum, mundi manu, quod ait Prosper, subscriptum fuisset.
Julianus (In libello, part. IV, num. 2) : Haec, ut nobis secundum regulam catholicam visum est, vestrae sanctitati conscripta transmisimus, quae si aliter putatis tenenda, rescribite. Sin autem contradici istis non potest, et tamen aliquis voluerit contra nos scandalum concitare, certa sit sanctitas vestra nos ad audientiam plenariae synodi provocasse.
Quod si nec istud ex animi sententia succederet, sed inviti cogerentur sententias suas suorumve damnare, id se facturos promiserunt, ea tamen cautione, ut verbis in speciem religiosis impietatem tegerent. Contestati sunt enim se sententias quae objicerentur rejicere, secundum Ecclesiae sensum, certi nimirum [Col. 0442A] postea sensum quem dicerent Ecclesiae quam vellent in partem interpretari. Id fecit primum Diospoli Pelagius (Lib. de Gest. Palaest. c. 19) : Quae dixi non esse mea, secundum judicium sanctae Ecclesiae reprobo, anathema dicens omni contravenienti et contradicenti sanctae Ecclesiae doctrinis. Ego enim in unius substantiae unitatem credo, et omnia secundum doctrinam sanctae catholicae Ecclesiae. Si quis vero aliena ab hac sapit, anathema sit. Quid malignae aut ineptae potius versutiae lateret sub his vocibus, secundum judicium Ecclesiae, aperuit Augustinus (Ibid., c. 33) .
Id deinde praestitit Coelestius magistri exemplum secutus (Lib. de Peccat. Orig. c. 7, et lib. II ad Bonif. c. 3) : nam cum urgeretur a summo pontifice objecta sibi damnare, se consentire respondit sancti Innocentii litteris, et ea se reprobare quae sedes apostolica reprobaret. Videndus super ea re Augustinus.
Utrumque Julianus non tantum imitatus est, sed vicit etiam: nam cum tractoria Zosimi subscribenda foret, et in ea quinque propositiones proscriberentur, [Col. 0442B] singulis suum affinxit sensum, quo ipsas rejiceret. Id prolixe Marius Mercator prosecutus est (Lib. Subnot. c. 6) , nosque in notis ad Mercatorem exposuimus.
Eo pertinet, quod in suae Fidei libellis Pelagius Coelestiusque spondebant fore ut apostolicae sedis definitionibus acquiescerent; sed ea fuit perfidorum hominum versutia, qua declinarent justi judicii sententiam, viderenturque columnam veritatis amplecti, tunc cum eam labefactam vellent.
Si autem inanis foret et ista fraus, tunc, erumpente foras animi obstinatione, generosa quadam hypocrisi obtestati sunt, verbis jactantiae plenissimis, se nulla umquam vi de proposito dimotum iri, sed constanter persecutionem pro fide catholica, temporibus etiam orthodoxis, passuros, exemplo generosorum illorum martyrum, qui prope anhelam fornacem, ut loquitur Julianus, imperterriti responderunt cogenti regi: Potens est Deus, o rex, liberare nos de fornace [Col. 0442C] hac, etc. (Dan. III, 17) .
Post hanc sententiam Babylonicorum puerorum amplificatam, paratragoediabat homo vanissimus in hunc modum: De hac et nos disciplina, quam reliquerunt illustres magistri, intelligimus tenendam in prosperis votorum mediocritatem; in dogmatibus vero fidei, consiliorum perennitatem: optamusque, persecutionum tumore compresso, etiam populis subvenire. At si id non accidat, stat quidquid acerbum est contumeliis et periculis perpeti, quam non aversari illuviem sordesque Manichaeas.
Non minus exaggeratis verbis usus est in libello Fidei (Part. IV num. 9) . Certum sit apud sanctitatem vestram, quia quantumlibet hoc mare ventis flantibus intumescat, et amaris in nos fluctibus efferatur, numquam integri judicii domum, quae supra justitiam Christi fundata est, poterit commovere.
Haec videntur excerpta ex libro de Constantia pro defendenda veritate contra omnia quae ipsi resistunt, quem Julianus ad suos scripsit, quo tempore Bonifacius [Col. 0442D] summus pontifex, non tantum apostolicis, sed etiam regiis utebatur edictis, ut eos de clero cogeret damnationem Pelagii Coelestiique subscribere, qui suas sedes, suosque gradus, et fidelium communionem retinere vellent. Id enim fecit haereticus ille, quod alii solent; abusus est doctissimorum orthodoxorumque virorum dictis, immo et sanctorum exemptis, ad erroris sui participum obfirmandos animos, ut obsisterent Ecclesiae saeculique potestatibus, perinde ac martyres tyrannis et fidei persecutoribus.
Id autem facere solitos suis temporibus haereticos, immo et quae paterentur a principibus vocare martyria, testatur Augustinus, cum ubique passim, tum maxime ubi respondet epistolae Parmeniani Ticonium exhortantis ad persecutionem magis ferendam quam deserendas Donati partes. Audent, inquit (Lib. III advers. epist. Parmen. c. 6) , sacrilega schismata, vel [Col. 0443A] haereses impiae, si quando in flagello, ut se corrigant, admonentur, poenas erroris sui inter martyria deputare, etc.
Hac occasione non possum non monere quid animadverterim inter legendam quinti saeculi historiam, nullos tunc temporis haereticos fuisse (fuerunt autem multi, iique nobiles) qui cum suam sectam viderent justis Ecclesiae fulminibus feriri, non continuo spargerent in vulgus libellos de Constantia, quibus in speciem suos ad sectanda martyrum exempla hortarentur; reipsa tamen, per nefandas iniquae comparationis artes, vindices fidei a Deo constitutos accusarent injustitiae cujusdam tyrannicae, immo et paris cum ethnica impietatis.
Sic Nestorius Coelestium cum suis a Theodosio religiosissimo principe pulsum urbe regia, ad constantiam in asserenda veritate hortatus est ( Epist. ad Coelest. ) exemplo, tum Joannis, qui ab Herode, tum Petri et Pauli, qui a Nerone passi sunt.
Sic idem, cum praefecto Thebaidis miserabiliter [Col. 0443B] exponeret quae ferre cogeretur in exsilio, imperatores et magistratus maledictis onerabat (Evag. l. I c. 7) .
Sic Theodoretus nondum sanus, missis Constantinopolim litteris ( Epist. ad Andr. monach. apud Mar. Mercat. ), et hoc Apostoli loco abutens: Fidelis Deus, qui non patietur nos et vos tentari supra id quod possumus, sed faciet cum tentatione profectum; suos ita ad pertinaciam accendebat, ut simul argueret iniquitatis in Nestorium commissae quotquot Aegyptio (ita sanctum Cyrillum appellabat) consensissent, sanctissimumque virum damnassent. Damnarunt vero sanctus Coelestinus, ducenti septuaginta quinque episcopi in Ephesina synodo, imperatores religiosissimi Honorius et Valentinianus, etc.
Ad primam tergiversandi causam responderat, jam inde a temporibus Innocentii, Augustinus, cum verba faceret ad populum de Pelagianis (Serm. 2 de Verbis Apost.) : Fratres mei, ubi tales inveneritis, occultare nolite: non sit in vobis perversa misericordia. Redarguite [Col. 0443C] contradicentes, et resistentes ad nos perducite. Jam enim de hac causa duo concilia missa sunt ad sedem apostolicam, inde etiam rescripta venerunt. Causa finita est, utinam aliquando finiatur error!
Respondit sanctus Coelestinus (Epist. ad Nest. I part. conc. Ephes. c. 17) : Defleant infelices, spe se hominum fuisse deceptos, quibus jam potuit propter communionem sola poenitentia subvenire.
Et alibi (III parte conc. Ephes. in epist. ad Patr. Ephes.) : Ejiciantur e civitatibus suis, et se in nostro collegio noverint non futuros, nisi secundum ecclesiasticum, et Christianorum principum constitutum, damnata cum auctoribus sociisque damnantes, se profiteantur catholicos sacerdotes.
Et iterum (Ibid., in epist. ad Maximian.) : Compresso olim et per totum orbem sua damnatione noto Coelestiano errori tua vigilantia resistatur, ut quicumque hujus dogmatis sunt sequaces, ab omni societate hominum repellantur, etc.
De his Coelestini responsis ita scripsit Prosper [Col. 0443D] (Lib. contra Collat. c. 41) : Venerabilis memoriae pontifex Coelestinus, cui ad catholicae Ecclesiae praesidium multa Dominus gratiae suae dona largitus est, sciens damnatis, non examen judicii, sed solum poenitentiae praesidium esse praestandum, Coelestium, quasi non discusso negotio, audientiam postulantem, totius Italiae finibus jussit extrudi: adeo et praecessorum suorum statuta et decreta synodalia inviolabiliter servanda censebat, UT QUOD SEMEL MERUERAT ABSCINDI, NUMQUAM ADMITTERET RETRACTARI.
Secundam causam unus satis Augustinus confutavit (Lib. IV ad Bonif. cap. ult.) : Quid est quod dicunt: De simplicibus episcopis sine congregatione synodi extorta subscriptio est? aut vero congregatione opus erat ut aperta pernicies damnaretur? quasi nulla haeresis aliquando nisi synodi congregatione damnata sit; cum potius rarissime inveniantur propter quas damnandas necessitas talis exstiterit multoque sint, [Col. 0444A] atque incomparabiliter plures, quae ubi exstiterunt, illic improbari damnarique meruerunt, atque inde per caeteras terras devitandae innotescere potuerunt. Verum istorum superbia, quae tantum se extollit adversus Deum, ut non in illo velit, sed potius in libero arbitrio gloriari, hanc etiam gloriam captare intelligitur, ut propter illos Orientis et Occidentis synodus congregetur. Orbem quippe catholicum, quoniam, Domino eis resistente, pervertere nequeunt, saltem commovere conantur; cum potius vigilantia et diligentia pastorali, post factum illis competens sufficiensque judicium, ubicumque isti lupi apparuerint, conterendi sint, sive ut sanentur atque mutentur, sive ut ab aliorum salute atque integritate vitentur, adjuvante Pastore pastorum, etc.
Ad tertiam aliasque quibus se vi opprimi protestarentur, respondit Augustinus, fraudulentas esse voces, quibus obedientiam sedi apostolicae promitterent; mendacem professionem, qua se Ecclesiae sententiae adhaerere jurarent; non esse hanc quam paterentur [Col. 0444B] PERSECUTIONEM, SED COERCITIONIS DISCIPLINAM. Absit, inquit (Lib. I Op. Imperf. c. 9) , a Christianis potestatibus terrenae reipublicae, ut de antiqua fide catholica dubitent, et ob hoc oppugnatoribus ejus locum et tempus examinis praebeant; ac non potius in ea certi atque fundati, talibus, quales vos estis, inimicis ejus disciplinam coercitionis imponant, etc.
Et libro secundo ejusdem Operis (Cap. 105) , dicenti Juliano: Inde est quippe quod omnibus opibus negationem examinis a mundi potestatibus comparatis: intelligitis enim sic agendum vobis, cum deseremini rationis auxilio, respondet Augustinus: Quid adhuc quaeris examen, quod jam factum est apud sedem apostolicam; quod denique factum est in episcopali judicio Palaestino, ubi Pelagius vestri auctor erroris damnatus esset, nisi ista quae tu defendis dogmata damnasset? Ergo haeresis ab episcopis non adhuc examinanda, sed coercenda est potestatibus Christianis.
Et libro tertio prioris Operis (Lib. III adversus Jul. cap. 1) : Jam vos ergo totius poeniteat erroris hujus, ne argumento miserrimo utamini quo universi utuntur haeretici, quos a perniciosa licentia leges imperatorum Christianorum premunt.
Et paulo post (Ibid.) : Vestra apud competens judicium communium episcoporum modo causa finita est, nec amplius vobiscum agendum est, quantum ad jus examinis pertinet, nisi ut prolatam de hac re sententiam cum pace sequamini; quod si nolueritis, a turbulenta vel insidiosa inquietudine cohibeamini.
Et postea (Ibid.) : Putatis ideo vos esse victores, quia non vobis datum est quale desideratis examen; Maximianistae vos ad ista vaniloquia praecesserunt, quamvis dederit vobis catholica Ecclesia judicium quale debuit, ubi causa vestra finita est.
Quomodo se gesserit Ecclesia cum recusantibus, [Col. 0444D] tum ex iis quae dicta sunt hactenus de Zosimi et imperatorum statutis; tum ex sancti Coelestini, Leonis et Gelasii mandatis apostolicis manifeste constat.
Sanctus Coelestinus (III parte conc. Ephes. c. 20) : Ejiciantur de suis civitatibus, et se in nostro collegio noverint non futuros, etc.
Sanctus Leo (Epist. 85) : Si quisquam salubribus praeceptis satisfacere detrectarit, sive ille clericus, sive sit laicus, ab Ecclesiae societate pellatur, ne perditor animae suae saluti insidietur alienae.
Sanctus Gelasius (Epist. 7, ad episcopos per Picenum) : Sufficiat hactenus fuisse haec commissa, et ut placetur Deus, humanis rebus sollicitius divina curentur. Nusquam loci prorsus inveniatur praefatae pestis assertor, nec accessum prorsus Ecclesiae, vel usquam participationem catholicae communionis inveniat, qui haereticorum mavult sequi nefaria professione consortium; et hi cum quibus antea probabitur noxium miscuisse [Col. 0445A] colloquium, nisi resipiscunt, et ab ejus societate discedunt, ab ecclesiastico remoti servitio, devota ultione plectantur, qua caeteris cavendi ministretur exemplum. Nullum adeat, nec usquam loqui damnatae olim blasphemiae jam sinantur.
Quanta indulgentia resipiscentes excepti sint ab Ecclesia, constat partim ex decreto Innocentii, cui religiose paritum est, partim ex Possidii Mercatorisque testimonio. Nam ubi primum Innocentius Pelagium Coelestiumque damnavit, ea usus est apostolica providentia, ut quemadmodum puniendi obstinatos, sic recipiendi poenitentes, legem praescriberet. Avellendi sunt, inquit ( Epist. ad Patres conc. Carthag.), longius, et ab Ecclesiae procul removendi visceribus, ne diutius multa occupans insanabilis post error increscat. Si enim diu fuerint in hac impunitate versati, necesse est multos in hanc suae pravitatem mentis inducant, decipiantque innocentes, vel potius imprudentes, qui fidem catholicam non sequuntur. Putabunt enim eos recte sentire, quos adhuc viderint in Ecclesia perdurare. [Col. 0445B] Separetur ergo a sano corpore vulnus insanum, remotoque morbi saevientis afflatu, cautius quae sunt sincera perdurent, et grex purior ab hac mali pecoris contagione purgetur: sit totius corporis illibata perfectio. Sed si damnent haec quae usque senserunt, erit in potestate pontificum istis aliquatenus subvenire, et curam praestare vulneribus, quam solet lapsis, cum resipuerint, Ecclesia non negare, etc.
In eamdem sententiam scripserat quoque Patribus concilii Milevitani (Apud August. epist. 93) : Pelagium Coelestiumque ecclesiastica communione privari apostolici vigoris auctoritate censemus, donec resipiscant de diaboli laqueis, a quo captivi tenentur, etc. Abscindendi sunt QUI VOS CONTURBANT ET VOLUNT CONVERTERE EVANGELIUM CHRISTI (Gal. I, 7) . Simul autem praecipimus ut quicumque id pertinacia simili defensare nituntur, par eos vindicta constringat, quia non multum interesse arbitror inter committentis animum et consentientis [Col. 0446A] favorem, etc. Jubemus, quoniam Dominus propria voluntate significavit nolle se mortem morientis, sed tantum ut revertatur et vivat; si umquam sani, deposito pravi dogmatis errore, resipuerint, damnarintque ea quorum se ipsi praevaricatione damnarant, eis medicinam solitam, id est, receptaculum suum ab Ecclesia non negari, ne dum eos redeuntes forsitan prohibemus, vere extra ovile remanentes exspectantis hostis faucibus glutiantur.
Hanc legem secutus est Zosimus, teste Augustino (Lib. de Peccat. Orig. cap. 22) : Cum constet, inquit, dogma exstitisse pestiferum, et haereticum errorem, quem Domino adjuvante apertius jam devitat Ecclesia, duobus istis, Pelagio scilicet et Coelestio, aut in locum poenitentiae redactis, aut si id recusaverint, omnino damnatis, etc.
De eodem pontifice loquitur Prosper (Carm. de Ingrat. cap. 2) :
Et vero multos ad Ecclesiam rediisse tradit Possidius (In Vita S. Aug. cap. 18) : Unde nonnulli ex eis (haereticis Ecclesiae judicio et imperatoris lege damnatis) ad sanctae matris Ecclesiae gremium, unde resilierant, redierunt, et adhuc alii redeunt, innolescente et praevalescente adversus illum detestabilem errorem rectae fidei veritate.
Possidio consentit Marius Mercator: Ex quibus (subscribere detrectantibus) plurimi resipiscentes, et a praedicto errore correcti, regressi sunt supplices ad sedem apostolicam, et suscepti suas Ecclesias receperunt (Commonit. cap. 3) .
Et postea (Ibid., cap. 5) : Multi Juliani participes, eo derelicto, Pelagioque damnato, sedi se apostolicae submittentes, et poenitere super his quae male senserant profitentes, a sanctis pastoribus, digni habiti miseratione, suscepti sunt.
[Col. 0445C] Nullus ex his, quos diximus haeresis Pelagianae sive auctores, sive praecipuos defensores, non edidit fidei suae expositionem, qua errorem tegeret verbis catholicis, tectumque aliis minus prudentibus insinuaret eo facilius, quo callidius suaderet.
Suam scripsit Theodorus Mopsuestenus, quam Marius Mercator interpretatus est; suam Rufinus Syrus, quam e tenebris eruit Pater Sirmondus; suam Pelagius, qua se purgaret apud Innocentium; suam pariter Coelestius, quae nunc editur integra; duas scripsit ad Zosimum summum pontificem Julianus, e quibus una, quam nomine octodecim episcoporum Siculorum post damnationem Pelagii Coelestiique misit, nunc primum publicatur, et ea quidem integra: alterius fragmenta sunt apud Mercatorem in Subnotationibus. Quamquam potest habere speciem aliquam professionis fidei epistola, sive quam Coelestius clericis Romanis suae partis, sive quam Julianus Rufo Thessalonicensi episcopo scripsit.
Has omnes ego una collectas exhibendas putavi, [Col. 0445D] ut facilius conferri possint, simulque constet, quomodo et in omnibus istis hominibus unus fuerit erroris spiritus, et consequentes a prioribus acceperim, quae nihilominus tamquam sua jactarunt.
Omnes porro, praeterquam quae Theodori est, tribus constant partibus, theologica, oeconomica, et ethica. Prima de Deo est; altera de Christo; tertia de homine. Omnium confessionum amplissima est Rufiniana, [Col. 0446C] tum Julianaea; mediocres Pelagiana et Coelestiana; brevissima Theodoriana, quippe quae nihil habet de quaestionibus ad hominem pertinentibus. In parte theologica nihil ulla continet erroris, praeterquam de processione Spiritus sancti a Filio, quam aperte Theodorus, tacite Pelagius, Coelestius et Julianus negant. In parte oeconomica manifeste Theodorus Samosatenum sequitur, et divinitatem Christi atque Θεοτόκον oppugnat; verbis ambiguis loquuntur alii quatuor, Juliani tamen impietatem, etsi callide dissimulatam, Augustinus detexisse sibi visus est. De parte ethica nihil attigit Theodorus; Rufinus impudenter, ut et Coelestius cum Juliano, peccatum originale abnegat. De gratia Pelagius Coelestiusque et Julianus perplexe sententiam dixerunt. Omnes conquisitis nequiter verbis utuntur, partim ut adversariis invidiam Manichaeorum, atque Apollinaristarum, aliorumque haereticorum creent, partim ut se defendant adversus objecta, partim ut pietatem [Col. 0446D] ostentent.
Superfluum est annotare quidquam diligentius hoc [Col. 0447A] in loco, cum et prius ad praefationem antea relatam non pauca exposuerimus Pelagianam causam spectantia, et plura prosecuturi simus in secunda parte operum Mercatoris, qua Nestoriana causa continetur.
Restat igitur monere mentionem istius symboli hunc fieri, immo totum describi, ex versione Mercatoris (qui et refutationem scripsit), ut ex collatione cum aliis confessionibus intelligere lectori liceat, quo jure suspecta dixi, quae de processione Spiritus sancti atque incarnatione Verbi a Pelagianis afferuntur: siquidem cum Theodorianis, sin minus reipsa, verbo saltem consonent.
PARS THEOLOGICA, DE SANCTISSIMA TRINITATE.
1. Qui, aut nunc primum in ecclesiasticis erudiuntur dogmatibus liquido cognoscendis, aut ab haeretico errore converti decreverint ad veritatem, doceri eos oportet, quoniam
[Col. 0447B] 2. Credimus in unum Deum Patrem sempiternum: non qui postmodum coeperit ut esset, sed qui ab aeterno sit, sempiternus Deus; nec qui postea factus sit Pater, quoniam semper erat Deus, semper erat Deus Deus Pater.
3. Credimus et in unum Filium Dei unigenitum, qui est de substantia vel essentia Patris, tamquam vere Filius, et ejusdem essentiae cum eo, cujus est et creditur esse Filius.
4. Et in Spiritum sanctum, qui sit de Dei substantia vel essentia, non qui Filius sit: Deus autem essentia, tamquam qui sit illius essentiae, cujus est Deus Pater, ex quo secundum essentiam est. Nos enim, inquit Scriptura, non spiritum mundi hujus accepimus, sed spiritum qui ex Deo est (I Cor. II, 12) , [Col. 0447C] ab omni eum creatura alienans, Deo vero conjungens et copulans, ex quo vel de quo est secundum essentiam, speciali videlicet ratione supra omnem omnimodo creaturam, quae non secundum essentiam Dei, sed secundum quod factura est, causam habens, ex Deo esse putatur: quem neque Filium, neque per Filium existentiam accepisse putamus.
5. Confitemur autem Patrem perfectum in persona, et Filium similiter, Spiritum quoque sanctum pari modo, salva nobis ratione pietatis, in qua Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum non tres aliquas diversas putemus esse essentias, sed unam, quam in Deitatis unitate et parilitate cognoscimus.
PARS OECONOMICA, DE INCARNATIONE VERBI DIVINI.
6. Oportet autem et de dispensatione, quam secundum [Col. 0447D] Dominum Jesum Christum pro salute nostra consummavit Dominus Deus, nosse nos, quoniam Dei Verbum hominem suscepit perfectum ex semine Abraham et David, secundum Scripturarum divinarum eloquia: hoc exstantem secundum naturam, quod erant et illi, quorum erat ex semine: hominem natura perfectum, ex anima rationali et carne humana constitutum, quemque hominem secundum nos naturaliter, virtute et potentia Spiritus sancti in Virginis utero figuratum: Factum ex muliere, factum sub lege, ut omnes nos ex maledicto legis et servitute redimeret, adoptionem filiorum olim praedestinatam recipientes (Gal. IV, 4) , inenarrabiliter copulavit sibi atque conjunxit.
[Col. 0448A] 7. Mortem quidem eum secundum hominum legem praeparans experiri; suscitans vero a mortuis, et in coelum sublevans, sedere fecit ad dexteram Dei, propter quod super omnem principatum, et potestatem, et dominationem, et virtutem, et omne nomen quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro (Ephes. I, 21) , ab omni creatura adorabilis suscepit venerationem, tamquam inseparabilem cum divina natura habens conjunctionem, et illi, tamquam Deo, supra omnem cogitationem et intellectum, universa creatura reverentiam exhibente.
8. Et neque duos dicimus Filios, nec duos Dominos, quoniam unus Filius secundum essentiam, Verbum Deus, unigenitus Filius Patris, cui iste conjunctus, particepsque divinitatis, communem habet [Col. 0448B] Filii nuncupationem et honorem: nihilominus unus Dominus secundum essentiam Deus Verbum est, cui quia conjunctus iste et sociatus est, communionem habet honoris cum illo; et propterea neque duos dicimus Filios, neque Dominos duos, quoniam, hoc in manifesto existente, qui secundum essentiam Dominus et Filius est, inseparabilem habet ad eum conjunctionem et societatem: ideo qui pro nostra salute assumptus est, conrefertur tam nuncupationi quam honori et Filii et Domini; non sicut unusquisque nostrum ex se existens appellatur filius Dei, unde et plures filii Dei dicimur, secundum beatum apostolum Paulum (Gal. III, 26) , sed singulariter hoc habens: ideo quod Deo Verbo conjunctus, est dignitatis Filii et dominationis particeps; aufert quidem [Col. 0448C] omnino duorum Dominorum et Filiorum intelligentiam; praestat autem nobis, in conjunctione Dei Verbi omnem habere fidem, omnemque intellectum et contemplationem. Ob haec et venerationem ex Dei societate ab omni percipit creatura.
9. Unum igitur Deum dicimus et Dominum Jesum Christum, per quem omnia facta sunt (Joan. I, 3) , principaliter quidem Deum Verbum intelligentes, qui secundum essentiam Filius Dei est et Dominus: pariter etiam cogitantes eum, qui susceptus est in humana carne, Jesum a Nazareth, quem unxit Deus Spiritu sancto et virtute (Act. X, 38) , tamquam ad Dominum Verbum habentem conjunctionem, et participantem Domini et Filii dignitati.
10. Qui et secundus Adam appellatur, sicut beatus [Col. 0448D] apostolus testis est Paulus (I Cor. XV, 45) , qui tamquam ejusdem sit naturae, cujus est Adam, manifestavit nobis quidem futurum statum: tantam ad illum tamen Adam habens differentiam, quantam esse oportuit inter eum, qui largitor et minister erit tantorum bonorum status futuri, et eum qui praesentium tristium nobis initium intulit.
11. Hinc simili modo et secundus Adam appellatur, tamquam qui secundum enuntiaverit statum: et quoniam Adam prioris illius mortalis, et passibilis, et pleni multorum malorum initium factus est, in eoque ad eum accepimus similitudinem, secundum statum demonstravit futurum Dominus Christus, de coelis apparens, qui omnes nos in suam adducet [Col. 0449A] familiarem communitatem. Primus enim, inquit, homo de terra terrenus, secundus homo Dominus de coelo (I Cor., XV, 47) ; hoc est, indevisendus, ut nos ad sui imitationem adducat. Unde et adjungit: Qualis terrenus, tales et terreni; et qualis coelestis, tales et coelestes: sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis (Ibid., 48) . In isto, inquit, qui paret, et videtur ab unoquoque eorum, qui judicandi sunt, invisibilis faciet judicium divina natura, secundum apostolum Paulum, qui ait: Et tempora quidem ignorantiae nostrae despiciens Deus, nunc mandat ubique omnibus hominibus poenitentiam agere, quia statuit diem in qua judicaturus est orbem terrarum in justitia, in viro, in quo definiit, fidem praestans, suscitans eum a mortuis (Act. XVII, 30) .
12. Haec ecclesiasticorum dogmatum doctrina; atque adeo omnis, qui contra haec sentit, anathema sit.
Rufinus de quo nunc agitur duos fidei suae libellos edidit: unum prolixiorem, qui nunc describitur; breviorem alterum, qui anathematismis duodecim in primam appendicem rejectis continetur. Appellantur enim anathematismi illi a Mercatore fidei [Col. 0449C] nomine, et revera confessio quaedam sunt: unde poterant hoc in loco iterum reponi, si quid de ipsis superesset dicendum.
Ante viginti annos Pater Sirmondus librum hunc prolixiorem de fide, e Graeco sermone olim conversum in Latinum, publice proposuit, incerto auctoris interpretisque nomine. Neque enim putavit valde credendum, aut Joanni diacono Rufinum auctorem facienti, aut Corbeiensibus exemplaribus Pelagii nomen praeferentibus. Non Joanni quidem, quia mirum quantum Origeni Rufinus studuit, infensus vero fuit libri auctor: non exemplaribus Corbeiensibus, quoniam hoc in libro praecipuum Pelagii dogma everti videtur quod Adamus sive peccasset, sive non peccasset, moriturus esset.
Ita sentiebat eruditissimus senex, nec inquirendum ulterius putavit: monebat tamen, auctorem libri, quisquis ille fuerit, ante Pelagii damnationem scripsisse, eaque de causa, sed maxime, quia inter Graecos vixerit, veniam mereri, oppugnatae, circa [Col. 0449D] peccatum originis, catholicae fidei. Tunc enim, neque ab Ecclesia definitum quidquam erat super ea re, neque fides hujusce dogmatis apud Graecos, ut quidem videtur nonnullis, admodum constans fuit, aut communis.
Abstinuissem procul dubio, tanti viri judicium reveritus, ab inquisitione curiosiore auctoris et interpretis: qui enim sperarem me assecuturum, quod Sirmondum fugisset, nisi Marius Mercator de auctore, de interprete Sirmondus ipse minime cogitans monuisset? Ille enim Rufinum Syrum meminit Pelagii et Coelestii magistrum; iste libellum Juliani commisit mihi diligentius excutiendum: unde orta est de auctore et interprete, sin minus certa sententia, saltem conjectura, nec difficilis, nec improbabilis.
Auctor igitur, ut suo loco ostendimus, videtur Rufinus Syrus, interpres Julianus Eclanensis, qui [Col. 0450A] tantum inde profecit, ut suum fidei libellum voluerit esse Rufiniani pene compendium: exscripsit enim aliquando totas fere paginas.
Scripsit Rufinus Graece in Oriente, priusquam veniret Romam: venit autem ann. 2 Anastasii, qui Christi fuit 399. Scripsit igitur paucis ante annis, siquidem Theodorum magistrum audiit, et Theodorus docere coepit ann. 390. Verum cum hic liber oppugnet acerrime Macedonianos tacito nomine, aperto Arianos et Origenistas, suspicari posset quispiam, ipsum fuisse compositum, etiam ante primum concilium Constantinopolitanum, quod celebratum est ann. 381, immo ante ejectionem Macedonii e sede, quae contigit ann. 360, nomenque Macedonii tacitum, quippe nondum ab Ecclesia notatum. Verum accensa bilis illa in Origenem, quae toto fere libro funditur, ostendit satis tunc scripsisse auctorem, cum subiracunde Hieronymus in Joannem Hierosolymitanum inveheretur, id est an. 393 aut 394.
Librum e Graeco Latinum fecit Julianus Romae, ea [Col. 0450B] fere tempestate, qua Rufinus Pelagium Coelestiumque docebat, non esse traducem peccati: ut dogma nefarium eo minus haberet invidiae, minusque horroris faceret, quod ab imprudentibus lectoribus crederetur esse Orientalium fides.
Duae sunt ipsius partes, altera quae prolixior, altera quae brevior: illa, quae corpus libri est, continet expositionem fidei a Trinitate, qui Deus est, ad resurrectionem carnis; ista, quae prioris appendix, respondet Arianorum quaesitis. Utraque videri posset catholici dogmatis plenissima, si modo exciperentur, quae ad primos parentes pertinent, quaeque ad peccatum originis et daemonum culpam, atque etiam ad incarnationem Verbi: forte enim versipellis haereticus invidiae metu verbis catholicis texit errores Theodori. Certe non sine consilio studuit iis sententiis uti, quas nemo Theodori sectarius gravate usurparet.
Totus liber est de quaestionibus quas, tum ex [Col. 0450C] imperatorum legibus, tum ex Patrum libris ab ann. 370 ad 400 scriptis novimus, inclinante quarto saeculo, Ecclesiam exercuisse, praesertim in Oriente, sive tunc primum ortae essent, sive nondum satis exstinctae. Fuerunt illae vero decem praecipuae a diversis haereticis motae, de quibus singulis sententiam dicit Rufinus: Anthropomorphitarum scilicet, de natura Dei, num. 1 et 2; Arianorum, de consubstantialitate Filii, num. 3, 9, et tota appendice; Eunomianorum, de Spiritu sancto, num. 4, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14 et 15; Origenistarum, de principiis rerum et aliis pluribus, num. 16, 17, 19, 20 et 51; Photini atque Apollinarii, de Christo, num. 42, 43, 44 et 45; Novatianorum, de poenitentia, num. 50; aliorum, de hominis creatione, de ejusdem anima, de corpore, de peccato primorum parentum, num. 23 et 24, num. 25, 26, 27 et 28, num. 29, 30, 31, 32, 33, 34 et 35, num. 37, 38, 39, 40 et 41.
Utramque partem, fidem nimirum et appendicem, edidit Pater Sirmondus, suisque illustravit notis, [Col. 0450D] brevibus illis quidem, ut solet, sed eruditis. Fidem edimus et nos, immo et appendicem etsi potuisset omitti: viri tamen doctissimi notas non descripsimus, neque enim iis admodum opus est ad rem nostram, qui toti sumus in comparandis inter se hominum, quos diximus, confessionibus.
Sirmondus sexaginta et uno numeris totum opus distinxit, sive hoc ita ipsi visum est, sive repertum in codicibus mss. Numeros servavimus, cum tanto viro non obsequi religiosum sit: nihilominus auctorem secuti totum opus distribuimus in octo capita, suis singula formulis distincta. Primum est de Deo; secundum, de creatione et invisibilibus creaturis; tertium, de coelestibus corporibus; quartum, de hominis anima; quintum, de ejusdem corpore; sextum, de primorum parentum peccato; septimum, de incarnatione Verbi; octavum, de solvendis Arianorum quaestionibus.
Haec nostra fides est, quam didicimus a Deo edoctis viris, Moyse dico et caeteris prophetis, qui vetus Hebraeis Testamentum praedicaverunt; nec non etiam a sanctis et beatis apostolis et evangelistis, qui novum Christi Testamentum nobis salubriter insinuarunt.
1. Quod unus est Deus, habens Verbum substantivum, aequale per omnia sibi, similiter et Sapientiam substantivam, aequalem sibi per omnia. Una substantia Patris et unigeniti Verbi et Spiritus sancti, una potentia: unus Dominus, sine principio, sine fine, simplex et incompositus, incorporalis, sine figura, sine circumdatione: non crescens, non deficiens, [Col. 0451B] non indigens, indivisus, infinitus, invisibilis, incomprehensibilis, inconvertibilis, sine interitu, immutabilis, hoc quod est, semper et idem erit: conditor omnium, potestatem habens, provisor benignus, justus judex vivorum et mortuorum.
Et quod unicus Deus Verbum in extremo temporum natus est ex Spiritu sancto et Maria semper virgine; et quod crucifixus mortuus est propter nos; et quod tertia die resurrexit, et ascendit in coelos, et sedet in dextera Patris sui; et quod judicaturus est vivos et mortuos; et quod cum eadem carne, secundum facta sua, unusquisque vicem recipiet.
Observavit Sirmondus Sapientiae nomen in divinis personis, quod tribui mos est Filio, fuisse olim qui Spiritui sancto ascriberent, ut hic noster, et ante [Col. 0451C] illum Theophilus Antiochenus et Irenaeus Lugdunensis. Addo ego Marium Victorinum. Theophili enim verba sunt (Lib. II ad Autolycum) : Tres dies, qui luminarium ortum antecesserunt, typus sunt Trinitatis, Dei, et Verbi ipsius, et Sapientiae ipsius. Irenaeus vero Deum docet ad res producendas angelorum ministerio non egere. Ministrat, inquit (Lib. IV cap. 17 et 37) , et ad omnia sua progenies et figuratio sua, id est, Filius et Spiritus sanctus, Verbum et Sapientia. Et alio in loco: Quoniam et Sapientia, quae est Spiritus sanctus, erat apud Deum ante omnem constitutionem, per Salomonem ait Deus: Sapientia fundavit terram, paravit autem coelum Prudentia (Prov. III, 19) . Victorinus (Lib. IV de Trin.) : Cum Christus vita sit, Spiritus autem sanctus scientia et intelligentia, omnia tamen Spiritus sanctus, quae habet, a Christo accepit, Christus a Patre, id est, ab eo quod est esse, exstiterit vita, et ab eo quod est vivere, exstiterit scientia et intelligere, etc. Tam insolentis appellationis causa est, quod Spiritus sanctus, vel a dono sapientiae nomen [Col. 0451D] accepit, vel, ut credibilius est, omnium virtutum fons est atque origo. Quid si Platonico more sophia posita est pro amore sapientiae? est enim Spiritus sanctus sui principii, quae Sapientia generans, et Sapientia genita, amor quidam subsistens.
2. Simplex et incompositus est Deus, eo quod non est corpus divinitas: compositio enim propria est corporum. Simplex et incompositus, eo quod non accidit ei Verbum et Sapientia: compositio enim ex substantia simul et accidentibus constare dignoscitur. Simplex et incompositus: neque enim diversa est Patris et Filii et Spiritus sancti substantia, sed una penitus eademque monstratur.
3. Et quod una est eademque Patris et Filii et [Col. 0452A] Spiritus sancti substantia et virtus, testis est Dominus noster Jesus Christus, de semetipso docens et de Spiritu sancto. De se quidem, cum dicit: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; et iterum: Qui me vidit, vidit et Patrem (Joan. XIV, 9) . His dictis ostendit aperte, unam esse substantiam, eamdemque virtutem; nam cum dixisset Philippo: Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me: Qui me vidit, vidit et Patrem; docere voluit, unum nos ipsum et Patrem eumdemque cernere, virtute simul, atque substantia, ex mirabilibus quae faciebat. Quorum enim una voluntas, eademque sunt opera, eorum quoque est eadem substantia; ideoque dicebat Judaeis: Si non facio opera Patris mei, nolite mihi credere; sin autem facio, et si mihi non creditis, operibus [Col. 0452B] credite, ut sciatis et intelligatis quod Pater est in me, et ego in ipso (Joan. X, 37) . Mire autem etiam hoc docuit, non aliter, nisi ex operibus, divinitatem debere cognosci: quippe cum naturaliter invisibilis sit, et non aliter videatur, quam ex suis operibus et factis, ut etiam Sapientia testatur, dicens: Ex magnitudine enim et pulchritudine operum, competenter conditor eorum perspicitur (Sap. XIII, 5) . Similiter autem etiam beatus Paulus apostolus dicit: Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque ejus virtus et divinitas (Rom. I, 20) . Docet autem iterum sanctus apostolus Joannes, quod Dominus noster Jesus Christus aperte seipsum praedicaret Judaeis Filium Dei secundum substantiam, in eo quod dicit: Propterea [Col. 0452C] magis quaerebant eum Judaei occidere, quod non solum solvebat sabbatum; verum etiam Patrem suum Deum esse dicebat, aequalem se faciens Deo (Joan. V, 18) . Et hoc tunc intellexerunt Judaei, quod Jesus semetipsum manifestavit, Filium secundum substantiam esse, cum diceret ad illos: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17) .
4. Sed haec quidem de seipso Dominus noster Jesus Christus docuit. Docuit autem etiam de Spiritu sancto, eo quod de Dei substantia est, et quod ea quae facit Deus Pater, eadem pariter etiam Spiritus facit; cum dicit: Spiritus veritatis, qui a Patre procedit (Joan. XV, 26) . Porro autem cum ejiceret adversarias potestates, quas juxta consuetudinem hominum daemones appellat, dicebat: Si autem ego [Col. 0452D] in digito Dei ejicio daemones (Luc. XI, 20) . Quod autem digitum Dei Spiritum sanctum nominet, apertius caeteri evangelistae ad hunc locum dixerunt. Matthaeus quidem, cum sic dicit: Si autem in spiritu Dei ego ejicio daemones (Matth. XII, 28) . Marcus vero: Quicumque blasphemaverit in Spiritu sancto, non indulgetur ei in saeculum, sed obnoxius erit aeterno peccato, eo quod dicebant: Spiritum immundum habet (Marc. III, 23) . Hoc cum dixisset Dominus, aperte docuit unam eamdemque credere substantiam Patris et Spiritus sancti, quippe cum digitus, cujus est digitus, ejusdem etiam substantiae habeatur. Porro autem cum diceret discipulis suis: Accipite Spiritum sanctum; quorum dimiseritis peccata, dimittentur eis; [Col. 0453A] similiter ostendebat debere credere, unam eamdemque esse substantiam Patris et Spiritus. Dicit etiam beatus Paulus docens: Nescitis quod templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus (I Cor. III, 16) . Hoc cum dixisset, aperte docuit unam eamdemque esse substantiam atque virtutem Dei et Spiritus, quippe cum non ex alia re cognoscatur templum Dei esse, nisi etiam ex inhabitante Spiritu Dei. Scribit etiam beatus Paulus de Spiritu sancto, sic dicens: Cum vero conversus fuerit ad Dominum, tollitur velamen. Dominus autem spiritus est; ubi vero Spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 16, 17) . Haec cum dixisset, ostendit eamdem esse substantiam, ex eo quod Spiritus est Dominus, et Spiritus Domini libertatem [Col. 0453B] largitur et donat.
Deinceps vehementer disputat contra Macedonianos de Spiritus sancti divinitate, et eadem unaque cum Patre et Filio substantia: cujus quaestionis causa primum hoc caput, totum quantum est, confectum videtur.
5. Est autem Filius in Patre, non sicut in loco: neque enim finibus circumdatur ejus substantia; sed sicut verbum in mente, sicut simplex in simplici, ut infinitus in infinito, et infectus in infecto, ut sine principio in eo qui sine principio, et Dominus in Domino, et Deus in Deo, et ejusdem substantiae simul atque potentiae. Similiter vero et Pater in Filio, et ut sensus non separandus a verbo: sensum autem dico Patrem, ex nobis accipiens exemplum, ut nos scilicet [Col. 0453C] intelligamus, quemadmodum Pater in Filio, et in Patre Filius habeatur; quamvis etiam unde hoc dixerim, ex divina Scriptura causas et semina sumpserim. Nam cum Filium Verbum dixissent, qui a Deo docti sunt prophetae atque apostoli, sensum nos intelligere Patrem sine dubitatione docuerunt, quippe cum non aliter Verbum possit intelligi, nisi ex sensu seu mente nascatur. Sensum autem dico, non talem qualis est noster, quoniam ne verbum quidem Dei tale quale nostrum est: neque ejus sapientia talis est qualis nostra est. Similiter autem etiam Spiritum sanctum dicimus in Patre, et in Filio ejusdem substantiae vel potentiae, tamquam sapientiam in sensu simul et verbo. Porro autem Patrem et Filium in Spiritu ejusdem substantiae simul atque potentiae, et [Col. 0453D] tamquam sensum ac verbum, quae non a sapientia separantur, esse dicimus.
Mentem dixit pro Patre, quod solent veteres theologi: sensum pro mente more veterum philosophorum, quos refert Aristoteles dixisse: τὸ φρονεῖν, καὶ τὸ αἶσθάνεσθαι τ` αὐτὸ εἶναι (Lib. III de Anim. cap. 3, text. 150) .
6. Quod autem in Deo Spiritus est, quasi ex ejus substantia sit, et quasi idem sit uterque, et ut ita dicam, totus in toto, et qui ejus alta et profunda cognoscat, etiam beatus Paulus docet, sic dicens: Nobis autem revelavit Deus per Spiritum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei (I Cor. II, 10) . Unde accepto a nobis exemplo, hoc est, ex nostra [Col. 0454A] sapientia, quae totum sensum nostrum altius penetrat, et quae sunt in eo cuncta cognoscit, deinceps dicit: Quis enim novit hominum, quae hominis sunt, nisi spiritus hominis, qui in eo est? sic et quae Dei sunt, nemo scit nisi Spiritus Dei (I Cor. II, 11) . Ideo autem beatus Paulus de nobis accepit exemplum, ostendere volens, quomodo Spiritus Dei ipsius alta cognoscit, quoniam novit hominem imaginem esse Dei Patris et Filii et Spiritus sancti. Est enim imago Dei homo, quippe cum sit rationabilis ac sensum et verbum et sapientiam habeat. Sicut etiam Moyses docet, cum dicit: Et dixit Deus: Faciamus hominem secundum imaginem, non meam solum, sed secundum imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) .
7. Quod autem sicut Patris est Spiritus sanctus, [Col. 0454B] sic etiam Filii pariter habetur, docet iterum beatus Paulus, sic dicens: Vos autem non estis in carne, sed in spiritu, si quidem Spiritus Dei habitat in vobis (Rom. VIII, 9) , hoc est, Dei Patris. Et deinceps dicit: Si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est ipsius. Dicit autem et in alio loco: Quoniam autem filii estis, misit Deus spiritum Filii sui in corda vestra clamantem; Abba Pater (Gal. IV, 6) . Idem autem Patris et Filii est Spiritus sanctus, quoniam neque Pater est, neque Filius. Ut autem accepto rursus a nobis exemplo dicam, quoniam non est tamquam sensus generans verbum, neque tamquam verbum quod generatur a sensu, sed ut sapientia, quae a sensu minime segregatur et verbo.
[Col. 0454C] Videri potest catholice sentire de processione Spiritus sancti a Patre et Filio: unaquaeque enim persona dicitur ἁπλῶς illius esse, a qua procedit. Quod si ita sensit, a Theodoro utique recessit, qui diserte affirmat, Spiritum sanctum neque esse Filium, neque per Filium existentiam accepisse (Symbol. p. 5) .
8. Quod autem Patris et Filii et Spiritus sancti substantia una, eademque virtus est, etiam Moyses famulus Domini docet, cum sic dicat: Et dixit Deus: Faciamus hominem secundum imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) . Nam cum deberet dicere singulariter faciam, pluraliter faciamus dixit, et non secundum meam, sed secundum nostram imaginem dixit. Et iterum dixit: Et fecit Deus hominem, non fecerunt. Hoc autem facit, ut ostendat tres personas, hoc est, Patris et Filii et Spiritus sancti, unam esse [Col. 0454D] eamdemque naturam, indivisamque divinitatem. Similiter autem etiam propheta David unam eamdemque virtutem Patris et Filii et Spiritus sancti docet, cum sic dicit: Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6) .
9. Porro autem sanctus Joannes apostolus, ut doceret unam eamdemque Filii simul et Patris esse substantiam, sic dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat in principio apud Deum, omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 1) . Cum dixisset, in principio erat Verbum, et non, ex principio, neque iterum, cum principio erat Verbum, vel, sub principio, aperte docet Verbum sine principio esse, quasi superius esset [Col. 0455A] omni principio, et ipse sit causa principii. Si enim omnia per ipsum facta sunt, cum omnibus autem etiam principium habetur, et ipsius principii, et totius deinceps post principium spatii, Verbum ipsum est caput et causa, in quo spatio tempora vel saecula continentur. Rursus etiam cum dixisset, Verbum erat apud Deum, substantivum ostendit esse Verbum, quoniam non dixit, in Deo erat Verbum, sed, Verbum erat apud Deum. Porro autem deinceps dicens: Et Deus erat Verbum; docet unam eamdemque esse substantiam atque virtutem Patris et Filii: quippe cum nihil intersit inter Deum et Deum, cum uterque principio careat, sed una sit utriusque substantia, eademque pariter et virtus. Porro autem cum dicit: Hoc erat in principio apud Deum, omnia per ipsum [Col. 0455B] facta sunt; aperte nos docet, non duas debere substantias credere separatas, neque potestates atque virtutes, quoniam unus est Deus, qui per suum substantivum Verbum omnia condit et creat. Ideo autem docemur, non tres dicere substantias segregatas, Patrem et Filium et Spiritum sanctum, neque potestates atque virtutes a semet invicem separatas: quippe cum Deus unus sit, qui verbo et sapientia omnia creare dignoscitur.
10. Quod autem in sapientia et cum sapientia, hoc est, cum Spiritu sancto, Deus omnia facit, testis est sanctus David propheta, cum praedicando Deum, et amplitudinem virtutis ejus enarrando, et divitias sapientiae ejus mirando, vociferatur haec dicens: Quam magnificata sunt opera tua, Domine! omnia in [Col. 0455C] sapientia fecisti (Psal. CIII, 24) . Hanc sapientiam pariter et beatus Paulus nimia penitus admiratione praedicat, cum sic dicit: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei (Rom. XI, 33) ! Et quod sapientiam Dei, qua omnia Deus fecit et facit, David propheta Spiritum Dei nuncupat, beato Paulo simili ratione consentiens, in sequentibus edocet aperte, cum dicit: Impleta est terra creatura tua. Hoc mare magnum et spatiosum; ibi reptilia, quorum non est numerus. Animalia parva cum magnis; illic naves pertranseunt. Draco iste quem formasti ad inludendum ei; omnia te exspectant, ut des eis escam in tempore. Dante te, ipsi colligent; aperiente autem te manum tuam, omnia replebuntur bonitate; avertente autem te faciem tuam, turbabuntur. Auferes spiritum eorum [Col. 0455D] et deficient, et in pulverem suum revertentur. Emittes Spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terrae (Psal. CIII, 24-30) . In eo quod dicit propheta: Omnia in sapientia fecisti; et: Emittes Spiritum tuum, et creabuntur; aperte docuit unam esse personam utriusque, sapientiae Dei et Spiritus sancti. Similiter autem et Salomon Spiritum sanctum Dei sapientiam nominat, cum sic dicit ad Deum: Consilium vero tuum quis scivit, nisi tu dedisti sapientiam (Sap. IX, 17) ? Et ut ostendat qualem sapientiam dicat, deinceps dicit: Emisisti sanctum Spiritum tuum ex altis, et sic correctae sunt semitae eorum, qui in terra sunt, et placita tua homines didicerunt, et sapientia servati sunt (Ibid., 17-19) ; hoc est, sancto tuo [Col. 0456A] Spiritu tuum consilium docti salvati sunt. Sicut etiam beatus Paulus ait: Nobis enim revelavit Deus per Spiritum sanctum; Spiritus enim omnia scrutatur, etiam alta Dei (I Cor. II, 10) .
11. Igitur cum tales testes habeamus, non dubitare debemus quin oporteat dicere substantivam Dei sapientiam Spiritum sanctum esse, per quem omnia quae creata sunt a Deo, constare noscuntur. Sic igitur nonnulli minus intelligentes, unam eamdemque personam sapientiam Dei et unigenitum Deum Verbum esse dixerunt, volentes a beato Paulo causas et semina sumere; in eo quod dicit: Nos autem praedicamus Christum, et hunc crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus vero stultitiam, ipsis vero vocatis Judaeis et Graecis Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam [Col. 0456B] (I Cor. I, 23, 24) . Sed in his quae dixit beatus Paulus, non unigenitum Deum Verbum significat virtutem et sapientiam; sed ordinationem crucis. Statim enim in sequentibus dixit: Quia stultum Dei, sapientius est hominibus; et infirmum Dei, fortius est hominibus (Ibid., 25) . Nemo autem prudentium audet dicere, quod stultum Dei et imbecillum Deus Verbum est; sed, sicut praedixi, crucis ordinationem significat, eo quod illud, quod incredulis videtur esse stultum, hoc est, Christum crucifixum credere Deum esse, hoc maximam sapientiam habet: et quod videtur esse imbecillum Christi, propter quod pro nobis mortuus est, hoc maximam virtutem habet: de qua sapientia atque virtute non est nunc tempus dicere.
[Col. 0456C] Quos minus intelligentes dicit, vel sunt qui Verbum et Sapientiam divinam unam esse personam asserunt; et convicium facit omnibus fere Patribus: vel qui ex Apostoli verbis, id concludebant; et merito arguit Arianos idipsum molitos, ut testatur Theodoretus (In epist. I ad Cor.) .
12. Per multos igitur testes docemur a Deo, quod unum habeat substantivum unigenitum Deum Verbum, unam sapientiam substantivam Spiritum sanctum, per quem Spiritum, et per quod Verbum, omnia sapientia, sermo, scientia, caeteraque munera credentibus praestantur a Deo. Sicut etiam beatus Paulus docet, cum sic dicit: Habeo igitur gloriam in Christo Jesu ad Deum. Non enim audeo aliquid loqui eorum, quae per me non efficit Christus in obedientiam gentium, verbo et factis, in virtute Spiritus sancti (Rom. XV, 17) . Non solum habebat beatus apostolus Paulus in se loquentem Christum et Spiritum sanctum; sed etiam caeteri omnes prophetae et apostoli et evangelistae. Sicut etiam Dominus noster Jesus Christus docet, cum dicit: Ideo ecce ego mitto ad vos prophetas et sapientes et scribas (Matth. XXIII, 34) . Similiter autem et de Spiritu Dei dicit: Ideo et Sapientia Dei dicit: Mitto ad ipsos prophetas et apostolos (Luc. XI, 49) .
13. Quod autem Spiritus sanctus Dominus et Deus est, et tamquam Dominus noster credentibus et ipse munera largitur et donat, rursus idem beatus Paulus docet, cum dicit: Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus; et divisiones ministrationum [Col. 0457A] sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 4) . In hac igitur enumeratione do norum sancti Spiritus, addens ubique beatus Paulus, idem autem Dominus, et idem Deus, aperte docet, quod Spiritus sanctus Dominus et Deus est. Manifestius autem etiam in sequentibus ostendit; enumeratis enim donis et operibus atque ministeriis, adjecit statim dicens: Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII, 11) . Rursus idem beatus Paulus docere nos apertius volens, unam esse substantiam Patris et Filii et Spiritus sancti, ait: Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus pater omnium (Ephes. IV, 5) . Patrem autem nominat eorum, qui in nomine Patris [Col. 0457B] et Filii et Spiritus sancti per baptisma nati sunt. Non ignorans autem beatus Apostolus esse baptisma aquae, et baptisma spiritus, dixit unum baptisma: sed bene dixit, sciens unum esse baptisma, in eo quod in nomine unius Domini omnes baptizentur et credant. Solet etiam idem beatus Apostolus Patrem et Filium et Spiritum sanctum, sicut unum Dominum et unum Deum, sic etiam unum Spiritum nuncupare, cum dicit: Sicut enim corpus unum est, et membra multa habet, omnia autem membra corporis cum sint multa unum sunt corpus; sic etiam Christus: nam in uno Spiritu nos omnes in unum corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi, et omnes in unum Spiritum potati sumus (I Cor. XII, 12) .
[Col. 0457C] 14. Nemo autem, cum audiat dicentem beatum Apostolum, quod in uno Spiritu nos omnes baptizati sumus, et in unum Spiritum potati sumus, de solo eum Spiritu dixisse credat, aut de solo Patre: quippe qui ita credit, tollit baptisma. Neque enim qui baptizati sunt in uno Spiritu, in solo Patre baptizati sunt, neque in solo Filio, neque in solo Spiritu sancto, sed in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti: quod quidem est commune nomen, non per confusionem personarum, sed per unitatem naturae, unus Dominus, unus Deus, unus Spiritus. Semper enim Pater est, non desinens esse Pater: semper autem et Filius, perseverans esse perpetuo Filius: semper et Spiritus sanctus, qui numquam Pater aut Filius efficitur.
[Col. 0457D] 15. Quid igitur ad haec respondebunt nobis, qui Arii et Eunomii nefanda dogmata sequuntur, et a Patris substantia Filium separari contendunt, et Spiritum sanctum? qui cum haec dicant: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; etiam ipsi suos se baptizare non denegant, et credunt per baptisma in remissionem peccatorum similiter etiam Patris et Filii et Spiritus sancti sanctificatione dignandos: non tamen desinunt blasphemantes in Filium et Spiritum sanctum, cum deberent caecitate tandem aliquando liberati respicere et intelligere, non aliter libertatem famulis posse praestari, nisi a Domino proprio. Sin vero dixerint a solo Patre libertatem vel indulgentiam peccatorum eos qui baptizantur [Col. 0458A] accipere, et a solo Patre sanctificationem mereri, sciant non aliter quemquam eorum qui baptizantur, his dignum donis fieri posse, nisi etiam a Filio et Spiritu sancto munera seu dona percipiat. Testis est beatus apostolus Paulus ad Corinthios scribens cum dicit: Neque fornicarii, neque idolorum cultores, neque adulteri (I Cor. VI) , etc. Et adjecit: Et haec quidem fuistis, sed abluti estis, sed justificati estis, in nomine Domini nostri Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri (Ibid. 11) . His igitur omnibus testimoniis, quae praedicta sunt, una eademque Patris et Filii et Spiritus sancti substantia satis abundeque monstratur.
16. Creando Deus, non natura creat, sicut gentilium [Col. 0458B] fabula delirantium putat, sed magis voluntate. Libera enim Divinitas est, ac non necessitati naturae serviens, ignium, sicut aestimant, ritu, qui non voluntate, sed urente et conflagrante natura, vicina corpora concremare noscuntur. Deus autem non ita facere consuevit. Super enim omnem intellectum sensibilemque naturam ineffabilis et incomprehensibilis substantia est: quippe cum nulli Divinitas visibilis habeatur; sicut beatus Paulus testatur, dicens: Regi autem saeculorum incorruptibili, invisibili, soli Deo honor et gloria (I Tim. I, 17) . Et iterum dicit: Qui solus habet immortalitatem, lumen habitat inaccessibile, quem vidit nullus hominum, neque videre potest. Eadem autem etiam beatus Joannes docet, cum dicit: Deum nemo vidit umquam. Unigenitus Filius, [Col. 0458C] qui est in sinu Patris, ipse narravit (I Joan. IV, 12) . Ergo quoniam supra omnem sensum Deus est, voluntate creat, non natura: nam si natura Deus crearet, et non voluntate, infiniti mundi creati reperirentur, innumerabiles etiam, qui per dies singulos crearentur. Nos autem, gentilium delirante fabula remota, divinae Scripturae pareamus, quae docet aperte, quod Deus ea quae creat, voluntate vel imperio creet. Sicut et famulus Dei Moyses docuit, cum diceret: Et dixit Deus: Fiat lux; et adjecit: Et facta est lux. Et iterum: Et dixit Deus: Fiat firmamentum; et praeceptum complebatur ex imperio. Et iterum: Et Dixit Deus: Fiant luminaria; et quae ante non erant mox efficiebantur. Pariter etiam David propheta dicit: Ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, [Col. 0458D] et creata sunt (Ps. CXLVIII, 5) ; et iterum: Omnia quaecumque voluit Dominus fecit, in coelo, et in terra, in mari, et in omnibus abyssis (Ps. CXXXIV, 6) .
Idipsum Patres ejusdem aetatis, quotquot de creatione mundi scripserunt, adversus gentiles, sive, ut aiunt, Graecos, id est, Platonem et Aristotelem, pugnarunt. Auctor libri Quaestionum ad Graecos, etc., Basilius, Ambrosius, auctor Quaestionum novi et veteris Testamenti, et qui non alii? Erat autem hoc gentilium placitum: τῷ εἶναι καὶ οὐ τῷ βούλεσθαι ποιεῖ ὁ Θεός . Vide Joannem Philoponum adversus Proclum de aeternitate mundi.
17. Si igitur quanta vult, Deus facit et creat, impie Origenes ac nefarie fatuus est, qui sic dixit (Lib. II Periú 1Arcwðn ) : Non omnia quae voluit Deus fecit, [Col. 0459A] sed ea tantum quae potuit continere et comprehendere. Qui cum hoc dixit, ademit Domino cunctorum potentiam, quasi ex parte dimidia ei faciendi potestas daretur. Nam si continendi, ac sibi, quae faceret, subjugandi non habet, ut ille aestimat, facultatem, ne creandi quidem scilicet potestatem habebit. Nam qui creandi facultatem habet, et subjugandi sibi creata similiter habebit. Nos igitur beato pareamus Job, qui sic dicit ad Deum: Novi quod omnia potes, impossibile autem tibi nihil est (Job. XLII, 2) . Et pie religioseque credamus, una cum his videlicet viris, qui a Deo docti sunt, eo quod Deus omnia potest, et creando voluntate creat, non natura; et quod quando vult creat; et quae vult et quanta vult et qualia vult; et nihil est impossibile voluntati ejus. [Col. 0459B] Voluntatem vero Dei sine principio esse dicimus: sine principio enim novit Dominus, quae creaturus est, et quando facturus, et quanta et qualia creare moliatur.
Locus Origenis est in secundo libro περὶ Ἀρχῶν , prout refertur in excerptis subjunctis epistolae imperatoris Justiniani ad Menam: Πεπερασμένην γὰρ εἶναι καὶ τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ λεκτέον, καὶ οὐ προφάσει εὐφημίας τὴν περιγραφὴν αὐτῆς περιαιρετέον_ πεποίηκε γὰρ τοσαῦτα ὁσῶν ἠδύνατο περιδράξασθαι, καὶ ἔχειν ὑπὸ χεῖρα, καὶ συγκρατεῖν ὑπὸ τὴν ἑατοῦ πρόνοιαν, ὥσπερ καὶ τοσαύτην ὕλην κατεσκεύασεν, ὅσην ἠδύνατο διακοσμῆσαι .
18. Et primas quidem dicimus fuisse creatas rationabiles substantias, quae coelestes habentur, et eas plurimas ac diversas substantia pariter ac virtute, [Col. 0459C] sicut beatus David eas caeteris anteponens dicit: Laudate Dominum de coelis, laudate eum in excelsis. Landate eum, omnes angeli ejus, laudate eum, omnes virtutes ejus (Psal. CXLVIII, 1) . Nam cum coelorum et angelorum faceret mentionem, et potestates et excelsa nuncuparet, diversas earum substantias edocebat, variasque pariter dignitates ac merita. Rursus etiam docet, non eamdem omnium esse naturam, cum dicit; Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignem urentem (Ps. CIII, 4) . Ignem et spiritum cum propheta dixisset, variis ac diversis usus est elementis, ut nos apertius edoceret, ex sensibili videlicet exemplo. Eas etiam diversas habere substantias etiam beatus Paulus, coelestes terrenis anteponens potestates, dicit: Ut in nomine Jesu omne [Col. 0459D] genu flectatur, coelestium, et terrestrium, et infernorum (Philip. II, 10) ; infernorum enim cum dixisset, solutas animas corporibus nominavit. Porro autem docet varias earum esse dignitates speciesque diversas, cum dicit: Qui est imago Dei invisibilis, primogenitus totius creaturae, quod in ipso creata sunt omnia, tam coelestia, quam terrestria, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates (Col. I, 15) . Cum igitur coelestia terrenis anteponeret, mox adjecit etiam homines, qui in Christo creati sunt, dicens: Et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium primogenitus ex mortuis, ut fiat in omnibus ipse primatum tenens (Ibid., 18) . Similiter autem etiam Dominus noster Jesus Christus [Col. 0460A] docet diversitatem substantiae spirituum eorum, qui a Deo recesserunt, ex quibus solet divina Scriptura daemones appellare, et principatus et potestates, cum dicit: Hoc genus non ejicitur, nisi in oratione et jejunio (Matth. XVII, 20) . In eo autem quod Dominus dicit, hoc genus (Marc. IX, 28) , ostendit in ipsis varia esse genera substantiarum, speciesque diversas. Haec autem omnia dixi, ut divitias Dei virtutis ostenderem: nam si omnipotens Divinitas est, necesse est etiam praedives habeatur.
Infernorum nomine appellari credidit animas corporibus solutas, quia fuit in opinione veterum putantium in subterraneis locis animas exspectare supremum diem, quo judicatae, vel in coelum subvolent, vel detrudantur in aeternum supplicium.
19. Nos etiam hoc a Scriptura divina didicimus, quod Deus coelestibus cunctis rationabilibus potestatibus dedit habere liberam voluntatem, sicut etiam hominibus in terra praestitit: nam nemo omnium, qui rationem habet aut sensum, invitus poterit Deo, vel sine voluntate servire; sed omnes ei sponte propria scilicet obsecundant. Alioquin si id non esset, neque laudatio eos, neque vituperatio sequeretur, aut crimen, sicut et in caeteris animalibus contigit irrationalibus. Omnes igitur contrariorum capaces habentur, tam boni dico, quam pravi. Boni quidem, cum id quod Deus vult faciunt; pravi autem, quando mandata Domini minime custodiunt. Et quod angeli [Col. 0460C] coelestesque virtutes, cum Dei minime praecepta contemnunt, laude potiuntur ingenti, testis est beatus David ita dicens: Benedicite Deum, omnes angeli ejus, potentes virtute, facientes verbum ejus, ad audiendam vocem sermonum ejus. Benedicite Dominum, omnes virtutes ejus, ministri ejus, facientes voluntatem ejus (Ps. CII, 20, 21) . Ex hac igitur laudatione, id est, ex observatione Domini praeceptorum, beata scilicet vita et perpetua fruuntur. Sed sicut omnes, qui Dei faciunt voluntatem, perenni beatitudine potiuntur, et laudes a Deo consequuntur aeternas; sic et e diverso cuncti, qui divina praecepta contemnunt, aeterna vituperatione damnantur.
Qui numerus fuit in editione Sirmondi decimus nonus et vigesimus, eum nos vigesimum primum et vigesimum secundum fecimus, jubente ratione emendari [Col. 0460D] codicum perturbationem. Cum enim Rufinus, quae de invisibilibus substantiis tractaverat, ita conclusit: De invisibilibus quidem substantiis sufficienter dictum; ostendit satis, se omnia prosecutum, quae ad eas pertinerent. Quomodo igitur postmodum de ipsarum voluntate, sive in bonum, sive in malum, absque methodi vitio ageret? Deinde par est credere servatum id a Rufino, quod solebat ab omnibus in hoc argumento, ut prius de substantiis invisibilibus coelestibus, quam de visibilibus item coelestibus diceret. Denique ipsa series orationis emendationem hanc nostram per se satis probat.
20. Unde ille, quem divina Scriptura diabolum nominare consuevit, et ejus pariter qui dicuntur angeli, cum primis hominibus inviderent, Adam dico et Evae, a beata vita, quam primum possederant, semetipsos [Col. 0461A] alienarunt: et homini quidem per deceptionem; quam ipsi penitus excogitarunt, persuaserunt peccantes, ut a mandato Dei protinus deviaret, semetipsos autem aeterno pariter supplicio subjugarunt. Sicut et Dominus noster Jesus Christus docet, cum ad illos dicit, qui propinquo suo misericordiam denegarunt: Ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus; esurivi enim, et non dedistis mihi manducare, etc. (Matth. XXV, 41) . Quod autem diabolus, vel ejus qui dicuntur angeli, de creaturis coelestibus sunt, rationabilibusque virtutibus, testis est beatus Petrus, cum sic dicit: Si enim Deus angelis, qui peccaverunt, non pepercit (II Petr. II, 4) . Similiter autem et beatus Paulus docet, dicens: Nescitis quoniam angelos judicabimus (I Cor. VI, 3) ? Ne quis igitur arbitretur captus errore, quod isti ante peccaverunt, quam hominibus inviderent, et post illud peccatum, ad decipiendos homines devenerint, sicut nefarius Origenes docebat; sed, ut superius dixi, ex eo quod diabolus in serpentem transfiguratus Evam decepit. Quod autem ex illo diabolus, veritate penitus derelicta, transtulit se protinus ad mendacium, ex quo Evam, ut dixi, peremit morte peccati, testis est Dominus noster, cum dicit Judaeis non credentibus sibi: Vos ex patre diabolo estis, desideria patris vestri diaboli vultis facere. Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia veritas non est in eo. Quando loquitur mendacium, de propriis loquitur, quoniam mendax est et pater ejus (Joan. VIII, 44) . Ergo cum [Col. 0461C] dixisset Dominus, quod ille homicida erat ab initio, et quod in veritate non stetit, aperte docuit, quod ex eo diabolus a veritate decidit, ex quo primitus per fallaciam mendacii Evam errore deceptam morte praevaricationis occidit. Rursus etiam ideo dictum est, quod quando loquitur mendacium, de suo loquitur, quoniam primus ipse, ficta fallacia, etiam mendacium procreavit. Unde etiam caeteri, qui una cum ipso homini inviderunt, ipsius diaboli angeli nominati sunt, quasi ipse primus hujusce malitiae causa esset et caput. Sed de istis quoque sufficienter dictum.
In eo quod angelos peccasse primum invidentia erga homines asserit, habet consentientes e Patribus nonnullos, ut Irenaeum, Lactantium, Cyprianum, [Col. 0461D] Methodium apud Epiphanium et Photium, Gregorium Nyssenum, et alios, quorum tamen non una est explicandae sententiae ratio. At in eo, quod Origenem arguit docentem, daemones prius peccasse, quam hominibus inviderent, dissentit Ecclesiae magistris longe pluribus, ipsique adeo sacrae Scripturae, cujus id pervulgatum est: A superbia initium omnis peccati (Eccli. X, 15) ; quamquam respexit forte ad opinionem Origenis; quod ante conditionem mundi hujus peccaverint multa, tum daemones, tum animae, propter quae e coelo in corpora praecipitarentur.
Diabolum ipsum, id est, daemonum principem transfiguratum in serpentem tentasse Evam, constans est veterum opinio, de qua diximus ad tractatus Nestorii adversus Pelagianos.
21. Sed de invisibilibus quidem substantiis sufficienter dictum; nunc vero de sole simul et luna. [Col. 0462A] caeterisque luminaribus oportet exponam: haec enim nonnulli, mentis errore decepti, animalia rationabilia esse dixerunt. Quorum dementiam etiam nefarius Origenes secutus est (Lib. I Periú 1Arcwðn c. 7) , qui cum vellet ex divina Scriptura exemplum sumere, quae ibi de luminaribus optime dicta fuerant, haec ipse perperam, ut sibi libitum est, ausus est vertere. Sciendum est igitur, quod divina Scriptura nusquam eorum veluti animalium fecerit mentionem. Sed luminaria facta fuisse dixit, et ob hoc solum creata, ut super terram lucerent, et essent hominibus signa temporum, mensium, et annorum. Sin autem nobis dixerint, qui erroribus favent hujusmodi: Cur non animalia sunt luminaria, et rationabilia, cum de ipsis scriptum sit hoc modo: Astra autem non sunt munda [Col. 0462B] in conspectu ejus (Job. XXV, 5) , hoc est Dei? audiant a nobis quod qui hoc dixerat, non dignus erat auctoritate, quippe cum Dominus ad ipsum dixerit: Nihil veri locutus es de famulo meo Job. Tamen etiamsi a beato dictum hoc fuisset Job, ne ita quidem firma probatio videretur. Neque enim ex eo quod non munda sunt in conspectu Dei, ideo dicuntur animalia; alioquin etiam menstrua mulierum ab ipsis animalia nuncupentur, et leprosa domus, quoniam ne ista quidem munda sunt apud Deum, secundum legem Moysi: multa enim eorum quae sine anima sunt, ratione quadam, saepe legimus immunda. Adjicit etiam Origenes illud, quod a propheta David dictum est: Sol cognovit occasum suum (Ps. CIII, 19) ; necnon etiam illud, quod Deus dixit ad prophetam [Col. 0462C] Isaiam: Ego omnibus stellis mandavi (Isai. XLV, 12) . Hoc autem facit, confirmare volens nefandam haeresim suam; dicit enim ( Loco antea cit. ) quod luminaria dudum fuerint intellectus et sensus, qui quia negligenter versati sunt, sua postmodum virtute privati, ad ignea ista damnati sunt corpora, ut super terram luceant.
Multis in locis Origenes secutus est opinionem Platonis animam tribuentis, non tantum mundo, sed etiam astris, eamque rationalem, ut suos motus, jubente Deo, peragerent. Omnium maxime insignis habetur lib. I Περὶ Ἀρχῶν cap. 7, quem exprobrat Origeni non solus Rufinus, verum et Theophilus Alexandrinus (Homil. 1 et 2 paschali) , Hieronymus (Epist. 59 ad Avitum, et epist. 61 ad Pammachium) , Epiphanius ( Epist. ad Joan. Hierosolymit. ), Justinianus [Col. 0462D] imperator ( In epist. ad Menam ), aliique bene multi: ibi enim abutitur testimoniis Scripturae, quae Rufinus exponit. Miror vero quid causae fuerit cur tam vehementer in Oriente super ea quaestione Patres a me laudati, aliique, ut Basilius et Genesis enarratores, Origenem accusarent, cum in Occidente Augustinus, sin minus Platoni assenserit, saltem dubius exstiterit, ut constat pluribus ex locis (Lib. II de Gen. ad lit. cap. 18, et Enchirid. c. 58 et l. XIII de Trinit. c. 16) . Admirationem auget divus Thomas, qui cum sententiam Aristotelis attulisset de anima coeli: Hoc autem, inquit, quod dictum est de animatione coeli, non diximus quasi asserendo secundum fidei doctrinam, ad quam nihil pertinet, sive sic, sive aliter dicatur. Unde Augustinus in Enchiridio dicit: Nec illud quidem certum habeo, utrum ad eamdem societatem, scilicet angelorum, pertineant sol et luna, et cuncta sidera, quamvis nonnullis lucida esse corpora, non tamen sensu vel intelligentia praedita videantur.
[Col. 0463A] 22. Similiter autem gentilium errorem approbare desiderans sic dicit, quod ideo posuit Deus luminaria in firmamento in signa, ut eorum hujusmodi motus nobis facta nostra significent. Discant igitur qui nefariam Origenis haeresim sequuntur, non sic accipere divinam Scripturam, neque evertere hujus intellectum, ut pro historia scilicet utantur allegoria, secundum voluntatem suam. Nam cum dicentem terrae audimus Jeremiam prophetam: Terra, terra, terra, audi verbum Domini, scribe hunc hominem abdicatum (Jerem. XXII, 29) ; non ideo debemus dicere quod quasi animali rationabilique terrae propheta praecipiat. Solet etiam David propheta hujusmodi corporibus imperare, cum dicit (Ps. CXLVIII, 7) : Laudate Dominum de terra, dracones et omnes abyssi, ignis, [Col. 0463B] grando, nix, glacies, spiritus procellarum, quae faciunt verbum ejus; montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes cedri. Non propterea docet nos ut haec omnia rationabilia esse credamus. Sed Origenes nunc ejusque socii dimittantur.
Locus Origenis, in quem Rufinus intendit, videtur mihi fuisse in Commentariis Genesis, ex quibus fragmentum Eusebius retulit (Lib. IX de Praeparat. Evang.) . Sic enim se habet ex versione Vigeri: Consilio Dei factum est, ut ex vario astrorum situ eorum quae, partim singulis, partim in universum eveniunt signa quaedam hauriant, non jam homines certe, ex illa enim siderum conversione quidquid aut facturi singuli sint, aut passuri, vere ac certo intelligere operae est humanas vires longe superantis; sed naturae illae superiores, quas pluribus sane de causis eam in cognitionem venire necesse est, uti deinceps demonstrabimus. Et inter proponendas quaestiones quae solvantur: [Col. 0463C] Quomodo rerum illarum quae hominum generi eveniunt, signa quidem sidera sint, causae vero minime: quamobrem certam et exquisitam homines earumdem rerum cognitionem habere non possint, sed naturis humana superioribus praeposita signa illa sint?
23. Mundum Dominus cum crearet, coelum, inquam, et terram, et omnia quae in eis sunt, solum hominem secundum imaginem suam et similitudinem fecit, sicut Moyses docet, ita dicens: Et dixit Deus: Faciamus hominem secundum imaginem ac similitudinem nostram (Gen. I, 20) . Et cum Moyses hoc ex persona Dei dixisset, ipse protinus adjecit dicens: Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit eum. Utrumque Moyses, unum scilicet intelligens, tam imaginem [Col. 0463D] dico quam similitudinem, imagine nominata, similitudinem penitus reticuit. Alioquin si non ita esset, numquam postea dixisset Jacobus apostolus in Epistola sua, cum doceret nos non debere uti lingua ad ministerium mali, hoc modo: In ipsa benedicimus Domino et Patri, et in ipsa maledicimus hominibus, qui secundum similitudinem Dei facti sunt (Jac. III, 9) . Hominem igitur Deus omnibus dominari quae ipse creavit, tam in terra quam in mari, praeposuit, eo quod imago ipsius est homo, sicut et beatus Paulus docet ita dicens: Nam vir quidem non debet operire caput, cum sit imago et gloria Dei (I Cor. XI, 7) . Propter id quod homo cunctis irrationalibus antefertur animalibus quibus dominatur, per hoc ipsum etiam [Col. 0464A] omnium dominus effectus est. Nam irrationalia quidem animalia, sicut Moyses docuit, ex terra et aqua creata, ex eis tam animam quam corpus habent. Homo autem corpus quidem videtur cum caeteris habere commune; animam vero multo praestantiorem, sicut Moyses iterum dicit hoc modo (Gen. II, 7) : Et plasmavit Deus hominem de limo terrae, et insufflavit in faciem ejus spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem.
Hominis naturam laudat, quod fecere postea maligne Pelagiani; quia est opus divinarum manuum; quia factus ad imaginem et similitudinem Dei; quia dominatur caeteris animantibus; quia rationis et liberi arbitrii particeps; quia corpus et animam a Deo accepit, etc. Tantis praeconiis fraudem parat.
[Col. 0464B] 24. Homo igitur ideo potior omnibus est, quoniam sensibilem et rationalem animam habere dignoscitur, et eam liberi arbitrii. Ergo quasi prudentes Moysem audiamus dicentem quemadmodum Deus hominem creaverit; sic enim nobis Moyses caeterique prophetae de Deo narrant, sicuti possumus intelligere. Neque enim ut homo est Deus, ex anima factus et corpore, ut vel manibus hominem formet, et fingat, vel ex aere spiritum trahens in faciem ejus insufflet, et sic eum vivificet; omnia enim per unicum Verbum et Spiritum sanctum voluntate facit et fecit.
Solent vero etiam prophetae non solum hominem, sed etiam coelum et terram, et quae in istis sunt praecepto Dei creata, opera manuum Domini nominare. Testis est David propheta ad Deum dicens (Psal. VIII, 4) : Et videbo coelos operam digitorum tuorum, lunam et stellas quae tu fundasti. Et iterum (Ps. CI, 26) : In principio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli. Similiter autem et Isaias propheta ex Dei persona sic dicit (Isai. XLVIII, 12) : Audi me, Jacob et Israel, quem ego voco. Ego sum ipse ego primus, et ego novissimus. Manus mea fundavit terram, et dextera mea firmavit coelum. Et iterum sic dicit Dominus (Isai. LXVI, 1) : Coelum mihi sedes, et terra scabellum pedum meorum. Quam domum aedificabitis mihi, et qui locus requietionis meae? omnia enim ista manus mea fecit.
Hominem probat esse opus ad imaginem Dei factum, non tantum adversus Manichaeos, sed etiam contra catholicos; nimirum ut ex veritate confessa [Col. 0464D] subdole conficiat postea nullum esse peccatum naturae. Unde sub finem addit: Omnia per unicum Verbum et Spiritum sanctum voluntate facit et fecit; quo callidius nihil dicere potuit ad rem suam; nam facile videtur minus prudentibus nullo vitio laborare opus illud, quod Deus optimus maximus per Verbum tamquam per ideam artificem, et Spiritum sanctum principium omnis boni, voluntate recta, simul et omnipotente, non fecit tantum olim, cum hominem formaret, sed etiamnum facit, in singulis conceptibus. Hunc locum Julianus videri potest imitatus, cum scriberet (Libelli part. II, num. 7) : Ad imaginem quoque Dei non solum factum hominem, sed et fieri confitemur. Tum adducit testimonium Jacobi a Rufino allatum.
25. Est igitur homo, sicut divina Scriptura nos docuit, corpus quidem habens ex terra, animam vero [Col. 0465A] sibi creatam ex nihilo, et eam sicuti sensibilem et rationalem, sic etiam immortalem, ut utrumque nos docet Testamentum, tam novum dico quam vetus. Nam et Dominus noster Jesus Christus ait (Matth. X, 28) : Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed potius eum timete qui potestatem habet animam et corpus perdere in gehenna. Igneum supplicium interitum nuncupavit. Nam quomodo fieri potest, uti quod penitus perit, et nusquam prorsus constare potest, aeternam perpeti valeat ultionem, cum Dominus iterum dicat (Matth. XXV, 46) : Et ibunt isti in poenam aeternam, justi autem in vitam aeternam?
26. Nec dicendum est animam partem Dei esse, sicut imprudentum et indoctorum sermo habet. Nam [Col. 0465B] si hoc ita esset, numquam Deus partem suam perenni supplicio subjugaret. Sed ne peccare quidem omnino ipsa potuisset, quasi pars Dei, quippe cum Deus sit immutabilis semper sicuti natura, sic etiam voluntate. Et iterum, si anima nostra pars Dei esset, nullo penitus corporali vitio domaretur; nam Divinitas est semper invicta, et nulli umquam subdita vitio corporali.
Non calumniam facit Origeni, cum ab eo traditam scribit animorum προΰπαρξιν ; nihil enim frequentius occurrit cum in aliis Operibus, tum maxime in libris Περὶ Ἀρχῶν . At quod ipsum ideo impietatis accusat, quia dixit animas factas ante corpora, non consentit Rufino Aquileiensi ( In apolog. ad Anastas. ) immo nec Augustino dubitanti quaenam de quatuor pervulgatis opinionibus circa originem animorum verior foret (Epist. 28 ad Hier., et 157 ad Optatum) ; [Col. 0465C] consentit tamen et sibi ipsi in anathematismis, et Hieronymo (Epist. 59 et 61) quem magistrum sequitur, et aliis Orientalibus, qui acrius invecti sunt in προΰπαρξιν animorum. Possent vero videri invecti jure, si Origenianam solam peterent, de qua diximus in notis ad anathematismos, nihil enim ea absurdius. Sed si quamlibet intellexerint, et eam quoque de qua se dubitare Augustinus constanter scripsit, injuriam fecerunt magnis omnino viris, sanctisque fidei defensoribus; quamquam nunc dubitandi causa sublata est, sive Ecclesiae definitione, sive opinione fidelium, sive consensione doctorum. Porro malitiose Rufinus meminit Manichaeorum et Origenis, ad praeveniendos nimirum animos legentium, abducendosque callide in errorem, quo credant, aut cum Manichaeis sentire, aut cum Origene, eos qui confitentur peccatum Adami nocuisse posteris, et ipsos etiam infantes in remissionem peccatorum baptizari.
[Col. 0465D] 27. Sicut ergo qui ita credunt, impie credere comprobantur; sic etiam illi qui animas dicunt ante corpora factas fuisse, multum a pietate distare inveniuntur. Unde impius Origenes gentilium captus errore, et ab eo nolens penitus abscedere, novarum etiam studens auctor esse sectarum, conjecturis illorum alio modo translatis edocuit: de quibus in praesenti disputandum esse non arbitror, ne nos multum verborum mittamus in silvam. Quia igitur ad confirmandam haeresim suam nefariam praedictus Origenes ex divina Scriptura sumere conatur exempla, redarguamus eum Scripturam penitus ignorasse divinam, et eam sine sensu docuisse, nam cum ipse diceret in primo creaturae initio coelum cum terra creatum non [Col. 0466A] esse corpus firmum, sicut hoc quod videtur, sed omne hoc sensibilem rationalemque esse substantiam, et eam unius ejusdemque naturae, in his rationabilibus sensibilibusque substantiis etiam animas hominum comprehendens. Et post haec, animalium quae sexta die creata sunt faciens mentionem, in ea hominem quoque creatum reperiens, suum jam non potuit affirmare figmentum, neque propriam roborare fallaciam; sed, quasi illorum quae ante docuerat penitus fuisset oblitus, invitus fatetur animas creatas esse, et eas iterum incorporeas. Respondeant igitur nobis qui nefandam Origenis haeresim venerantur et colunt, et ejus expositiones de divina Scriptura ad coelum usque summis praeconiis tollere moliuntur, quomodo animae sine corporibus possint intelligi, [Col. 0466B] cum Moyses nos doceat dicens: Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit eum, masculum et feminam fecit eos (Gen. I, 27) . Nam hoc omnibus claret, quod animae sexus utriusque capaces esse non possunt, nisi sola corpora, quae graviora noscuntur. Quomodo iterum et illud dictum audire poterant solae sine corporibus animae: Crescite, et multiplicamini? siquidem, etiam secundum ipsum Origenem, incorporalium natura neque multiplicari potest, neque crescere. Vel quomodo sine corporibus animae creatae in coelis habitare poterant, cum Deus benedicens illis quos fecerat masculum et feminam, sic dixerit: Crescite, et multiplicamini, et implete terram (Ibid., 28) ? Sed Origenes iterum ejusque socii dimittantur.
Cum Origenem ait captum errore gentilium in [Col. 0466C] hanc opinionem venisse quam reprehendit, gentilium nomine significat Empedoclem, Pythagoram, et Platonem, quos sibi praeivisse Origenes testatur (Lib. I contra Celsum) . Poterat ipsis accensere Aristotelem, qui non solum ait (Lib. III de Anim. cap. 6 text. 20) , mentem extrinsecus advenire, cum gignitur homo; sed etiam esse separabilem, immixtam et impatibilem, atque essentialiter ἐνέργειαν ; immo immortalem et sempiternam, quae infinito tempore existens in alia subinde corpora illabatur, nec tamen in uno recordetur gestorum in altero, quoniam pars quae recordatur corruptibilis est: Οὗτος ὁ νοῦς , inquit, χωριστὸς, καὶ ἀμιγὴς, καὶ ἀπαθὴς τῇ σὐσίᾳ ὢν ἐνεργείᾳ. Ἀεὶ γὰρ τιμιώτερον τὸ ποιοῦν τοῦ πάσχοντος, καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ὕλης . Et paulo post: Χωρισθεὶς δέ ἐστι μόνον τοῦθ` ὅπέρ ἐστι, καὶ τοῦτο μόνον ἀθάνατον, καὶ ἀΐδιον. Οὐ μνημονεύομεν δὲ, ὅτι τοῦτο μὲν ἀπαθὲς, ὁ δὲ παθητικὸς νοῦς φθαρτὸς, καὶ ἄνευ τούτου οὐθὲν νοεῖ .
28. Quia igitur nonnulli sunt qui, dementia capti, [Col. 0466D] dicunt quod ex una anima primi hominis Adam anima Evae mulieris assumpta sit; nonnulli etiam, quod ex solo Adam cum seminis jactu in omnes qui ex eo nati fuerunt animae transmissae sint; et alii, quod ex Eva sola magis animae fuere translatae, et sic a parentibus ad eorum liberos deductae sint: respondendum est his hoc modo. Cur ergo Adam, qui primus de terra creatus est secundum carnem, de costa quae ex ipso fuerat sublata in Spiritu Dei prophetando dicebat: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea, haec vocabitur mulier, quia ex viro suo sumpta est, nusquam fecit animae mentionem? nam si anima quoque esset ex anima, secundum illorum vanas opiniones, numquam profecto hoc Adam [Col. 0467A] praeteriisset. Nam sicut os ex ossibus meis, et caro de carne mea, dicebat, sic etiam anima ex anima mea dicere potuisset: sed tantum hoc dixit, quod sibi videlicet sciebat ablatum. Porro autem consentiens Moysi etiam Zacharias propheta sic dicit: Extendens coelum, et fundans terram, et fingens spiritum hominis in ipso (Zach. XII, 1) . Nam si non ex supposita materia nunc crearetur hominis caro, sicut etiam Adam et Evae, et sic postea in ipso non crearetur anima, non ex supposita materia, tamquam Adam pariter et Evae, numquam propheta Zacharias ita dixisset: Et creans spiritum hominis in ipso (Ibid.) Apertius autem Salomon in Ecclesiaste docet animas a Deo praestari omnibus, quae ab ipso creantur ex supposita materia corporibus, solutionem humanae compositionis [Col. 0467B] enarrans, cum dicit: Et convertetur pulvis in terram suam, et revertetur spiritus ad Deum, qui dedit eum (Eccles. XII, 7) . Cum hoc Salomon dixisset, aperte docuit quod Deus pulveri, quem ad creandum hominem de terra tulerat, spiritum praestitit non habenti. Ideo autem tantum spiritum ad Deum reverti dicitur, licet utriusque sit creator Dominus, tam carnis quam spiritus, quoniam non ex supposita materia spiritum creat, sicut et corpus. Et iterum, quod una cum Deo homo videtur operari ad nativitatem corporis procreandi, spiritum autem solus procreat Deus: quippe cum hominum quidem sit subministrare materias, Dei autem creare hominem.
Quod autem Deus est qui format ea quae in uterum semina jaciuntur, simul etiam caetera diversa vivificat, [Col. 0467C] quae ab agricolis seruntur in terram, testis est beatus Job, cum dicit ad Deum: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me (Job. X, 8) . Eadem etiam David propheta dicit. Rursus etiam Deus Jeremiae prophetae sic dicit: Priusquam te formarem in utero, cognovi te (Jerem. I, 5) . Similiter autem Isaias propheta de populo, qui Jacob nomine vocabatur, inter caetera etiam sic dicit: Dominus qui redemit te, et qui formavit te ex utero (Isai. XLIV, 24) . Apertius autem etiam beatus Paulus, ad Hebraeos scribens, docet quod non sicuti corpora ex successione descendunt, sic etiam spiritus, hoc est, nostrae animae, cum dicit: Patres quidem carnis nostrae habuimus eruditores, et reverebamur; non multo magis obtemperabimus Patri spirituum, et vivemus (Heb. XII, 9) ? Quoniam Deus [Col. 0467D] cum benediceret primis hominibus, hoc est, Adam et Evae, dixit: Crescite, et multiplicamini, et implete terram (Gen. IX, 7) , hac de causa parentes patres carnis Apostolus nominavit. Et quoniam non ex supposita materia creatas a Deo animas habemus, ideo Deum Patrem spirituum appellavit.
Cuncta igitur sicut primitus creata sunt, sic etiam per dies singulos procreantur: alia quidem ex supposita materia, sicut animalium irrationalium animae; alia autem non ex supposita, sicut hominum animae. Sed et de anima nobis sufficienter dictum.
Disputat adversus traducem animarum, viam sibi muniens, ut quidem putat, ad impugnandam fidem peccati originalis. Secuti sunt magistri methodum [Col. 0468A] discipuli postea Pelagius (Libelli num. 15) , Julianus ( Epist. ad Rufum ) et alii, qui ad latebrarum suarum nebulas, de origine animae non necessariam quaestionem moverunt, ut res manifestas aliarum rerum obscuritate turbando, molirentur latendi locum; aiebant enim catholicos animarum traducem cum traduce peccati contueri. Verba sunt Augustini (Lib. III ad Bonif. cap. 10) , ad quae spectabat Julianus, cum Augustino diceret (Lib. II Oper. Imperf. c. 178) : Illud autem, quod te opponere credidisti, vel in isto libro, cui nunc respondeo, vel in his quos ad Marcellinum scripseras, tum transiisse peccatum, quando omnes homines, ut tuis verbis utar, ille unus fuerunt; sine difficultate veritas deterit, et irrisioni cujusque prudentis exponit. Nam tali argumento praeter impietatem tuam nihil aliud indicatur; impietatem, inquam, qua credis ita esse animarum traducem, in Tertulliani olim et Manichaei profanitate damnatam, sicut etiam corporum tradux: quod tam nefarium est, ut cum a nobis in epistola, quam ad Orientem misimus, fuisset objectum, tum his libris, [Col. 0468B] quos nuper ad Bonifacium misisti, negando a te propulsare coneris. Ais enim: Dicunt, nos autem animarum traducem confiteri; quod in cujus libris legerint, nescio; ut a te videlicet nihil dici tale dejeres. Porro, ut falsitas tua tuorum verborum collatione prodatur, quomodo traducem animarum, profanam revera opinionem, tuis dicis sensibus non teneri, cum profitearis omnes homines illum unum fuisse? Si enim credis partem animae seminibus illigatam, quo ore scribis omnes homines Adam solum fuisse, cum homo utique nisi anima et corpus simul esse non possit? Anceps porro fuit usque ad finem vitae sanctus Augustinus, ut constat ex responsione ad verba Juliani mox allata. Ex qualibet ergo et quantalibet parte, omnes qui ex illo nati sunt, ille unus fuerunt, sive secundum utramque hominis partem, quod me nescire confiteor. Nec me pudet, ut vos, fateri nescire quod nescio, nec ideo tamen nescio de omni homine scriptum esse: Homo vanitati similis factus est, dies ejus velut umbra praetereunt. [Col. 0468C] Respondebat enim paulo ante obitum, inter armorum strepitus et Africae vastitatem.
Nota tres Scripturae locos a Rufino allatos ad probandam animarum a Deo in corporibus creationem: frequenter enim postea adhibebuntur ab ejus opinionis defensoribus, ut videre est apud Augustinum, tum alibi passim, tum praecipue in epistola ad Optatum (Epist. 157) et alia ad Hieronymum (Epist. 28) , quae consultationem continet super ea re.
Observa etiam, testimonia quibus utitur ad probandum a Deo formari semina ex quibus quotidie homines gignuntur, adhiberi a Juliano eadem arte (Libel. parte II num. 6) , ut nimirum ex veritate confessa a catholicis maligne catholica fides peccati originalis peteretur, et mentibus non satis eruditis illuderetur. Nihil enim visum est Augustino difficilius intellectu quam quod et corpora et animae hominum a Deo sint, et homines tamen obnoxii peccato nascantur.
29. Illos igitur primos homines, Adam dico et Evam, licet immortales secundum animam creatos esse dixerim, mortales vero secundum corpus; numquam mortem gustassent, siquidem mandatum Dei servare voluissent, sicut beatus Enoch meruit: hic namque, licet mortalis esset, tamen translatus est, ut mortem penitus non videret (Hebr. XI, 5) .
Quod autem mortales secundum corpus creati sunt Adam et Eva, ut dixi, testis est Moyses cum dicit (Gen. II, 8) : Et plantavit Deus paradisum in Edem ad Orientem, et posuit ibi hominem, quem plasmavit. Et produxit adhuc de terra omne lignum pulchrum ad visum, et bonum ad edendum, et lignum vitae in medio [Col. 0469A] paradisi, et lignum ad cognoscendum bonum et malum. Numquam enim Deus lignum vitae in paradiso plantasset, siquidem Adam immortalis secundum carnem creatus fuisset. Rursus autem si Adam et Eva immortales essent secundum carnem creati, numquam audissent a Deo: Crescite et multiplicamini, et implete terram (Gen. I, 28) . Nam qui manducare, et bibere, et coire, et crescere, et terram implere jussi sunt, hi penitus immortales esse non poterant. Sicut etiam Dominus noster Jesus Christus docens Sadducaeos dicebat (Luc. XX, 34) : Filii saeculi hujus nubunt et traduntur ad nuptias; illi vero qui digni habebuntur saeculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubent, neque ducent uxores; neque enim ultra mori poterunt, aequales enim angelis sunt.
[Col. 0469B] Init mediam quamdam viam inter Augustinum opinantem primos parentes ab initio donandos a Deo immortalitate, qua spoliandi forent si peccarent, et Coelestium existimantem eos sive peccassent, sive non peccassent, morituros; sentit enim mortales factos; sed si non peccassent, cum visum fuisset Deo, in sedem immortalitatis transferendos. Quae sententia placuit multis Orientalium partium Patribus, et arrepta est a Pelagianorum nonnullis, contra quos Augustinus disputat (Serm. 2 de Verbis Apost. c. 6) : nec immerito, cum inde sequatur mortem non esse peccati poenam, sed immortalitatem in praemium virtutis dari.
30. Probatum est sufficienter, ut reor, hominem secundum carnem creatum esse mortalem, aperte Domino docente, mortales esse eos qui coitu tali nuptiisque laetantur. Unde Enoch, qui placuit Deo, [Col. 0469C] postquam diversis ex uxoribus liberos procreavit, translatus est, ut mortem penitus non videret, sicut etiam beatus Paulus Hebraeis scribens dicit (Hebr. XI, 5) : Fide Enoch translatus est, ne videret mortem; nam ante translationem Deo placuisse perhibetur. Sic igitur possumus dicere etiam de Adam et Eva, quod si praeceptum Dei mandatumque servassent, etiam post liberorum procreationem, gustato ligno vitae, immortales jugiter permansissent, non egentes in posterum victus, et incrementi, vel nuptiarum.
Sin vero quidam, imperitia capti, in eadem perseverant dicentes quod Adam et Eva, semel accepta licentia comedendi de omni ligno quod erat in paradiso, praeter unum tantum quod a Deo fuerat interdictum, cum inter omnia etiam de ligno vitae comedissent, [Col. 0469D] immortalitatem consecuti sint, discant quod qui immortalis factus est cibo penitus non eget. Adam igitur et Eva, siquidem immortales naturaliter essent, numquam de ligno gustassent, quod a Deo prohibitum fuerat, quippe cum immortales desiderium escae non habeant, sicut etiam beatus Paulus testatur hoc modo: Non est regnum Dei cibus et potus (Rom. XIV, 17) . Regnum autem Dei mortalium non est, sed immortalium, sicut etiam Dominus noster Jesus Christus docuit dicens (Luc. XX, 35) : Qui autem digni habebuntur saeculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubent, neque ducent uxores. Neque enim ultra mori poterunt, aequales enim angelis sunt.
Adam igitur et Eva, siquidem mandatum Dei servassent, [Col. 0470A] numquam profecto gustassent mortem: mandato autem minime servato, non ex immortalibus mortales facti sunt; sed cum mortales essent, promissa sibi a Deo immortalitate semetipsos alienarunt. Unde Adam audivit a Deo (Gen. III, 19) : Terra es, et in terram ibis; id est: Corruptibilis es, et in corruptelam ibis; cum jam indignus esset de ligno vitae manducare, et perpetuo vivere. Ut autem rursus dicam, quod Adam et Eva, si in servando mandato Dei perseverassent, non habuissent discretionem manducandi de ligno vitae, usque ad illud videlicet tempus quo Deus ipsis revelaturus erat. Qua ex causa etiam a caeteris lignis fuerat separatum, cum in medio esset paradisi positum, ubi etiam lignum illud quod scientiam habebat boni et mali fuerat constitutum, ut interdictum lignum tangere metuentes, [Col. 0470B] etiam a licito caverent manducare. Nam hoc etiam Deus aperte docuit, dicens (Gen. III, 22) : Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis ad cognoscendum bonum et malum. Et nunc ne forte tendat manum, et tollat de ligno vitae, et comedat, et vivat in aeternum. In quo dixit Deus: Ecce factus est cognoscens bonum et malum, et nunc ne forte tendat manum; ostendit quod antequam experiretur mali scientiam, non poterat ex semetipso intelligens acceptum de ligno vitae sumere.
Artificiose declinat, per occupationem, argumentum quo ex verecundia primorum hominum probabant catholici corruptam fuisse peccato naturam, cum in operibus Dei per se nihil, ut ait Augustinus (Lib. II de Nupt. et Concup. c. 9) , erubescendum existat. [Col. 0470C] Dicit non erubuisse nuditatem suam primos homines, cum eo statu forent quo infantes impotentes generandi; erubuisse vero postea, cum natura coeundi cupiditatem adultioribus indidit. Haec opinio pluribus Orientalium placuit, et a Pelagianis postmodum defensa est, ad infringendam catholicorum rationem. Vide prolixam hac de re altercationem Juliani et Augustini (Lib. II Op. Imperf.) . Observa quoque videri Julianum libro tertio prioris sui Operis contra Augustinum eadem fere prosecutum quae Rufinus, ut constat ex responsione Augustini (Lib. V advers. Julian.) .
31. Et non mirum, cum etiam Adam dixerit, cum de uxore prophetaret hoc modo: Haec vocabitur mulier, quia ex viro suo sumpta est; et propter hoc derelinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori, et erunt ambo in carne una (Gen. II, 23) . Non solum hoc, sed etiam cum audissent Deum sibi dicentem [Col. 0470D] Adam et Eva: Crescite et multiplicamini, et implete terram (Gen. I, 28) ; ante inobedientiam, quid esset liberorum creandorum cupiditas, penitus ignorabant. Dicit enim Moyses: Erant autem ambo nudi, tam Adam, quam uxor ejus, et non erubescebant (Gen. II, 25) . Non Moyses hoc dixit, quasi illi, incontinentiae caecitate decepti, pudorem spernerent nuditatis; sed ostendit eos tamquam infantes necdum cupiditatem coeundi habere. Unde post praevaricationem nuditate perspecta, non totius dico corporis, sed illius partis quam etiam Cham, Noe dormiente, viderat, tunc demum creandorum liberorum cupiditatem adepti, et intelligentes nuditatem suam, ficorum foliis verenda texerunt.
[Col. 0471A] 32. Deus igitur consulens hominibus, cum sciret eos ad malitiam pronos, et voluptatum ac desideriorum carnis amatores, et vellet ad honestam potius revocare virtutem, sinit usque ad tempus aliquod dominationi mortis addici, quippe cum nihil aliud nosset tam facile homines coercere posse quam mortem; mortis enim metu plerumque multi a malitia penitus abstinere noscuntur. Unde mundanae leges non aliter possunt pleraque hominum vitia resecare, nisi interminatione mortis et poenae; omnes enim hujusce vitae communis amore detenti, cavent peccatorum praestare causas, ne carere ea, delinquentes propria voluntate, cogantur.
Non igitur hominibus mortem datam pro malorum vice dicimus, sicut ratiocinantur indocti, sed ad [Col. 0471B] delendam mentis pravitatem. Nam si victuri perpetuo homines essent, nunquam profecto eorum malitia finiretur.
Rursus etiam cur pro malorum vicissitudine mortem datam esse credamus, cum si quis centum homines forte vel amplius occiderit, tot et tantis homicidiis exaequare nullam valeat ultionem?
Solemne fuit Pelagianae factionis hominibus imperitiae accusare catholicos, praesertim cum de mortalitate ageretur et peccato originali. Ita Theodorus in excerptis Marianis; ita Rufinus aliis etiam in locis; ita Pelagius in libris de libero arbitrio; ita Julianus ubique passim, sed praecipue posteriore Opere; ita Annianus in suis epistolis.
Nota vero Patres Orientales de mortis bono non aliter fere sensisse quam Rufinus. Vide Basilium, Chrysostomum, et alios Genesis enarratores, quamquam [Col. 0471C] alia fuit mens sanctorum, alia veteratorum hominum, consensione cum Patribus abutentium, ad occupandos animos, ne vim argumenti a morte petiti ad probandum peccatum originis perspicerent.
33. Non igitur malignis tantum hominibus, ad delendam eorum pravitatem, bona mors esse dicitur; sed etiam justis utilis: sicut enim malus peccare desinit hac luce privatus, sic etiam justus dormiens assiduis impugnationum afflictationibus et miseriis animi liberatur. Soluta enim proprio corpore justi anima nullis postea premetur angustiis, non miseriis animi subjacebit, non necessitates videbit, non persecutiones sustinebit, non ultra insurgentia sibi carnis vitia patietur, non ultra videbit in dies singulos agmen suggestionum malarum, non ad luctam [Col. 0471D] nudabitur. Nihil secum trahens saecularium sollicitudinum, non carnis maceratur abstinentia, causa certaminum, non ultra certat, non cursu contendit aut caestu, non jam luctatur cum principatibus ac potestatibus, spiritibusque nequitiae; sed stadium ei solutum est, certamen destitit, et adepta victoria, ad percipiendam coronam justitiae protinus properat, beatam in coelis et aeternam vitam consequi, cum receperit immortalem carnem suam.
Ideo autem et beatus Paulus, talia bella perspiciens, quae ab invisibilibus inimicis justis hominibus indicuntur, metuens ne quorumdam forte prudentiam aut malitia commutaret, aut dolus sanam falleret mentem, povocandae virtutis gratia, suadebat [Col. 0472A] ut omnes hanc vitam spernerent temporalem, utique sic dicens: Audentes igitur semper, et scientes, quoniam dum sumus in corpore, peregrinamur a Domino (II Cor. V, 6) . Unde peregrinari volens a corpore, et finem imponere properans certamini suo, et inpraesentiarum esse cupiens apud Deum, vociferatur dicens (II Tim. IV, 6) : Ego enim jam delibor, et tempus resolutionis meae instat. Certamen bonum certavi, cursum consummavi, fidem servavi, in reliquo reposita est mihi justitiae corona, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex; non solum autem mihi, sed et omnibus qui diligunt adventum ejus. Solet etiam beatus Job malorum omnium solutionem mortem saepius appellare, cum dicit: Mors viro requies. Conclusit enim Deus contra ipsum (Job. III, 23, secund. LXX) .
34. Sin autem nonnulli dicere voluerint, Quomodo fieri potest ut mors homini requies sit, cum beatus David dixerit (Ps. XXXIII, 22) : Mors peccatorum pessima? discant non ideo sic dictum esse: Mors peccatorum pessima, quasi non peccatis eorum terminus imponatur, ac finis; sed quod post mortem, delictorum suorum causa, gravissimas ipsi subeunt ultiones.
Similiter autem beatus Job sicut requiem, sic etiam somnum, mortem nominare consuevit, cum dicit (Job. III, 12) : Quare ubera suxi? nunc utique dormiens quiescerem, et somni securitate fruerer cum regibus consiliariis terrae, qui gloriabantur in gladiis, aut cum principibus quibus multum fuit aurum.
Porro Isaias propheta, cum jussus a Domino regem [Col. 0472C] Babylonis mortuum lamentaretur, communem hanc et temporalem mortem somnum nominavit, dicens (Isai. XIV, 7) : Omnis terra clamat cum laetitia, et ligna Libani supra te gratulata sunt, et cedri Libani dicent: Ex quo tu dormisti, non ascendit qui succidat nos. Infernus ab imis amaritudine captus est occurrens tibi.
Pariter etiam Daniel propheta dicit (Dan. XII, 2) : Et multi dormientium in terra e pulvere surgent; isti in vitam aeternam, et isti ad opprobrium, et ad confusionem aeternam.
Idem autem etiam beatus Paulus docet, cum dicit (I Thessal. IV, 12) : Nolumus autem ignorare vos, fratres, de dormientibus, ut non contristemini, sicut et caeteri qui spem non habent. Si enim credimus, quod [Col. 0472D] Jesus mortuus est, et resurrexit; ita et Deus eos qui dormierunt per Jesum adducet cum eo. Multis igitur testibus edocti quod mors ista communis mala non sit, jam longe valere dicamus iis qui mortem malam appellant.
35. Dicimus autem, quod in bonum Deus praestitit primo homini Adam sudores pariter ac labores quos de terra pateretur, quippe cum non aliter invisibiles inimicos, contra quos habemus continuam luctationem, veneranda fide superare possimus, nisi corporis laboribus fatigati; his enim docemur per divinam Scripturam nosmetipsos hostium fallacia [Col. 0473A] liberare, et aut salvam custodire virtutem, aut amissam perinde revocare.
Sic beatus David virtutem, quam perdiderat, recuperare festinans, docet dicens (Ps. L, 19) : Sacrificium Deo, spiritus contribulatus; cor contritum et humiliatum Deus non spernet. Et iterum (Ps. VI, 7) : Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum, in lacrymis meis stratum meum rigabo. Et iterum (Ps. CVIII, 24) : Genua mea infirmata sunt prae jejunio, et caro mea mutata est propter oleum. Docens etiam quemadmodum virtutem servare debeamus, dicit (Psal. XXXIV, 13) : Ego autem cum mihi molesti essent, induebam me cilicio, et humiliabam in jejunio animam meam.
Similiter autem Dominus noster Jesus Christus [Col. 0473B] discipulos suos docebat, non aliter aut salvam, ut dixi, servari, aut perditam revocari posse virtutem, nisi per labores corporis et dolores. Sic enim ait (Matth. VII, 13) : Ingredimini per angustam portam, quia lata porta et spatiosa via quae ducit ad interitum, multi sunt qui ingrediuntur per eam; quia angusta porta et arcta via quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam.
Ideo et beatus Paulus, cum rogaret Dominum ut ab ipso penitus ille discederet, qui stimulum carnis infigere conabatur, non impetravit, sed magis audivit a Domino (II Cor. XII, 9) : Sufficit tibi gratia mea; virtus enim in infirmitate perficitur. Unde laetus postea dicebat: Libenter ergo gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. Propter quod [Col. 0473C] placeo mihi in infirmitatibus meis, in contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus et angustiis pro Christo. Cum enim infirmor tunc potens sum. Ideo autem docens dicit (II Cor. IV, 16) : Propter quod non deficimus; sed licet is qui foris est noster homo corrumpatur, tamen is qui intus est renovatur de die in diem; nam quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis, non contemplantibus nobis quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur, temporalia sunt; quae autem non videntur, aeterna sunt.
Sic igitur dicimus, primos homines, Adam et Evam, a peccato suo fuisse salvatos per labores corporis et dolores quos eis Dominus praestiterat, [Col. 0473D] pro beneficio scilicet animarum. Unde postea nusquam facit eorum divina Scriptura, quasi peccaverint, mentionem.
Occupat argumentum a laboribus et aerumnis petitum, quibus punitos catholici contendebant primos parentes ob peccatum, indeque traductionem peccati in posteros arguebant, quippe quos simili poena affici cernerent. Eamdem materiem versat Julianus lib. V posterioris Operis (August. lib. VI Op. Imperf. c. 25 et seq.) , videturque e Rufino sumpsisse, quae verbosius exponeret. Quid nos, inquit, tam obstipe veritatis solius rationem sequendam putamus, cum inimicorum nostrorum phalanx ipsis innitatur rerum periculis, et insurgat in nos aerumnarum instructa suffragiis: vult quippe pudore coeuntium, dolore parientis, sudore laborantis, transmissionem culparum et poenarum in semina comprobare, ut his videlicet signis difficilium [Col. 0474A] partuum, agricolarum sudantium, et spinosorum novalium, crimen naturale credatur, cujus merito per tot incommoda genus exerceatur, quod quidam, per Adae peccatum, mortale opinantur effectum, etc.
36. Quod autem Deus dimiserit eis peccatum, sicut etiam Cain, qui primum peccaverat, indulsit, cum dixisset ad eum: Peccasti, quiesce, ad te reversio ejus, hoc est, peccati: Et tu dominaberis (Gen. IV, 7) ; aperte Moyses ostendit per humanitatem, seu misericordiam, quam Deus ipsis postea libenter indulsit. Quid enim dicit Moyses (Gen. III, 21) ? Et fecit Dominus Deus Adam et uxori ejus tunicas pelliceas, et vestivit eos. Nam si Dominus ipsis peccatum non dimisisset, numquam profecto per semetipsum vestiret eos tunicis quas illis ipse perfecerat.
Ne quis igitur easdem pelliceas tunicas, quas habuerunt, [Col. 0474B] humanum corpus existimet, sicut impius Origenes exposuit. Nam ante istas, quas dixi, pelliceas tunicas ipse Adam carnem habere se docuit dicens (Gen. II, 23) : Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Pelliceas igitur tunicas datas a Deo fuisse dicimus propter asperitatem vitae, vel quod tamquam se exercentibus ad virtutem, eas dabat quae congruae videbantur, ut discerent non aliter posse vincere invisibiles inimicos, nisi laboribus corporis. Et quod post praevaricationem, quam in paradiso admiserat, perseveravit Adam in posterum usque ad finem vitae suae obtemperans Deo, testis est Salomon, cum de sapientia ejus, quae ipsum in timore Dei servavit, diceret hoc modo (Sap. X, 1) : Haec primum fictum patrem orbis terrarum, cum solus [Col. 0474C] creatus esset, custodivit, et liberavit a delicto; dedit autem ei fortitudinem dominandi omnibus. Similiter autem etiam de salute Evae beatus Paulus docens ita dicit (I Tim. II, 13) : Adam enim primus formatus est, deinde Eva; et Adam non est seductus, mulier autem seducta in praevaricatione fuit. Salvabitur autem per filiorum generationem, si permanserint in fide, et dilectione, et sanctificatione, cum sobrietate.
Commentum Origenis de pelliceis vestibus nemo Patrum non insectatur, et acriter quidem Methodius apud Photium, Epiphanius in Anchorato, et in epistola ad Joannem Hierosolymitanum. Praetereo, inquit, frivolam ejus expositionem super tunicis pelliceis, quanto conatu, quantisque egerit argumentis, ut tunicas pelliceas humana esse corpora crederemus; qui inter multa ait: Numquid coriarius aut scortisarius erat [Col. 0474D] Deus, ut conficeret pelles animalium, et consueret ex eis tunicas pelliceas Adam et Evae? Manifestum est ergo, inquit, quod de corporibus nostris loquatur. Et si hoc ita est, quomodo legimus, ante pelliceas tunicas, et ante inobedientiam et de paradiso ruinam, Adam loquentem non secundum allegoriam, sed vere: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Verum aut varie locutus est Origenes, aut Theodoretus male ipsum exposuit in QQ. de Genesi.
37. Quod dixit, per filiorum generationem, cum filiorum generatione significavit; solet enim divina Scriptura praepositiones plerumque mutare. Testis est, patriarcha Joseph de somnio ad Eunuchum dicens: Non per Deum explanatio ejus (Gen. XL, 8) , id est, non a Deo. Similiter autem etiam beatus Paulus, cum ad Hebraeos scriberet, dicit: Per quem [Col. 0475A] etiam fecit saecula (Heb. I, 2) , pro eo quod est, cum quo etiam fecit saecula. Neque enim subministratorem dicimus Patris esse Filium, propter hoc dictum, quod est: Per quem etiam fecit saecula; sed magis cooperatorem. Non ergo Eva propter liberos salvabitur suos, neque ejus soboles matris causa damnabitur, aut patris Adam, sicut imprudentium aestimat opinatio; nam unusquisque hominum, cum liberi arbitrii sit, ex suorum qualitate gestorum, aut laudandus nimirum, aut vituperandus habebitur. Simili modo etiam in die judicii, aut justificandus erit, aut supplicio subjugandus, sicut et beatus Paulus docet ita dicens (II Cor. V, 10) : Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum, [Col. 0475B] sive malum.
Incipit oppugnare peccatum originale, primumque argumentum sumit ab eo testimonio Apostoli, quod accepit a Theodoro (Excerpt. 2, num. 2) , et Juliano tradidit (Part. II libel. num. 12, et alibi passim) , quasi nemini alterius culpa imputari possit. Pergit vero injuriam facere catholicis, ut quos imperitos antea dixerat, nunc imprudentes vocet, insaniae postea damnaturus: in quo secutus est Theodorum, qui defensores peccati originalis per ironiam primum sapientissimos et mirabiles peccati patres, tum inexercitatos in Scripturis divinis, imprudentesque et inverecundos, dementes denique nominat in excerptis quae ex Mario edidimus; praeivit autem Pelagio imperitos et insanos appellanti; Juliano nullum non convicium in eosdem conjicienti; aliisque factiosis sine nomine, quorum proprius character fuit suos laudare, alios despicere, immo maledictis onerare.
[Col. 0475C] 38. Quod autem liberi non pro parentibus puniantur, neque parentes pro liberis, aperte rursus edocuit Deus, cum ad Moysem prophetam diceret (Deut. XXIV, 16) : Non morientur patres pro filiis, neque filii pro parentibus, unusquisque in peccato suo morietur. Porro autem arguens Deus imprudentiam filiorum Israel, eo tempore quo apud Chaldaeos secundum scelera sua captivi erant, et causabantur non de se penitus, sed de parentibus suis, quasi illi totius eorum nefandi sceleris fuissent causa, Deum de captivitate sua criminabantur injuste, cum dicerent (Ezech. XVIII, 2) : Via Domini non est recta, quoniam patres nostri comederunt uvam acerbam, et filiorum dentes obstupuerunt; dicit ad eos per Ezechiel prophetam (Ibid., 3) : Vivo ego, dicit Dominus, [Col. 0475D] si ultra fuerit jam dicta parabola ista in Israel, quoniam omnes animae meae sunt, sicut anima patris, sic et anima filii meae sunt; anima quae peccat, ipsa morietur. Et iterum (Ibid., 20) : Filius, inquit, non accipiet iniquitatem patris, neque pater accipiet iniquitatem filii. Et iterum (Ibid., 30) : Unumquemque vestrum secundum viam suam judicabo vos, domus Israel, dicit Dominus. Cum dixisset Deus (Ibid., 3) : Vivo ego, si ultra fuerit, dicta parabola ista in Israel; aperte docuit eos in eadem imprudentia permanere.
Secundum argumentum speciatim pertinens ad causam liberorum et parentum sumit ex testimonio, tum Mosis legislatoris, tum Ezechielis prophetae. Utrumque adduxit Julianus, immo exscripsit, sive in libello (Part. II libel. num. 11) , sive in Opere posteriore [Col. 0476A] (Lib. III Op. Imperf. c. 12 et seq.) , utroque usus est Theodorus in excerptis (Excerpto 2) .
39. Post haec igitur Dei testimonia, insaniunt qui per unum hominem Adam, omnem orbem terrarum iniquitatis flagitiorumque condemnant; nam qui haec dicunt, aut injustum Deum pronuntiant, aut certe Deo diabolum aestimant fortiorem; eo quod naturam, quam Deus creavit bonam, eam diabolus, per praevaricationem Adam et Evae, malam potuerit efficere, siquidem, praevaricatione primi hominis Adam, et ejus uxoris Evae, omnes homines peccato obnoxii sunt. Semetipsos profecto debent agnoscere esse cupidos delictorum; quippe cum sint ipsi voluptatum amatores, et carnis, non debent eorum causas aliis annectere, quorum ipsi videntur fuisse auctores. [Col. 0476B] Aut certe dicant nobis, qui sese esse prudentes existimant, neque ea quae dicunt intelligere possunt, neque de quibus disputant sentire noscuntur, cur Adam et Eva, cum primo ceciderint, secundo cadere minime apposuerunt, si eorum natura, ex praevaricatione facta peccatrix, a malis se penitus abstinere non poterat. Neque enim meminit usquam divina Scriptura, quasi ipsi secundo peccaverint, sicuti de Cain, quod secundo peccavit, narrare non distulit: quippe cum etiam de Abel, quod a peccatis fuerit alienus, aperte docuerit. Quid vero etiam de Enoch atque Elia dicent, quod cum bene placuissent Deo, translati sunt, ut mortem penitus non viderent, non ab Adam praevaricatione prohibiti permanere immortales, cum per eosdem clare docuerit [Col. 0476C] unigenitus Deus ante carnalem adventum suum spem ipsam resurrectionis? Quid etiam de Noe dicent, quem Deus justum esse testatur? Necnon etiam cum suis omnibus hic eamdem salutem meruit quam nos quoque per baptisma promeremur, sicut beatus Petrus in sua Epistola docet, cum dicit (I Petr. III, 19) : In quo et his qui in carcere erant spiritibus veniens praedicavit; qui increduli fuerant aliquando exspectabat Dei patientia in diebus Noe, cum fabricaretur arca, in qua pauci, id est, octo animae salvae factae sunt per aquam, quod et vos nunc simili forma salvos facit baptisma.
Haec verba, insaniunt qui per unum hominem, etc., contraxit compendio Pelagius (In epist. ad Rom. cap. 7) . Insaniunt, inquit, qui de Adam per traducem [Col. 0476D] asserunt ad nos venire peccatum.
Voluit etiam in eodem argumento adhibere Julianus, ait enim Augustinum alloquens (Lib. V Operis Imperf. c. 64) : Insanis ergo cum dicis, Creat malum Deus, sed plus insanis, cum id evangelico testimonio probare conaris, etc.
Tertium argumentum: Si tradux est peccati, aut Deus injustus est, aut Deo fortior diabolus, etc., adhibuit ipse quoque Julianus.
Quartum, quod peccati originalis opinio inventa sit ab hominibus cupidis voluptatum, etc., tragice dilatavit Julianus (Lib. II Operis Imperf. c. 5 et 6) . Delectat subantes animas.
40. Sin vero, ut ipsi asserunt, propter peccatum Adam moriuntur infantes, dicant nobis cur statim baptizati mortem gustare permittuntur, quippe cum omnes qui baptizati sunt, et propter hoc filii Dei [Col. 0477A] facti, peccatum habere non possint. Et siquidem propter peccatum Adam baptizantur infantes, qui ex parentibus Christianis nati sunt, baptizari minime debebunt, et quasi sancti perinde haberentur, quia de parentibus sunt fidelibus procreati, sicut beatus Paulus docet hoc modo dicens: Alioquin filii vestri immundi sunt, nunc vero sancti sunt (I Cor. VII, 14) . Similiter autem etiam beatus Joannes dicit de procreandis filiis, quia simul atque nascuntur, illuminationem sanctificationis ab unigenito Verbo percipiunt, cum dicit: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) . Baptisma igitur infantes non propter peccata percipiunt, sed ut spiritalem procreationem habentes, quasi per baptisma in Christo creentur, et [Col. 0477B] ipsius regni coelestis participes fiant, sicut beatus Paulus docet hoc modo: Si qua in Christo nova creatura (I Cor. III, 17) ; et iterum: Sin autem filii et haeredes, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII, 17) . Unde Cornelius, qui testimonio Dei justitia nitebat, quique baptisma Spiritus, sicut et apostoli perceperat, et sancti Spiritus particeps erat, quo in se inhabitante peccatum penitus habere non poterat; necessario tamen etiam illo baptismate, quod per aquam traditur, dignus habitus est, ut secundum beatum Paulum, complantatus propter mortem similitudinis Christi, etiam ipsius resurrectionis cohaeres existeret (Rom. VI, 5) .
Quintum argumentum: Si infans propter peccatum Adami tollendum baptizatur, baptizari utique non [Col. 0477C] debet, qui genitus a baptizatis, atque ita puris peccati, nisi forte baptismus dicatur non tollere peccata omnia; adhibuit Coelestius in libro quem, teste Praedestinato (Haeres. 88) , edidit, antequam Pelagius commentarios scriberet in Epistolas Pauli. Illud ipsum retulit in commentarios Pelagius, testibus Augustino (Lib. III de pecc. Merit. c. 2) , Mercatore (Commonit. c. 2) et Praedestinato ( Loco mox citato ), sed delevit Cassiodorus, ut non semel monuimus. Hinc Julianus (Libel. III part., num. 13 et 20) exsecrari se scribit eos, qui asserunt in baptismo non penitus peccata deleri; quique negant de duobus baptizatis natum, vel de muliere baptizata pronatum baptismatis gratia egere.
Observa traditum a Rufino Pelagianis effugium, quo declinarent argumentum catholicorum ex necessitate baptismi probantium parvulorum peccatum: aiebant enim baptizari, non ut mundarentur, qui essent innocentes, sed ut adoptarentur in filios Dei et haeredes regni coelorum. Coelestius (Lib. Romae oblato, apud Aug. l. de Pecc. Orig. c. 5) : Infantes autem debere baptizari in remissionem peccatorum secundum regulam universalis Ecclesiae, et secundum Evangelii sententiam confitemur; quia Dominus statuit regnum coelorum nonnisi baptizatis posse conferri, quod, quia vires naturae non habent, conferri necesse est per gratiae largitatem. Julianus (Apud Aug. l. III, advers. Jul. c. 3) : Christus qui est operis sui redemptor, auget circa imaginem suam continua largitate beneficia, et quos fecerat condendo bonos, facit innovando adoptandoque meliores. Vide quae prolixe annotata sunt in hanc rem ad caput 8 Subnotationum.
41. Quia igitur quidam Scripturarum inscientia divinarum, in nefariam et injustam de Christo vocem audent erumpere, asserentes eum pueros minime baptizatos aeterni ignis poenae deputare, qui ossolet in Scripturis gehenna nominari; discant ex [Col. 0478A] divinis Scripturis, quod ignis aeterni poena innocentibus, ac penitus peccatum ignorantibus, praeparata non sit, sed eis, qui legem Dei praevaricati noscuntur, sicut beatus Paulus docet hoc modo: Scimus quoniam quaecumque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur (Rom. III, 19) ; et iterum: Per legem enim cognitio peccati (Rom. III, 21) ; et iterum: Ubi enim non est lex, nec praevaricatio (Rom. IV, 15) ; et iterum: Peccatum autem non imputatur, cum lex non est (Rom. V, 13) ; et iterum: Sine lege enim peccatum mortuum est. Ego autem vivebam sine lege aliquando (Rom. VII, 8, 9) . Similiter et Deus Moysi de juvenibus legem condens dicit: Vivo ego, et vivit nomen meum, et implevit gloria Domini omnem terram, quia omnes viri, qui vident gloriam meam, et signa quae [Col. 0478B] feci in Aegypto, et in deserto isto, et tentaverunt me de hoc decies, et non audierunt vocem meam, quoniam non videbunt terram quam juravi patribus eorum, nisi filii eorum, qui sunt mecum hic hodie, quicumque nesciunt nec bona, nec mala. Omnis juvenis expers, his dabo terram (Num. XIV, 22 seqq., secund. LXX) . Pariter etiam Dominus noster Jesus Christus de parvulis docet, quod ab omni peccato sint alieni, cum dicit: Amen dico vobis, nisi conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. XVIII, 3) . Et iterum ad discipulos suos dicit: Sinite parvulos venire ad me, et nolite prohibere eos, talium enim est regnum coelorum. Amen dico vobis, quicumque non acceperit regnum Dei sicut parvulus, non intrabit in illud (Marc. X, 14) . Similiter [Col. 0478C] autem etiam beatus Paulus dicit: Nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote (I Cor. XIV, 20) . Et iterum de Esau et Jacob docet sic dicens: Cum necdum nati essent, nec aliquid fecissent boni vel mali (Rom. IX, 11) . Pueri igitur, sicut ipsa divina Scriptura perdocuit, quasi penitus innoxii, neque malitiam prorsus experti, boni etiam vel mali discretionem ignorantes, ignis aeterni poenae minime mancipantur: quippe cum ignis aeternum supplicium impiis et peccatoribus praeparatum sit. Sed et isti quidem cum sua imperitia dimittantur.
Aliud effugium aperit, quo se subducerent Pelagiani, cum premerentur a catholicis Christi judicium argumentantibus, et sententiam omnes in duo tantum loca distribuentem. Dixerunt enim judicium [Col. 0478D] ejusmodi ad solos adultos rationis participes, et legis, quam novissent, violatae reos pertinere. Vide Juliani eadem, quae Theodorus, testimonia tractantis altercationem (Lib. II Op. Imperf.) .
42. Rursus autem docemur, quod in novissimo dierum unigenitus Deus Verbum, voluntate Patris et Spiritus sancti, complacuit homo fieri. Et quod voluntate Patris factus est, aperte docuit beatus Paulus ita dicens: At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, et adoptionem filiorum reciperemus. (Gal. IV, 4) . Et quod etiam Filius volens factus est homo, similiter beatus Paulus edocuit, [Col. 0479A] dicens: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philip. II, 6) . Et quod voluntate pariter Spiritus sancti factus est homo, testis est angelus, qui virgini Mariae evangelizavit, sic dicens: Spiritus sanctus veniet super te, et virtus Altissimi obumbrabit te; ideo quod nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) . Et iterum in somnis idem Angelus ait ad Joseph: Nam quod nascetur ex ea, de Spiritu sancto est (Matth. I, 20) . Similiter autem beatus Matthaeus dicit: Inventa est in utero habens de Spiritu sancto (Ibid., 18) .
Illud ipsum compendiosius dixit Julianus (Lib. I part., num. 5) : In plenitudine temporum missus Filius Dei, non majoris imperio potestatis, sed communione [Col. 0479B] voluntatis. Fit Verbum caro.
43. Factus igitur homo unigenitus Deus Verbum, ex Maria quidem semper virgine corpus accipiens, animam vero rationabilem sibi creando ejus substantiae, cujus etiam nostra est, ex ipsa semper virgine nascitur homo, sicut Isaias prophetando dixit: Ecce virgo in utero accipiet, et pariet filium (Isai. VII, 14) . Semper autem virginem dixit sanctam Mariam, quoniam sicut virgo concepit, sic etiam virgo permanens peperit. Nam quomodo signum, quod datum est a Deo Achaz, verum erit? Si igitur non permaneret virgo post partum, et quod virgo concepit, minime credendum est. Quid enim dicit Evangelista de Joseph: Et non cognovit eam, donec peperit filium suum (Matth. I, 25) ? id est, non noverat certius [Col. 0479C] quod ipsa erat virgo, quae Christum paritura praedicta est, nisi post partus editionem documenta virginitatis ejus manere agnovisset intacta. Necnon etiam ex consequentibus et annuntiis Christi signis, angelis, stella, Simeone, Anna, vel magis admonitione quoque angeli; qui ad ipsum locutus est hoc modo: Surge, accipe puerum et matrem ejus (Matth. II, 13) . Non dixit uxorem tuam, ut scire posset, quod Christi causa virgini Mariae datus fuerat ut minister. Unde Dominus signum virginitatis confirmare volens, post resurrectionem a mortuis, clausis ad apostolos ingressus est ostiis, ostendens se ossa et carnem habentem.
Disputat de virginitate Deiparae Mariae adversus [Col. 0479D] Helvidium et Jovinianum, quorum haeresis orta est ante obitum Damasi, secutus Hieronymum, qui utrumque monstrum profligavit libris editis: ex hac vero disputatione colligo, librum hunc scriptum, cum adhuc ferverent hominum nefariorum quaestiones, atque adeo quarto saeculo inclinante.
44. Propterea autem Christus proficiebat aetate et sapientia, ut probaretur, quod vere factus homo fuerat, sicut Lucas evangelista docet, cum dicit: Puer autem crescebat et confortabatur, plenus sapientia, et gratia Dei erat super ipsum (Luc. II, 40) ; et iterum: Et Jesus proficiebat aetate et sapientia (Ibid., 52) . Si igitur Jesus Christus animam non habuisset, sicut nefarii aestimant Ariani: aut rursus animam quidem habuisset, et non tamen rationabilem, sicut [Col. 0480A] Apollinaris definivit insaniens; numquam profecto sapientia proficere poterat: quippe cum caro sine anima sapientia proficere non possit. Sed neque Dei unigenitus Filius indiget augmento sapientiae, cum ipse sit totius nostrae sapientiae distributor.
Suspectus locus. Jesum enim ab unigenito Dei Filio distinguit, huncque profecisse negat, illum affirmat more Nestorianorum. Paulus Samosatenus, quo parente nata est impietas Nestoriana, quaest. 5 (Tom. XI Bibl. PP. inter opera Dionysii Alex.) : Scriptum est in Evangelio: Puer crescebat et confortabatur; quasi diceret: Crescebat Jesus, ex Spiritu sancto et Maria virgine natus. Quomodo igitur qui crescebat et confortabatur, hunc dicis ante saecula esse, et simul cum Patre ingenito non habentem initium et coaeternum. Theodorus Mopsuestenus (Excerpt. ex lib. VI de Inc. a Mercat.) : Jesus proficiebat aetate et sapientia. Hoc autem de Verbo Dei non potest dici, [Col. 0480B] quia Deus perfectus natus est de Deo perfecto, sapientia de sapientia, virtus de virtute. Ipse igitur non proficit, nec enim imperfectus est, ut ad perfectionem incrementis indigeat [Videntur deesse haec verba, aut similia: Proficiebat Jesus, vel proficiebat homo, non enim ei, etc.]: non enim mox formato, vel edito omnem propriam sapientiam deitati contulit, sed hanc particulatim corpori tribuebat.
45. Quod autem sicut corpus, sic et animam Dominus noster Jesus Christus habuit, aperte nos docent evangelistae, dicente angelo ad Joseph, cum esset in Aegypto: Surge, et accipe puerum et matrem ejus, et vade in terram Israel; mortui enim sunt qui quaerebant animam pueri (Matth. II, 20) , et iterum quando Dominus noster Jesus Christus aiebat: Nunc anima mea conturbata est (Joan. XII, 27) ; et iterum: [Col. 0480C] Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 36) ; et iterum: Sicut me novit Pater, et ego novi Patrem, et animam meam do pro ovibus (Joan. X, 15) ; et iterum: Propterea me Pater me diligit, quia ego pono animam meam, ut rursus eam recipiam. Nemo tollit eam a me, sed ego pono eam sponte, potestatem habeo ponere eam, et potestatem habeo iterum accipere eam (Ibid., 17) . Similiter et beatus Petrus, testimonium David prophetae ad Christum referens, ita dicit ex persona ipsius Christi: Quoniam non derelinques animam meam in inferno, neque dabis sanctum tuum videre corruptionem (Act. II, 27) .
Quod impugnat Arianos, nullam in Christo animam admittentes praeter Verbum, et Apollinarem, qui mentem dumtaxat excluderet, facit iterum cum Pelagio et Juliano in suis libellis; facit et cum Nestorianis, [Col. 0480D] qui catholicis utroque nomine calumniabantur, quasi societatem cum ipsis haberent. Nestorius ipse, cum fureret post acceptas a sede apostolica litteras denuntiatorias: Non dicit, inquiunt, Θεοτόκον , genitricem Dei, et hoc est totum, quod nostris sensibus ab illis opponitur: nemo enim, aiunt, rectam fidei gloriam sequens, vocem hanc aliquando declinavit. Multa dogmatum ibi experimenta suppeditant, maxime quidem quae sunt Apollinaris sectae, et Arii, vel Eunomii, si investiges, unusquisque eorum Θεοτόκον , id est, Dei genitricem, appellavit Virginem sanctam (Parte II oper. M. Mercat.) .
Tu vero intende, quaeso, in haec quae dicuntur, ut contra haec ipsamque etiam quam escam hamo apponentes loquuntur, defensionem paratissimam habeas. Scis hoc Apollinarem dicentem, scis hanc vocem, id est, Θεοτόκον , apud Arium plausus maximos excitare.
[Col. 0481A] 46. Per multa igitur testimonia docet divina Scriptura, quod unigenitus Dei Filius factus est homo, et primum quidem ut humilitatem doceret coelestes virtutes, ac terrestrem hominem numquam debere superbiae vitio laborare, sicut diabolus et ejus angeli; ut de caetero videntes Filium Dei formam servi habentem, numquam in sensum superbiae venire cogitarent, sicut beatus Paulus docet, cum dicit (Philip. II, 5) : Hoc enim sentite in vobis, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens. Et qualem istam formam? non coelestium virtutum dicit, sed terreni hominis, quae omnibus rationalibus substantiis habetur humilior, quasi quae ex anima rationali et terrestri [Col. 0481B] corpore sit creata. Unde adjicit dicens (Ibid., 7) : In similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo, humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem. Et ipsius iterum mortis qualis? quae apud homines omnibus deterior est, namque adjecit dicens: Mortem autem crucis.
De causis cur unigenitus Dei Filius factus sit homo, omnino pelagianizat; sex enim affert solas, quas et ipsi Pelagiani: ut homines doceret humilitatem; ut suam erga nos dilectionem ostenderet; ut pro peccatoribus moreretur; ut sibi credentibus adoptionem largiretur, et regni haereditatem; ut exemplum virtutis exercendae, et vincendi peccati praeberet; ut esset mediator atque reconciliator. Julianus (In libel. part. I num. 7 et seq.) . Nascitur ergo nobis, ut universum mundum a peccatis et exemplo revocaret, et patiendo redimeret; dum peccatum, et quasi Deus ignoscendo [Col. 0481C] auferret, et quasi homo per naturae similitudinem, quemadmodum de caetero vinci possit, ostenderet.
Incipiens a baptismate Joannis, quo baptizatus est, dandi exempli gratia, non sui, sicut quidam volunt, causa peccati, sicut ipse ait ad Joannem: Sine modo, sic enim oportet implere omnem justitiam (Matth. III, 15) . Subjecit se omnibus passionibus carnis, ferendo esuriem, sitim, lassitudinem, dolorem, mortem, et caetera hujusmodi: Factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II, 8) . Secundum quod nos beatus Petrus edocuit, dicens: Christus passus est pro nobis, nobis relinquens exemplum, ut sequamur vestigia ejus qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. II, 21) .
Hunc igitur ob nostram salutem secundum carnem passum et sepultum, tertia die resurrexisse et ut mortem destrueret, et ut nobis viam resurrectionis aperiret.
47. Ne quis autem, audiens beatum Paulum dicentem quod humiliavit se usque ad mortem, passionem [Col. 0481D] crucis Deo annectat, sicuti nefarii sapiunt Ariani: sine passione enim unigenitus Deus est, ac penitus passioni subjacere non potest. Quaecumque igitur de Christo humilia verba dicuntur, haec omnia annectenda sunt servi formae.
Nestorianizat cum ait: Quaecumque igitur de Christo humilia verba dicuntur, haec omnia annectenda sunt formae servi. Quamquam enim verba haec catholicum habent sensum, sunt tamen merito suspecta, cum a discipulo Theodori proferuntur.
48. Postea autem, ut ostenderet quantam haberet circa sua opera dilectionem, cum Dominus esset, maluit, accepta servi forma, fieri tamquam unus ex nobis; et iterum, quod homo factus pro impiis et [Col. 0482A] peccatoribus obire mortem dignatus est, sicut beatus Paulus docet cum dicit (Rom. V, 6) : Ut quid enim Christus, cum adhuc infirmi essemus, secundum tempus pro impiis mortuus est? Vix enim pro justo quis moritur; nam pro bono forsitan quis et audeat mori? Commendat autem suam charitatem Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est. Similiter autem, quod etiam his qui credunt in ipsum spiritualem adoptionem filiorum largitur et dona, et efficit regni sui coelestis haeredes, sicut ipse Dominus noster Jesus Christus docens Nicodemum dicit (Joan. III, 3) : Amen, amen, dico tibi, si quis non denuo natus fuerit, non potest videre regnum Dei. Unde infantes qui in peccatis non sunt, merentur tamen baptismatis gratiam, ut in Christo nova generatione [Col. 0482B] creati, etiam regni ejus cohaeredes efficiantur, secundum beatum Paulum (II Cor. V, 17) : Si qua in Christo nova creatura.
49. Nam propterea etiam virtutes coelestes per solam fidem creantur in Christo, quia et istas quoque omnes in semetipso renovavit; et propter hoc enim qui in Christo credunt nova creatura dicuntur, quia unigenitum Deum Verbum similiter cum servi forma quam habet venerantur et colunt. Quod autem creatae sunt coelestes virtutes in Christo, testis est beatus Paulus dicens (Ephes. I, 10) , Instaurare omnia in Christo, quae in coelis et in terra sunt in ipso. Rursus etiam sicut caput Ecclesiae dicitur, sic etiam coelestium virtutum omnium caput esse monstratur. Quid enim dicit beatus Paulus (Coloss. II, 9) : Quia in ipso [Col. 0482C] inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, et estis in illo repleti, qui est caput omnis principatus et potestatis?
Et iterum, propterea factus est homo, ut damnato in carne peccato, relinqueret nobis exemplum, quemadmodum quisque debeat carnalibus superatis vitiis non ultra diaboli fallaciis decipi. Et iterum, ut per servi formam mediator fieret Patri et Spiritui sancto et se dignis, et sic in perpetuum eos custodiat pacis vinculo, sicut beatus Paulus docet hoc modo (Coloss. I, 19) : Quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, et per eum reconciliare omnia, omnia in ipsum pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in terris, sive quae in coelis sunt.
50. Sicut igitur tantorum bonorum ipsa causa [Col. 0482D] omnibus credentibus fuit, sic etiam non credentibus fit justus retributor. Ideo igitur per multa testimonia nos docent divinae Scripturae quod nolit Deus mortem impii et peccatoris, nisi ut convertatur et vivat. Quamdiu igitur sumus in hac vita, possumus poenitentiam agere, et futuram illam beatam vitam sempiternam mereri. Neque enim jam post corporis solutionem poenitentiae relinquitur locus, cum David propheta sic doceat, dicens ad Deum (Psal. VI, 6) : Quia non est in morte qui memor sit tui, in inferno autem quis confitebitur tibi (Psal. CXIII, 17) ? Et iterum: Non mortui laudabunt te, neque omnes qui descendunt in infernum. Quod autem Christus judicaturus sit vivos ac mortuos, docet aperte beatus Paulus [Col. 0483A] sic dicens (II Cor. V, 10) : Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut recipiat quisque propria corporis, prout gessit, sive bonum, sive malum. Ideo enim dicitur Christus in dextera Patris sui sedere quasi judex tam vivorum quam mortuorum; et quod Pater neminem judicat, sed omne judicium Filio dedit, aperte Dominus noster Jesus Christus edocuit (Joan. V, 22) .
Adversus Novatianos agit, quod faciunt omnes ejusdem aetatis scriptores, Nazianzenus, Ambrosius, Hilarius diaconus, Hieronymus, et alii quos longum esset recensere; agit vero non eodem quo reliqui animo, sed quo Pelagius et Julianus, cum aiunt, Hominem, si post baptismum lapsus fuerit, per poenitentiam credimus posse salvari; nempe ut invidiam conflet catholicis fatentibus non posse hominem poenitentiam agere, nisi Deus det.
[Col. 0483B] 51. Rursus etiam docemur quod resurgant mortui in eadem carne in qua etiam in utero matris formati sunt, in corpore pariter ac figura, sicut beatus Paulus ad Corinthios scribens dicit (I Cor. XV, 35) : Sed dicit aliquis: Quomodo resurgent mortui? Quali autem corpore venient? Insipiens, tu quod seminas, non vivificatur, nisi prius moriatur. Et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum, puta tritici, aut alicujus caeterorum. Deus autem dat illi corpus sicut voluit. Hoc cum Apostolus dixisset, quod Deus dat illi corpus, non sicut vult, sed sicut voluit, ostendit quod sicut a principio creatus est homo, sic etiam in resurrectione resurget, neque habitu, neque corpore permutato, sicut Dominus noster Jesus Christus, postquam resurrexit a mortuis, [Col. 0483C] nec corpus, nec figuram penitus immutavit. Nam sicut granum frumenti, amisso corpore suo, nudum seminatur et mortuum, sic iterum cum eodem corpore quod amiserat resurgit, sic etiam homo in resurrectione mortuorum, etsi truncatus aliqua corporis parte mortuus est, tamen sicut primitus in utero matris suae creatus est, sic in ipso corpore ac figura resurget, sicut beatus Paulus iterum docet hoc modo (II Cor. V, 4) : Nam et qui sumus in tabernaculo, ingemiscimus ingravati, eo quod nolumus exspoliari sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est a vita. Et iterum: Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptelam, et mortale hoc induere immortalitatem. In eo quod dicit Apostolus, quod nolumus exspoliari, sed supervestiri, ostendit quod hinc unusquisque nostrum [Col. 0483D] habebit, corpore, et carne, vel figura indutus, vitam et gloriam et incorruptelam: ut sicut ferri materia candens, gloria ignis induta, naturam propriam minime commutat; sic etiam sancti coelesti gloria induti, quod habent in hac vita corpus et figuram non deponent: sicut etiam Dominus noster Jesus Christus in monte gloriam induens, quod erat homo minime commutavit. Sed haec de probanda fide divinae Scripturae testimoniis sufficienter nobis dicta.
De resurrectione carnis catholice quidem sentit, sed exemplo Hieronymi vehementer adversus Origenem, Joannem Hierosolymitanum, et Rufinum Aquileiensem super ea quaestione dissertantis (Epist. 61, et Apolog. advers. Rufinum) .
52. Quoniam igitur qui Arii vel Eunomii nefandas haereses sectantur et dogmata, ad blasphemandum unigenitum Filium Dei per dies singulos suas acuunt linguas, edocti semper divinae Scripturae simplicitatem adulterare, et verbis quibusdam perversis, quae ex communibus descendere sensibus consuerunt, contaminare similiter veritatem, ut parte syllogistica sophismatum nefandam haeresim suam confirmare videantur, sophisticas nobis de Deo interrogationes praetendunt, a substantia Patris unigenitum Filium alienare conantes; necessarium duco ex iisdem communibus sensibus eorum haeresim nefandam destruere, [Col. 0484B] ut ex quibus probationem habere se putant, ex iisdem etiam ipsi redarguantur. Et priusquam incipiam enumerare eorum de Filio adversus nos interrogationes, quas ingentes et arduas arbitrantur, ad ipsos volo dicere quia quodcumque fari volueritis de nativitate Filii Dei ex Patre, temporalibus usi verbis, ejus nativitatem, ut ipsa se habet, probare minime poteritis: quoniam unigeniti Dei Verbi nativitas, cum sit naturalis ac sine principio, ut ipsa se habet, comprehendi non potest. Nam si omnia verba prolata tempus significant, aut praesens scilicet, aut praeteritum, aut futurum, Deus autem unigenitus horum est creator; ejus profecto nativitas temporalibus verbis approbari non potest. Atque ideo necessario fidem divinarum Scripturarum sequentes, ex ea debemus [Col. 0484C] sumere probationis exempla.
53. Cum igitur nos interrogaverint, utrum Deus procreaverit Filium, necne, et acceperint a nobis responsum: Procreavit; statim adjiciunt interrogationem hujusmodi, quam Graeci dilemmatam vocant: Invitus, an sponte? Hoc autem faciunt, ut si dixerimus, invitus, mox adjiciant: Quod si invitus procreavit Filium, quomodo non est impium de Deo hoc dicere, quod generationis necessitati subjungatur? Sin autem, sponte, dixerimus, illi rursus adjiciunt, quod sibi libitum est: Ergo si sponte procreavit sua, si voluntate Filius procreatus, inter ipsum et omnia caetera, quae Dei pariter voluntate creata sunt, nulla penitus haberi discretio poterit. Sed non respondendum est, quod ipsi scilicet audire desiderant; [Col. 0484D] sed magis hoc modo dicemus: Neque sponte procreavit, neque invitus. Cum igitur accepto hoc responso a conclusione sua iniqua in posterum penitus exclusi fuerint, et quaesierint a nobis quemadmodum procreaverit, tunc illis ita respondebitur, naturaliter, quod est supra omnem voluntatem ac necessitatem; et siquidem intellecto responso nostro quieverint, bene et optime. Sin vero dixerint, non esse planum responsum, et nos contra interrogabimus eos, simili modo interrogationis eorum, utrum sponte Deus bonus sit, an invitus. Ipsi quoque nobis respondebunt, timentes ex utraque parte illicitam responsionem: Neque sponte, neque invitus, sed ea scilicet natura quae supra voluntatem est et necessitatem. [Col. 0485A] His igitur responsis quibus utentur ipsi de Deo, quod bonus est asserentes, iisdem nos quoque, quod Deus procreavit, approbamus. Nam sicut bonus est Deus neque voluntate, neque necessitate, sed ipsa natura, ut bonitate privatus numquam reperiatur, sic etiam Filium habet natura: neque enim potest Deus umquam privari unigenito Deo Filio suo. Et haec quidem dicta de unigenito Deo comprobando abunde sufficerent, si cum prudentibus sermo esset, eo quod naturaliter habet ex Patre nativitatem.
54. Sed quoniam isti, tamquam canes arrepti rabie, qui contra dominos quoque saeviunt, passione insaniae per ignorantiam concitati, contra Filium Dei blasphemare nituntur, si quando aliquid de ipso venerationis audierint, et exclusi fuerint a solita [Col. 0485B] contra eum blasphemia, perseverantiam tamen malitiae, suae, quam contra Filium semper exercent, minime amittunt, sed rursus contradictiones alias excogitare conantur, nativitatem unigeniti Verbi ex Deo, quae sine principio est ac naturalis habetur, destruere molientes, quasi contra eum semper pugnare cupientes; necessarium puto etiam caeteris illorum vanis interrogationibus respondere, ne quaestionum propositarum violentiam nos effugere videamur. Interrogant igitur item nos, si omne quod desiit, et coepit. Si nos responderimus, quod omne quod desiit, et coepit, mox adjiciunt ipsi: Desiit nasci Filius, necessario ergo coepit; et si coepit, erat aliquando quando non erat; et si erat quando non erat, non habet locum ex Dei substantia habere [Col. 0485C] eum nativitatem: quippe cum Dei substantia, ut sine principio, ac semper ac similiter habens, augmentum, vel diminutionem non capiat. Sed non est ita respondendum illis, quod omne quod desiit, et coepit, quoniam non omne quod desinit jam, et initium habet: non solum autem hoc, sed et non omne quod principium habet, jam et desinit; quoniam et Deus volens coelestes facere virtutes, initium non habet; factis vero istis, velle eas facere desinit. Ac propter hoc igitur non omne quod desinit habet initium. Et iterum factae coelestes virtutes, etsi initium habent substantiae, numquam tamen esse desinunt: ac per hoc non omne quod coepit jam, et desinet. Ergo quoniam probatum est quod non omne quod desinit, et coepit, et ideo, et desinit nasci unigenitus Deus Filius, [Col. 0485D] attamen non habet nativitatis initium. Nam absque initio est ex Patre nativitas Filii, quippe cum naturalis scilicet habeatur.
55. Rursus interrogant nos, si solus cum esset Deus, genuit Filium, ut si responderimus, quod solus cum esset genuit, statim hoc adjiciant: Ergo si solus cum esset, genuit, erat aliquando quando non erat Filius. Similiter autem si responderimus quod non solus, mox adjiciant: Et quomodo fieri potest, ut id quod semper una cum ipso fuit, natum proprie nominetur? quoniam ut ipsi dicunt, ipsa nativitas suspicionem praestat aliquando penitus non fuisse, propter hoc ipsum quod dicitur natus. Haec autem dicunt ignorantes quantum intersit corporalibus [Col. 0486A] temporalibusque sensibus audere de Deo quodcumque pronuntiari: quippe cum is, de quo agitur, quasi qui absque initio sit, necessitatibus temporum subjacere non possit. Ideo igitur nos quoque illos consulamus, quodammodo ipsorum interrogatione utentes, ut sic figmentum suum, quod Graeci sophisma vocant, illis apertum fiat ac planum. Dicite nobis vos: Solus cum esset Deus, misericordias genuit, an non? quoniam beatus Paulus patrem misericordiarum Deum nominat, ita dicens: Benedictus Deus, et Pater Domini nostri Jesu Christi, pater misericordiarum (II Cor. I, 3) . Et si ausi fuerint dicere, quod solus cum esset genuit, nos quoque ipsis ita respondebimus, Cur non sit impium ac nefarium dicere, quod fuit aliquando Deus absque misericordiis: [Col. 0486B] quippe cum Deus misericordiarum fons habeatur, et numquam pravitatis pater fuisse credatur, ut cum primum misericordiarum pater non esset, earum postea fieri pater inciperet. Sin vero, vitantes hanc apertam de Deo blasphemiam, dixerint: Non fuit aliquando solus absque misericordiis: respondebimus ipsis etiam hoc modo: Sicut igitur Deus numquam solus sine misericordia, factus est postea misericordiarum pater; sic etiam non solus antea, postea unigeniti Filii Pater efficitur. Semper enim Deus Pater est unigeniti sui Dei Verbi.
56. Sin autem rursus in sua vanitate durantes dixerint quia id quod non natum est substantiam significat Deitatis: Deus autem Pater non natus est, et Filius natus, una eademque Patris et Filii esse [Col. 0486C] substantia non potest; discant quod non natum substantiam minime significat: nam si non natum nato videtur esse contrarium, substantiae autem contrarium nihil est, profecto non natum minime potest esse substantia. Et aliter, si substantia in eo quod est asseritur, non natum autem in eo quod non est, quia non natum est, profecto non natum substantia non est. Et iterum, si substantia per semetipsam constare dinoscitur, non natum autem non per se constat, sed de substantia dicitur, quae non nata est, profecto non natum non est substantia.
57. Rursus etiam si dixerint: Si Pater non natus est secundum substantiam, Filius vero natus est, nati et non nati una non potest esse substantia; discant adhuc quod non necessario substantiarum modus [Col. 0486D] diversas facit substantias. Neque enim quia dicitur Deus Pater esse non natus, dicitur autem et immortalis similiter, et incorruptibilis, ideo diversas habebit substantias, quippe cum non sit unum idemque non natum et immortale, vel incorruptibile, et caetera his similia. Sicut igitur haec cum de Deo dicuntur, diversas substantias minime significant; sic neque natum et non natum diversas substantias umquam facient; neque enim quia Adam non natus est, Seth autem natus, ideo diversa est eorum substantia.
58. Sin autem perseveraverint, dicentes, quod id quod est sine initio, etiam non natum est, et quoniam Filius natus est, sine initio esse non potest; discant [Col. 0487A] quia non si quid sine initio est, id omni modo etiam non natum est, eo quod non si quid initium habet, id omni modo etiam natum est. Quoniam Dei misericordiae sine initio habitae, non etiam innatae sunt, quippe cum patrem habeant Deum. Similiter autem coelum et terra, cum initium habeant, non sunt nata, sed creata. Neque enim si quid est creatum, hoc omni modo natum est, nam si idem creatum et natum, superfluo docuit evangelista Joannes, ita dicens: Quotquot autem acceperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12) ; siquidem qui semel creati sunt, hoc habent, ut etiam filii Dei fiant. Sicut igitur creatum et natum idem non est, sic etiam non creatum et non natum idem non esse potest, eo quod Dei misericordiae, cum sint non creatae, non tamen [Col. 0487B] sunt innatae.
59. Cum iterum nos interrogaverint: Quomodo Deus unus, simplex cum sit et incompositus, Pater simul et Filius et Spiritus sanctus esse potest? discant quod non propterea Deus amittit esse simplex et incompositus, quoniam habet unum unigenitum Verbum substantivum, aequale sibi per omnia, similiter et sapientiam substantivam, aequalem sibi per omnia. Sed siquidem, ut ipsi putant, ideo compositus est, quod voluntatem habeat, et istam non aequalem substantiae: quippe, cum non idem sit substantia et voluntas, nos tamen non imitamur eorum sententiam, sed pie dicimus et religiose, quod etsi voluntatem Deus habeat, et istam non aequalem substantiae, tamen ab omni est compositione alienus.
[Col. 0487C] 60. Quia igitur apud se videntur adhuc esse sapientes, cum per omnia nimis inepti probati sint, hoc etiam nos interrogant: Quomodo fieri potest ut unus Deus, una substantia, Pater et Filius nominetur, quoniam hi qui hoc dicunt, unum ac solum Deum Filium simul et Patrem per unam partem orationis pronuntiare assolent, quasi Graece dicatur υἱοπάτωρ ? Discant non in eadem diu debere perseverare stultitia. Neque enim quia unus est Deus Pater, ejusque Filius, ac pariter una substantia Patris et Filii, idcirco debet Deus υἱοπάτωρ vocari: quippe cum non unum personarum numero dicamus, sed substantiae communi vocabulo. Namque Adam simul et ejus filius Abel, unus homo, cum esset alter, unaque pariter eademque substantia, propter naturae [Col. 0487D] communionem, numquam υἱοπάτωρ vocati sunt, sed ne vocari quidem hoc nomine poterant. Quod autem duo numero simul homines unus homo dicuntur communione, ut dixi, et societate naturae, testis est famulus Dei Moyses, ita dicens: Et fecit Deus hominem, secundum imaginem Dei fecit eum, masculum et feminam fecit eos (Gen. I, 27) . Itidem Dominus etiam noster Jesus Christus se unum et Patrem simul appellat, propter aequalitatem unitatemque substantiae, ita dicens: Ego et pater unum sumus (Joan. X, 30) . Unus igitur Deus, Pater et Filius et Spiritus sanctus, propter unitatem aequalitatemque substantiae.
61. Nam sicut sensus noster sermo fieri non potest, quippe cum sermonis nostri pater habeatur [Col. 0488A] ipse; neque e diverso sermo sensus umquam fiet, sed neque nostra sapientia sensus ac sermo. Sed est iterum sensus generans sermonem, et non ipse generatur: similiter autem et sermo generatur tantum, non generat; pari ratione et sapientia neque generat, neque generatur. Sensus autem noster cum sit sapiens, et sapientiam habeat, quasi rationabilis sermonem tantum generat. Sapientia iterum non generat sermonem, sed est cum sensu vere pariter ac sermone. Sic Deus Pater numquam Filius fieri potest, neque e diverso Filius Pater, sed neque Spiritus sanctus Filius, aut Pater. Rursus etiam Deus Pater genuit quidem unigenitum Deum Verbum, ipse autem non est natus; Filius vero natus est quidem, non etiam genuit; Spiritus autem sanctus neque natus [Col. 0488B] est, neque genuit: sed, ut apertius dicam, sicuti Dei Patris misericordiae, cum natae sint a patre non nato, conglutinatam penitus habent innativitati Patris generationem; sic etiam substantivus unigenitus Filius Dei conglutinatam penitus habet Patris ingenerationi nativitatem, quippe cum splendor gloriae sit, et forma Dei substantiae. Sic enim etiam beatus Paulus ad Hebraeos scribens, dicit (Heb. I, 3) : Qui est splendor gloriae, et figura substantiae ejus. Splendorem igitur Patris Filium cum Paulus dixisset apostolus, probavit aperte quod ex substantia Patris Filius est, et quod inseparabilis, vel indivisus Patris Filius habetur, et quod semper una cum Patre est. Figuram rursus Dei substantiae memorans, docet quod aequalem habet Filius Patris substantiam. Et [Col. 0488C] iterum, sicuti Dei Patris immortalitas una cum Deo Patre non nata, non dicitur nata, neque ipsa pariter generare; sic etiam Dei substantivus Spiritus sanctus, neque natus est, neque genuit: ac per hoc igitur tres personas Patris et Filii et Spiritus sancti fatentes, unam credimus, propter unitatem substantiae, Trinitatis esse virtutem. Similiter autem propter indivisionem naturae, Patrem et Filium et Spiritum sanctum, unum Dominum, unum Deum omnipotentem, creatorem, provisorem, semper se ac similiter habentem, cui honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Confessionem hanc Baronius erutam ex Vaticanis monumentis retulit in Annales. Quo facto consilium Patris Sirmondi praevertit, qui sua manu descriptam editurus erat. Eam nos ex doctissimi senis apographo (Ad ann. Christ. 418) Baroniana correctiorem exhibemus.
1. Credimus in Deum Patrem omnipotentem, cunctorum visibilium et invisibilium conditorem.
[Col. 0489A] 2. Credimus et in Dominum nostrum Jesum Christum, per quem creata sunt omnia, verum Deum, unigenitum, et verum Dei Filium, non factum aut adoptivum, sed genitum, unius cum Patre substantiae, quod Graeci dicunt ὁμοούσιον , atque ita per omnia aequalem Deo Patri, ut nec tempore, nec gradu, nec potestate possit esse inferior. Tantumque esse confitemur illum qui est genitus, quantus est ille qui genuit.
3. Non autem quia dicimus genitum a Patre Filium, divinae et ineffabili generationi aliquod tempus ascribimus; sed nec Patrem dicimus aliquando coepisse, nec Filium; non enim aliter confiteri possumus aeternum Patrem, nisi confiteamur etiam coaeternum Filium; ex illo enim Pater dicitur, [Col. 0489B] et qui semper Pater fuit, semper Filium habuit.
4. Credimus et in Spiritum sanctum, verum Deum, ex Patre procedentem, aequalem per omnia Patri et Filio, voluntate, potestate, aeternitate, substantia.
5. Nec est prorsus aliquis in Trinitate gradus, nihil quod inferius superiusve dici possit: sed tota Deitas sui perfectione aequalis est, ut, exceptis vocabulis quae proprietatem personarum indicant, quidquid de una persona dicitur, de tribus dignissime possit intelligi.
6. Atque ut confundentes Arium, unam eamdemque dicimus Trinitatis esse substantiam, et unum in tribus personis fatemur Deum; ita impietatem Sabellii declinantes, tres personas expressas sub proprietate [Col. 0489C] distinguimus; non ipsum sibi Patrem, ipsum sibi Filium, ipsum sibi Spiritum sanctum esse dicentes, sed aliam Patris, aliam Filii, aliam Spiritus sancti esse personam. Non enim nomina tantummodo, sed etiam nominum proprietates, id est, personas vel, ut Graeci exprimunt, hypostases, hoc est, substantias confitemur.
7. Nec Pater Filii aut Spiritus sancti personam aliquando excludit, nec rursus Filius, aut Spiritus sanctus Patris nomen personamque recipit; sed Pater semper Pater est, Filius semper Filius est, Spiritus sanctus semper Spiritus sanctus est: itaque substantia unum sunt, personis ac nominibus distinguuntur.
[Col. 0489D] 8. Ipsum autem Dei Filium, qui absque initio aeternitatem cum Patre et Spiritu sancto possidet, dicimus in fine saeculorum perfectum naturae nostrae hominem suscepisse ex Maria semper virgine, et Verbum carnem esse factum, assumendo hominem, non permutando Deitatem; nec, ut quidam sceleratissime opinantur, Spiritum sanctum dicimus pro semine, sed potentia ac virtute Creatoris operatum.
9. Sic autem confitemur in Christo unam Filii esse personam, ut dicamus duas esse perfectas atque integras substantias, id est, Deitatis et humanitatis, quae ex anima continetur et corpore; atque ut condemnamus Photinum, qui solum ut nudum in Christo hominem confitetur, ita anathematizamus Apollinarem [Col. 0490A] et ejus similes, qui dicunt Dei Filium minus aliquid de humana suscepisse natura; et vel in carne, vel in anima, vel in sensu assumptum hominem, his propter quos assumptus est fuisse dissimilem, quem, absque sola peccati macula, quae naturalis non est, nobis confitemur fuisse conformem.
10. Illorum quoque similiter exsecramur blasphemiam, qui novo sensu asserere conantur a tempore susceptae carnis omnia quae erant Deitatis in hominem demigrasse, et rursum quae erant humanitatis in Deum esse transfusa: ut quod nulla umquam haeresis dicere ausa est, videatur hac confusione utraque exinanita substantia, Deitatis scilicet et humanitatis, et a proprio statu in alium esse mutata, ut qui tam Deum imperfectum in Filio quam hominem [Col. 0490B] confitentur, nec Deum verum, nec hominem tenere credantur.
11. Nos autem dicimus susceptum ita a Dei Filio passibile nostrum, ut Deitas impassibilis permaneret; passus est enim Dei Filius non putative, sed vere omnia quae Scriptura testatur, id est, esuriem, sitim, lassitudinem, dolorem, mortem, et caetera hujusmodi.
12. Secundum illud passus est quod pati poterat, id est, secundum illam substantiam quae assumpta est; ipse enim Dei Filius secundum suam Deitatem impassibilis est ut Pater, incomprehensibilis ut Pater, invisibilis ut Pater, inconvertibilis ut Pater; et quamvis propria persona Filii, id est, Dei Verbum suscepit passibilem hominem, ita tamen ejus habitatione [Col. 0490C] secundum suam substantiam Deitas Verbi nihil passa est, ut tota Trinitas, quam impassibilem confiteri necesse est.
13. Mortuus est ergo Dei Filius, secundum Scripturas, juxta illud quod mori poterat. Resurrexit tertia die, ascendit in coelum, sedet ad dexteram Dei Patris, manente eadem natura carnis in qua natus et passus est, in qua etiam resurrexit. Non enim exinanita est humanitatis substantia, sed glorificata, et in aeternum cum Deitate mansura.
14. Accepta ergo a Patre omnium potestate quae in coelo sunt et in terra, venturus est ad judicium vivorum et mortuorum, ut et justos remuneret et puniat peccatores.
15. Resurrectionem etiam carnis confitemur et credimus, ut dicamus nos in eadem in qua nunc sumus veritate membrorum esse reparandos, qualesque semel post resurrectionem fuerimus effecti, in perpetuum permansuros.
16. Unam esse vitam sanctorum omnium, sed praemia pro labore diversa; e contrario pro modo delictorum, peccatorum quoque esse supplicia.
17. Baptisma unum tenemus quod iisdem sacramenti verbis in infantibus quibus etiam in majoribus asserimus esse celebrandum.
18. Hominem, si post baptismum lapsus fuerit, per poenitentiam credimus posse salvari.
[Col. 0491A] 19. Novum et vetus Testamentum recipimus in eo librorum numero quem sanctae catholicae Ecclesiae tradit auctoritas.
20. Animas a Deo dari credimus, quas ab ipso factas dicimus, anathematizantes eos qui animas quasi partem divinae dicunt esse substantiae: eorum quoque condemnamus errorem, qui eas ante peccasse, vel in coelis conversatas fuisse, dicunt, quam in corpora mitterentur.
21. Exsecramur etiam eorum blasphemiam qui dicunt impossibile aliquid homini a Deo praeceptum esse, et mandata Dei non a singulis, sed ab omnibus in commune posse servari.
22. Vel qui primas nuptias cum Manichaeo, aut secundas cum Cataphrygis damnant.
[Col. 0491B] 23. Anathematizamus etiam illos qui Dei Filium necessitate carnis mentitum esse dicunt; et eum propter assumptum hominem, non omnia facere potuisse quae voluit.
24. Joviniani quoque damnamus haeresim, qui dicit nullam in futuro meritorum esse distantiam, nosque eas ibi habituros esse virtutes quas hic habere neglexerimus.
25. Liberum sic confitemur arbitrium, ut dicamus nos semper Dei indigere auxilio: et tam illos errare qui cum Manichaeo dicunt hominem peccatum vitare non posse, quam illos qui cum Joviniano asserunt hominem non posse peccare; uterque enim tollit arbitrii libertatem; nos vero dicimus hominem semper et peccare, et non peccare posse, ut semper nos [Col. 0491C] liberi confiteamur esse arbitrii.
26. Haec fides est, papa beatissime, quam in Ecclesia catholica didicimus, quamque semper tenuimus et tenemus, in qua si minus perite aut parum caute aliquid forte positum est, emendari cupimus a te, qui Petri et fidem et sedem tenes; sin autem haec nostra confessio apostolatus tui judicio comprobatur, quicumque me maculare voluerit, se imperitum, vel malevolum, vel etiam non catholicum, non me haereticum comprobabit.
Eruditam dissertationem v. c. Joannes Launoius de confessione Pelagii edidit, planeque ostendit, confessionem hanc, nec ab Hieronymo missam ad Damasum, quod visum Remigio Lugdunensi (Lib. de Trib. Ep. cap. 39) ; nec ab Augustino in sermone 191 dictam, quod Guillelmus Parisiensis credidit [Col. 0491D] (Lib. de Pecc. et Vitiis c. 10) ; nec ulla idonea veterum recentiumque auctoritate abjudicari posse Pelagio, cui et ab Augustino (Lib. de Pecc. Orig. c. 21) , et a Zosimo (Epist. 2 ad Afric. in causa Pelagii) aperte tributa est.
In his tribus assentior libens viro docto, non perinde in aliis duobus, quae suis singula capitibus probare nititur. Alterum est, ante Caroli Magni tempora nondum fuisse libellum hunc a credula antiquitate Hieronymo suppositum; alterum, addita ipsi postmodum nonnulla, quae pertinent ad haeresim, sive Eutychis de confusione naturarum in Christo, sive Elipandi de filietate Christi adoptiva.
Nam, ut incipiam de primo dicere, non video qua fronte potuisset auctor Carolini Operis (Lib. III c. 10) confessionem afferre, velut traditionem catholicae fidei, acceptam a Patribus, et verbis Hieronymi expressam, si modo haberetur tantum in codicibus [Col. 0492A] recentioribus, atque ita posset testimonio veterum, et eo quidem graviore, quod tacitum, novitatis argui; ea praesertim aetate qua coeptum erat a nonnullis et inquiri curiosius in veritatem codicum, et quibusdam objici suppositionis crimen, etiam quoad Hieronymi Opera.
Deinde Remigius Lugdunensis Caroli Magni suppar ( Loco mox citato ), confessionem de qua nunc agitur eodem habuit loco ac tres dialogorum libros contra Pelagium ab Hieronymo scriptos: Quid ille, inquit, sanctus doctor juxta fidei catholicae veritatem de libero arbitrio senserit, et dialogi ipsius quos sub nomine Attici et Critobuli contra Pelagianos scripsit, manifestissime testantur; et fidei ejus professio, quam plenissime et perfectissime contra quosdam calumniatores ad pontificem sedis apostolicae in defensionem sui edidit, satis ostendit, ubi de eodem libero arbitrio ita loquitur: LIBERUM SIC CONFITEMUR ARBITRIUM, etc. Qua vero de causa ita opinatus est? Non alia sane, nisi quod utrumque Opus intelligeret ab omnibus Hieronymo [Col. 0492B] tribui, et in suis codicibus, quos utique antiquos testatus est, ejusdem doctoris nomine insignitum reperisset.
Denique non temere quispiam suspicatus fuerit idem contigisse libello quod epistolae ad Demetriadem, quam venerabilis Beda (Praef. in Cantic. cap. 5) tradit a suis hominibus (scribebat statim post annum 700) lectam fuisse, cum arbitrarentur sancti et catholici doctoris Hieronymi esse, utique quoniam vulgo inter ejus libros tunc temporis reperiebatur.
Et vero Pelagianos sui magistri Opera sub cognominibus sanctorum libris clepere voluisse, docet Cassiodorus (Lib. Divin. Lect. cap. 8) , cum ait annotationes Pelagii in Epistolas Pauli sua aetate (florebat sexto saeculo) ita in cunctorum manibus celebres habitas, ut eas a sancto Gelasio papa urbis Romae, doctissimi viri studio dicerent fuisse conscriptas; quod solent, inquit, facere, qui res vitiosas cupiunt gloriosi nominis auctoritate defendere.
[Col. 0492C] Posset igitur aliquis, nec incredibiliter, conjicere jam inde a sexto saeculo, aut etiam a fine quinti, libellum Pelagii insertum fuisse Operibus Hieronymi, subjectumque, ut revera fuit in codice Ecclesiae Lugdunensis, dialogis tribus: quare fieri potuisse ut primum libellus gereret in fronte Pelagii nomen, idque arte Pelagianorum, qui vellent judicio lectorum Hieronymum damnare falsi, quasi magistro de libero arbitrio calumniam fecisset, contra certam confessionis fidem; deinde sublato, ut fit, per incuriam librariorum nomine auctoris, crederetur ab eo compositus, a quo et dialogi quibuscum jungebatur. Simile quiddam videri possunt indicare verba Remigii.
Jam vero alterum, quo dicitur aliquid insertum fuisse quod pertineat ad haeresim, sive Eutychis de confusione, aut etiam transmutatione naturarum in Christo, sive Joviniani de impeccabilitate hominis, sive Elipandi de filietate Christi adoptiva, non minus incredibile mihi videtur; nam, ut Pelagius et Nestorius, [Col. 0492D] sic Eutyches haeresi suae ortum non dedit, sed nomen tantum, eam enim ex Apollinari accepit. Unde Leo papa (Serm. 9 de Quadrag.) scribit suis diebus aliquos, de spiritu erroris olim destructi olimque damnati, veterem insaniam concepisse: Qui geminam audent in Christo negare naturam, aut non suscepta carnis veritate, aut in carnem Deitate conversa, ut aut secundum Manichaeum nulla sit ejus resurrectio, cujus nulla fuit passio; aut secundum Apollinarem ipsa Deitas Verbi mutabilis, ipsa facta sit passibilis. Scribit et Theodoretus (Lib. IV Haer. Fabul. c. 9) : Polemium quemdam ex Apollinaris scriptis ansam nactum, et substantiarum confessionem factam dixisse, et commixtionem divinitatis et corporis, atque inde Polemianorum haeresim natam. Ambrosius sub finem quarti saeculi (Lib. de Incarn. cap. 6) : Cum isti dicant quia Verbum in carnem conversum est, et a propria natura mutatum est, datur illis locus ut infirmitatem carnis ad infirmitatem [Col. 0493A] divinitatis, quadam facta divinae naturae mutatione, detorqueant. Et paulo post: Legi in quibusdam libris sic positum. ET ORGANUM, ET EUM A QUO MOVEBATUR ORGANUM, UNIUS IN CHRISTO FUISSE NATURAE; quod ideo posui, ut ex scriptis nomen deprehendatur auctoris. Respiciebat Ambrosius in orationem disputatoriam Apollinarii, ex qua fragmentum hoc retulit Leontius ( Lib. advers. Fraudes Apollinar.): Organum, et quod movet organum, unam naturaliter perficiunt operationem; cujus autem est una operatio, una etiam substantia est. Una ergo substantia facta est Verbi et instrumenti. Quid plures commemorem? videri possunt super ea re duo Gregorii, Nazianzenus et Nyssenus (Orat. 51, quae epistola ad Cledon., ad Theoph. de Apollin.) .
De Joviniani errore circa hominis impeccabilitatem expedita magis responsio est: id enim unum Pelagius arguit in Joviniano, quod contra se facere cerneret, nempe non posse hominem tamdiu peccare quamdiu mortalem vitam ageret, hanc enim [Col. 0493B] possibilitatem utriusque partis Pelagius necessariam dicebat ad arbitrii libertatem servandam; possibilitatem vero peccandi baptismo amitti Jovinianus credebat, si tamen credebat. Iste vero sensus satis aperte proditur Pelagii verbis: Nos vero dicimus hominem semper et peccare, et non peccare posse, ut semper nos liberi confiteamur esse arbitrii. Quorsum enim, alioquin vox ista semper repeteretur? Vide prolixam Julianum inter et Augustinum altercationem de Joviniani haeresi (Lib. IV Oper. Imperf. c. 120) , quam suo quisque adversario ingerebat.
Adduci pariter non possum ut credam hanc vocem adoptivum, sive a Patribus Francofordiensibus, sive ab alio quocumque posterioris aevi additam fuisse. Nam praeterquam quod in omnibus codicibus habetur, etiam qui antiquiores apparent, nec credibile est in cunctos additamentum ejusmodi irrepsisse, non prudenter sane hic ubi legitur a Patribus positum fuisset adversus haeresim Elipandi, sed alieno prorsus [Col. 0493C] loco, quandoquidem in secundo numero de Christo agitur θεολογικῶς , et non οἶκονομικῶς . Adde quod adversus Arianos, quos locus maxime respicit, a Pelagio poni debuit haec sententia: Non factum aut adoptivum, sed genitum, unius cum Patre substantiae, etc., ut excluderetur haeresis, Filium Dei unigenitum negans ὀμοουσιον Patri; sed Filium dici perinde tantum ac qui adoptatur. Certe vulgo Patres adversus hanc Arianorum υἱοθεσίαν invecti sunt longe ante ortam haeresim Pelagianam, atque adeo ante Elipandi quaestiones.
Denique consulto Patres Francofordiae congregati abstinuerunt ab hoc testimonio proferendo, etsi obvium foret: siquidem intellexerunt satis, ut erant doctissimi pariter ac prudentissimi, quo sensu dictum sit jam inde ab exorta Arianorum secta, quamque statim ab adversariis exceptionem passurum esset.
Porro autem libellum fidei suae Pelagius in Oriente positus scripsit, si tamen scripsit, et non potius a Coelestio mutuatus est, paucis admodum immutatis. [Col. 0493D] Scripsit, inquam, post concilium Diospolitanum, Theodoto Antiochenam synodum meditante, cum jam et Joannes Hierosolymitanus obiisset ann. 417 die 10 Januarii, et in ejusdem locum successisset Praylius, cujus litterae commendatoriae Pelagii Romam comitatae sunt libellum, et nondum in Oriente auditum esset de morte Innocentii, quae contigit die 12 Martii ann. 417 (Aug. l. de Pecc. Orig. c. 22, Mercator in Common. c. 3, epist. 2 Zosim. ad Afric. in causa Pelag., Aug. l. de Grat. Christi c. 30) . Liber igitur fidei scriptus est, aut certe Romam missus, paulo post festa paschalia ann. 417, cum jam tuto navigaretur: acceptus est a Zosimo Innocentii successore, et ab eodem cum litteris in Africam directus, ubi Augustino visus est (Lib. II ad Bonif. cap. 2) , non tantum non carere suspicione, quod tamen Zosimus credebat (Epist. 2 Zosim. de Causa Pelag.) , sed etiam tegere verbis flexiloquis haereticam sententiam, quam patefecit (Lib. de Grat. Christ. c. 39) .
[Col. 0494A] Qua parte ad quaestiones a Pelagianis motas spectat, totus est adversus Hieronymi sive epistolam ad Ctesiphontem, sive librum Dialogorum, sed arte tanta, ut singulas sancti doctoris sententias Pelagius carpat, quasi aliud agens. Quatenus vero continet ea de quibus non interrogabatur, ut ait Augustinus (Lib. de Grat. Christ. c. 32) , occupat professione fidei de Trinitate atque Incarnatione Verbi animos hominum quibus fraudem parat, seque catholicum vult mentiri: quamquam et ipse quoque perinde ac Rufinus Syrus de Incarnatione ita loquitur, ut generalibus verbis tegere possit impietatem Theodori Mopsuesteni, quod ostendemus in notis ad confessionem Juliani. Nunc ea sola attingemus quibus Hieronymus perstrictus videtur.
(Num. 4.) Credimus et in Spiritum sanctum, verum Deum, ex Patre procedentem. Eadem verba sunt apud Coelestium et Julianum; omnes vero de Patre dicunt procedere Spiritum sanctum, et silendo negant procedere a Filio, siquidem sequuntur communem [Col. 0494B] magistrum Theodorum Mopsuestenum, cujus sunt haec verba: Et in Spiritum sanctum, quem, neque Filium, neque per Filium existentiam accepisse putamus. Perstrinxit autem hac sententia Pelagius sanctum Hieronymum, qui dialogo 2, cum attulisset dictum illud Lucae: Cum venissent in Mysiam, tentabant ire in Bithyniam, sed non dimisit eos spiritus Jesu (Act. XVI, 7) ; statim addidit: Nota quod spiritus Jesu sit Spiritus sanctus, qui in alio loco, propter unitatem substantiae, Patris spiritus appellatur.
(Num. 6.) Id est, personas, vel, ut Graeci exprimunt, hypostases. Maligne usus est Graeca voce, ut tacite exprobraret Hieronymo fluctuationem super ea re (Epist. 159 ad Damasum) : Post Nicaenam fidem, post Alexandrinum, juncto pariter Occidente, decretum, trium hypostaseon ab Arianorum praesule et Campensibus, novellum a me, homine Romano, nomen exigitur. Qui, quaeso, ita Apostoli prodidere? Quis novus magister gentium Paulus haec docuit? Interrogamus quid [Col. 0494C] tres hypostases posse arbitrentur intelligi. Tres personas subsistentes aiunt. Respondemus nos ita credere. Non sufficit sensus, ipsum nomen efflagitant, quia nescio quid veneni in syllabis latet.
(Num. 8.) Nec, ut quidam sceleratissime opinantur, Spiritum sanctum fuisse pro semine. Memini me legere nonnihil simile in speciem apud Hieronymum, sed quod nonnisi maligne in sensum pravum detorqueatur, cum per se legenti cuique faciat omnino rectum. Hilarius certe (Lib. II de Trinit.) sementinae Spiritus sancti efficaciae meminit, ut et auctor Operis Imperfecti in Matthaeum, cujus sunt haec verba: Sic unigenito Deo virginem ingressuro Spiritus sanctus praecessit, ut praecedente Spiritu sancto in sanctificatione, nascatur Christus secundum corpus, divinitate ingrediente pro semine. Scio Rupertum negasse in Christi conceptione Spiritum sanctum fuisse pro semine. Sed cui contradicat affirmanti, nec ipse aperit, nec divinare licet alium quam auctorem Operis Imperfecti.
[Col. 0494D] (Num. 15.) Qualesque semel post resurrectionem fuerimus effecti, in perpetuum permansuros. Dictum istud quidem catholice, sed maligne tamen ad reprehensionem Hieronymi opinantis 1 dialogo, pluribusque disputantis adversus Pelagium de purgatione fidelium, quantiscumque in peccatis defunctorum, perinde ac si solae infidelium poenae debeant esse perpetuae. Vide quae copiose dicta sunt in notis ad primum anathematismum Rufini Syri.
(Num. 16.) Unam esse vitam sanctorum. Tribus de causis posita videtur a Pelagio haec particula. Primum, ut faceret Hieronymo invidiam malignae cujusdam mentis, qui homini secum sentienti adversus Jovinianum de inaequalitate praemiorum (Epist. ad Ctesiphontem, dial. 2, alibique passim) , exprobraret Joviniani societatem. Deinde, ut obviam iret objectioni catholicorum, quod duas faceret vitas sanctorum, unam infantium sine baptismo decedentium, [Col. 0495A] alteram regeneratorum. Tandem, ut praeveniret animos adversus fidem peccati originalis, quam eo difficilius reciperent, quo magis persuasum haberent nullam esse poenam nisi delictorum, id est, quae propria quisque voluntate peccasset.
(Num. 17.) Baptisma unum tenemus. Augustinus hunc locum refert (Lib. de Grat. Christ. cap. 3) , proditque haeresim verbis ambiguis latere molientem. Posuit vero Pelagius adversus Hieronymum, cujus haec sunt verba (Dial. 3, sub fin.) : Hoc unum dicam, aut novum nos debere symbolum cudere, ut post Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum baptizetis infantes in regnum coelorum; aut si unum et in parvulis et in magnis habetis baptisma, etiam infantes in remissionem peccatorum baptizandos in similitudinem praevaricationis Adam credatis, etc.
(Num. 19.) Novum et vetus Testamentum recipimus in eo librorum numero, etc. Maligne ad carpendum Hieronymum, qui in recensendis veteris Testamenti [Col. 0495B] libris, Hebraeorum potius quam Latinae Ecclesiae, cujus tamen ad caput scribebat Pelagius, canonem secutus videtur. Deinde magna tunc temporis quaestio movebatur de canone librorum sacrorum. Unde Innocentium papam Exuperius Tolosanus e Galliis consuluit, et in Africa Patres ann. 419 edendam sanctionem putarunt, quae est 25 canon codicis Ecclesiae Africanae. Postea arguere voluit Hieronymum, quod quintum Evangelium induxisset, Nazaraeorum scilicet, quod e Syro sermone in Latinum transtulisset, et inde testimonium adhibuisset in dialogo tertio. Unde Julianus conversa ad Augustinum oratione (Lib. IV Oper. Imperf. cap. 87) : Juvat te vel mediocriter convenire. Qua fiducia tu, cum Hieronymi scripta collaudes, dicas in Christo non fuisse peccatum, cum ille in dialogo illo quem sub Attici et Critobuli nomine, mira, et ut talem virum decebat, venustate composuit, etiam quinti Evangelii, quod a se translatum dicit, testimonio nitatur ostendere, Christum non solum naturale, verum etiam voluntarium habuisse [Col. 0495C] peccatum, propter quod se cognoverit Joannis baptismo diluendum. De alio etiam testimonio Joannis evangelistae flagitium ei assuit falsitatis. De quo Opere tu in illa epistola quam Alexandriam destinasti, ita gloriaris, ut dicas Pelagium, Scripturarum ab eo oppressum molibus, arbitrium liberum vindicare non posse. Verum illi Operi a catholico viro, qui pulsatus fuerat, obviatum est.
Ex hoc loco, nisi mentitus est Julianus, discimus lectum fuisse ab Augustino librum Dialogorum Hieronymi, et laudatum; missam ab Augustino Alexandriam epistolam, qua laus Dialogorum contineretur; responsum Dialogis a Pelagio vel ab Aniano potius diacono, cujus mentio est in epistola Hieronymi ad Alipium et Augustinum (Epist. 143) ; quamquam responsio de qua sermo est in epistola mox dicta, videtur facta epistolae potius ad Ctesiphontem quam Dialogis. Sed unus fuit omnium Pelagii fere scriptor Anianus, ut dictum dissertatione prima.
(Num. 20.) Animas a Deo dari credimus. Et ista [Col. 0495D] quoque sententia callide posita est. Primo, ut carperetur Hieronymus, quasi persequeretur hominem eadem secum sentientem de animarum origine, cujus quaestio tunc temporis exercebat Ecclesiam. Deinde, ut forte Augustino exprobraretur fluctuatio super ea re, quam consultatione sua, per Orosium Hieronymo allata, testatam voluisset. Postremo, ut praejudicium quasi praeseminaret adversus peccatum originale, perinde ac si traduci non possit a parentibus, nisi anima quoque traducatur.
(Ibid.) Eorum quoque condemnamus errorem, etc. Posita sunt ea contra Hieronymum, qui dialogo 3 scripserat in haec verba: Si injusta vobis videtur alienorum remissio peccatorum, qua non indiget qui peccare non potuit, transite ad Amasium vestrum, qui praeterita in coelis, et antiqua delicta solvi dicit in baptismo, ut cujus in caeteris auctoritate ducimini, etiam in hac parte errorem sequamini.
[Col. 0496A] (Num. 21.) Exsecramur etiam eorum blasphemiam qui dicunt impossibile aliquid homini a Deo praeceptum esse. Exsecratio haec tota ab impuro homine vomitur in sanctum Hieronymum. Cum enim dialogo primo Critobulus dixisset: Aut possibilia Deus mandata dedit, aut impossibilia: si possibilia, in nostra potestate est ea facere si velimus; si impossibilia, nec in hoc rei sumus, si non facimus quod implere non possumus, etc., pluribus contradicit Hieronymus, et inter caetera sic ait: Vides quod Deus possibile jusserit, et tamen id quod possibile est, per naturam nullum complere posse. Dedit itaque praecepta, virtutesque varias, quas omnes simul habere non possumus, etc.
(Ibid.) Et mandata Dei non a singulis, sed ab omnibus in commune posse servari. Iterum petit Hieronymum, quippe qui citato loco haec dixerit: Hoc totum dico, quod non omnia possumus omnes. Possibilia praecepit Deus, fateor; sed haec possibilia cuncta singuli habere non possumus, non imbecillitate naturae, ne calumniam facias Deo, etc.
[Col. 0496B] (Num. 23.) Anathematizamus etiam illos qui Dei Filium necessitate carnis mentitum esse dicunt. Et hoc etiam anathema dicitur Hieronymo, cujus est difficilis sententia dialogo 2: Tu potes omnia peccata vitare, ut adhuc in corpore constitutus ἀντίθεον esse te doceas. Negat (Christus) fratribus et propinquis ire se ad scenopegiam. Et postea scriptum est: Ut autem ascenderunt fratres ejus, tunc et ipse ascendit ad solemnitatem, non manifeste, sed quasi in abscondito (Joan. VII, 10) . Iturum se negavit, et fecit quod prius negaverat. Latrat Porphyrius, inconstantiae ac mutationis accusat, nesciens omnia scandala ad carnem esse referenda, etc.
(Ibid.) Et eum propter assumptum hominem non omnia facere potuisse quae voluit. Iterum petitur Hieronymus, propterea quod eodem loco nonnulla scripsit paulo difficiliora. Cum enim attulisset dictum illud Christi: Non possum ego facere a memetipso aliquid, sed sicut audio, ita judico (Joan. V, 30) , subjunxit: Ariani objiciunt calumniam; sed respondet [Col. 0496C] Ecclesia, ex persona hominis haec dici, qui assumptus est. Tu e contrario loqueris: Possum sine peccato esse, si voluero; ille nihil potest ex se facere, ut hominis indicet veritatem. Et alio in loco: Abiit (Christus) in fines Tyri et Sidonis, et ingressus domum neminem volebat scire, et latere non potuit (Marc. VII, 24) . Vere utique cupiebat latere, et quod cupiebat, quare facere non poterat, ut in adventu suo omnium conscientiam declinaret? Quaeris causas cur latere non potuerit. Cogita assumpti hominis veritatem, et omni carebis scandalo. Si Filius Dei in carne, et propter carnem non potuisse narratur, etc.
(Num. 24.) Nosque eas ibi habituros esse virtutes, etc. In Joviniano damnat haeresis Hieronymum, cujus haec sunt verba (Dial. 1) : Quamdiu habemus thesaurum istum in vasis fictilibus, et fragili carne circumdamur, immo mortali et corruptibili, beatos nos esse credimus, si in singulis virtutibus partibusque virtutum Deo subjecti sumus. Cum autem mortale hoc indutum fuerit immortalitate, et corruptivum hoc incorruptione [Col. 0496D] vestitum, et absorpta mors fuerit in Christi victoria, tunc Deus erit omnia in omnibus, in omni virtutum choro sanctorum numerus gloriabitur, etc.
(Num. 25.) Cum Manichaeo dicunt hominem peccatum vitare non posse. Istud ipsum Attico Critobulus objecit in dialogo 3; nam cum Atticus necessitatem auxilii divini ad praestanda pietatis opera commendasset, Critobulus excipit: Doleo cur viri ecclesiastici, et qui magistrorum sibi usurpant vocabulum, tollant liberum arbitrium; quo sublato, Manichaeorum secta construitur. Et paulo post: Quomodo servas liberum arbitrium, qui dicis hominem nihil posse facere, nisi Deus semper adjuverit?
(Ibid.) Qui cum Joviniano asserunt, hominem non posse peccare. Hac damnatione videri voluit calumniae accusare Hieronymum, a quo dictus fuerat Joviniani haeres, dial. 2, atque etiam discipulus, epist. ad Ctesiph., immo et in dial. 3 assertor doctrinae quod [Col. 0497A] baptizatus homo jam non possit amplius peccare. Nam cum Critobulus dicere coepisset: Hoc certe fateberis, eos qui Christi baptisma consecuti sunt, non habere peccatum, et si absque peccato sunt, justos esse; cumque semel justi fuerint, si egerint sollicite, posse in sempiternum justitiam custodire, ac per hoc omne peccatum vitare; respondet sub Attici persona Hieronymus: Non erubescis explosam atque damnatam Joviniani sententiam sequi? et ille enim his testimoniis tuisque nititur argumentis; immo tu illius inventa sectaris, in Oriente docere desiderans quae olim Romae et dudum in Africa condemnata sunt, etc.
(Num. 26.) Haec fides est, etc. Mirum tot saeculis captos fuisse ita omnium fere hominum oculos, ut videre satis non potuerint, aut noluerint potius, quantumcumque moneret Augustinus, hanc fidei expositionem, vel ab haeretico factam, vel saltem merito suspectam. Nostrae aetatis laus quaedam est, eaque praecipua, non temere illudi ejusmodi mercibus: quamquam cavere oportet ne prudentia, quae [Col. 0497B] credulitatis intemperiem effugit, incidat in intolerabilem judicii ferendi libidinem, ac pene proscribendi libros, si modo non placeant, tyrannidem.
Duos Coelestium fidei suae libellos obtulisse, alterum Romae Zosimo, alterum Carthagine Aurelio, ex eo colligere sibi non nemo visus est, quod Augustinus meminit oblati Zosimo (Lib. de Pec. Orig. cap. 5) , Zosimus oblati Aurelio; sed collectionem vix mihi probaverit: Zosimus enim procul dubio nihil ejusmodi [Col. 0497C] significat. Quare, inquit (Epist. 1 ad Afros in causa Coelestii) , intra secundum mensem veniant, qui praesentem redarguant aliter sentire quam libellis et confessione contexuit. Nam libellorum nomine opuscula indicat, vel, quod magis reor, libellos Precum, quos Coelestius plures obtulit variis judicii actionibus; non item expositionem fidei, quam confessionem vocat, unamque memorat Augustinus, non taciturus utique de alia, si quae Carthagine edita fuisset, quippe sibi notiore et diligentius perpensa. Nam cum ait (Lib. de Pecc. Orig. cap. 19) Coelestium apud Carthaginem in libello suo confessum esse redemptionem parvulorum, et tamen noluisse confiteri ex Adam in eos transiisse peccatum, libellum Precum absque dubio intellexit, aut extortam vi interrogationum confessionem, non sponte oblatam suae fidei formulam. Sic enim habet (Epist. 157) : Coelestius propter has ipsas contra Christi gratiam disputationes, usque ad judicium episcopale perductus est, tamen [Col. 0497D] coactus est confiteri propter baptizandos parvulos, quod et ipsis redemptio sit necessaria. Ubi quamquam de originali peccato aliquid expressius diceret, tamen ipso redemptionis nomine non parum sibi praescripsit.
Atque haec interpretatio adhibenda quoque est verbis Patrum Carthaginensis concilii, scribentium Innocentio papae (Tom. XX nostrae Patrol. col. 564) : Quamquam per baptismum Christi etiam parvulorum fieri redemptionem libello suo Coelestius in Carthaginensi Ecclesia jam confessus est. Libellum enim intellexerunt interpretationem suae sententiae uno aliquo in consessu prolatae oblatam, scripto in posteriore.
Creditum vero est in hunc usque diem ab ipsis etiam eruditis, Coelestianae confessionis nihil praeter finem ab Augustino relatum restare. Totam haberi puto apud eumdem Augustinum (Lib. de Pecc. Orig. c. 5, 6 et 23) , sed fugisse sensum idcirco, quod cum duas in partes divisa sit, dissitisque locis sparsa, major vix potuerit ab oculis, quodam mentis [Col. 0498A] praejudicio quasi fascinatis, dignosci. Nam cum pars illa nihil differat a sermone 190, inter Augustinianos de Tempore, si modo initium resecetur, quod apposuit quisquis ausus est ex confessione haeretici effingere catholici tractatum, credita est pertinere ad Pelagium, cum reipsa sit Coelestii, quia multum similitudinis cum Pelagii libello praeferebat. Id vero quod dico, aperte constabit, si pars minor ad majorem accesserit; existet enim accessu continuus quidam atque integer libellus, et ille quidem cujusmodi indicatur a Zosimo atque Augustino. Sunt autem testes illi duo nec leves, nec dubii, siquidem libellum, non oculis tantum viderunt obiter, sed, mente ad singulas pene syllabas attenta, excusserunt.
Erat libellus Coelestii, ut scribit Zosimus, alius quidem a Pelagiano, cum alter prius altero sit oblatus; sed tamen ita similis, ut Pelagianus omnia paria, et eodem sensu sententiisque formata, quae Coelestius ante protulerat contineret (Epist. 2 ad Afric. in causa Pelag.) .
[Col. 0498B] In eo ait Augustinus (Lib. de Pecc. Orig. c. 23) : Cum fidem suam Coelestius a Trinitate unius Deitatis usque ad resurrectionem, qualis futura est mortuorum (de quibus eum nemo interrogaverat, et unde ibi nulla quaestio movebatur), quantum dicere libuit, explicasset, ubi ad id quod agebatur, ejus sermo pervenit: «Si quae vero, inquit, praeter fidem quaestiones,» etc. Idipsum scripserat de libello Pelagii (Lib. de Grat. Chr. c. 33) , in quo (libello) ea de quibus non interrogabatur, multa disseruit; cum enim ab unitate Trinitatis usque ad resurrectionem carnis, quod ab illo nemo quaerebat, disputationem, quantam voluit, terminasset, etc., « Baptisma, inquit, unum tenemus. »
In eodem aperte negavit peccatum originale, ut testatur Augustinus (Ibid., c. 2) : Et in urbe Roma, in libello suo, quem beatissimo papae Zosimo dedit, id asseveravit expressius, quod parvulorum neminem obstringat originale peccatum.
Negavit tamen ita, ut se paratum diceret ad id tenendum [Col. 0498C] quod sedes apostolica definiret, quod ait Augustinus (Lib. II ad Bonif. cap. 3) : Cum hoc (sine ullo vitio peccati originalis hominem nasci) Coelestius in suo libello posuisset, inter illa dumtaxat de quibus se adhuc dubitare et instrui velle confessus est, in homine acerrimi ingenii, qui profecto si corrigeretur, plurimis profuisset, voluntas emendationis, non falsitas dogmatis approbata est. Et propterea libellus ejus catholicus dictus est, quia et hoc catholicae mentis est, si qua forte aliter sapit quam veritas exigit, non ea certissime definire, sed detecta ac demonstrata respuere.
Sex ista: esse in omnibus fere similem Pelagii fidei; in paucis differre; quaestiones continere alienas de Trinitate aliisque ad resurrectionem usque carnis; negare aperte peccatum originale; admittere tamen infantes baptizari in remissionem peccatorum: suaque omnia sedi apostolicae subjicere, sex ista, inquam, aliaque convenire libello quem diximus, nemo non facile videbit, si oculos conjecerit in Coelestii Pelagiique confessiones, quas παραλλήλως [Col. 0498D] exhibemus.
1. Credimus in Deum Patrem omnipotentem, cunctorum visibilium et invisibilium conditorem.
2. Credimus et in Dominum nostrum Jesum Christum, per quem creata sunt omnia, verum Deum unigenitum, et verum Dei Filium, non factum, aut adoptivum, sed genitum, unius cum Patre [Col. 0499A] substantiae, quod Graeci dicunt ὁμοούσιον , atque ita per omnia aequalem Deo Patri, ut nec tempore, nec gradu, nec potestate esse possit inferior: tantumque esse confitemur illum qui est genitus, quantus est ille qui genuit.
3. Non autem, quia dicimus genitum a Patre Filium, divinae et ineffabili generationi aliquod [Col. 0499B] tempus ascribimus; sed nec Patrem dicimus aliquando coepisse, nec Filium. Non enim possumus aliter confiteri aeternum Patrem, nisi confiteamur etiam et Filium coaeternum; ex Filio enim Pater dicitur, et qui semper Pater fuit, semper Filium habuit.
4. Credimus et in Spiritum sanctum, Deum verum, ex Patre procedentem, aequalem per omnia [Col. 0499C] Patri et Filio, natura, voluntate, potestate, aeternitate, substantia.
5. Nec est prorsus aliquis in Trinitate gradus, nihil quod inferius superiusve dici possit: ideo tota Trinitas sua perfectione aequalis est, ut, exceptis vocabulis quae proprietatem personarum indicant, quidquid de una persona dicitur, de tribus dignissime possit intelligi.
[Col. 0499D] 6. Atque ut confutantes Arium, unam eamdemque dicimus Trinitatis substantiam esse, et unum in tribus personis fatemur Deum; ita impietatem Sabellii declinantes, tres personas expressas sui proprietate distinguimus; non ipsum sibi Patrem, ipsum Filium, ipsum Spiritum sanctum esse dicentes, sed aliam Patris, aliam Filii, aliam [Col. 0500A] Spiritus sancti esse personam: non enim nomina tantummodo, sed etiam nominum proprietates, id est, personas confitemur.
7. Nec Pater Filii aut Spiritus sancti personam aliquando excludit, nec rursus Filius, aut Spiritus sanctus Patris nomen personamque recipit; sed [Col. 0500B] Pater semper Pater, Filius semper Filius, Spiritus sanctus semper Spiritus sanctus. Itaque substantia unum sunt, personis ac nominibus distinguuntur.
8. Ipsum autem Dei Filium, qui absque initio cum Patre et Spiritu sancto est, dicimus in fine saeculorum perfectum naturae nostrae hominem suscepisse ex Maria semper virgine, et Verbum carnem [Col. 0500C] esse factum, sed assumendo hominem, non permutando Deitatem: non, ut quidam sceleratissimi opinantur, Spiritum sanctum dicimus pro semine fuisse, sed potentia et virtute Creatoris operatum.
9. Sic autem confitemur in Christo unam Filii esse personam, ut dicamus duas atque integras esse substantias, Deitatis scilicet et humanitatis, [Col. 0500D] quae ex anima constat et corpore; atque ut condemnamus Photinum, qui solum et nudum hominem confitetur in Christo, ita anathematizamus Apollinarem et ejus similes, qui dicunt Dei Filium minus aliquid de humana suscepisse natura, et vel in carne, vel in anima, vel in sensu assumptum hominem, his propter quos assumptus est fuisse [Col. 0501A] dissimilem; quoniam absque sola peccati macula, quae naturalis non est, nobis confitemur fuisse conformem.
10. Illorum quoque exsecramur similiter blasphemiam, qui novo sensu asserere conantur, a tempore acceptae carnis, omnia quae erant Divinitatis in hominem demigrasse, et rursum quae humanitatis erant in Deum [Col. 0501B] esse transfusa: ut, quod nulla umquam haeresis ausa est dicere, videatur hac confusione utraque exinanita esse substantia, Deitatis scilicet et humanitatis, et amisso proprio statu, in alium esse mutata, ut qui tam Deum imperfectum in Filio quam hominem confitemur, nec Deum vere, nec hominem tenere credamus.
11. Nos autem ita dicimus [Col. 0501C] susceptum a Dei Filio hominem, ut Deus tamen impassibilis permaneret. Passus est etenim Dei Filius, non putative, sed vere, omnia quae Scriptura testatur, id est, esuriem, sitim, lassitudinem, dolorem, mortem, et caetera hujusmodi.
12. Sed secundum illud passus est quod pati poterat: Non secundum illam substantiam quae assumpsit, sed secundum illam [Col. 0501D] quae assumpta est. Ipse enim Dei Filius secundum Deitatem suam impassibilis est ut Pater, incorruptibilis ut Pater. Et quamvis propria persona Filii, id est, Dei Verbum, susceperit passibilem hominem, tamen ejus inhabitatione secundum suam substantiam Deitas Verbi nihil [Col. 0502A] passa est, ut et tota Trinitas, quam impassibilem esse necesse est.
13. Mortuus est ergo Dei Filius, eadem natura carnis in qua natus est et passus, in qua et resurrexit; non enim exinanita est humanitatis substantia, sed glorificata, et in aeternum cum Deitate mansura.
[Col. 0502B] 14. Venturus est ad judicium vivorum et mortuorum, ut et justos remuneret, et puniat peccatores.
15. Resurrectionem carnis ita credimus, ut dicamus nos in eadem in qua nunc sumus veritate [Col. 0502C] membrorum esse reparandos, qualesque semel post resurrectionem fuerimus effecti in perpetuum mansuros.
16. Unam esse sanctorum vitam omnium, sed praemia pro labore diversa: et e contrario, pro modo delictorum, peccatorum quoque esse supplicia.
17. Baptisma unum tenemus, quod iisdem sacramenti verbis in infantibus [Col. 0502D] quibus etiam in majoribus dicimus esse celebrandum.
18. Infantes autem debere baptizari in remissionem peccatorum, secundum regulam universalis Ecclesiae, et secundum Evangelii sententiam confitemur, [Col. 0501D] Haec causa fuit cur Pelagius diceret: Sine baptismo parvuli morientes quo non eant scio, quo eant nescio (Lib. de Pecc. Orig. c. 21) . Cur item id [Col. 0502D] Pelagiani vulgo jactarent: Habet in infantibus gratia quod adoptet; non habet unda quod abluat (Hypog. l. V) . Cur et saepius repeteret Julianus; Parvuli fiunt [Col. 0503D] baptismo non ex malis boni, sed ex bonis meliores, etc. (Lib. Oper. Imperf. c. 53) . quia Dominus statuit regnum coelorum [Col. 0503A] nonnisi baptizatis posse conferri, quod, quia vires naturae non habent, conferri necesse est per gratiae largitatem.
19. [Col. 0503D] Cum urgerentur Pelagiani ut exponerent qua ratione dici possent infantes baptizari in remissionem peccatorum, si modo carerent peccato, nihil non commenti sunt. Baptizantur, inquiebant, in remissionem peccatorum, vel quia in Ecclesia, in qua fit remissio peccatorum; vel quia sacramento, quod remittat quidquid repererit peccatorum; vel quia nomine Christi, qui pro omnibus redimendis, praesertim peccatoribus, mortuus est; vel ut aliquando possint [Col. 0504D] consequi remissionem peccatorum, si quae adulti commiserint; vel denique ne diversa genera baptismatis celebrentur, et non una sit universalis Ecclesiae regula, etc. (Lib. III contra Jul. c. 3, et lib. Op. Imperf. c. 53, et alibi passim) . In remissionem autem peccatorum baptizandos infantes, non [Col. 0504D] Tria profert argumenta, ad quae caetera revocantur, quibus fides catholica impugnata est hac in parte, quod peccatum non nascatur, sed exerceatur; quod non sit naturae delictum, sed voluntatis; quod injuria fiat Creatori, si malum per naturam, quae opus Dei est, dicatur tradi. idcirco dicimus ut peccatum ex traduce firmare videamur, quod longe a catholico sensu alienum est, quia peccatum non cum homine nascitur, [Col. 0503B] quod postmodum exercetur ab homine, quia non naturae delictum est, sed voluntatis esse demonstratur.
Et illud ergo confiteri congruum est, ne diversa baptismatis genera facere videamur; et hoc praemunire necessarium, ne per mysterii occasionem, ad Creatoris injuriam, malum, antequam fiat ab homine, tradi dicatur homini per naturam.
[Col. 0503C] 20. Hominem, si post baptismum lapsus fuerit, primo per reconciliationem, deinde per poenitentiam credimus posse salvari.
21. Novum et vetus Testamentum recipimus in illo librorum numero quem sanctae Ecclesiae catholicae tradit auctoritas.
22. Animas a Deo dari credimus, quas ab ipso factas dicimus, anathematizantes eos qui animam [Col. 0503D] quasi partem divinae dicunt esse substantiae: eorum quoque condemnamus errorem qui eas [Col. 0504A] ante peccasse, vel in coelis conversatas fuisse dicunt, quam in corpora mitterentur.
23. Exsecramur etiam eorum blasphemiam qui dicunt impossibile aliquid homini a Deo praeceptum esse, et mandata Dei, non a singulis, sed ab omnibus in commune posse servari;
24. Vel qui primas nuptias cum Manichaeo, aut [Col. 0504B] secundas cum Cataphrygis damnant.
25. Anathematizamus etiam illos qui Dei Filium necessitate carnis mentitum esse dicunt, et eum propter assumptum hominem non omnia facere potuisse quae voluit.
26. Joviniani quoque damnamus haeresim, qui dicit nullam in futuro meritorum esse distantiam, nosque eas ibi habituros esse virtutes quas [Col. 0504C] hic habere negleximus.
27. Liberum sic confitemur arbitrium, ut dicamus nos semper Dei indigere auxilio: et tam illos errare qui cum Manichaeo dicunt hominem peccatum vitare non posse, quam illos qui cum Joviniano asserunt hominem non posse peccare; uterque enim tollit arbitrii libertatem. Nos vero dicimus hominem semper et peccare, et non peccare posse, [Col. 0504D] ut nos liberi confiteamur esse arbitrii.
28. Haec est fides quam in catholica didicimus Ecclesia, [Col. 0505A] quamque semper tenuimus; quam credimus et a nobis deinceps posse teneri.
[Col. 0505B] 29. Si quae vero [Col. 0505D] Quaestiones sunt in quibus affirmare licet et negare salva fide. De hoc Pelagianorum fuco dictum est satis in dissert. de subscriptionibus. Vide Augustinum lib. de Peccat. Origin. cap. 23 et 24. praeter fidem quaestiones natae sunt, de quibus esset inter plerosque contentio, non ego quasi auctor alicujus dogmatis, definita hoc auctoritate statui; sed ea [Col. 0505D] Traditionem et Scripturam pro se totam facere jactabant impudenter illi novatores. Hanc jactantiam cum aliis haereticis communem egregie comprimit Augustinus, cum ubique passim, tum praesertim libris [Col. 0506D] duobus prioribus adversus primum Opus Juliani. quae de prophetarum et apostolorum fonte suscepi, [Col. 0506D] Id dicit, quod tunc omnes communiter ( Synod. PP. Carthag. ): unde nec Africani dictum arguerunt, nec judicium jure constitutum detrectarunt, immo suis postularunt statutis apostolicae sedis auctoritatem adhiberi ( Epist. synodica PP. Carthag. ), ipseque Augustinus responsis apostolicis causas finiri publice in Ecclesia praedicavit (Serm. 2 de Verb. Apost.) . vestri apostolatus offerimus probanda judicio, ut si forte ut hominibus quispiam [Col. 0505C] ignorantiae error obrepserit, vestra sententia corrigatur.
Credimus in Deum Patrem omnipotentem, cunctorum visibilium et invisibilium conditorem.
Credimus et in Dominum nostrum Jesum Christum, per quem creata sunt omnia, verum Deum unigenitum, et verum Dei Filium, non factum, aut adoptivum, sed genitum, unius cum Patre [Col. 0499A] substantiae, quod Graeci dicunt ὁμοούσιον , atque ita per omnia aequalem Deo Patri, ut nec tempore, nec gradu, nec potestate possit esse inferior: tantumque esse confitemur illum qui est genitus, quantus est ille qui genuit.
Non autem, quia dicimus genitum a Patre Filium, divinae et ineffabili generationi aliquod tempus [Col. 0499B] ascribimus; sed nec Patrem dicimus aliquando coepisse, nec Filium. Non enim possumus aliter confiteri aeternum Patrem, nisi confiteamur etiam et Filium coaeternum; ex illo enim Pater dicitur, et qui semper Pater fuit, semper Filium habuit.
Credimus et in Spiritum sanctum, verum Deum, ex Patre procedentem, aequalem per omnia Patri [Col. 0499C] et Filio, voluntate, potestate, aeternitate, substantia.
Nec est prorsus aliquis in Trinitate gradus, nihil quod inferius superiusve dici possit; sed tota Deitas sui perfectione aequalis est, ut, exceptis vocabulis quae proprietatem personarum indicant, quidquid de una persona dicitur, de tribus dignissime possit intelligi.
[Col. 0499D] Atque ut confundentes Arium, unam eamdemque dicimus Trinitatis esse substantiam, et unum in tribus personis fatemur Deum; ita impietatem Sabellii declinantes, tres personas expressas sub proprietate distinguimus; non ipsum sibi Patrem, ipsum sibi Filium, ipsum sibi Spiritum sanctum esse dicentes, sed aliam Patris, aliam Filii, aliam [Col. 0500A] Spiritus sancti esse personam: non enim nomina tantummodo, sed etiam nominum proprietates, id est, personas, vel, ut Graeci exprimunt, hypostases, hoc est, subsistentias, confitemur.
Nec Pater Filii aut Spiritus sancti personam aliquando excludit, nec rursus Filius aut Spiritus sanctus Patris nomen personamque recipit; sed [Col. 0500B] Pater semper Pater est, Filius semper Filius est, Spiritus sanctus semper Spiritus sanctus est. Itaque substantia unum sunt, personis ac nominibus distinguuntur.
Ipsum autem Dei Filium, qui absque initio aeternitatem cum Patre et Spiritu sancto possidet, dicimus in fine saeculorum perfectum naturae nostrae hominem suscepisse ex Maria semper [Col. 0500C] virgine, et Verbum carnem esse factum, assumendo hominem, non permutando Deitatem: nec, ut quidam sceleratissime opinantur, Spiritum sanctum dicimus pro semine, sed potentia ac virtute Creatoris operatum.
Sic autem confitemur in Christo unam Filii esse personam ut dicamus duas esse perfectas atque integras substantias, id est, Deitatis et humanitatis, [Col. 0500D] quae ex anima continetur et corpore. Atque ut condemnamus Photinum, qui solum et nudum in Christo hominem confitetur, ita anathematizamus Apollinarem et ejus similes, qui dicunt Dei Filium minus aliquid de humana suscepisse natura, et vel in carne, vel in anima, vel in sensu assumptum hominem, his propter quos assumptus [Col. 0501A] est fuisse dissimilem, quem absque sola peccati macula, quae naturalis non est, nobis confitemur fuisse conformem.
Illorum quoque similiter exsecramur blasphemiam, qui novo sensu asserere conantur, a tempore susceptae carnis, omnia quae erant Deitatis in hominem demigrasse, et rursum quae erant humanitatis in Deum esse [Col. 0501B] transfusa: ut, quod nulla umquam haeresis dicere ausa est, videatur hac confusione utraque exinanita substantia, Deitatis scilicet et humanitatis, et a proprio statu in alium esse mutata, ut qui tam Deum imperfectum in Filio quam hominem confitentur, nec Deum verum, nec hominem tenere credantur.
Nos autem dicimus susceptum [Col. 0501C] ita a Dei Filio passibile nostrum, ut Deitas impassibilis permaneret; passus est enim Dei Filius, non putative, sed vere, omnia quae Scriptura testatur, id est, esuriem, sitim, lassitudinem, dolorem, mortem, et caetera hujusmodi.
Secundum illud passus est quod pati poterat, id est, secundum illam substantiam quae assumpta est; ipse enim Dei Filius [Col. 0501D] secundum suam Deitatem impassibilis est ut Pater, incomprehensibilis ut Pater, invisibilis ut Pater, inconvertibilis ut Pater. Et quamvis propria persona Filii, id est, Dei Verbum, suscepit passibilem hominem, ita tamen ejus habitatione secundum suam substantiam Deitas [Col. 0502A] Verbi nihil passa est, ut tota Trinitas, quam impassibilem esse necesse est.
Mortuus est ergo Dei Filius, secundum Scripturas, juxta illud quod mori poterat; resurrexit tertia die, ascendit in coelum, sedet ad dexteram Dei Patris, manente eadem natura carnis in qua natus et passus est, in qua etiam resurrexit. Non [Col. 0502B] enim exinanita est humanitatis substantia, sed glorificata, et in aeternum cum Deitate mansura.
Accepta ergo a Patre omnium potestate quae in coelo sunt et in terra, venturus est ad judicium vivorum et mortuorum, ut et justos remuneret, et puniat peccatores.
Resurrectionem etiam carnis confitemur et credimus, ut dicamus nos in eadem in qua nunc sumus [Col. 0502C] veritate membrorum esse reparandos, qualesque semel post resurrectionem fuerimus effecti, in perpetuum permansuros.
Unam esse vitam sanctorum omnium, sed praemia pro labore diversa; e contrario, pro modo delictorum, peccatorum quoque esse supplicia.
Baptisma unum tenemus, quod iisdem sacramenti verbis in infantibus [Col. 0502D] quibus etiam in majoribus asserimus esse celebrandum.
[Col. 0503C] Hominem, si post baptismum lapsus fuerit, per poenitentiam credimus posse salvari.
Novum et vetus Testamentum recipimus in eo librorum numero quem sanctae Ecclesiae catholicae tradit auctoritas.
Animas a Deo dari credimus, quas ab ipso factas dicimus, anathematizantes eos qui animam quasi [Col. 0503D] partem divinae dicunt esse substantiae: eorum quoque condemnamus errorem qui eas ante peccasse, [Col. 0504A] vel in coelis conversatas fuisse dicunt, quam in corpora mitterentur.
Exsecramur etiam eorum blasphemiam qui dicunt impossibile aliquid homini a Deo praeceptum esse, et mandata Dei, non a singulis, sed ab omnibus in commune posse servari;
Vel qui primas nuptias cum Manichaeo, aut secundas [Col. 0504B] cum Cataphrygis damnant.
Anathematizamus etiam illos qui Dei Filium necessitate carnis mentitum esse dicunt, et eum propter assumptum hominem non omnia facere potuisse quae voluit.
Joviniani quoque damnamus haeresim, qui dicit nullam in futuro meritorum esse distantiam, nosque eas ibi habituros esse virtutes quas hic habere [Col. 0504C] neglexerimus.
Liberum sic confitemur arbitrium, ut dicamus nos semper Dei indigere auxilio: et tam illos errare qui cum Manichaeo dicunt hominem peccatum vitare non posse, quam illos qui cum Joviniano asserunt hominem non posse peccare; uterque enim tollit arbitrii libertatem. Nos vero dicimus hominem semper et peccare, et non peccare posse, ut [Col. 0504D] semper nos liberi confiteamur esse arbitrii.
Haec fides est, papa beatissime, quam in Ecclesia [Col. 0505A] catholica didicimus, quamque semper tenuimus et tenemus, in qua si minus perite aut parum caute aliquid forte positum est, emendari cupimus a te, qui Petri et fidem et sedem tenes; sin autem haec nostra confessio apostolatus tui judicio comprobatur, quicumque me maculare voluerit, se imperitum, vel malevolum, vel etiam [Col. 0505B] non catholicum, non me haereticum comprobabit.
Epistolam hanc Augustinus (Lib. I ad Bonif.) olim Juliano tribuit, sed fallente conjectura, ut saepe dictum est. Coelestii esse alias ostendimus (Dissert. 2, c. 2) .
Data est statim post damnationem haeresis, et a Zosimo factam, et a clero Urbis receptam, et omnium subscriptione firmatam. Unde a Pelagianis pontifex clerusque Romanus praevaricationis accusatus est. [Col. 0505D] Data est, inquam, statim a damnatione, vivente etiamnum Zosimo (Lib. I ad Bonif. c. 15) , quo nimirum tempore Pelagiani vehementius premebantur; neque enim dari potuit post Zosimi obitum, qui contigit eodem anno quo haeresis damnata est. Nam premi a Bonifacio non potuissent, quamdiu viguit schisma Eulalii, quod exstinctum non est ante mensem Julium ann. 419.
[Col. 0506A] Directam non opinor ad totum clerum Romanum, in quo erant viri fide spectatissimi, ut Bonifacius, Coelestinus, Leo et alii; sed ad solos quosdam amicos, qui vel nutabant in proposito, vel instruendi erant qua ratione nutantes alios retinerent. Id non obscure insinuat Augustinus (Lib. I ad Bonif. c. 1) , ut per illam, quos posset, suos aut inveniret, aut faceret.
Clam communicabatur amicis manibus, ut summus pontifex eam habere non potuerit transmittendam Augustino, qui refelleret, nisi vigilantissima fratrum diligentia (Ibid.) .
Plenissimam esse calumniarum adversus catholicos, demonstrat Augustinus, singulis respondens, ut superfluum sit diutius hac in parte versari.
Miratus sum autem non parum, cum animadverti ex septem capitibus quae catholicis objiciuntur ab impuro spadone, nullum, praeter ultimum, quod est de virtute baptismi, non contineri apud Photium (Cod. 177, in excerpt. ex libris 5 Theod. advers. S. Aug.) recensentem Opus Theodori Mopsuesteni adversus sanctum Augustinum, ut docet Mercator. Id ut lector facilius intueatur, visa sunt utriusque Operis fragmenta παραλλήλως referenda.
Dicunt illi Manichaei, quibus modo non communicamus, id est, toti isti cum quibus dissentimus, quia primi hominis peccato, id est, Adae, liberum arbitrium perierit, et ne mojam potestatem habeat [Col. 0506C] bene vivendi, sed omnes in peccatum carnis suae necessitate cogantur.
Dicunt etiam istas quae modo aguntur nuptias a [Col. 0506D] Deo institutas non fuisse, quod in libro Augustini legitur, contra quem ego modo quatuor libellis respondi, cujus Augustini dicta inimici nostri in veritatis [Col. 0507A] odium susceperunt.
Dicunt etiam motum genitalium, et commixtionem conjugum a diabolo fuisse repertam: et propterea eos qui nascuntur innocentes, reos esse et a diabolo fieri, non a Deo, quia de hac diabolica commixtione nascuntur; [Col. 0507B] hoc autem sine ambiguitate Manichaeum est.
Dicunt sanctos in veteri Testamento non caruisse peccatis, id est, nec per emendationem a criminibus fuisse liberos, sed in reatu a morte fuisse deprehensos.
Apostolum etiam Paulum vel omnes apostolos dicunt semper immoderata libidine fuisse pollutos.
Christum et a peccatis [Col. 0507C] liberum non fuisse, sed carnis necessitate mentitum, et aliis maculatum fuisse delictis.
Dicunt etiam baptisma non dare omnem indulgentiam peccatorum, nec auferre crimina, sed radere, [Col. 0507D] ut omnium peccatorum radices in mala carne teneantur.
Contra haec nos quotidie disputamus, et ideo nolumus praevaricatoribus adhibere consensum, quia nos dicimus liberum arbitrium in omnibus esse naturaliter, nec Adae peccato perire potuisse, quod Scripturarum omnium auctoritate firmatur.
[Col. 0508A] Dicimus has quae nunc aguntur in orbe terrarum a Deo nuptias institutas, nec reos esse conjuges, sed fornicatores et adulteros condemnandos.
Motum genitalium, id est, ipsam virilitatem, sine qua non potest esse commixtio, a Deo dicimus institutam.
Hominem Dei opus defendimus, nec ex illius potentia, vel in bonum, [Col. 0508B] vel in malum aliquem cogi, sed propria voluntate, aut bonum facere, aut malum; in bono vero opere a Dei gratia semper adjuvari, in malum vero diaboli suggestionibus in citari.
Sectae vero illius summa capita haec fere sunt, homines natura, non voluntate peccare. Natura, inquam, non ea qua praeditus ab initio conditusque est Adam (illam enim bonam et boni Dei [Col. 0506C] opus esse asserunt), sed ea quam post peccatum adeptus sit, quando per praevaricationem atque peccatum malam pro bona, mortalemque pro immortali commutavit: hac quippe ratione natura quoque improbos effectos, qui antea natura boni fuissent, in natura jam, et non in voluntate, peccatum sibi acquisivisse.
Quintum, matrimonium, vel certe congrediendi [Col. 0506D] cupiditatem, et seminis missionem, omniaque similia, quibus successione genus humanum propagatur, perversae naturae opera esse asserunt: [Col. 0507A] in quam quidem per peccatum lapsus Adam, naturae mox vitio malorum omnium examen in se susceperit.
Infantes, tametsi recens natos, peccati immunes non esse, cum ob Adae praevaricationem, natura in peccatis constituta, ad omnes ejus posteros peccatrix, ut ipsi loquuntur, natura propagetur.
[Col. 0507B] Neminem praeterea mortalium esse justum: quod ipsum item ex eo quod initio posuerunt consequitur.
Quartum (o blasphemas [Col. 0507C] voces et impias!), ne Christum quidem Deum, assumpta nimirum peccatis infecta natura, sceleris purum esse: quamquam et in aliis ipsorum blasphemiis observare licet, inquit ille, non vere hos et natura, sed figura dumtaxat humanam ipsi naturam attribuere.
[Col. 0508B] Dicimus sanctos veteris Testamenti, perfecta hinc justitia, ad aeternam transisse vitam, id est, studio virtutis ab omnibus recessisse peccatis, quia et illi, quos legimus aliquid peccasse, postea tamen eos emendasse cognovimus.
Gratiam Christi omnibus necessariam, et majoribus, et parvulis, confitemur: et eos qui dicunt de [Col. 0508C] duobus baptizatis natum non debere baptizari, anathematizamus: etiam eos qui dicunt baptisma non omnia peccata delere, condemnamus, quia scimus plenam purgationem per ipsa mysteria conferri.
Nemo ergo vos seducat, nec se negent impii ista sentire: sed si verum dicunt, aut audientia detur, aut certe isti ipsi episcopi, qui nunc dissident, damnent quae supra dixi cum Manichaeis se ista sentire, sicut nos ista damnamus quae de nobis jactant, et sit plena concordia; quod si nolunt, scitote eos esse Manichaeos, et ab eorum vos abstinete consortiis.
Ex his concludere licet Opus cujus Mercator et Photius meminerunt vere a Theodoro scriptum adversus Augustinum; nec ante scriptum quam Julianus Theodorum, vel per litteras docuisset quid Romae gestum esset in causa communi, vel potius convenisset, [Col. 0508D] comite ipso cum aliis Coelestio, qui sua secum deportaverit communicanda cum Theodoro.
Prodit nunc primum in lucem libellus fidei quem Julianus Eclanensis episcopus eo tempore conscripsit quo missae ad universos orbis episcopos a sede apostolica tractoriae; subscribere detrectans, maluit, ut loquitur [Col. 0509A] Marius Mercator (In Commonit. part. II, et in praef. ad lib. Subnot.) , cum Pelagio et Coelestio tertius in damnatione numerari, quam sanctis Patribus consentaneum se praebere.
Latuit diu in manuscriptis codicibus, partim eodem fato quo Pelagii confessio a cardinale Baronio ex Vaticanis monumentis producta; partim quia non ferens manifestum in fronte auctoris sui nomen, videri aliquamdiu potuit non habere unde satis vel genus suum probaret, vel sibi faceret pretium.
Hunc Pater Sirmondus ex codice Veronensi, cum in Italia versaretur, exscripsit sua manu, mihique ante viginti et duos annos ostendit, gratulatusque extemporalem de auctore et aetate conjecturam, dedit illustrandum notis et typis mandandum.
Verumtamen distinebar tunc temporis laborioso munere docendi philosophiam, quo defungi non licuit priusquam difficilius aliud tractandae theologiae scholasticae susciperem. Illud etsi nondum deposui, curare tamen ita anxie non cogor, post viginti annos continuos [Col. 0509B] in divinis hujusmodi studiis positos, quin interdum fas sit succisivis horis amoeniores theologiae partes revisere. Id otii fecit ut vacare possem Mercatoris Operibus illustrandis, et optimi senis in edenda Juliani confessione mandatis parere.
1. [Col. 0509B] Idem habet iisdem verbis Pelagius atque Coelestius: omnes vero, quod forte quispiam miretur, non Romanum symbolum vetus, ut decebat Latinae [Col. 0509C] gentis homines, sed Orientale seu Nicaenum secuti sunt. Nam in vetere Romano, teste Rufino Aquileiensi ( In Explicatione symboli ), nulla mentio erat, neque creatoris coeli et terrae, neque visibilium et invisibilium conditoris; sed simpliciter legebatur: Credo in Deum Patrem omnipotentem. Verum intererat Pelagianorum Orientale sequi, partim ut se consortes facerent Nicaenae fidei, partim ut adversus Manichaeos ea praemitterent, ex quibus maligne postea sumere conarentur argumenta adversus peccati originalis defensores, quasi in hac parte Manichaeis faverent. Credimus in Deum Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium conditorem.
2. [Col. 0509C] Pelagius cum Coelestio iisdem quoque verbis eamdem sententiam exprimunt, repetuntque omnia per Filium creata; ut quanto magis invehuntur in Manichaeos opinantes invisibilia a bono Deo, visibilia a malo facta, tanto majorem catholicis, quos invidioso Manichaeorum nomine appellaturi sunt postea, invidiam praeparent. Et in Dominum nostrum Jesum Christum Filium [Col. 0510A] Dei vivi, per quem creata sunt omnia; non extrinsecus natum aut factum, sed de Patris substantia generatum, ex Deo vero Deum verum: ut hoc sit ille qui genitus est, quod est ille qui genuit; et quia Pater Deus sine ullo sibi patre Pater est, idcirco Filius de hoc Patre progenitus Patre inferior esse non potuit; non habens initium Filius, quia nec Pater profectum.
3. [Col. 0509C] Eadem verba sunt apud Pelagium atque Coelestium, dicunt vero communiter de Patre procedere [Col. 0509D] Spiritum, et silendo negant, ut opinor, procedere a Filio; quippe secuti communem magistrum Theodorum Mopsuestenum, cujus sunt haec verba (Part. IV Symboli) : Et in Spiritum sanctum, quem neque Filium, neque per Filium existentiam accepisse putamus. Credimus et in Spiritum sanctum, Deum verum, ex Patre procedentem, aequalem per omnia Patri et Filio, voluntate, operatione, perpetuitate, substantia.
4. Et distinguentes personas in proprietatibus nominum, Deitatem tamen Trinitatis inseparabilem confitemur; nihilque esse in Trinitate credimus quod superius inferiusve dicatur, quia tota Trinitas potestate [Col. 0510B] Deitatis et substantiae unitate conjuncta est.
5. In plenitudine vero temporum missus Filius Dei, non majoris imperio potestatis, sed communione voluntatis, fit Verbum caro (Joan. I, 14) : [Col. 0509D] Pelagius et Coelestius: Assumendo hominem, non permutando Deitatem. Dicuntur ista catholico sensu a Patribus adversus Apollinarium, ut theologi solent interpretari; non carent tamen hoc in loco suspicione haeresis, ubi afferuntur a Theodori discipulis, utique magistri sensum haereticum catholica sententia tegentibus. Certe vox assumptionis, prout usurpata est primum a Theodoro, deinde a Nestorio, suspecta fuit sancto Cyrillo ( In respons. ad Theodoretum et in epist. ad Successum ), quippe quae apud istos significaret unionem pure moralem: quo sensu dicitur ab Evangelista Christus assumpsisse Petrum, Jacobum et Joannem (Luc. IX, 28) . Unde Felix papa et martyr [Col. 0510B] laudatus in Ephesina synodo: Filius Dei, ait, non assumpsit hominem, ut esset alius praeter ipsum; sed cum esset Deus perfectus, factus est simul et homo [Col. 0510C] perfectus, etc. (II part., actione 1) . Qua loquendi forma aiunt scholastici sensum catholicum ab haeretico distinctum fuisse, quia Filius Dei non assumpsit hominem, sed humanitatem; homo enim personam significat, humanitas naturam. Nam si assumpsisset hominem, assumens alius esset ab assumpto: at si assumpsit humanitatem, vere homo factus est, et non est alius assumens quam assumptus. non ut per conversionem Deus esse desineret, sed per assumptionem carnis inciperet homo esse, quod non erat; et [Col. 0510C] His verbis, quae catholico sensu adhibentur a Patribus, ad significandam Verbi exinanitionem et humanitatis evectionem, Nestorius tamen cum aliis Theodori discipulis abusus est, ad negandam ἕνωσιν φυσικὴν , et σχετικὴν puram supponendam. Videt Deus, inquit ( Sermone de Incarn. apud M. Mercat.), naturam collapsam, eamque Deitatis potentia apprehendit elisam, et illam tenens, et manens quod erat, in altum sublevavit. Exempli causa quod dicitur, nosce; si jacentem levare volueris, nonne continges corpus corpore, et te ipsum illi conjungendo, elisum eriges, atque ita illi conjunctus ipse manes, quod eras; sic et illud [Col. 0510D] Incarnationis sacramentum. ut ascenderet ad Deum homo, Deus descendit ad hominem.
6. Nascitur ergo nobis ex Spiritu sancto et Maria semper virgine, qui secundum divinitatem numquam defuit Patri. [Col. 0510D] Eadem habent iisdem fere verbis Pelagius atque Coelestius, nisi quod Theodori venenum minus occulte tradunt. Aiunt enim: Sic confitemur in Christo unam Filii esse personam, ut dicamus duas esse perfectas atque integras substantias. Quae licet a catholicis passim usurpata sint adversus Apollinarium, non carent tamen suspicione erroris, cum proferuntur ab hisce Theodori discipulis; his enim Theodorus atque Nestorius texerunt haeresim, qua duos in Christo filios astruere moliebantur, ut subtiliter animadvertit Marius Mercator ( In Ref. Symb. Theod. ). Et vero cum Nestorius unius in Christo personae meminisset (Epist. 2 ad Cyrillum lib. de Recta Fide ad Reginas n. 12) , reprehensus est a Cyrillo, quia personae nomen non physico, ut aiunt, sensu pro hypostasi, sed morali, prout significat quiddam juris, sumebat (Vide notas ad 2 tract. Nestorii contra Pelag.) . Deinde [Col. 0511B] non unam simpliciter veterator personam dixit, quod notandum, sed unam Filii. Quo dicto potuit cavillari more Theodori ita loquentis (In Symbol. n. 8) : Et neque duos dicimus filios, nec duos dominos, quoniam unus Filius secundum essentiam, Verbum Deus, unigenitus Filius Patris, cui iste conjunctus particepsque divinitatis communem habet filii nuncupationem et honorem: nihilominus qui Dominus secundum essentiam Deus Verbum est, cui, quia conjunctus iste et sociatus est, communionem habet honoris cum illo; et propterea neque duos dicimus filios, neque dominos duos, quoniam in manifesto existente qui secundum essentiam Dominus [Col. 0511C] et Filius est, inseparabilem habens ad eum conjunctionem et societatem, is qui pro nostra salute assumptus est conrefertur tam nuncupationi quam honori et Filii et Domini, non sicut unusquisque nostrum ex se existens appellatur filius Dei, unde et plures filii Dei dicimur secundum beatum apostolum Paulum; sed singulariter hoc habens, ideo quod Deo Verbo conjunctus est, dignitatis filii et dominationis particeps, aufert quidem omnino duorum dominorum et filiorum intelligentiam; praestat autem nobis in conjunctione Dei Verbi omnem habere fidem, omnemque intellectum et contemplationem. Ob haec et venerationem ex Dei societate ab omni percipit creatura. Ex duabus igitur substantiis plenissimis [Col. 0511A] atque perfectis, Dei et hominis, Jesum Christum Filium Dei accepimus, quem tam secundum Deitatem Patri quam secundum humanitatem nobis confitemur fuisse conformem, [Col. 0511C] Eadem verba posuerunt Pelagius et Coelestius: omnes vero viam sibi faciebant hac loquendi forma ad peccatum originale abnegandum. Vide quae dicta sunt in notis ad caput 2 Subnotationum. absque sola peccati macula, quae naturalis non est.
7. [Col. 0511C] Proprius hic Pelagianorum error, quamquam et ipse a Theodoro acceptus est, venisse Christum, non [Col. 0511D] ut auxilio, sed ut magisterio atque exemplo prodesset. Solent, inquit Augustinus (Lib. de Grat. Christ. c. 2, 35, 37 et 38, etc.) , dicere nobis, in eo Christum ad non peccandum praebuisse adjutorium, quia juste ipse vivendo, justeque docendo, reliquit exemplum. Illa videlicet ratione, ut universum mundum a peccatis et exemplo revocaret, et patiendo redimeret: dum peccatum, et quasi Deus ignoscendo aufert, et quasi homo, per naturae similitudinem, quemadmodum de caetero vinci possit ostendit.
8. Incipiens a baptismate Joannis, quo baptizatus est, dandi exempli gratia, [Col. 0511D] Hac calumnia Coelestius catholicos onerabat, unde Augustinus (Lib. I ad Bonif. cap. 12) : Proinde iste quod addidit nos dicere, «Christum et a peccatis liberum non fuisse, sed carnis necessitate mentitum, et aliis maculatum fuisse delictis;» viderit a quibus audierit, vel in quorum litteris legerit. Quod quidem fortasse non intellexit, et in sensus calumniosos malitia fallente convertit. Legere sibi visus erat in dialogo Hieronymi, quod fugit Augustinum benigne amici verba legentem. Vide quid observatum sit ad libellum Pelagii. non sui (sicut quidam volunt) causa peccati, sicut ipse ait ad Joannem (Matth. III, 15) : Sine modo, sic enim oportet implere omnem justitiam; subjecit se omnibus passionibus carnis, [Col. 0511B] ferendo esuriem, sitim, lassitudinem, dolorem, mortem et caetera hujusmodi: Factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp. II, 8) . Secundum quod nos beatus Petrus edocuit dicens (I Petr. II, 21) : Christus passus est pro nobis, nobis relinquens [Col. 0512A] exemplum, ut sequamur vestigia ejus, qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus.
9. [Col. 0511D] Pelagius et Coelestius: Nos autem dicimus susceptum ita a Filio Dei passibile nostrum, etc. Duas [Col. 0512B] passionis Christi causas Julianus affert, ut mortem destrueret et nobis viam resurrectionis aperiret, id est, propter remissionem peccatorum; et coeli viam aperiendam tacet, et tacendo reipsa negat mortuum ad promerendam nobis gratiam, qua non peccemus et bene agamus. Pelagius vero profecto νεστοριανίζα de impassibilitate Filii Dei, et de unione Verbi cum humana natura, quae sit pura ἑνοίκησις . Hunc igitur credimus ob nostram salutem secundum carnem passum et sepultum, tertia die resurrexisse, et ut mortem destrueret, et ut nobis viam resurrectionis aperiret.
10. Ascendens in coelos sedet ad dexteram Patris, humanitatis manente substantia, quae non est exinanita, sed glorificata, et in aeternum cum Deitate mansura.
11. Quem venturum credimus ad vivos et mortuos judicandos.
12. Cujus virtute et exemplo omnem humanam carnem in eadem membrorum veritate qua a Deo facta est, credimus suscitandam, ut et peccatores poenas, et justi gloriam consequantur.
[Col. 0512B] 13. [Col. 0512B] Idipsum Pelagius Coelestiusque iisdem verbis et eo consilio, ut ex dogmate catholico evertere conarentur necessitatem gratiae divinae ad bene agendum, perinde quasi ex gratiae divinae confessione foret consequens [Col. 0512C] ut vel injustum, vel superfluum esset Dei judicium, fatoque fierent omnia quae ad pietatem et salutem, operante gratia divina, pertinerent. Unam vitam sanctorum omnium fore; sed praemia pro labore diversa, et e contrario, pro modo delictorum, peccantium quoque esse supplicia.
14. [Col. 0512C] Pelagius (In libel. Fid. part. XIII) ; Baptisma unum tenemus, quod iisdem sacramenti verbis in infantibus quibus etiam in majoribus asserimus esse celebrandum. Coelestius (Lib. de Pecc. Orig. cap. 5) : Infantes debere baptizari in remissionem peccatorum, secundum regulam universalis Ecclesiae et secundum Evangelii sententiam, confitemur, quia Dominus statuit regnum coelorum nonnisi baptizatis posse conferri, etc. Julianus iterum (Lib. II ad Bonif. cap. 5) ; Baptisma omnibus esse aetatibus necessarium confitemur. Celebris est hic locus, et saepe a S. Augustino tractatus, nec immerito; continet enim medullam Coelestianae fraudis. Nam licet haeretici, ut responderent argumentis catholicorum, ex baptismo parvulorum peccatum originale probantium, faterentur octo ista, unicum esse baptismi sacramentum a Christo institutum; [Col. 0512D] illud omnibus aetatibus necessarium, et quidem tum ad veniam peccatorum, tum ad regnum coelorum obtinendum; iisdem verbis celebrari in infantibus atque in majoribus; infantes ipsos baptizari in remissionem peccatorum; eam esse regulam universalis Ecclesiae, et Evangelii sententiam; parvulos egere Christi redemptione; Christum pro ipsis quoque mortuum: negaverunt tamen traduci peccatum ab Adamo in posteros. Coelestius (In Libell. Romam misso apud Aug. l. de Pecc. Orig. c. 6) : In remissionem autem peccatorum baptizandos infantes non idcirco diximus, ut peccatum ex traduce firmare videamur, etc., immo ad declinanda catholicorum argumenta, dicere solebant, Baptismi medicinam non esse mutandam pro causis, sed operari pro personis (Lib. I Oper. Imperf. c. 51) ; habere in infantibus gratiam quod adoptet, non habere undam quod abluat (Hypog. lib. V) ; Christum quos fecit creando bonos, facere innovando [Col. 0513A] adoptandoque meliores (Lib. I Op. Imp. cap. 51) ; non baptizari parvulos in remissionem peccatorum, sed in regnum coelorum (Lib. I ad Bonif. c. 22) ; hoc regnum, quod non habent vires naturae, conferri largitate gratiae (Coelestius in libello); scire se quo parvuli sine baptismo morientes non eant, nescire quo [Col. 0513B] eant (Pelag. apud Aug. lib. de Pecc. Orig. c. 21) . Baptisma, secundum exemplum Ecclesiae et [Col. 0513A] praeceptum Dei, unum fatemur, quod omnibus simul aetatibus necessarium veraciter, et tradimus, et tenemus; et veniam peccatorum, ac regnum coelorum dicimus invenire neminem posse, nisi qui baptismum fuerit consecutus.
15. [Col. 0513B] Idipsum Pelagius adversus Novatianos. Coelestius: Eum qui post baptismum lapsus fuerit, primo per reconciliationem, deinde per poenitentiam credimus posse salvari. Verum duplex vitium texerunt sententia catholica. Alterum Coelestius, quod poenitentibus venia non daretur secundum gratiam et misericordiam Dei, sed secundum merita et laborem eorum qui per poenitentiam digni fuerint misericordia; alterum communi omnes sententia: inde nimirum efficere conati suam ἀναμαρτησίαν . Eum qui post baptismum peccaverit, per poenitentiam credimus posse salvari.
16. [Col. 0513B] Iisdem verbis Pelagius et Coelestius, omnes maligne, licet in speciem pie: cum enim Manichaei vetus Testamentum ex toto, novum ex aliqua parte rejicerent, conati sunt Pelagiani defensoribus peccati originalis, quos societatis cum Manichaeis accusabant, eamdem invidiam facere, perinde quasi sentire deberent contra Pelagianos, etiam in hac parte. Vide quae dicta sunt in notis ad libellum Pelagii invidiam facientis S. Hieronymo. [Col. 0513C] Porro autem non nemini posset mirabile videri, quomodo asserant haeretici, se in illo numero librorum recipere sacram Scripturam, quem Ecclesiae catholicae tradit auctoritas: nam vel in Romanum canonem respiciunt, quem Innocentius I ad Exuperium Tolosanum misit (Epist. 3, cap. 7) ; vel in Africanum, qui Romano plane similis habetur in concilio Carthaginensi, quod tertium vulgo dicitur: uterque vero librum Sapientiae inter canonicos complectitur, cum tamen non censeretur ab iis hominibus de quibus Hilarius ad Augustinum scripsit ( Epist. quae praefigitur lib. de Praedest. SS. ). Verum admirationis causa facile tollitur, si Pelagiani ipsi a Massiliensibus discernuntur: illi enim librum Sapientiae in canonem retulerunt, quamquam non admodum affirmanter, ut ex Opere Imperfecto de Juliano constat; isti rejecerunt, postquam suis rebus incommodare senserunt. Certe alius alibi canon sacrorum librorum tunc temporis recipiebatur. [Col. 0513D] Sed hinc oritur quaestio, quem ea tempestate canonem Gallicana Ecclesia sequeretur; an Hieronymianum, in quo liber Sapientiae non censebatur; an Romanum, in quo erat. Respondendum puto, non eumdem apud omnes Galliarum Ecclesias servatum, sed Hieronymianum in quibusdam, in nonnullis alium: ideoque Exuperium in tanta differentia ab Innocentio petiisse quem sequi deberet. Opinor igitur in ea saltem parte ubi degebant illi de quibus Hilarius scribebat ( Epist. cit. ), canonem Hieronymianum auctoritatem habuisse. Quis enim credat abhorruisse a communi sensu Ecclesiarum, in quibus vivebant, sanctos illos viros, qui tunc in Galliis Augustino adversabantur. Quod si quis iterum quaerere voluerit quem canonem sequeretur ea tempestate Italia, responsum accipiet ab Innocentio I rescribente ad Exuperium, eumdem enim recenset numerum librorum canonicorum quem Tridentina synodus et Ecclesia catholica nunc recipit. Unde redarguas haereticorum hujus [Col. 0514A] temporis audaciam, qui libros Machabaeorum a canone sanctarum Scripturarum repellunt, cum initio quinti saeculi in eo censerentur. Pars altera libelli respondet omni ex parte epistolae a Juliano ad Rufum Thessalonicensem scriptae eodem tempore, et eorumdem episcoporum nomine. [Col. 0514B] Continentur enim et in hac et in illa nebulae, verba sunt Augustini (Lib. III ad Bonif. c. 8) , quaestionum, in quibus Pelagianorum apud homines simpliciores, sive tardiores, sive sanctis litteris minus eruditos, impietas delitescat. Hae sunt nebulae de laude creaturae, laude nuptiarum, laude legis, laude liberi arbitrii, laude sanctorum, quasi quisquam nostrum ista vituperet, ac non potius omnia in honorem Creatoris et Salvatoris debitis laudibus praedicet. Observandum porro, quam subtiliter Augustinus omnes haeresis Pelagianae partes ad tria capita revocet, ad quae confirmanda, ostendat haec et alia ejusmodi plurima a Pelagianis referri (Ibid.) ; ne sit peccatum originale; ut gratia Dei, qua justificamur, non gratis, sed secundum merita nostra dari dicatur; ut in homine mortali tanta sit aliquando justitia, ut ei non sit necessaria, etiam post regenerationis lavacrum, donec vitam istam finiat, remissio peccatorum. Nam, ut ait (Lib. IV, c. 2) , in his omnibus quidquid dicunt de laude creaturae atque nuptiarum, ad hoc referre [Col. 0514C] conantur, ut non sit originale peccatum. Quidquid de laude legis et liberi arbitrii, ad hoc, ut gratia non adjuvet, nisi meritum, ac sic gratia jam non sit gratia. Quidquid de laude sanctorum, ad hoc, ut vita mortalis in sanctis videatur non habere peccatum, nec sit eis necessarium pro dimittendis debitis suis precari Deum. Et postea (Ibid., c. 7) : Ad haec tria mala homines incautos et ineruditos quinque illorum bonorum fraudulenta laude seducunt. De quibus omnibus satis me existimo respondisse eorum crudelissimae, et impiissimae, et superbissimae vanitati.
1. [Col. 0514C] Pelagius Juliano concinit: Exsecramur etiam eorum blasphemiam, etc., in epistola ad Demetriadem (Cap. 16) . Ascribimus iniquitatem justo, pio crudelitatem, dum eum primo impossibile aliquid praecepisse conquerimur. Deinde pro his damnandum putamus hominem, quae vitare non potuit, ut quod etiam suspicari sacrilegium est, videatur Deus non tam nostram salutem quaesivisse, quam poenam, etc. Coelestius ratiocin. [Col. 0514D] 15 ( Apud. Aug. lib. de Perf. Just.): Certe Deus justus est, negari enim non potest. Imputat autem Deus homini omne peccatum; et hoc quoque confitendum puto, quia neque peccatum est, quidquid non imputabitur in peccatum. At si est aliquod peccatum quod vitari non possit, quomodo justus Deus dicitur, si imputare cuiquam creditur, quod vitari non possit? Divinae legis mandata, ob Dei justitiam, possibilia dicimus; et [Col. 0514D] Idipsum habet uterque alius haereticus; sed Pelagius omnium mentem aperuit in synodo Diospolitana. Posse quidem hominem esse sine peccato, et Dei mandata custodire, si velit, diximus: hanc enim possibilitatem Deus illi dedit. Non diximus, quod inveniatur aliquis ab infantia usque ad senectam, qui numquam peccaverit; sed quoniam a peccatis conversus proprio labore et Dei gratia, possit esse sine peccato, nec per haec tamen in posterum inconvertibilis (Apud Aug. l. de Cest. c. 6) . Quae verba cum examinasset Augustinus (Lib. de Gest. c. 7 et seqq., et lib. de Gratia Christi) , ea non tantum ambigua, sed etiam erroris plena demonstravit. fatemur universa posse compleri [Col. 0515A] per gratiam Christi, [Col. 0515C] Julianus de gratia Dei pauca scripsit, et ea quidem ex sola fere occasione, si librum de Amore excipias, quippe qui Coelestianus magis fuerit quam Pelagianus, ut dictum est (Dissert. 1 in Juliano) . Objicienti certe Augustino (Lib. I Op. Imperf. cap. 94) , quod gratiam Christi tolleret, ita respondit ut mentem proderet, gratiamque Christi, propter quam conferendam venit in hunc mundum, revocaret ad creationem, incarnationem, adoptionem in baptismo, exemplum, et remissionem peccatorum. Locus dignus est qui consulatur. quae omnibus bonis actibus adjutrix semper, et comes est, et per liberum arbitrium hominis, quod et ipsum donum Dei est.
2. [Col. 0515C] His et consequentibus verbis Julianus videri potest [Col. 0515D] jecisse semina ex quibus postea originem Semipelagianismus duceret. Legendus super ea re Prosper, tum in epistola ad Augustinum, tum in libro contra Collatorem, et in responsionibus ad objecta contra gratuitam praedestinationem Dei. Non patitur hic locus de tam copioso argumento disserere adversus indoctas nonnullorum de Semipelagianorum erroribus assertiones. Quam tamen gratiam Dei ita accipimus, ut nec sequatur nolentem, nec destituat obsequentem.
3. Ut vero alter sit justus, alter injustus, hoc non divina voluntate, sed vitio fieri arbitramur humano: diversitatem enim hanc negavit ex Deo esse, qui dixit quia Deus omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II, 4) . Si ergo Deus vult omnes salvare, et non est personarum acceptio apud Deum (Rom. II, 11) , justissime per liberum arbitrium imputabitur unicuique peccatum, secundum quod scriptum est (Eccl. XV, 18) : Ante hominem bonum et malum, vita et mors; quod placuerit ei, dabitur [Col. 0515B] illi.
4. Consequens ergo est ut confiteamur quod peccatores ideo sumus, non quia non valemus, sed quia negligimus vitare peccatum. Ideoque statuta judicii dies est, ut et bonus de labore praemium capiat, et de contemptu malus supplicium non evadat.
5. [Col. 0515D] Hunc locum admirabiliter illustrat Augustinus (Lib. IV ad Bonif. c. 2) , ubi aperit quae ad laudem naturae humanae dicerent Pelagiani, et quo consilio ea congererent. Laudem creaturae, inquit, quod ad genus humanum attinet, unde nunc quaestio est, his sententiis exsequuntur: quod nascentium conditor Deus sit, filiique hominum opus sint Dei, et peccatum omne non de natura, sed de voluntate descendat. Huic laudi creaturae applicant, quod omnibus aetatibus dicunt esse [Col. 0516C] baptismum necessarium; ut scilicet illa creatura in Dei filios adoptetur, non quod aliquid ex parentibus trahat, quod sit lavacro regenerationis expiandum. Huic laudi adjungunt, et quod Christum Dominum nulla dicunt macula peccati fuisse respersum, quantum attinet ad ejus infantiam; quia ejus carnem ab omni peccati contagione purissimam, non excellentia propria et gratia singulari, sed communione naturae, quae omnibus inest infantibus, asserunt. Eo pertinet etiam, quod de animae origine inserunt quaestionem, sic animae Christi coaequare molientes omnes animas parvulorum, quas volunt esse similiter nulla peccati macula aspersas. [Col. 0516D] Propter hoc etiam dicunt ex Adam nihil mali transisse per caeteros, nisi mortem, quae non semper est malum, inquiunt, cum et martyribus sit causa praemiorum, et vel bonam, vel malam mortem dici faciat, non resolutio corporum, quae excitabuntur in omni genere hominum, sed meritorum diversitas, quae de humana libertate contingit. Naturam hominis bonam et integram, utpote a bono Deo factam, esse testamur.
6. Et omnem hominem a Deo fieri confitemur, dicente Patriarcha (Gen. XXX, 2) : Numquid pro Deo ego sum, ut dem tibi filios? et sic Propheta nihilominus contestante (Isai. LXIV, 8) : Et nunc, Domine Abraham, nescimus; tu enim es Pater noster, et opera manuum tuarum nos omnes. Unde et Deus ad Jeremiam dicit (Jerem. I, 5) : Priusquam te formarem in [Col. 0515C] utero matris tuae, novi te. Item in libro Machabaeorum (II Mac. VII, 22) : Nescio, inquit, qualiter in utero meo apparuistis; neque enim ego spiritum donavi vobis, sed et singulorum membraturam non ipsa compegi. Job quoque et ipsum concepti hominis exordium [Col. 0516A] ad Deum refert, et sic ait (Job. X, 10) : Nonne sicut lac me mulsisti, et sicut caseum me coagulasti, ossibus et nervis inseruisti me, cute desuper operuisti me, vitam et misericordiam dedisti mihi? Sed et omnes divinae Scripturae ejusmodi testimoniis sunt refertae, quae nunc causa brevitatis omisimus.
7. Ad imaginem quoque Dei non solum factum hominem, sed et fieri confitemur, dicente Domino ad Noe (Gen. IX, 6) : Qui effuderit sanguinem hominis, pro sanguine illius effundetur sanguis ejus, quia ad imaginem Dei fecit hominem; et Paulo apostolo similiter asserente (I Cor. XI, 7) : Vir autem non debet velare caput, quoniam imago et gloria Dei est; Jacobo quoque apostolo proclamante (Jac. III, 9) : In ipsa lingua benedicimus Deum, et in ipsa maledicimus homines, [Col. 0516B] qui ad imaginem et similitudinem Dei facti sunt.
8. [Col. 0516D] Eadem scripserat ad Rufum, referente Augustino in haec verba: Nuptias vero secundum Scripturas laudant, quia Dominus in Evangelio loquitur: Qui fecit ab initio, masculum et feminam fecit eos; et dixit: Crescite, et multiplicamini, et replete terram (Matth. XIX, 4) ; quamvis hoc non in eo loco Evangelii, sed tamen in lege sit scriptum. Addunt etiam: Quod ergo Deus conjunxit, homo non separet. Quae verba evangelica agnoscimus. Nuptias Deo auctore dicimus esse conditas atque conjunctas, dicente Deo ad Noe (Gen. IX, 7) : Vos autem crescite, et multiplicamini, et implete terram. Et ne quis allegoriae nebulis simplicem obumbrare velit historiam, adjecit (Ibid.) : Et multi estote super eam.
9. Unde et Dominus in Evangelio Judaeis de repudio interrogantibus respondit (Matth. XIX, 8) : Moyses propter duritiem cordis vestri scripsit vobis praeceptum hoc; ab initio autem non fuit sic. Qui enim fecit, masculum et feminam fecit eos, et dixit: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Marc. X, 5) .
[Col. 0516C] 10. Et ne quis errantium diceret usurpandum: Id praedixit potius quam praecepit, addidit (Ibid.) : Quod ergo Deus conjunxit, homo non separet. Sanctus quoque Apostolus Christi magisterium sequens, dicit (Hebr. XIII, 4) : Honorabile connubium, et torus immaculatus; [Col. 0517A] fornicatores autem et adulteros judicabit Dominus. Et alibi (I Cor. VII, 38) : Qui dat virginem suam nuptum, bene facit; et qui non dat, melius facit. Hinc enim laudanda virginitas est, quia nuptiis, quae bonae sunt, praefertur: [Col. 0517D] Eadem sententia habetur lib. IV Oper. Imperf. (Cap. 121) , in quo Julianus Augustinum Joviniano componit, pejoremque ostendere conatur his verbis: Ille dixit boni esse necessitatem, tu mali. Ille ait per mysteria homines ab errore cohiberi; tu vero nec per gratiam liberari. Ille virginitatem Mariae partus conditione dissolvit; tu ipsam Mariam diabolo nascendi conditione transcribis. Ille meliora bonis aequat, id est, integritatem connubio; tu vero commixtionem conjugii morbidam vocas, et castitatem foedissimae rei collatione depretias: nec gradum inter haec addis, non utique bono virginitatem, sed malo praeferens. Est autem vilitatis extremae, nisi teterrimo comparatum placere non posse, etc. propria enim dignitate caret quidquid mali comparatione laudatur.
11. Quoniam igitur praemisimus de bono naturae, et benedictione, et honore conjugii, consequenter renuimus [Col. 0517D] Pelagiani peccatum maluerunt naturale dicere, quam originale, ut tanto facerent majorem invidiam peccati originalis defensoribus, quanto viderentur propiorem habere cum Manichaeis affinitatem, qui malam esse dicerent hominis naturam. Vide quae attulimus [Col. 0518D] ex Augustino in notis ad primam partem num. 6. Augustinus curiose collegit non tantum testimonia Scripturae, sed etiam argumenta, quibus Pelagiani peccatum originale oppugnabant; idque praestitit cum alibi passim, tum praecipue lib. II advers. Jul. Dicitis, inquit (Cap. 1) , nos asserendo peccatum originale, diabolum dicere hominum nascentium conditorem, damnare nuptias, negare in baptismo dimitti universa peccata, Deum crimine iniquitatis arguere, desperationem perfectionis ingerere, etc. Tertiam partem libelli veteratorie posuit Julianus in iis reprobandis qui partim adversus catholicam fidem de Trinitate, partim suis dogmatibus contraria sentiebant: sed tam nequiter id praestat, ut facto magis quam verbo calumniam faciat catholicis sibi adversantibus, quasi eadem cum haereticis omnium odio laborantibus dicerent.
12. Quae dicunt in vetere Testamento (Jerem. XXXI, 30) : Non morientur patres pro filiis, et filii non morientur [Col. 0517B] pro patribus, singuli pro suo delicto morientur. Et alius propheta (Ezech. XVIII, 2) : Quid vobis parabola ista in terra Israel dicentibus: Patres manducaverunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupuerunt? Vivo ego, dicit Dominus, si amplius dicetur parabola haec in Israel, quoniam omnes animae meae sunt; quemadmodum anima patris, ita et anima filii, omnes meae sunt; anima quae peccaverit, ipsa morietur. Item illic (Ibid., 20) : Filius non accipiet injustitiam patris sui, nec pater accipiet injustitiam filii sui; justitia justi super ipsum erit (Ibid., 30) . Item illic: Unumquemque secundum viam ipsius judicabo vos, domus Israel, dicit Dominus.
13. Et Apostolus: Omnes nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria [Col. 0517C] corporis prout gessit, sive bonum, sive malum (II Cor. V. 10) . Item idem (Rom. XIV, 12) : Unusquisque nostrum pro se rationem reddet Deo. Et alibi (Gal. VI, 5) : Unusquisque nostrum suum onus portabit.
14. Sanctos autem veteris Testamenti a Deo justificatos, et ejus judicio saepe laudatos, accusare non possumus, dicente Apostolo (Rom. VIII, 33) : Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat; quis est qui condemnat? et Domino in Evangelio contestante (Matth. XXIII, 35; Luc. XI, 50) : Exquiretur a vobis omnis sanguis justus qui effusus est super terram, a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae.
[Col. 0518A] 15. Unde et in alio loco ipse Dominus, cum prophetarum exemplo apostolos ad patientiam roboraret (Matth. V, 12) : Gaudete, ait, et exsultate, quia merces vestra magna est in coelis; sic enim persecuti sunt et prophetas qui fuerunt ante vos.
16. Quodque his majus est, deos illos a David propheta dictos suo testimonio comprobavit dicens (Joan. X, 35) : Ergo si illos dixit deos ad quos sermo fiebat Dei, et non potest solvi Scriptura: quem Pater sanctificavit, et misit in hunc mundum, vos dicitis: Blasphemas; quia dixi: Filius Dei sum?
17. Constat namque eos per laborem proprium et Christi fidem justificatos, siquidem praeviderunt Deum in carne esse venturum, sicut Dominus ipse asserit dicens (Joan. VIII, 56) : Abraham pater vester [Col. 0518B] exsultavit ut videret diem meum, et vidit, et gavisus est.
18. Et Apostolus ait (Hebr. XI, 39) : Et hi omnes testimonio fidei probati sunt. Et iterum (Ibid., 24) : Fide Moyses grandis factus negavit se esse filium Pharaonis, eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jucunditatem, majores existimans divitias thesauro Aegyptiorum improperium Christi; aspiciebat enim in remunerationem.
19. Unde et alius apostolus (I Petr. I, 11) : De qua inquit, salute inquisierunt, qui ante nos fuerunt, quae prophetae scrutantes, in quod vel quale tempus annuntiaret eis spiritus Christi, eas quae in Christo sunt passiones, et posteriores glorias.
20. Regnum quoque illos adepturos coelorum, ipse [Col. 0518C] Dominus probat, cum dicit (Matth. VIII, 11) : Multi venient ab Oriente et Occidente, et recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum; filii autem regni hujus mittentur in tenebras exteriores.
21. Igitur eligimus dicere cum Propheta (Psal. CXXXVIII, 17) : Mihi autem nimis honorati sunt amici tui, Deus; nimis confortati sunt principatus eorum; quam cum errantibus, et sanctorum meritis, et testimonio Dei, ore temerario derogare.
1. His omnibus secundum regulam fidei catholicae [Col. 0519A] et auctoritatem divinarum Scripturarum rite confessis, consequenter omnes haereticos condemnamus; et praecipue qui apud Latinos tam nomine proprio quam errore comperti sunt, quosque impietate suae assertionis horremus, id est:
2. [Col. 0519B] Ut Nicaenae synodo se cum suis consentire ostenderet, omni ex parte ὀμοούσιον confitetur, rejectis haereticis qui vel pluralitatem personarum, ut Sabelliani; vel divinitatem, ut Eunomiani; vel consubstantialitatem, ut Macedoniani et Ariani oppugnabant. Deinde ex omnibus aliis haeresibus notis apud Latinos, quatuor eligit quas condemnet, Apollinaris, Novatiani, Joviniani et Manichaei, ut inde faceret invidiam catholicis peccati originalis defensoribus; perinde ac si ex hac defensione foret consequens ut societate conjungerentur, vel cum Apollinario, qui animas sicut corpora traduci putabat; vel Novatiano et Joviniano, qui inflexibilem hominis voluntatem dicere videbantur; vel cum Manichaeo, qui malam asserebat naturam. Arianos, divinam substantiam impie dividentes;
3. Sabellianos, personarum proprietatem sceleratius confundentes;
4. Eunomianos, Filium Dei factum ex non exstantibus asserentes;
5. Macedonianos, Deitatem sancto Spiritui denegantes;
6. Apollinaristas, [Col. 0519B] Nota voces istas duas, eorumque similes: indicant enim calumniosam Juliani mentem; nam cum duas Apollinarius fecerit suae haeresis partes, alteram, quod Christo Verbum fuerit pro mente humana; alteram, quod a parentibus non minus anima quam [Col. 0519C] corpus traducatur, utramque catholicis affinxit haereticus; sed aliam cum Nestorio, aut Theodoro potius magistro, catholicis omnibus aliam Augustino, etc., caeterisque peccati originalis defensoribus. Hinc autem intellige unam de tribus causis cur Apollinarius voluerit Christo Verbum esse pro mente humana: non videbat quippe quomodo, si anima esset ex traduce, quod omnino asserendum putabat, ut peccatum originale defenderetur, suum Christus non haberet peccatum originale cum anima traductum. Intellige pariter cur Theodorus Mopsuestenus tam acriter insectaretur Apollinarium, nec tamen tanto studio veritatis catholicae, quanto amore suae haeresis, qua nullum dicebat esse peccatum originale, cui vehementer Apollinarius repugnabat.
7. [Col. 0519C] Et hic quoque maligne petuntur catholici: cum enim duas itidem sive Novatus sive Novatianus voluerit esse sui erroris partes; unam, ut testatur Tridentinum concilium (Sess. 14, c. 1) , qua negaret [Col. 0519D] datam esse a Christo Ecclesiae potestatem remittendi peccata post fidem, id est, post baptismum commissa; alteram, quae colligitur ex veteribus scriptoribus, ne a Deo quidem remitti omnia peccata, sed leviora tantum, graviora vero puniri semper, in utramque videtur respexisse Julianus, ut in crimen vocaret defensores peccati originalis, quasi vellent, neque per poenitentiam cordis, neque per sacramentum poenitentiae, peccata, vel omnia, vel omnino tolli; propterea quod, ob remanentem in homine concupiscentiam, contenderent neminem esse in hac vita qui non egeat quotidie dicere: Dimitte nobis debita nostra. Novatianos, lapsis poenitentiam denegantes;
8. [Col. 0519D] Pelagius paulo aliter: Liberum sic confitemur arbitrium, etc. Etsi vero dixerit a Joviniano asseri, hominem non posse peccare, cum id ab eo non sit assertum simpliciter, sed cum hac exceptione, post susceptum lavacrum regenerationis; non videtur [Col. 0520B] tamen idcirco aliter sensisse de hac haeresi, quam vel Augustinus in libro de Haeresibus, vel Hieronymus in operibus adversus Jovinianum, vel Julianus ipse in confessione fidei, aliique ejusdem aevi scriptores: verbo enim attigit, quod cum restrictione intelligi facile posset ab omnibus, non ignaris haereseos vix non adhuc vigentis. Julianus Augustino objecit societatem erroris cum Joviniano, propterea quod scripsisset (Lib. I ad Bonif. c. 2) , non posse hominem boni aliquid velle, nisi adjuvetur ab eo qui malum non potest velle. Dictum enim interpretatus est, quasi sanctus doctor voluisset, ab eo qui Dei gratiam accipit, non tantum voluntatem bonam, quam Deus habet, sed etiam modum habendae voluntatis bonae, quae necessitas, participari. Vide super ea re prolixam inter Julianum et sanctum Augustinum altercationem (Lib. IV Op. Imperf. c. 121 seqq.) .
9. [Col. 0520B] De discernendis a fide catholica Manichaeorum deliriis, ita disputat in utroque opere adversus Julianum [Col. 0520C] sanctus Augustinus, ut non sit aliunde major lux speranda, qua pervideantur nefariae impietatis mysteria. Porro Julianus ait Manichaeos sentire animam hominis a bono Deo fluxisse, carnem a malo, ideoque alteram alteri continenter pugnare: cum tamen sanctus Augustinus ( Lib. de Duabus Animabus ) hanc pugnam scribat a Manichaeis refundi in disparem duarum animarum in uno homine naturam. Verum potuit Julianus nomine carnis animam carnalem, quae a malo Deo esset, intelligere. Manichaeos etiam, duo principia asserentes, id est, boni et mali, quique ex bono dicunt esse animam, ex malo vero carnem, et ob hoc compugnantia semper esse in utramque naturam;
10. [Col. 0520C] Eadem omnino sunt apud Coelestium in epistola ad clericos Romanos. Accedit vero Julianus ad faciendas catholicis defenseribus peccati originalis novem calumnias (Apud August. lib. I ad Bonif.) : accusat enim quasi assererent, nuptias ab auctore diabolo exstitisse; illarum filios diabolicae arboris esse fructus; omnes usque ad Christi passionem propter id quod de matrimonii voluptate suscepti sunt, a diabolo jure aequissimo possideri; Filium [Col. 0520D] Dei tantummodo a tempore passionis generi humano coepisse prodesse; peccata non penitus deleri in baptismo; sanctos veteris Testamenti cum peccato de hac vita migrasse; hominem in peccatum necessitate praecipitari; Salvatorem necessitate carnis fuisse mentitum; et propter ejusdem impedimentum non potuisse omnia quae volebat. Eorum quoque similes, qui sub assertione naturalis peccati asserunt, [Col. 0520D] Hanc calumniam ut removeret a catholicis Augustinus, scripsit duos libros ad Valerium comitem, de quibus consule lib. II Retractationum (Cap. 53) . Adversus primum Julianus composuit quatuor libros: octo adversus secundum, quibus respondit Augustinus utroque contra Julianum opere. Vide dissert. I. nuptias ab auctore diabolo exstitisse, et illarum filios diabolicae esse arboris fructus;
11. Quique dicunt usque ad passionem Domini omnes, propter id, quod matrimonii [Col. 0520D] Legebatur, voluntate, sed vitiose. Sic enim Julianus ipse (Apud August. lib. cont. Jul. c. 12) : Si Apostolus de traduce peccati loquebatur, nusquam congruentius diceret. Ideo pertransiit peccatum, quia omnes sunt de conjugum voluptate generati. voluptate [Col. 0521A] suscepti sunt, a diabolo jure aequissimo esse possessos;
12. Vel qui Filium Dei a tempore passionis tantummodo generi humano dicunt coepisse prodesse;
13. Quique asserunt in baptismo non penitus peccata deleri;
14. Vel sanctos veteris Testamenti cum peccato de hac luce migrasse confirmant;
15. Qui etiam dicunt hominem in peccatum necessitate praecipitari.
[Col. 0522A] 16. Sed et illud similiter exsecramur, [Col. 0521A] Pelagius iisdem fere verbis (Libell. part. 17) : Anathematizamus etiam illos qui Dei Filium necessitate carnis, etc. Illud ipsum catholicis objicienti Juliano in epistola ad Rufum ita respondit Augustinus (Lib. III ad Bonif. c. 6) , ut simul ostenderit, et quo ex loco Apostoli a catholicis allato desumpta sit [Col. 0521B] objiciendi occasio, et quomodo locus, alioquin difficilis, sit intelligendus. Quem justum advocatum, ait, absit ut dicamus, sicut isti calumniantur, carnis necessitate mentitum; sed dicimus eum in similitudine carnis peccati de peccato damnasse peccatum. Quod fortasse isti non intelligentes, et calumniandi cupiditate caecati, quam diversis modis peccati nomen in Scripturis sanctis poni soleat, ignorantes, peccatum Christi affirmare nos jactant. Dicimus itaque Christum, et nullum habuisse peccatum, nec in anima, nec in carne, et suscipiendo carnem in similitudine carnis peccati de peccato damnasse peccatum, quod subobscure ab Apostolo dictum duobus modis intelligitur, etc. Salvatorem necessitate carnis fuisse mentitum, et quod propter impedimentum carnis non omnia potuerit facere quae volebat;
17. Quique primas nuptias cum Manichaeis, secundas cum Cataphrygis damnant;
18. Qui etiam, nec cum gratia Dei dicunt peccata posse vitari. [Col. 0521B] Accedit deinceps ad ea damnanda, quae catholici ex Pelagianorum dogmatibus concludebant. 1 o Homines sine Dei gratia, vel adjutorio posse peccata vitare. 2 o Parvulos vel baptismo non indigere, vel non iisdem sacramenti verbis debere ipsis, ac majoribus conferri. 3 o De duobus baptizatis natum, vel [Col. 0521C] de muliere baptizata, non egere baptismatis gratia. 4 o Neque per Adam omne genus humanum mori, neque per Christum omne genus humanum resurgere. Ea vero damnat verbis subdolis, ut pluribus in locis demonstrat de aliis Pelagianorum scriptis Augustinus. Priusquam fiat transitus ad notas in quartam partem, exsolvendam puto fidem, qua promisi me ostensurum Nestoriani erroris Julianum posse convinci, aut certe in suspicionem vehementem vocari. Istud vero conficio quinque argumentis. Nam primo Julianus conjunctus est Theodoro Mopsuesteno Nestorioque arctissima necessitudine: vixit enim apud utrumque familiariter, et apud Theodorum quidem in Cilicia, cum opus postremum contra Augustinum scriberet; apud Nestorium vero, quamdiu per imperatorem licuit esse Constantinopoli. Fuit autem utriusque ea indoles, eaque hominum suas opiniones depereuntium insania, ut neminem amarent, nisi consentientem: omnes despicerent, qui aliter sentirent; [Col. 0521D] adversantes furiose odissent. Deinde in explicando Incarnationis mysterio, iisdem cum utroque Christi hoste verbis utitur: usurpat enim assumptionis nomen, tunc temporis invidiosissimum, et ab utroque haeretico adhibitum. Illud ipsum nomen conversioni opponit, non ut per conversionem Deus esse desineret, sed per assumptionem carnis inciperet esse homo. Nestorius. Si quis ipsum Deum Verbum dixerit versum esse in carnem, quam suscepit, ut inveniretur ut homo, etc. Julianus. Ut ascenderet ad Deum homo, Deus descendit ad hominem. Nestorius. Vidit Deus naturam collapsam, eamque deitatis potentia apprehendit elisam, elisamque tenens, et manens quod erat, in altum sublevavit, etc. Quid multa? Non aliis verbis explicat oeconomiam Incarnationis, quam quae Theodorus et Nestorius usurparunt, ambiguis illis quidem, et in utramque [Col. 0522A] partem flexibilibus, sed tamen compositis ex arte Pelagianorum, quibus erat solemne ita loqui, ut pro tempore et loco consonare possent auditorum menti. Tertio, rejicit nominatim haereticos, qui contra Trinitatis fidem senserunt, Arianos, Sabellianos, Eunomianos, Macedonianos, eisque dicit anathema; [Col. 0522B] quod non dicit tamen, neque Paulo Samosateno, neque Photino, neque aliis ejusmodi Christum purum esse Deum blasphemantibus. Quarto, quos nominatim exsecratur haereticos, Arianos, Apollinaristas et Manichaeos, horum communionem Nestoriani catholicis, per calumniam quidem, sed frequenter et ubique passim objiciebant. Immo, quod animadversione dignum, Apollinaristas et Manichaeos ita damnat, ut addat continuo eorumque similes, quod solebant Nestoriani. Quinto, non alium finem Incarnationis statuit, quam qui assertus a Nestorianis, nimirum ut Christus praeiret exemplo caeteris hominibus, sibi similibus. Quid caetera speciatim persequar, quae quisque legendo facile animadvertat? Augustinus certe graviter hominem hunc urget negantem, ut quidem videtur Augustino, in Virginis utero conjunctas esse naturas duas, sed conjunctionem postea meritis voluntatis [Col. 0522C] concessam esse. Dignus est locus, qui exscribatur, licet prolixior: in eo enim Augustinus Julianum Deiparae virginis hostem esse nititur ostendere (Lib. IV Op. Imperf. c. 83) . Dicis claro testimonio perdoceri, quod suscepti hominis justitia Filio Dei, non de naturae diversitate, sed de voluntaria actione substiterit. Itane vero, ne hoc quidem Christus diversum habuit in natura, quod ita ex Virgine natus est, ut jam esset, non solum hominis, sed etiam Dei Filius? Ergone ista susceptio, quae Deum et hominem unam fecit esse personam, nihil illi homini valuit ad excellentiam justitiae, quam dicis ei de voluntaria actione substitisse? Siccine vos contra Dei gratiam defensio liberi arbitrii praecipites agit, ut etiam ipsum mediatorem, ut esset Filius Dei unicus, voluntate sua meruisse dicatis, et falsum esse, quod tota confitetur Ecclesia, credere se in Jesum Christum, Filium Dei Patris omnipotentis, unicum Dominum nostrum, natum de Spiritu sancto ex Maria virgine? Secundum enim vos non a Verbo Dei homo susceptus est, ut ex Virgine nasceretur; sed [Col. 0522D] natus ex Virgine, suae postea voluntatis virtute profecit et fecit, ut a Verbo Dei susciperetur, non talem ac tantam voluntatem illa susceptione habens, sed ad illam susceptionem tali ac tanta voluntate praeveniens. Nec Verbum caro factum est in utero Virginis, sed postea merito ipsius hominis et ejus humanae voluntariaeque virtutis. Ex quo vos sequitur etiam illud, ut quomodo illum creditis a Verbo Dei propterea susceptum esse, quia voluit: sic multos credatis ita suscipi potuisse, si etiam ipsi similiter voluissent, vel posse, si velint, ac per hoc segnitia humanae voluntatis fieri, ut ille unicus sit, cum plures esse possent, si homines vellent. Haec si dicitis, ubi est vestra frons? Si non dicitis, ubi est haeresis vestra? Verum difficile est intelligere, qua ratione sanctus doctor ex verbis Juliani conficere potuerit, quod conatus est. Verba enim videtur accepisse in sensum [Col. 0523B] alienum: nam Julianus id unum suis verbis significare voluit, ut ex ipso contextu apertum est, Christum opera pietatis justitiaeque, non necessitate naturae, quam diversam a nostra nactus esset, sed voluntate libera exercuisse quod verum est, et ad id quod agebatur, apprime conducens. Neque vero aliter [Col. 0523C] sentire potuit, siquidem naturarum conjunctionem, qua Christus est Deus homo, factam dicere debuit in utero Virginis, cum ex Maria semper virgine natum asserat eum qui secundum divinitatem numquam defuit Patri. Posset igitur aliquis opinari, Augustinum idipsum sensisse de novis Pauli Samosateni sectatoribus, quod omnes communiter de Paulo, qui suis Christum meritis profecisse docuit in appellationem Filii Dei: nec enim adhuc exercuerat sese adversus hoc haereticorum genus, qui etsi Christum putarent esse purum hominem, ex Virgine tamen asserebant prodiisse conjunctum Verbo Dei, qualitercumque tandem conjunctus foret. Verum hac de re dicemus copiosius ad posteriorem partem Operum Mercatoris, ubi futura est dissertatio de haeresi Nestorii, quam Cassianus, scriptorque epitaphii haeresis Nestorianae ac Pelagianae, aliique non pauci, propter anticipatam opinionem, non satis intellexerunt. Pro Juliani defensione afferre posset quispiam nonnulla [Col. 0523D] confessionis verba, quibus contra Nestorium loqui videatur: ait enim, missum esse Dei Filium, natum ex Maria semper virgine, redemisse mundum patiendo, mortuum esse ac surrexisse, ut mortem destrueret: quae Nestoriani ferre non poterant. Verum cum haec eadem verba Theodorus, immo et Nestorius aliquando usurpaverint, dissimulare possunt haeresim, purgare non possunt, ut ea, quam promisimus, dissertatione manifestum fiet. Tota fere quarta pars libelli dissertatione 4, quae de subscriptionibus est, explicatur: quare brevius singula attingenda sunt, immo eatenus tantum, quatenus vel ad historiam spectant, vel iis, quae sunt apud Augustinum, respondent.
[Col. 0523A] 19. Vel qui negat parvulos baptismo indigere, aut aliis sacramenti verbis asserit quam in majoribus debere celebrari;
20. Si quis etiam dicit de duobus baptizatis natum, vel de muliere baptizata pronatum, baptismatis gratia non egere;
21. Vel quicumque asserit quod neque per Adam omne genus hominum moriatur, neque per Christum omne genus resurgat.
22. Vel si quae sunt alia quae vel contra fidem catholicam veniant, vel ad indisciplinatas pertineant quaestiones, simili exsecratione damnamus.
1. [Col. 0523D] Alludit ad libellos Pelagii, Coelestiique, et praesertim ad litteras Pelagii ad Innocentium, quibus versipellis haereticus mentem suam sic exponere videri voluit, ut perpetuum faceret fucum, verbis nempe ambiguis, et propter significationis amplitudinem [Col. 0524B] commutabilibus in varios sensus. Vide Augustinum lib. de Gratia Christi, in quo et libellum et litteras Pelagii examinat. Haec autem omnia, de quibus nunc agitur, id est, quae in fine damnavimus, ipsi etiam de quibus ista jactantur, falso sibi objecta testantes, libellis propriis damnaverunt.
2. [Col. 0524B] Insolens periodus, et ei similis, quae est in capite ultimo libri primi ad Bonifacium, quaque suam ad clericos Romanos epistolam Coelestius [Col. 0524C] clausit. Haec, ut nobis secundum regulam catholicam visum est, vestrae sanctitati conscripta transmisimus, [Col. 0524A] quae si aliter putatis tenenda, rescribite: sin autem contradici istis non potest, et tamen aliquis voluerit contra nos scandalum concitare, certa sit sanctitas vestra, [Col. 0524C] Huic provocationi respondit sanctus Augustinus (Lib. IV ad Bonifac. c. ult.) , simulque tria docuit notatu dignissima. Primum, non esse opus synodo, ut haeresis aperta damnetur; alterum, longe plures haereses judiciis particularibus, quam universalibus synodis exstinctas; postremum, haereticos propter superbiam urgere, ut congregetur synodus, perinde quasi tales sint, propter quos totus orbis commoveri debeat. nos ad audientiam plenariae synodi provocasse.
3. [Col. 0524C] Plenissimus est hic locus malignae cujusdam impudentiae; exprobrat enim summo pontifici impurus homo, quod in eo peccasset ipse, in quo peccantes Africanos castigasset, quibus exprobraverat praeceps in causa Pelagii et Coelestii judicium. Utitur quoque, ad contumeliae augmentum, iisdem Scripturae testimoniis, immo et iisdem verbis, quae usurpaverat Zosimus in epistola 2 ad Africanos, de causa Pelagii et Coelestii. Illud autem sanctitatem vestram specialiter admonemus ne ad vestram reprehensionem factum putetis; quod [Col. 0524D] Propter haec aliaque superiora verba, moveri potest non abs re quaestio, an in alia quoque alterius haeresis causa imperata sit subscriptio damnationi, non tantum dogmatum, sed etiam auctorum, cum de sensu librorum ab ipsis scriptorum, non perinde ac Ecclesia, nonnulli auctorum patroni sentirent, causarenturque ob Dei timorem et charitatis christianae legem, se non posse damnare, quos catholice sentire crederent. Respondendum id ipsum contigisse in causa Nestorii, quod ostendemus in observationibus, ad secundam partem operum Marii Mercatoris. sic absentum damnationem, ob Dei timorem, subscribere non audemus, docti per Scripturas humanam voluntatem praeceptis Dei non debere praeferri dicentis (Exod. XXIII, 1, juxta Septuag.) : [Col. 0524D] Locus ille Exod. XXIII, qui secundum Septuaginta a Zosimo quoque affertur, sic se habet in vulgatis codicibus: Non suscipies voces mendacii, nec junges manum tuam, ut pro impio dicas falsum testimonium. Non sequeris turbam ad faciendum malum; nec in judicio plurimorum acquiesces sententiae, ut a vero devies. Non credes auditui vano, nec consenties cum iniquo fieri testis injustus. Et ne multitudini quis credendum putaret, adjunxit (Ibid.) : Non eris cum pluribus in malitia. Et iterum: Priusquam interroges, ne vituperes [Col. 0524B] quemquam. Et iterum (Eccles. XI, 7) : Quod viderunt oculi tui loquere.
4. Item in Evangelio (Matth. VII, 1) : Nolite judicare, ut non judicemini; nolite condemnare, ut non condemnemini: in quo enim judicio judicaveritis, judicabitur de vobis; et qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis.
Item in alio evangelista (Joan. VII, 51) etiam Judaei [Col. 0525A] fatentur quod lex nostra non judicet hominem, nisi ab ipso audierit et cognoverit quid faciat.
5. Et in Actibus Apostolorum (Act. XXV, 16) per gentiles Festi similes prolata est sententia quod non sit consuetudo Romanis damnare aliquem priusquam qui accusatur, praesentes habeat accusatores locumque defendendi accipiat ad abluendum crimina.
6. Unde et sanctus apostolus Paulus judicandi regulam episcopis sanciens ait (I Tim. V, 19) : Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus aut tribus testibus.
7. His igitur et caeteris testimoniis confirmati, metuimus in absentum et nobis inauditorum capita dictare sententiam, nisi cum praesentes fuerint confutati.
[Col. 0525B] 8. Quamvis igitur sacerdotalis officii sit et Christianae charitatis eos qui se libellis purgant catholicos confitentur, et damnabilia sibi objecta condemnant libera auctoritate defendere, et in dubiis rebus de unoquoque meliora sentire; tamen dudum promissam aequalitatis libram mediam inter utrumque servantes, nec damnamus inauditos nec defensamus absentes.
9. Certum sit igitur apud sanctitatem vestram, quia quantumlibet hoc mare ventis flantibus intumescat, et amaris in nos fluctibus efferatur, numquam integri judicii domum, quae supra justitiam Christi fundata est, poterit commovere.
10. Illud etiam, sancte ac venerabilis Frater et Pater Augustine ( Car. Zozime), necessario respondendum [Col. 0525C] putavimus [Col. 0525C] Opinor Zosimum tres fecisse partes tractoriae suae, quarum prima contineret totam Pelagii Coelestiique causam, cum omnibus utriusque haeretici, [Col. 0525D] sive argumentis, sive sententiis; secunda definitionem fidei ad singulas controversiarum motarum partes; tertia auctoritates sanctorum, quibus definitio consentiret. Quod de prima dicimus, probatum est dissertatione 4. Quod de secunda, constat ex fragmentis hujus decretalis epistolae, quae idcirco regularis auctoritas appellata est. Quod de tertia, colligitur non obscure ex hoc libelli loco. Porro autem ex hac tractoria desumptum videtur a consequentibus, sive summis pontificibus, sive patribus, sive conciliis, exemplum subjiciendi testimonia Patrum definitioni dogmatum, ut una omnium aetatum fides fuisse probaretur. Vide epistolam Leonis Magni ad Leonem Augustum de Nestorio et Eutychete; tractatus Cyrilli de recta fide ad Theodosium et ad Reginas; ejusdem responsionem ad objecta adversus anathematismos, concilium Ephesinum act. 1, Theodoretum in Eraniste, etc. [Col. 0526C] Et vero hanc tenuit Ecclesia tunc temporis, immo semper, agendi rationem adversus emergentes haereses, ut, quod aiebat Capreolus Carthaginensis, [Col. 0526D] expugnata novitate antiquitas defenderetur; et, quod scripsit Sixtus pontifex Joanni Antiocheno, nihil liceret novitati, quia nihil addi convenit vetustati (II part. conc. Ephes. act. 1) : ideoque ex libris majorum definitiones proferrentur, sic tamquam ex sacro quodam thesauro, in quo asservatur religiose depositum illud divinum, de quo Apostolus ad charissimum discipulum: O Timothee, depositum custodi, devitans profanas vocum novitates, et oppositiones falsi nominis scientiae, quam quidam promittentes circa fidem exciderunt (I Tim. VI, 20) . Vide Vincentium Lirinensem in Commonitorio, et ea parte maxime, qua exponit dictum Apostoli; An a vobis Verbum Dei processit? aut in vos solos pervenit, etc. (I Cor. XIV, 36) .
11. [Col. 0526D] In dissertatione 1 diximus, hanc Chrysostomi homiliam eadem versione lectam fuisse temporibus Augustini, qua nostris. Benedictus Deus, inquit, iterum dicamus, qui fecit mirabilia solus; qui fecit universa et convertit universa. Ecce libertatis serenitate perfruuntur qui tenebantur paulo ante captivi, et cives Ecclesiae sunt qui [Col. 0526A] fuerant in peregrinationis errore, et justitiae in sorte versantur qui fuerant in confusione peccati. Non enim tantum sunt liberi, sed et sancti; non tantum sancti, sed et justi; non solum justi, sed et filii; non solum filii, sed et haeredes; non solum haeredes, sed et fratres Christi; non tantum fratres Christi, sed et cohaeredes; non tantum cohaeredes, sed et membra; non membra tantum, sed et templum; non tantum templum, sed et organa spiritus. Benedictus Deus, qui fecit mirabilia solus. Vides quot sint baptismatis largitates? et nonnullis quidem videtur coelestem gratiam in peccatorum tantum remissione consistere. Nos autem honores computavimus decem: hac de causa etiam infantulos baptizamus, cum non sint coinquinati peccatis, ut eis addatur sanctitas, justitia, adoptio, haereditas, fraternitas [Col. 0526B] Christi, ut ejus membra sint, et spiritus inhabitatio fiant.
12. Haec igitur divinis et sacerdotalibus exemplis edocti, vestrae suggessimus sanctitati. Vestrum est, considerato judicio Dei, omnia diligenti examinatione perpendere, ut pax, quam nos a Christo Domino commendatam servare suscepimus, nullo scandale interveniente solvatur.
Operae pretium est, immo necessarium, paulo diligentius inquirere in tempus quo editus est libellus, et in auctorem a quo scriptus; sed quaestio temporis solvi non potest, saltem omni ex parte, quin prius innotuerit quorum nomine et ad quem missus sit: verum nec ista possunt aliunde certo intelligi quam [Col. 0526C] ex ipsomet libello, in cujus parte quarta nonnulla animadvertenda sunt, quibus sic tamquam principiis, deinceps veritas probetur.
Primum, libellus iste, saltem aliqua ex parte, epistola quaedam est. Haec, ut nobis secundum regulam catholicam visum est, vestrae sanctitati conscripta transmisimus, quae si aliter putatis tenenda, rescribite (Num. 2) . Et postea (Num. 12) : Haec igitur divinis et sacerdotalibus exemplis edocti, vestrae suggessimus sanctitati, etc.
Secundum, ejusmodi epistola scripta est nomine hominum Latinorum, immo Siculorum. Consequenter, omnes haereticos condemnamus, et praecipue qui apud Latinos tam nomine proprio quam errore comperti [Col. 0527A] sunt (Part. III num. 1) . Et in fine: Explicit libellus fidei S. I. C., id est, Siculorum.
Tertium, homines illi pertinaciter detrectabant subscribere damnationi Pelagii et Coelestii. Detrectantium verba sunt: Quod si absentum damnationem ob Dei timorem subscribere non audemus, docti per Scripturas, humanam voluntatem praeceptis Dei non debere praeferri (Part. IV, n. 3) . Ibid.: His igitur et caeteris testimoniis confirmati metuimus in absentum et nobis inauditorum capita dictare sententiam. Et postea (Num. 9) : Certum sit igitur apud sanctitatem vestram, quia quantumlibet hoc mare ventis flantibus intumescat, et amaris in nos fluctibus efferatur, numquam integri judicii domum quae supra justitiam Christi fundata est, poterit commovere.
Quartum, qui pertinaciter renuebant subscribere, episcopi fuerunt: dignitatem enim suam ostendunt. Primo, cum episcopum ad quem scribunt fratrem appellant (Num. 10) : Illud etiam, sancte ac venerabilis frater, etc.; deinde, cum rationem afferunt cur [Col. 0527B] subscribere detrectent (Num. 6) : Unde et sanctus apostolus Paulus judicandi regulam episcopis sanciens, etc. Denique cum id sibi assumunt, quod solis per se episcopis convenit, jus nempe faciendi judicii, sententiaeque de doctrina fidei ferendae (Num. 8) : Quamvis igitur sacerdotalis officii sit et christianae charitatis eos qui se libellis purgant catholicos confitentur, et damnabilia sibi objecta condemnant libera auctoritate defendere, et in dubiis rebus de unoquoque meliora sentire; tamen dudum promissam aequalitatis libram inter utrumque servantes, nec damnamus inauditos, nec defensamus absentes.
Quintum, episcopi illi suo primati scribebant, id est, episcopo majoris sedis cui suberant; cum enim fratrem simul et patrem vocant (Num. 9) : Sancte ac venerabilis frater et pater; qua forma temporibus illis inferiores episcopi ad superiorem scribebant, cum alios, sive inferiores, sive aequales, fratres et coepiscopos appellarent.
[Col. 0527C] Sextum, respondebant episcopi de quibus agitur epistolae prius a suo primate acceptae, qua jubebantur subscribere damnationi Pelagii et Coelestii. Illud etiam, sancte ac venerabilis frater et pater, necessario respondendum putavimus. Haec, ut nobis secundum regulam catholicam visum est, vestrae sanctitati conscripta transmisimus, quae si aliter putatis tenenda, rescribite: sin autem contradici istis non potest, et tamen voluerit aliquis contra nos scandalum concitare, certa sit sanctitas vestra nos ad audientiam plenariae synodi provocasse. Illud autem sanctitatem vestram specialiter admonemus, ne ad vestram reprehensionem factum putetis, etc. (Num. 23, 17) .
Septimum, in primatis litteris honorifica fiebat mentio Joannis Chrysostomi (Num. 10) . Beatae memoriae episcopum Joannem in epistola sanctitatis tuae rectissime collaudasti, non solum non destruxisse Ecclesias, sed etiam confirmasse, etc.
Ex his septem quae animadversa sunt mihi videor posse quaestionibus respondere et concludere, quod [Col. 0527D] pertinet ad tempus, scriptum fuisse libellum eo temporis intervallo quod ab ann. Christi 418 ad 420 effluxit; immo ipsomet ann. 418 circiter autumnum, quod ita demonstrare licet.
Scriptus certe est Fidei liber, non tantum post impositam episcopis necessitatem subscribendi damnationi Pelagii et Coelestii, sed etiam ante ejectos e suis sedibus repugnantes episcopos: at non prius imposita est episcopis subscribendi necessitas, quam vel missa fuerit ad universum orbem a Zosimo tractoria, vel Honorius imperator V idus Jul. Monaxio et Plinta coss., id est, ann. Christi 419, Ravennae scripserit ad Aurelium Carthaginensem episcopum (Refertur epist. dissert. 3) ?, propter pertinaciam quorumdam episcoporum corrigendam, qui pravas Pelagianorum disputationes, vel tacito consensu astruerent, vel publica oppugnatione non destruerent; mandaveritque admoneri omnes ut damnationi haereticorum subscriberent, [Col. 0528A] ni vellent sui episcopatus amissione mulctari. Cum igitur nemo pertinax censeatur, nisi qui renuerit praestare id ad quod praestandum prius fuerit compulsus, oportet episcopos quorum pertinacia dedit occasionem imperialibus litteris, prius compulsos fuisse ad subscribendum, et auctoritate quidem idonea. Cujus illa vero fuit? An imperatoris Honorii? Dederat quidem Ravennae, ante tredecim menses, aliam sanctionem ad Palladium PP., sed ea proscribebantur tantum Pelagius et Coelestius; nihil de exigenda subscriptione episcoporum decernebatur. An Aurelii Carthaginensis episcopi, ipsiusque Africanae synodi, cui praefuerat? At neque in actis synodi quidquam legitur statutum de subscriptione ab omnibus episcopis exigenda; neque si legeretur, ultra dioecesim Africanam vim haberet. Ergo Zosimi summi pontificis, qui, missa ad omnes orbis episcopos tractoria, a cunctis subscribendum mandavit.
Id tradit Mercator (In Comm. c. 2) . Ob hoc a beatae memoriae episcopo Zosimo scriptis amplissimis vel longissimis [Col. 0528B] perdamnatus est Coelestius: in quibus et ipsa capitula de quibus accusatus fuerat continentur; et omnis causa tam de Coelestio supra scripto quam de Pelagio magistro ejus praviore videtur esse narrata: quorum scriptorum et nos hic habemus exemplaria, et ad Orientales Ecclesias, Aegypti dioecesim, et Constantinopolim, et Thessalonicam, et Hierosolyma similia eademque scripta ad episcopos transmissa esse suggerimus. Et postea: Haec omnia suprascripta capitula, ut jam superius dictum est, continet illa beatae memoriae episcopi Zozimi epistola quae tractoria dicitur, qua Coelestius Pelagiusque damnati sunt; quae et Constantinopolim et per totum orbem missa subscriptionibus sanctorum Patrum est roborata; cui Julianus et reliqui complices ejus subscribere detrectantes, consentaneosque se nolentes iisdem Patribus facere, non solum imperialibus legibus, sed et sacerdotalibus statutis depositi, atque ex omni Italia deturbati sunt.
Et alio in loco Julianum alloquens (Lib. Subnot. cap. 7) : In epistola tua, quam ad sedem apostolicam illo tempore ausus es mittere, quando conventus detrectasti cum universa Ecclesia per totum orbem, Pelagium Coelestiumque damnare.
Jam vero tractoria missa est in universum orbem ann. 418, siquidem Zosimus eam nondum miserat in Africam XII kalend. Aprilis ann. 418, quo tempore scripsit ad Africanos, se judicium Coelestii non absolvisse, sed omnia sustinuisse eo quo erant statu, donec venirent ex Africa qui coram reum accusarent: quare cum Zosimus diem suum obierit VII kalend. Januar. ejusdem anni ( Martyr. Rom. et omnes chronologi ), necesse est tractoriam, quae continebat definitivam sententiam in Coelestium, eo temporis intervallo fuisse missam quod a die 19 Martii ad 26 Decembris fluxit.
Verum cum hancce tractoriam Augustinus Caesaream Mauritaniae proficiscens secum asportarit, eamque inde miserit ad Optatum (Epist. 190) ; cumque Caesareae exstiterit XII kalend. Octobris, Honorio XII [Col. 0528D] et Theodosio VIII AA. CC., ut habent gesta cum Emerito (Tom. VI Oper. August.) ; fatendum est tractoriam Roma missam saltem ante initium Septembris.
Tandem, cum haec ipsa tractoria recepta sit a Patribus Africanis, in concilium cui Augustinus interfuit congregatis, ut tradit Prosper (Lib. cont. Collat. c. 10) , debuit Roma mitti ante mensem Augustum, immo ante kalend. Maias, ut ostendimus in dissertatione de synodis.
Denique episcopi subscribere detrectantes de suis sedibus atque Italia non sunt expulsi tardius ann. 420, ut confecimus dissertat. 2. Scribit enim Prosper in haec verba (Ibid., c. 41) : Sanctae memoriae papa Bonifacius piissimorum imperatorum catholica devotione gaudebat, et contra inimicos gratiae Dei, non solum apostolicis, sed etiam regiis utebatur edictis. Quid enim aliud est uti edictis, nisi ea exsecutioni [Col. 0529A] mandare? Aut quae edicta intelligi possunt, praeter duo illa Honorii, quae antea memoravimus? Quid denique edicta imperabant episcopis, nisi subscriptionem condemnationi Pelagii atque Coelestii, id est, epistolae a Zosimo missae, ut ostensum est dissertatione praecedente.
Idipsum confirmat Mercator ( In praef. ad refut. symb. a Theod. Mopsuest. conscripti). Julianus, inquit, ad Theodorum peragratis terris, et exarato mari, atque Oriente lustrato, cum sociis, et participibus, et συνταλαιπώροις , magno nisu tamquam ad christianorum dogmatum praedicatum magistrum te […] ndit, ut de haeresi Pelagiana, seu Coelestiana, quam defendendam ac sequendam suscepit, ab ipso confirmaretur, atque inde velut instructior octo contra fidem catholicam potius quam contra sanctae memoriae Augustinum volumina illa, ut putat, prudentissima conderet. Cum enim Julianus in Ciliciam profectus sit ann. 421, aut sequente, nec tamen prius sit profectus quam dejectus de sede, dejectum oportuit ante ann. 421. Sed [Col. 0529B] libellum suae fidei scripsit ante ejectionem, ut ex animadversione quarta constat: scripsit igitur eo temporis intervallo quod ab ann. 418 hujus saeculi ad 420 intercessit; quod autem ann. ipso 418 demonstrandum est, soluta prius quaestione altera, quorum scilicet nomine Julianus scripserit, et ad quem.
Verum Siculorum nomine scripsisse, dubitare vix licet, cum id significent aperte extrema subjunctae clausulae verba: Explicit libellus fidei S. I. C. Quis enim non videat tribus istis litteris S. I. C. breviari aliquod nomen, nec aliud posse, quam Siculorum, si modo, quod proclivius est opinari, tres illae litterae in unam syllabam coalescant?
Neque enim illis temporibus, si qua fides historicis et geographis, ulli inter Latinos exstitere populi, quorum, vel nomen ab hac syllaba initium duceret, vel episcopi pertinaces in errore Pelagiano exstiterint. Nam quod alicui non admodum attento venire [Col. 0529C] posset in mentem his litteris indicari Campanos, Apulosque Juliani provinciales, aut conterminos, qui olim Sicani, postremis temporibus Siculi cis Pharum, dicti sunt, redarguitur facile ratione temporum: siquidem quinto saeculo necdum inventa fuerat nova appellatio Siculorum cis Pharum, et vetus Sicanorum jamdudum obsoleverat.
Quid quod conveniunt apprime Siculis omnia quae pertinent ad praesens negotium. Nam et Coelestianam haeresim, quae sola fere hoc in libello defenditur, plurimi sequebantur, et ex Sicilia nonnulli ejecti sunt post edictum imperatoris propter pertinaciam in errore, et Julianus multos in hac insula habuit amicos, apud quos tandem obiit, quae tria in elogio Juliani demonstrata sunt.
Scripsit porro Siculorum nomine ad eum episcopum, qui posset auctoritate Siculos ad subscribendum compellere, ut constat ex sexta animadversione.
Quatuor vero episcopi exstitere tunc temporis, id [Col. 0529D] est, intervallo duorum annorum praedicto, qui id potuisse videri queant; duo propter dignitatem sedis apostolicae, Zosimus et Bonifacius; duo itidem propter imperatoris edictum ad se directum, Aurelius et Augustinus (si tamen verum sit eodem tenore quo ad Aurelium, etiam ad Augustinum directum fuisse edictum ab imperatore, quod legebatur in codice illustrissimi Annalium scriptoris (Tom. V Annal. ad ann. 418) : sed nulli istorum quatuor, praeterquam Zosimo conveniunt notae, quae continentur in animadversionibus antea positis.
Neque enim conveniunt Augustino, pro quo tamen plurimum facere videtur Baronii codex. Qua enim de causa Siculi Augustinum nomine Patris compellassent? An propter observantiam? At erga illam erant infensissimi, ob rem tam naviter gestam adversus suam haeresim. An propter aetatem? At Florus unus ex ipsis nominatissimus, provectae admodum aetatis [Col. 0530A] erat. An propter sedis dignitatem? At Hipponensis civitas neque per se praestabat, neque tunc temporis primatum Numidiae tenebat, ob aetatem sui episcopi.
Deinde animadversum est episcopos Siculos ad eum rescripsisse a quo prius in epistola Chrysostomus laudatus esset. At nemo tradidit in hunc usque diem ab Augustino ullam alicujus momenti scriptam esse epistolam, vel de condemnatione totius haeresis, vel de quaestionibus Pelagianorum, in qua Chrysostomus dictus sit, non destruxisse, sed confirmasse Ecclesias. Et vero, si qua tanti momenti conscripta esset, neque tacuisset Augustinus, cum sua nonnullis super iis quaestionibus, opera legenda praescripsit; neque Possidius praetermisisset in indiculo, ubi tam diligenter tractatus epistolasque Augustini adversus Pelagianos recenset.
Adde quod Siculi respondent ei qui auctoritate subscriptionem exigebat. Hanc vero qua auctoritate exigeret Augustinus? Non quam faceret praerogativa sedis, nam minimae praeerat; non quam adderet rescriptum [Col. 0530B] imperiale, adderet enim in solos Numidiae episcopos, quorum in provincia erat Augustinus; non adderet in Siculos, qui Romana dioecesi censebantur.
Quid quod non mediocriter nutat fides codicis Baroniani, partim quia tunc temporis Angustinus in provincia Numidiae senior non erat, nec proinde primas, ut ad eum dirigeretur imperatoris mandatum, atque ita Valentino Alipioque, et aliis quatuor Augustino senioribus, facta fuisset injuria; partim quia tacent de re tanta historici, ipsique laudatores Augustini, immo et Pelagiani, non tacituri utique, neque hi, neque illi, si tale quiddam contigisset.
Denique cum nihil Augustinus a Pelagianis scriptum, praesertim a Juliano, reliquerit sine responso, profecto, aut tam prolixam fidei confessionem, tamque audaciter provocatoriam ad plenariae synodi audientiam refellisset, aut ejus saltem aliquando, nec infrequentem, nec levem mentionem fecisset.
[Col. 0530C] Quare corrigendum omnino est Sirmondi apographum ad haec verba: Illud etiam, sancte ac venerabilis frater et pater Augustine; vox enim ultima supposita est ab exscribente, cum foret in veteri codice geminum SS figuris inter se connexis, qua ratione veteres Latini Z Graecum pingebant, si quando uti breviatione vellent; putavit enim esse A, qua breviatione Augustinus indicaretur.
Sed neque etiam conveniunt Aurelio notae quas diximus, etsi littera praedicta favere videatur: nam licet ab imperatore edictum acceperit, acceptoque epistolam dederit ad episcopos, qua subscribere damnationi haereticorum mandaret; mandavit tamen pro juris sui modulo, id est, solis Byzacenae et Arzugitanae provinciae, aut ad summum Africae episcopis. Deinde nulla fit Chrysostomi mentio in epistola quam dedit. Denique si quid ejusmodi accepisset a Pelagianis, procul dubio non celasset Augustinum, nec Augustinus ipse siluisset, cum omnia inter conjuratos amicos eo usque fuerint, hoc in negotio aliisque [Col. 0530D] ad ecclesiasticum regimen pertinentibus, communia, ut Aurelii Augustinus fuerit pene mens, animusque et manus.
Immo neque conveniunt eaedem istae notae Bonifacio, licet summo pontifici. Nam quamvis in sua ditione haberet Siculos, et sua ipsos auctoritate posset ad subscribendum cogere; nullam tamen legitur epistolam scripsisse, sive quae mandatum subscribendi, sive quae laudem Chrysostomi contineret. Quomodo enim si fuisset aliqua, sifuissent hujus temporis scriptores, caeteroquin tam diligentes in recensendis pontificum, conciliorumque decretis adversus Pelagianos? Quomodo praetermisisset Prosper tam curiosus rerum Innocentii, Zosimi, Bonifacii, et Coelestini scrutator? Quomodo tacuisset Augustinus ipse, cum tam avide undecumque conquirat argumenta, quibus Pelagianos a sede apostolica damnatos demonstret.
[Col. 0531A] Accedit quod si Bonifacius ullam a Pelagianis accepisset epistolam tanti momenti quanti ista est, acceptam procul dubio misisset ad Augustinum, perinde atque alias duas (Libris IV ad Bonifac.) , refutandam.
Deinde, hoc primum libello videtur facta a Pelagianis appellatio ad oecumenicam synodum; scriptus est igitur ante duas Pelagianorum litteras, quas Bonifacius per Alipium in Africam transmisit ab Augustino confutandas. Nam in libro quarto confutationis, capite ultimo, mentio fit tum appellationis hujuscemodi, tum exactae, vel, ut aiebant haeretici, extortae a simplicibus episcopis subscriptionis. Quod si exacta sit subscriptio ab episcopis nonnullis, certe per epistolam, cui rebelles Siculi respondent. Verum epistola illa non fuit Bonifacii, ut jam ostensum est; neque vero esse potuit, alioqui debuisset scribi ante kalend. Jul. ann. 419, quo tempore Bonifacius tradidit Alipio deferendas Augustino litteras, in quibus episcoporum pertinacia adversus subscribendi mandatum, [Col. 0531B] utique jamdudum promulgatum, provocatioque ad synodum continebatur. Neque tamen ante kalend. Jul. scribi potuit: quomodo enim Bonifacius, auctoritate nondum satis probata, nondum victor de Eulalio, cujus partibus Pelagiani favebant, tantum decretum edidisset? Vix enim kalendis ipsis Juliis ann. 419 pacifice sedem apostolicam, pulso cum suis Eulalio, tenebat.
Restat igitur opinari Zosimo oblatum fuisse hunc libellum; et vero huic opinioni omnia admirabiliter consentiunt.
Nam primo, habebat sanctus pontifex in sua dioecesi Siculos, apud quos agitabatur illa praecipue pars haeresis Pelagianae, propter quam defendendam scriptus videtur libellus.
Deinde prolixissimam ad universos orbis episcopos epistolam misit, cui, tamquam fidei regulae, subscribere deberent quicumque suam fidem Ecclesiae probatam vellent. In illa vero non tantum tota Pelagii [Col. 0531C] Coelestiique causa continebatur, sed etiam testimonia Patrum adversus haeresim damnatam.
Id testatur Mercator in Commonitorio (Cap. 1, et lib. Subnot. cap. 7) . Mercatori consentit Augustinus in haec verba (Lib. de Pecc. Orig. c. 21) : Alia quoque ipsius Coelestii in urbe Roma, in qua diutissime vixerat, atque in his fuerat prius sermonibus contentionibusque versatus, cura fidelium fratrum prolata patuerunt. Quae litteris suis, quas conscripsit per totum orbem perferendas, papa Zosimus exsecranda, sicut legere potestis, attexuit, ubi Pelagius, etc.
Tertio, passus est Zosimus a Juliano calumniam, quasi praevaricationis reus esset. Augustinus (Lib. VI in Jul. c. 4, sub. fin.) : Quale est autem, quod beatae memoriae Zosimum apostolicae sedis episcopum, ut in tua perversitate persistas, praevaricationis accusas, qui non recessit a suo praedecessore Innocentio, quem tu nominare timuisti, sed maluisti Zosimum, quia egit primitus lenius cum Coelestio, quoniam se in his sensibus vestris si quid displiceret, paratum esse dixerat [Col. 0531D] corrigi, et Innocentii litteris consensurum esse promiserat.
Denique Julianum Zosimo duas misisse epistolas, priusquam adversus Augustinum scriberet, unanimi consensu confitentur Julianus atque Augustinus. Cum enim Julianus dixisset (Lib. I Op. Imperf. c. 17) : Facit quoque Augustinus epistolae mentionem, quam a me ait Romam fuisse directam; sed verba quae posuit nequivimus quo de scripto loqueretur agnoscere. Nam ad Zosimum quondam illius civitatis episcopum super his quaestionibus duas epistolas destinavi; verum eo tempore quo adhuc libros exorsus non eram. Augustinus respondet: Haec epistola non est ad Zosimum, sed ad eos seducendos qui Romae possent tali suasione seduci; sed si eam non cognoscis, ecce non sit tua, utinam et illi libri non essent tui, sed alieni, etc.
Ex his autem ita comprobatis, liquido patet libellum fidei, de quo nunc agitur, scriptum fuisse ann. [Col. 0532A] 418, circiter mensem Septembrem, aut etiam Octobrem; scriptus enim est, missusque ad Zosimum, post datas ab ipso litteras ad omnes orbis Episcopos; datae sunt vero XVI kal. Maias ejusdem anni. Ergo cum Zosimus obierit die 26 Decembris ejusdem anni, et libellum tamen hunc acceperit ante obitum, nec acceperit priusquam suae dioecesis episcopis subscribendum mandasset, non videtur posse tempus quo conscriptus est libellus commodius collocari quam in medio intervallo quod ab missa tractoria Zosimi ad ejusdem obitum intercessit.
Jam vero scriptum a Juliano loquuntur hae litterae quatuor, I. V. L. I. a Sirmondo, ut erant in codice manuscripto, ex figuris pene evanescentibus expressae; et ut litterae silerent, quem alium auctorem posset demonstrare ratio temporis, scribendi occasio, stylus, spiritus scribentis et doctrina, ac locus Chrysostomi laudatus?
Et ratio quidem temporis; nam confectum est certis argumentis libellum hunc scriptum esse, missumque [Col. 0532B] ad Zosimum ann. 418. Quo tempore duas se ad Zosimum litteras de quaestionibus Pelagianorum dedisse Julianus affirmat, simulque aperte negat primam ex duabus, quas Augustinus refellit, suam esse. Secundam agnoscit, sed neutra est ad Zosimum.
Deinde occasio scribendi; missus est enim ad Zosimum libellus nomine eorum qui cum ad subscribendum damnationi haereticorum, auctoritate summi pontificis compellerentur, pertinaciter tamen detrectarent. Marius Mercator testatur litteras quas Julianus dedit ad Zosimum, unas saltem, eadem occasione conscriptas; nec verbo tantum testatur, sed unius quoque epistolae fragmentum refert, Julianumque ita compellat (Lib. Subnot. cap. 7) : Audi nunc et tu, et qui me et te dignanter habuerint legere, quid contra hunc sensum tuum impiissimum, pravissimum, impudentissimum petulantissimumque olim ipse pronuntiaveris, in epistola videlicet tua, quam ad sedem apostolicam illo tempore ausus es mittere, quando conventus [Col. 0532C] detrectasti cum universa Ecclesia per totum orbem Pelagium Coelestiumque damnare.
Accedat, quod ipsemet Julianus prodat se satis, saltem eruditis oculis, non tantum stylo, quo utitur, metaphoris abundante, sed etiam scribendi spiritu, qui saepe vel intumescit ad arrogantiam, vel in jactantiam vanescit.
Quid enim ista periodo metaphoricum magis? Certum sit igitur apud sanctitatem vestram, quia quantumlibet hoc mare ventis flantibus intumescat, et amaris in nos fluctibus efferatur, numquam integri judicii domum, quae supra Christi justitiam fundata est, poterit commovere (In libel. part. IV num. 9) .
Quid arrogantius jactantiusque homine summum pontificem et caput totius Ecclesiae sic alloquente? Haec, ut nobis secundum regulam catholicam visum est, vestrae sanctitati conscripta transmisimus, quae si aliter putatis tenenda, rescribite; sin autem contradici istis non potest, et tamen aliquis voluerit contra nos scandalum concitare, certa sit sanctitas vestra, nos ad [Col. 0532D] audientiam plenariae synodi provocasse (Ibid., num. 2) .
Nihil attinet dicere de doctrina, cum unicuique, vel obiter intuenti, constare possit, eamdem hoc in libello contineri quae in aliis Juliani libris indubitatis, et praesertim in epistola ad Rufum Thessalonicensem, ubi totus est in laude liberi arbitrii, naturae humanae, nuptiarum, et sanctorum veteris Testamenti; iisdemque utitur testimoniis Scripturae, immo et iisdem verbis, ut ex notis facile constabit.
Sed ut omnia alia indicia ancipitem facerent conjecturam, certam fidem facit prolatum Chrysostomi testimonium, quod contra peccatum originale in libello Fidei primum, deinde in quarto libro adversus S. Augustinum a Juliano allatum est; iisdem enim verbis in utroque loco exponitur, prout videre est apud S. Augustinum (Lib. I advers. Jul. cap. 6) .
Porro autem annotare in librum nihil admodum est in animo, praeterquam quae eruditionis sive historicae, [Col. 0533A] sive alterius exquisitioris fuerint, maxime cum ad alios Fidei libellos animadversa sint hactenus plura, et in exponendis dogmatibus immorari nec deceat, nec etiam liceat. Id unum tamen conabor ostendere, quo defendam Augustini judicium, Julianum Nestorianae haeresis, sin minus convinci, saltem in suspicionem merito, eamque non levem vocari posse.
Idipsum praestitit Julianus in prima parte, quod Pelagius et Coelestius. Multa, de quibus non interrogabatur, disseruit, et ab unitate Trinitatis usque ad resurrectionem carnis, quod ab illo nemo quaerebat, disputationem quantam voluit, terminavit (August. lib. de Grat. Christ. cap. 32) .
( Sequuntur apud Garnerium notae quas subjecimus textui, in calce paginarum. )
Non erit, opinor, alienum a loco in quo sumus, afferre quae Mercator ex altera Juliani ad Zosimum epistola excerpsit, et in librum Subnotationum conjecit: [Col. 0533B] epistolas enim duas scripsisse se ad Zosimum Julianus ipse agnoscit, apud Augustinum in Opere Imperfecto (Cap. 6 et 9) . Et ambae in eumdem scopum collineant, non una tamen ratione, siquidem prior professionem fidei continet, posterior damnationem quinque propositionum Coelestii, sed alieno sensu acceptarum: ut videatur utraque, et summo pontifici injuriosa, cui censuram suam exprobrat, velut iniquam; et Pelagium Coelestiumque excusare, tamquam alio sensu, quam censores intellexissent, locutos; et factum approbare Juliani sociorumque episcoporum, qui pertinaciter detrectassent tractoriae Zosimi subscribere, hoc est, ut ipsi aiebant, ferre sententiam contra praeceptum apostolicum in eos, qui se libellis purgarent, catholicos confiterentur, et damnabilia sibi objecta condemnarent. Posterior certe videri potest alterius, sin minus complementum quoddam necessarium ad rem peragendam, saltem vel appendix, quae cognata sit, [Col. 0533C] vel nota quae illustret.
Mercator igitur haec inde excerpsit (Lib. Subnot. cap. 6) : Audi nunc quid olim ipse pronuntiaveris in epistola, quam ad sedem apostolicam illo tempore ausus est mittere, quando conventus detrectasti, cum universa Ecclesia per totum orbem, Pelagium Coelestiumque damnare: quae antequam in manus sanctae illius Romanae Ecclesiae veniret antistitis, te agente, a nonnullis a te deceptis, per totam pene Italiam circumlata, et tamquam magnum aliquid multorum auribus insinuata cognoscitur. Ibi namque inter caetera.
Qui est igitur assertor, quod neque per mortem Adae omne genus hominum moriatur, neque per resurrectionem Christi, omne genus hominum resurgat, contra Apostolum sentit dicentem: Sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 22) . Jure igitur improbatur, qui [Col. 0533D] huic sententiae contradicit: Per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum (Ibid. 21) .
Et haec quoque sententia, quod peccatum Adae ipsum solum laesit, et non genus humanum, a nobis merito refellitur: non enim soli ipsi, sed generi humano obfuisse credendum est.
Quod autem infantes in eo statu sint, in quo fuit Adam ante praevaricationem, inter indisciplinatas reputo quaestiones. Non enim per omnia in eo statu sunt, qui nascuntur hodie, in quo Adam fuit ante peccatum: quamvis et illos opus Dei esse, sicut et ille, negari non possit.
Adam etiam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, fuisset moriturus, non est ratione [Col. 0534A] subnixum: credendum est enim, immortalem quidem factum, sed qui si non peccasset, per gustum ligni vitae virtutem posset immortalitatis adipisci. Male igitur dictum est, sive peccaret, sive non peccaret, fuisse moriturum.
Eadem fere Mercator repetit cap. 9: In epistola tua, quae, ut memoravimus, ad sanctae memoriae papam Zosimum missa est, displicet tibi, eumque condemnas, qui sentit, ADAM MORTALEM FACTUM.
Consulat lector notas ad caput sextum Subnotationum: inde enim intelliget cur huc epistolae fragmenta afferri debuerint, quemadmodum et alia quae ex epistola ejusdem Juliani, eorumdem episcoporum nomine, ad Rufum Thessalonicensem Augustinus decerpsit (Libris III posterioribus ad Bonifac.) , quaeque in formam epistolae utcumque ita restitui possunt, ut facilius sensus, partibus recollectis, videatur.
[Col. 0534B] Domino beatissimo sanctissimoque fratri et consacerdoti Rufo, Occidentis episcopi temporibus orthodoxis pro fide catholica persecutionem passi.
Cogit nos conditio rerum, quae hic geruntur, frater sanctissime, litteris per te in auxilium nostrum, et pro fide catholica, contra Manichaeorum profanitatem consensionem Orientalium episcoporum exposcere. Nobis enim movetur quaestio, virisque potentibus, propterea displicemus, quia damnamus eos, quos praedixit Apostolus recessuros a fide, cauteriatam habentes conscientiam, prohibentes nubere, abstinentes a cibis (I Tim. IV, 2) , quos immundos putant, nec putantes a Deo cuncta esse condita. Compellimur negare, quod omnis creatura Dei bona sit, et nulla [Col. 0534C] sit substantia, quam non summus fecerit Deus.
Cogit nos, inquam, rerum conditio vestrum implorare auxilium, quando hinc sperare nihil licet: nam papa ipse Zosimus pristinam retractavit sententiam. Cumque prius, libello Coelestii tamquam catholico approbato, praecepisset credi oportere, sine ullo vitio peccati originalis hominem nasci, aliquorum nunc, sive artibus delusus, sive territus minis contrarium definivit.
Romani clerici jussionis terrore perculsi non erubuerunt cum suo praesule praevaricationis crimen admittere, ut contra priorem sententiam suam, qua gestis catholico dogmati affuerant, postea pronuntiarent, malam hominum esse naturam.
Aiunt scilicet, quos adversarios patimur, peccato Adae arbitrium liberum de hominum natura periisse; [Col. 0534D] Deum non esse nascentium conditorem; a diabolo institutas nuptias; sub nomine gratiae ita fatum asserunt, ut dicant, quia nisi Deus invito et reluctanti homini inspiraverit boni, ipsius etiam imperfecti cupiditatem, nec a malo declinare, nec bonum posset arripere.
Legem veteris Testamenti dicunt, non ob hoc datam fuisse, ut justificaret obedientes, sed ut gravior fierit causa peccati. Baptisma quoque inquiunt non vere homines novos facere, id est, non plenam dare remissionem peccatorum; sed ex parte filios Dei fieri, ex parte autem filios saeculi, id est, diaboli remanere, contendunt.
Dicunt etiam Spiritum sanctum adjutorem virtutis [Col. 0535A] in veteri Testamento non fuisse; immo aiunt, omnes Apostolos vel Prophetas non plene sanctos exstitisse, sed in comparatione pejorum minus malos, et hanc esse justitiam, cui Deus testimonium perhibet, ut quomodo dicit propheta (Ezech. XVI, 46) , justificatam Sodomam comparatione Judaeorum, ita etiam criminosorum comparatione dicantur aliqui sancti exercuisse virtutem: immo eo usque blasphemiae proruperunt, ut Christum carnis necessitate mentitum asserant.
Asserunt pariter, post resurrectionem tales processus futuros esse, ut ibi incipiant homines, quae hic noluerint, Dei mandata complere.
Haec et alia cum Manichaeis sentiunt: nos autem, quibus longe a tanta impietate recedere statutum est, [Col. 0535B] creaturae Dei convicium inferre non novimus, sed honorem et laudem auctore dignam. Nascentium igitur conditorem Deum bonum, per quem facta sunt omnia, fatemur; fatemur et filios hominum opus esse Dei, ac peccatum omne non de natura, sed de voluntate descendere; atque ita Manichaeis malam naturam dicentibus causam esse peccati, hujus sententiae veritate resistimus. Omnibus aetatibus dicimus baptismum esse necessarium, ut scilicet illa creatura in Dei filios adoptetur, non quod aliquid ex parentibus trahat, quod sit lavacro regenerationis expiandum. Atque hinc Christus Dominus qui voluit secundum humanitatem nobis fieri conformis, nulla macula peccati fuit respersus, ipsiusque caro ab omni peccati contagione purissima fuit, jam inde ab [Col. 0535C] infantia, non excellentia propria et gratia singulari, sed communione naturae, quae omnibus inest infantibus. Quomodo autem ab Adam peccatum in caeteros transisset, nisi animae, quod Ecclesia exsecratur, proinde ac peccati tradux foret? Ex Adam dicimus, nihil mali transisse per caeteros, nisi mortem, quae non semper est malum, cum et martyribus sit causa praemiorum, et vel bonam, vel malam mortem dici faciat, non resolutio corporum, quae excitabuntur in omni genere hominum, sed meritorum diversitas, quae de humana libertate contingit.
Nuptias vero secundum Scripturas laudamus, quia Dominus in Evangelio loquitur: Qui fecit ab initio, [Col. 0536A] masculum et feminam fecit eos (Matth. XIX, 4) ; et dixit: Crescite, et multiplicamini, et replete terram (Genes. I, 28) ; statimque addit: Quod ergo Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX, 6) .
Veterem legem, quam Manichaei exsecrantur, dicimus secundum Apostolum (Rom. VII, 12) justam, et sanctam, et bonam custodientibus mandata sua; ac per fidem juste viventibus, sicut prophetis et patriarchis omnibusque sanctis, vitam potuisse conferre perpetuam.
Asserimus liberum arbitrium non periisse, cum loquatur Dominus per prophetam: Si volueritis et audieritis me, quae bona sunt terrae edetis. Si volueritis et non audieritis, gladius vos comedet (Isa. I, 19) . Ac per hoc gratiam dicimus uniuscujusque bonum propositum [Col. 0536B] adjuvare; non tamen reluctanti studium virtutis immittere, quia personarum acceptio non est apud Deum (Rom. II, 11) .
Sanctos laudamus tamquam criminis puros, quippe cum baptisma perfecte homines innovet: siquidem Apostolus per lavacrum aquae Ecclesiam de gentibus sanctam fieri immaculatamque testatur (Ephes. V, 27) . Sanctum quoque Spiritum asserimus mentes bonas in antiquis adjuvisse temporibus, dicente propheta ad Deum: Spiritus tuus bonus deducet me in viam rectam (Psal. CXLII, 10) . Omnes quoque prophetas, et apostolos, vel sanctos, tam novi quam veteris Testamenti, quibus Dominus testimonium perhibet, non in comparatione sceleratorum, sed regula virtutum justos fuisse; in futuro autem tempore mercedem [Col. 0536C] esse tam bonorum quam malorum. Caeterum neminem posse quae hic contempserit, illic mandata perficere, cum dixerit Apostolus: Oportet nos manifestari ante tribunal Christi, ut reportet unusquisque propria corporis secundum quod gessit, sive bonum, sive malum (II Cor. V, 10) .
Atque haec cum adversus Manichaeos catholica fide confitemur, tum inimici nostri in hujusce veritatis odium dicta Augustini susceperunt; et toto penitus Occidente non minus stultum quam impium dogma receptum est, atque a simplicibus episcopis, sine congregatione synodi in locis suis sedentibus, ad hoc confirmandum extorta est subscriptio.
[Col. 0535D] Postquam praecedenti dissertatione expositum est, quid hostes fidei ediderint, ad suos errores, si qua ratione possent, persuadendos, mentesque catholicas verbis in speciem orthodoxis fallendas, ut imprudentes venenum haurirent, quod per se exhibitum [Col. 0536D] statim horruissent; operae pretium videtur per synopsim, servata temporum ratione, exponere quidquid ab exortu haeresis ab obitum Augustini, fidei catholicae defensores scripserint, ut nemo non possit facile intueri, quibus se quasi gradibus veritas videndam [Col. 0537A] obtulerit, quibusque pugnantibus de falsitate triumphaverit.
Sunt autem omnino quinque defensores fidei, qui, definito spatio temporis, pro Ecclesia cum ipsismet haereticis scripto pugnarunt, quorumque opera ad nos pervenerunt, Hieronymus, Augustinus, Orosius, Sixtus et Mercator. Sed Hieronymus tamquam dux quidem inclytae senectutis, et suarum pondere palmarum gravis, postquam pugnasset satis, ad pristinam fortitudinem probandam, locum cessit Augustino, cujus ductu viginti amplius annis contra inimicos gratiae Dei, catholica acies ita pugnavit et vicit, ut non passa fuerit respirare quos vicit, et in quorum excidium unam cunctorum sacerdotum manu sententiam conscripsit (Prosp. lib. cont. Collat. c. I) . Reliqui tres, vel Augustino duce dimicarunt, vel saltem vincenti collaborarunt.
Dixi vero, fidei defensores. Scio enim Nestorium in eamdem haeresim habuisse sermones, quos sanctus Coelestinus laudavit, quosque Mercator ereptos [Col. 0537B] vindicibus imperatorum flammis ad nos usque transmisit: sed haeresiarcham defensoribus fidei accensere religiosum fuit.
Dixi etiam, quorum scripta ad nos pervenerunt. Neque enim ignoro a quibusdam asseri, sanctum Paulinum elaborasse adversus Pelagianos librum ab Augustino commendatum. Quae si vera esset opinio, fateri oporteret, tanti viri opus, vel temporum edacitate consumptum esse, vel bibliothecarum tenebris insepultum latere. Verum homines illi ab eo decepti sunt, qui titulum apposuit epistolae 106 Augustini, et pro libro Epistolam VIII Paulini ad Severum acceperunt; in hac enim reperitur totus ille locus ab Augustino laudatus: Pauper ego et dolens, qui adhuc terrenae imaginis squalore concretus sum, etc.
Dixi denique, qui definito temporis spatio, etc. Nam Prosper, praeterquam quod adversus Semipelagianos fere solos scripsit, ante obitum Augustini [Col. 0537C] nihil indubitatum edidit, praeter epistolam, quae praeponitur libro de Praedestinatione sanctorum, et carmen de Ingratis, quod vivente Augustino elaboratum ostendimus.
Utinam vero superesset Zosimi tractoria: leniret illa, immo plenissime sarciret aliorum operum jacturam, ut quae continebat non solum totam Pelagii Coelestiique causam, sed etiam argumenta, sive quibus oppugnarunt fidem haeretici, sive quibus ab Ecclesia convicti sunt, ut ex Augustino atque Mercatore discimus.
Visum est dissertationi de libris defensorum fidei subjicere nonnihil de oppugnatorum fidei operibus, quae exstant, ut quisque facile intelligat, quid ex omnibus supersit, et quo singula tempore composita sint, indeque certum ferat judicium de quibusdam commentis vulgo receptis, quasi Pelagiana haeresis eas induerit formas, easque varietates experta sit, quas concinne excogitatas Gerardus Vossius, aliique [Col. 0537D] pro veris quibusdam statibus supponere conati sunt.
Hieronymus de re Pelagiana quinque scripsit epistolas, tres dialogorum libros cum praefatione communi, et prologos ad quatuor libros Commentariorum in Hieremiam. Nihil fere praeterea: nam quae in Rufinum, Jovinianum et Vigilantium composuit, ea per se non petunt Pelagium, quem unum maxime insectatur; sed ex accidente tantum, quatenus nonnulla sui dogmatis parte cum praefatis Hieronymi hostibus confoederari visus est.
Illae vero sancti doctoris elucubrationes, etsi nec multae sunt, nec prolixae, continent tamen plurimum historiae, quod unum fere in praesenti quaerimus; neque tam parum dogmaticae doctrinae, quin eruditus senex videatur, vel praevretisse omnia, quae fusius postmodum alii tractarunt; vel aperuisse fontem, [Col. 0538A] unde caeteri, etiam Augustinus, abunde haurirent.
Epistolarum una est ad Marcellinum tribunum, de origine animarum; altera de quaestionibus Pelagianorum ad Ctesiphontem; tertia ad Alipium et Augustinum gratulatoria de profligata haeresi Coelestiana; reliquae duae breves ad Augustinum, quae propter aenigmata difficile intelliguntur.
Dialogi maximam partem pugnant adversus impeccantiam a Pelagio defensam, nec nisi sub finem tertii de baptismo parvulorum agitur, et ita quidem, ut quaestio moveatur magis, quam solvatur, lectorque ad libros Augustini erudiendus remittatur. In praefationibus ea fere continentur quae pertinent ad illustrandam, sive historiam rerum Pelagianarum, sive rationem temporum, aliunde non mediocriter obscuram.
Scripta est ann. 411; neque enim potuit ante adventum [Col. 0538B] Marcellini in Africam, quandoquidem continet responsionem ad litteras ab eodem Marcellino ad Hieronymum ex Africa datas. Tandem, inquit Hieronymus, ex Africa vestrae litteras unanimitatis accepi. Marcellinus vero in Africam venit, aut sub finem anni 410: quod vix opiner, propter tempestuosum mare, aut verna tempestate consequente, quod similius vero. Nam edictum Honorii (L. III de Relig. Cod. Theod.) , quo sanctus ille pariter ac eruditus tribunus jubebatur collationi Catholicos inter ac Donatistas habendae, velut cognitor interesse, datum reperitur Ravennae IV idus Octob. Varane consule, quo consignatur annus Christi 410.
Neque etiam postea dari potuit, nam primo scripta videtur, antequam vel collatio haberetur, vel habitae fama pervenisset in Palaestinam: neque enim alioquin de ea siluisset Hieronymus, qui tam honorifice de Augustino, totius collationis quasi mente, locutus est, ut ad eum remittat Marcellinum, tamquam ad [Col. 0538C] virum sanctum et eruditum, qui viva voce docere posset, et suam, immo et quae Hieronymi, explicare sententiam.
In ea porro referentur quinque opiniones de origine animarum, nempe, quod vel in corpora labantur e coelo, ubi praeexstiterint, vel ex divina substantia tamquam particulae defluant, vel ex thesauro educantur ubi olim conditae, vel a Deo quotidie fiant, vel sint ex traduce. Priores duae rejiciuntur velut haereticae, rejicitur et tertia, tamquam ecclesiasticorum nonnullorum stulta persuasio. Quartam amplectitur Hieronymus ut suam, quintam maximae parti Occidentalium tribuit, quo jure, ipse viderit. Observa Hieronymo adhaesisse Rufinum Syrum, discipulum magistro, adhaesisse pariter Julianum, Rufini sectatorem: sed Hieronymum modeste, ut catholicum decuit, sententiam exposuisse, Rafinum contradicenti anathema dixisse, Julianum legis sacrae Ecclesiaeque catholicae confirmatam auctoritate jactasse.
Scripsit Hieronymus ad Ctesiphontem ann. 413 sub finem, vel initio sequentis: neque enim dici potest post hoc tempus scripsisse. Nam Orosius, cum fecisset in conventu presbyterorum Hierosolymitano, cum istius epistolae, tum alterius ab Augustino ad Hilarium Syracusanum datae memoriam, utramque dixit nuper scriptam. Cum igitur Orosius ex Africa non tardius solverit in Palaestinam, quam verna tempestate ann. 415, cumque secum epistolam Augustini ad Hilarium detulerit, atque in conventu memorato legerit, ipsam procul dubio fateri oportet ab Augustino datam esse ann. 414, aut sub finem praecedentis, igitur et epistolam Hieronymi ad Ctesiphontem, quippe cum ambae eodem tempore exaratae sint.
Non potest etiam scripta dici ante hoc tempus: nam Ctesiphom Hieronymo litteras dedit, post adventum Pelagii in Orientem, ejusque non parvam in Palaestina [Col. 0539A] moram, qua nimirum opus fuit ad disseminandum errorem, qui timide primum tradebatur apud paucos fideles, nec prodibat in publicum, nisi cum silentia magistrorum rabies discipulorum proderet. Cum ergo Pelagius in Orientem non venerit ante finem anni 411, ut confectum est in ipsius elogio; nec Hieronymus Ctesiphonti rescripserit, nisi postquam plerosque in Oriente, ante ipsas quoque litteras Ctesiphontis, quaestio decepisset, et per simulatam humilitatem plurimi superbiam didicissent: fatendum est inter adventum Pelagii et epistolam Hieronymi, duos fere annos interfluxisse, siquidem breviori tempore contingere vix potuerint, quae diximus.
Atque hinc refellas opinionem Baronii epistolam hanc volentis scriptam esse ann. 411. Argumentum vero quo utitur refutat suo facto Augustinus, immo et Hieronymus. Scriptam enim ait antequam propalarentur haeresis auctorum nomina; propalata vero, saltem Coelestii, post judicium Carthaginense habitum ab Aurelio ann. 412. Verum dialogos Hieronymus, [Col. 0539B] Augustinus librum de Natura et Gratia scripsit ann. 415, nec tamen uterque appellandum putavit de nomine hominem contra quem scriberet, idque consilio se fecisse uterque declaravit.
Hac epistola sanctus doctor disputat adversus librum Pelagii de Natura, quem quintum saltem citat, et librum Titulorum, cujus meminit; quintum, et librum Coelestii, de quo fit sermo in Gestis Palaestinis. Impugnat vero vehementer Pelagii ἀπάθειαν et ἀναμαρτήσιαν, eamque definit id ipsum esse, quod meditatione et exercitatione ita posse exstirpari passiones, ut nulla fibra, nulla radix vitiorum in homine omnino resideat; atque ita non tantum non peccetur culpabiliter, ut aiunt, sed neque ulli motus repugnantes legi mentis oriantur, quod non incuriose praetereundum est.
Hujusmodi commentum refellit pluribus, sed hoc maxime Apostoli testimonio: Video aliam legem in membris meis ducentem me in captivitatem, etc. [Col. 0539C] (Rom. VII) .
Ostendit postea, quos haeresis τῆς ἀπαθείας parentes habuerit, philosophos nimirum. Manichaeum, Priscillianum, Evagrium Ponticum, Xistum Pythagoricum, Origenem et Jovinianum.
Profert deinde sententias quatuor, quibus Pelagianus error continetur. Homo potest esse sine peccato, si velit. Gratia Dei, sine qua id homo potest, ipsum est liberum arbitrium, et lex Dei. Unusquisque suo regitur arbitrio. Facilia sunt Dei mandata.
Refert etiam Pelagianorum vesaniam calumniantium catholicis, quod cum Manichaeis malam dicerent esse naturam, et praedicatione gratiae tollerent liberum arbitrium.
Explicat quoque artes, quibus haeresis se promoverit, scilicet occulte tradi, et in cubiculis tantum: apud mulieres, praesertim potentes et in speciem pias: verbis ambiguis, quae contorqueri possent in varios sensus, pro tempore, personis et locis: magistrum vel tacere omnino, vel loqui per discipulos, [Col. 0539D] ut si placuisset auditoribus, quod illi dixissent, referretur ad laudem magistri; si displicuisset, culpa diceretur discipuli: deterrere comminatione repentinae responsionis eos, quibus animus esset, pro veritate scribere, etc.
Habet tandem gravia quaedam dicta, cujusmodi sunt: Ecclesiae victoria est, haereticos aperte dicere quod sentiunt. Duplex sexus utrumque supplantat, etc.
Denique Ctesiphonti, Pelagii, ut videtur, receptori, datur monitum omnibus saeculis profuturum. Sciant qui hujuscemodi hominibus opes suggerunt, haereticorum multitudinem se congregare, et Christi hostes facere, et enutrire adversarios ejus, frustraque aliud lingua praetendere, cum manu sentire aliud comprobentur.
Sub finem quaesierit forte quispiam, quid significent hae voces: Ne per unum aut, ut multum, tres homunculos suscipiant tantarum faeces haerese ω n. Qui tres illi homunculi, quos cavendos monet Hieronymus? [Col. 0540A] Tres illos opinor esse, Pelagium, Annianum, et Valerianum. Coelestius enim tunc temporis Rhodi versabatur, aut Ephesi potius, ut ostensum est dissert. 1: tres enim illos Ctesiphonte vel receptore vel adjutore usos nullus fere dubito, siquidem Pelagius irrepserat in ipsius amicitiam; alii duo Pelagium sequebantur velut umbrae, ille ut stylum, ut artes iste, ambo ut seni auxilium commodarent. De Anniano dictum satis, citata dissertatione; de Valeriano dictum pariter pluribus in locis. Id unum hic noto, Valerianum vocatum videri, quod Valerii comitis servus fuerit, aut libertus potius, qui Pelagium secutus in Palaestinam, inde Alexandriam profectus sit, eaque expulsus a Cyrillo redierit in Italiam, suoque patrono excerpta dederit ex libro primo Juliani contra Augustinum quae Valerius Augustino refutanda misit: unde natus est secundus liber de Nuptiis et Concupisc.
[Col. 0540B] Libri tres Dialogorum ita confecti sunt ann. 415, ut inchoati fuerint ante diem 30 Julii, absoluti ante mensem Decembrem: Hieronymus enim accessit ad opus ( in praef. initio): Post crebram fratrum expostulationem, cur promissum in epistola ad Ctesiphontem plenius opus, ultra quam pollicitus fuerat, differret. Elaborabat vero die 30 Julii, cum Orosius in conventu presbyterorum III kal. Augusti Hierosolymis loqueretur in haec verba: Hoc beatus Hieronymus, et in epistola sua, quam nuper ad Ctesiphontem edidit, condemnavit. Similiter et in libro, quem nunc scribit, collata in modum dialogi altercatione, confutat.
Oportet igitur hoc ipso anno ante finem Julii inchoatum fuisse opus; sed cum in eo nulla fiat mentio Diospolitanae synodi sub Eulogio, cujus certe non minus quam Carthaginensis sub Aurelio Hieronymus meminisset: immo cum sermo fiat de imposito a Joanne partibus silentio, et de pace in speciem facta inter eos qui propter Pelagium tumultuabantur, procul [Col. 0540C] dubio dialogi absoluti sunt eo temporis intervallo, quod inter conventum Hierosolymitanum et Diospolitanum concilium interjectum est.
Haec cum certo constent, latet me profecto, quid causae fuerit, cur cardinalis Baronius (In Annal. ad ann. 415, num. 25) hosce dialogos scriptos voluerit post synodum Diospolitanam: nam quod auctorem adducit Prosperum, qui post mentionem factam synodi Diospolitanae, meminit scriptorum ab Hieronymo adversus Pelagianos (Carm. de Ingr. cap. 2) , nihil omnino evincit. Si enim ordo iste praejudicium faciat temporis, quo scripta sint singula quae recensentur opera, Diospolitanam synodum epistola ad Ctesiphontem secuta esset, Innocentii sententia praecessisset, quod nemo sane dixerit: hanc enim ante synodum Prosper meminit, illam postea.
Latet me pariter, cur dialogos, quos synodo posteriores credit, anno tamen 415 compositos velit: nam qui potuit tantum opus, tamque elaboratum absolvi novem diebus? neque enim plures a fine synodi [Col. 0540D] ad finem Decembris effluxerunt, ut certa ratione temporis conclusum est in dissertatione de synodis.
Porro autem libellus fidei, quem Pelagius post synodum misit sedi apostolicae, totus fere est adversus epistolam ad Ctesiphontem et hosce dialogos, qua parte attingit quaestiones in ipsis agitatas, ut in notis observatum est.
Haec dialogorum quasi chronologia facit, ut sin minus certam, saltem non contemnendam, de causis et auctoribus concilii Diospolitani sententiam afferri posse credam: videtur enim istud concilium per se quidem propter ordinandum loci episcopum convenisse; accidisse vero ut hanc Pelagii absolvendi Joannes Hierosolymitanus, accusandi per Gallicanos episcopos Hieronymus, occasionem sumpserit: quae tria idoneis rationibus probari possunt.
Et primum quidem, quod synodus ea, quam dixi, de causa coiverit, inde constat, quod duorum [Col. 0541A] fuerint olim generum synodi provinciales, ordinariae scilicet, atque extraordinariae. Cogebantur illae, ut pareretur canoni Nicaeno jubenti, singulis annis bis congregari episcopus cujuscumque provinciae, semel ante Quadragesimam, iterum circa tempus autumni; istae convocabantur, vel propter dedicationem Ecclesiae, ut secunda synodus Arausicana; vel ad ordinandum episcopum, quod admodum frequens in historia ecclesiastica; vel ob mandatum superioris alicujus potestatis, quod itidem contigit saepe. At synodus Diospolitana ordinaria non fuit; neque enim habita est legitimo tempore, sed quo impendebat episcopis necessitas celebrandi suis in Ecclesiis festa natalitia; neque propter dedicationem Ecclesiae contracta est, alienum enim est a ratione propter causam tam levem, et in aliud tempus commode differendam, media hieme, imminentibus festis solemnioribus, ipsoque etiam Epiphaniae baptismo, primatem Eulogium jam longaevum, senemque Joannem, et pene Effoetum Porphyrium Gazensem, aliosque [Col. 0541B] episcopos in concilium contractos esse. Neque ullum superioris potestatis mandatum compulit synodum; si quod enim impulisset, qua ratione Augustinus aut illud ignorasset, cum, referente Orosio, singula quaeque hujusce negotii didicerit; aut notum siluisset, cum ad rem suam non contemnendum foret momentum?
Restat igitur opinari ad ordinationem episcopi venisse Patres; nam et suum habuit Diospolis episcopum, ut constat ex concilio Calcedonensi atque notitia episcoporum Palaestinae, et vidua relinqui non debuit Ecclesia, imminente solemni baptismo, et ea causa solebat extraordinarias synodos cogere, et primatis erat ordinare sibi syncellum, id est, suae provinciae episcopum. Patet igitur id quod primum assertum est, non instituendi de Pelagio judicii causa per se coactam synodum Diospoli, sed propter ordinandum episcopum.
Jam vero, quod fuit in partitione secundum, arreptam [Col. 0541C] hanc a Joanne purgandi Pelagii occasionem, facile conficitur ex dissertatione de synodis; inde enim constat quo consilio venerit Joannes Hierosolymitanus ad synodum, quibusve artibus tentaverit per episcopos sibi addictos rem promovere Pelagii, quem Hieronymo sciebat invisum; sed hoc Joannis consilium artesque satis Hieronymus cum perspiceret, voluit, opinor, episcopos episcopis opponere, reumque oblatis libellis peragere, quem Joannes integrum famae praestare vellet. Id ego, quod tertium est, qua ratione opiner, ita ostendo. Accusationis libellus Eulogio Caesariensi atque provinciae primati ab Erote et Lazaro oblatus, apud Hieronymum, quicum versabatur Orosius, procul dubio compositus est. Nam cum Pelagio objecta sint quae libello continebantur, et alia ex libris Pelagii, sive de actuali conversatione, sive de consolatione et exhortatione viduae, alia ex libello quem contra. Coelestium Paulinus diaconus Aurelio Carthaginensi dedit, alia ex litteris Hilarii monachi ad Augustinum, alia ex [Col. 0541D] libro quodam Coelestii pluribus capitibus distincto desumpta sint; quae primi generis, eadem iisdemque verbis in primo et tertio Hieronymi dialogo leguntur; quae secundi et tertii, suppeditavit Orosius, ut ex Apologia facile conficitur; quae quarti, non iisdem quidem verbis, sed eodem sensu in Dialogis habentur. Quod tamen facere difficultatem non debet, siquidem monuit Augustinus, utique Orosii testimonio, non in ipso quidem concilio eadem verba ex hoc Coelestii libello, sed easdem tantum fere sententias relatas esse.
Haec si vera sint, ut esse vix ullus prudens rerum negaverit, plurium rerum causae hactenus aut ignotae aut saltem dubiae apparent; et primo quidem, cur Orosius non autumno redierit in Africam, quod tempestas suadebat, immo et promissa fides poscebat; simul enim et apologiam sibi, et Pelagio litem, et Joanni vicem parabat; aut certe intentus in omnem [Col. 0542A] occasionem excubabat, si qua posset ratione, Pelagio dolos cogitandi occurrere, quod et praestitit, ex occulto alienaque persona accusans.
Deinde vero, cur Hieronymus petenti Critobulo cur non accusaret in judicio quem haeresis secreto argueret, responderit perplexe, atque ita, ut judicium videatur minari; cogitabat enim de Gallicanis episcopis et instruendis ad rem agendam, et impellendis ad fidem catholicam defendendam.
Tertio, cur Hieronymus et Orosius accusare per se noluerint, sed episcoporum duorum persona uti maluerint: metuebant scilicet primo ne invidia viderentur eo impelli; deinde defendenti episcopo episcopi duo opponendi erant, iique transmarini, quo peritiores crederentur rerum Pelagii transmarini monachi. Hanc suam Hieronymus sive industriam, sive diligentiam vix non prodidit, cum se postea inter domitores haeresis Augustino Alipioque accenset, et communionem odii Pelagiani sibi cum iisdem congratulatur.
[Col. 0542B] Quarto, cur Gallicani duo episcopi obtulerint quidem Eulogio libellum, a judicio tamen, allata excusatione, abfuerint: quam excusationem aliter alios tunc temporis interpretatos esse satis indicat Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. c. 1) , cum probabilius ait absentiam contigisse propter alterius morbum. Verumtamen quispiam non improbabiliter opinetur affectatam fuisse, primo ne vilesceret dignitas episcoporum, tum accusatorum nomine, tum contentione cum monacho; deinde ne impari sorte contenderent coram Graecis judicibus, cum cogerentur loqui per interpretem, Pelagius per se Graece responderet; postea ut Joannem Pelagii patronum ne offenderent, si forte cum ipso altercari contingeret; tandem ne libellum aliena opera confectum exponere deberent, aut etiam rem sibi non notissimam urgere; denique ne pudore suffunderentur, cum audirent afferri causas sui testimonii rejiciendi, quas allatas et eas quidem probrosas et sane graves indicat Augustinus [Col. 0542C] (Ibid., c. 16) . Jam quidquid dixit episcopus Joannes de absentibus fratribus nostris sive coepiscopis Erote ac Lazaro, sive de presbytero Orosio, sive de aliis, quorum ibi non sunt nomina expressa, credo quod intelligat ad eorum praejudicium non valere; si enim praesentes essent, possent eum fortasse, absit ut dicam convincere de mendacio, sed forte commemorare, quid forte fuisset oblitus, aut in quo eum fefellerit Latinus interpres, licet sine studio mentiendi, certe alienae linguae minus intellectae nonnulla difficultate; praesertim quia non in gestis agitatur quae, improbi ne mentiantur, boni autem ne aliquid obliviscantur, utiliter instituta sunt. Si quis autem memoratis fratribus nostris ex hoc aliquid quaestionis intulerit, eosque ad judicium episcopale vocaverit, sibi, ut poterunt, aderunt: nobis laborare quid opus est; quando ne ipsi quidem judices post coepiscopi nostri narrationem aliquid inde pronuntiare voluerunt?
Quinto, cur Gallicani duo illi episcopi, quorum vel ipsa nomina Zosimus pontifex infanda dixit, laudibus [Col. 0542D] ornati sint ab Africanis. In hanc opinionem Orosius episcoporum amicus Africanos induxerat, quasi vel mercedem oblati libelli rependeret, vel beneficium referret.
Sexto, cur Hieronymus synodum Diospolitanam miserabilem scripserit, in qua nempe, licet fides vicerit, vicit tamen industria Joannis Pelagium volentis purum haeresis praestare, suisque, ut ipse quidem aiebat, aemulis superiorem.
Septimo, cur rebus, ut fit, patefactis Hieronymi pars a Pelagii sectariis non mediocriter vexata sit, immo ipse Hieronymus in vitae discrimen venerit, quod declinare non aliter potuit quam turris munitioris praesidio.
Postremo denique, cur de Joanne veluti persecutionis auctore ad Innocentium papam delatae sint querelae, nec tamen hujusmodi, ut appellatis nominatim personis posset pontifex legitimum judicium [Col. 0543A] exercere; interfuit enim ita securitati suae in posterum consulere, ut causae tamen negotii non clarissime paterent.
Sub finem addi potest, quod in dissertatione de synodis omisi episcoporum quatuordecim provinciae Palaestinae primae, qui concilio affuerunt, sedes notas esse, si modo quinque excipias, Ammonianum, Porphyrium juniorem, Zosimum, Nymphidium et Chromatium; nam Eulogius Caesariensi Ecclesiae praefuit, Joannes Hierosolymitanae, Porphyrius Gazensi, Eutonius Jerichontinae, Zoboenus Eleutheropolitanae, Fidus Joppensi, Jovinus Ascalonitanae, Eleutherius Sebastenae, Clematius, ut videtur, Diospolitanae.
Ratio temporis quo conscriptae sunt praefationes quatuor in libros Commentariorum in Jeremiam, non aliunde certius quam ex ipsismet inibitur.
Prima siquidem edita est cum nuper indoctus calumniator [Col. 0543B] erupisset, praecursore Grunnio, qui nimia sterteret vecordia, utpote stolidissimus, et Scotorum pultibus praegravatus; qui etiam Commentarios Hieronymi in epistolam Pauli ad Ephesios reprehendendos putaret. Haec autem in Pelagium conveniunt Rufini, quem Grunnium Hieronymus nominat, discipilum, oriundum ex Britannia, hominem corpulentum, et Hieronymianae prolixitatis in Commentariis prae sua brevitate reprehensorem. Haec igitur praefatio edita est ann. circiter 413, quo Pelagius Commentarios in epistolas Pauli in Oriente vulgabat, et eis propter simplicitatem et brevitatem prae Hieronymianis pretium apud multos fecerat: atque hinc factum procul dubio ut Hieronymus singulis fere praefationibus in libros post hanc reprehensionem compositos, brevitatem promiserit. Sic enim habet in secunda praefatione: Dictandi commentarioli, nec nimia longitudine extendentes opus. In tertia: Conabor latissimos explanationis campos angusta commentariorum semita [Col. 0543C] coarctare. In quarta: Quartum breviter transcurrentes, in his tantum quae obscura fuerint immoremur.
Notanda vero generosa mens sanctissimi senis parvipendentis obtrectatorum rabiem, qui non solum verba, sed syllabas quoque verborum calumniarentur; in eo se scire aliquid arbitrantes, si de alienis Operibus detraherent.
Secunda suum habet certum characterem, scribit enim Hieronymus: Secundum librum celeri sermone dictamus, avertentes parumper aures, ne audiamus judicium sanguinis, et interfectorum animas deploremus, qui opinione virtutum quotidie corruunt in superbiam, et Deo se similes arbitrantur, etc., quorum furori respondimus, ut potuimus; et si Dominus vitam dederit, plenius responsuri sumus.
Scripta est igitur post epistolam ad Ctesiphontem, ubi eadem fere verba inveniuntur, et ante Dialogorum plenius Opus, quod promittitur, atque ita ann. 414.
Tertia eamdem praefert notam: Latrat, inquit Hieronymus, per Albinum canem, grandem et corpulentum, [Col. 0543D] etc. Verum hoc alias, cum nempe pleniori Opere (Dialogorum tribus libris) tria Cerberi capita contrivit; eodem igitur anno ac praecedens scripta est.
Verba autem, quibus solitam haereticorum in catholicos versutiam fidei defensor exemplo suo probat, digna sunt omnino quae notentur. Id agit diebus et noctibus, et aperte, et per insidias, veris falsa miscendo, immo universa mendacia subdolo melle circumliniens, ut qui audit verborum dulcedinem, venena pectoris non formidet; pacem pollicetur, ut graviora bella exerceat; ridet, ut mordeat; manum offert, ut ex improviso simplicem interficiat Abner. Nimirum hoc illud est, quod et Apostolus loquebatur. Non enim ejus ignoramus astutias (II Cor. II, 11) . Hic tacet, alibi criminatur; mittit in universum orbem epistolas, biblinas, prius auriferas, nunc maledicas, et patientiam nostram de Christi humilitate venientem, malae conscientiae signum interpretatur.
[Col. 0544A] Quarta eodem tempore conscriptam se manifestis indiciis probat; exponit enim haeresis Pelagianae originem, artesque hominum occulta venena spargentium contra quos tacito nomine Opus confectum sit, nec tamen adhuc editum, propter iniquitatem temporum, et Joannis Hierosolymitani impotens erga Pelagium studium. Sed juvat totam hic exhibere, quoniam continet plurima magni ad hoc negotium momenti, et per se dignissima quae sciantur. Multis et de toto orbe confluentium turbis, et sanctorum fratrum monasteriique curis occupatus, commentarios in Jeremiam per intervalla dictabam, ut quod deerat otio superesset industriae; cum subito haeresis Pythagorae et Zenonis ἀπαθείας καὶ ἀναμαρτησίας, id est, impassibilitatis et impeccantiae, quae olim in Origene, et dudum in discipulis ejus Grunnio, Evagrioque Pontico, et Joviniano jugulata est, coepit reviviscere, et non solum in Occidentis, sed et in Orientis partibus sibilare, et in quibusdam insulis, praecipueque Siciliae et Rhodi, maculare plerosque, et crescere per dies singulos, dum [Col. 0544B] secreto docent et publice negant: cui respondere, diu tacens, et dolorem silentio devorans, crebra fratrum expostulatione compulsus sum; nec tamen huc usque prorupi, ut auctorum nomina ponerem, malens eos corrigi, quam infamari. Nec enim hominum, sed erroris inimicus sum; qui mihi ut vicem talionis et genuinum sui doloris illiderent, veteres magistrorum suorum calumnias concinentes, in tantum elingues et miseri demonstrati sunt, ut ne maledicere quidem suis verbis potuerint: quorum tunc temporis, editis adversus eos libris, neniae confutatae sunt; quos qui legere voluerint, liquido pervidebunt, canes eos juxta Isaiam esse mutos, qui latrare nesciant, habentes quidem voluntatem et rabiem mentiendi, sed artem fingendi et latrandi non habentes. Quibus loquar compendio: Aut bona sunt quae docetis, aut mala. Si bona, defendite libere; si mala, quid occulte miseros jugulatis errore, rectaeque fidei, ad decipiendos simplices quosque, jactatis expositionem? Quae si vera est, cur absconditur; si falsa, [Col. 0544C] cur scribitur? Rogo, quae est ista insania? Praecipiente Apostolo ut parati simus ad satisfaciendum omni poscenti nos rationem de ea quae in nobis est spe (I Pet. III, 15) ; et propheta clamante: Loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundebar (Ps. CXVIII, 46) . Isti publicum fugiunt, et susurrant in angulis perditorum, dolentque quasi pro suis quae sua metuunt confiteri. Cumque generaliter adversum vitia quid et haereticos dixerimus, se peti queruntur, malumque conscientiae dissimulata diu indignatione pronuntiant. Quod si cavendum nobis est ne veterem laedere videamur necessitudinem, si superbissimam haeresim spirituali mucrone truncemus, ergo sustinendae erunt nobis cruces proditae fidei, et dicendum cum propheta: Versatus sum in miseria, dum mihi infigitur spina (Ps. XXXI, 4) . Quin potius audiant illud apostolicum: Obedire Deo magis oportet quam hominibus (Act. V, 29) . Et iterum: Si hominibus placerem, Christi servus non essem (Gal. I, 10) . Verum haec in proprio, nisi tacuerint, Opere plenius exsequimur.
[Col. 0544D] In commentariis ad caput 23 de Pelagianis loquitur, non item de Palladio Galata, quod suspicatus tamen Baronius, cum ait, non omittendum monere lectorem praefationem in sextum librum Commentariorum in Ezechielem videri pertinere ad historiam Pelagianam, scriptamque post mortem Rufini Aquileiensis, quasi ex ejus busto Pelagiani enascerentur. Sic enim habet (Praefat. in VI lib. Comm. Ezechielis) : Putabam quod medio serpente confosso, non reviviscerent hydrae novella plantaria, et, juxta fabulas poetarum, Scylla mortua, nequaquam in me Scyllaei saevirent canes, qui latrare non cessant; et haereticis Dei percussis manu, ne tentarentur, si fieri potest; etiam electi Dei (Matth. XXIV, 22) [Addendum forte pax exsisteret]. Haeresis ipsa non moritur, haereditariis contra nos odiorum suorum catulis derelictis, qui nostra simulantes genitricis antiquae, et pellacis Ulyssis venena non deserunt, labiaque tantum melle circumlinunt, et [Col. 0545A] juxta eloquia Scripturarum, mollierunt verba sua super oleum, ipsi autem sunt jacula (Ps. LIV, 22) , et jacula ignita, quae scuto fidei repellenda simul et extinguenda sunt.
Ex his praefationibus Hieronymi aliisque Operibus jam memoratis intelligere est quis status fuerit rei Pelagianae in Palaestina ab adventu Pelagii usque ad synodum Diospolitanam, quibusque artibus promoveretur, praesertim apud nobiles feminas, ipso per se agente Pelagio cum Anniano: coibat nempe factio toti orbi perniciem factura, pietatis atque humilitatis specie, severioris disciplinae jactantia, alienorum Operum reprehensione, occultis conventibus in cubiculis, adulatione potentium viduarum, facundiae ostentatione, callida doctrinae expositione, minis in eos qui contra scriberent, quasi responsionum mole obruendi forent; querela continua, quod invidiam paterentur homines evangelicae regulae tenacissimi; clericorum scissione in partes, inspirato parti suo nomine donatae odio erga sanctos, qui cum [Col. 0545B] Hieronymo in monasterio serviebant Deo, etc.
Epistola ad Alipium et Augustinum paulo ante mortem Hieronymi scripta est, nimirum ann. 419, sub finem; namque in ea fit mentio, et synodi Diospolitanae, quae coacta est ann. 415, sub finem; et commorantium in Palaestina Piniani et Melaniae, qui cum Albina advenerant ann. 416; et jugulatae haeresis Coelestianae, quod contigit ann. 418 et obitus sanctae Eustochii, quae transiit ad Deum die 28 Septembris ann. 419; et redeuntis post annum in Africam Innocentii presbyteri, qui missus fuerat ann. 418 Alexandriam ab Africana synodo ad conquirendos canones Nicaenos, rediit vero ann. 419, statimque Romam missus est cum canonibus ad Bonifacium VI kalend. Decembris.
Quamquam, ut ingenue fatear, difficile creditu mihi videtur Innocentium ex sancta Bethleem profectum aliquanto temporis intervallo, post dormitionem Eustochii, [Col. 0545C] qua se pridem doluisse scribit Hieronymus, Carthaginem venisse hiemis tempore, et VI kalend. Decembris missum fuisse Romam. Quare vel mors Eustochii in annum priorem referri debet, quod minus reor; vel Innocentius qui litterarum Hieronymi portitor non fuit idem ac qui Alexandriam legatus est ab Africanis, quod non illibenter fatear, propter haec Hieronymi verba: Sanctus Innocentius presbyter, qui hujus sermonis est portitor, anno praeterito, quasi nequaquam in Africam reversurus, mea ad dignationem vestram scripta non sumpsit. At qui legatus fuerat Innocentius, utique reversurus erat.
Etsi haec epistola contineat responsionem ad quaesita Alipii et Augustini de libris ab Anniano adversus epistolam Hieronymi ad Ctesiphontem dialogosque scriptis; meliori tamen ex parte posita est in gratiis magnifice utrique agendis, quod ipsis cooperatoribus et auctoribus haeresis Coelestiana jugulata esset.
Sectatorum Pelagii vix non in rabiem versorum, [Col. 0545D] ob condemnationem magistri, meminit his verbis: Cum superatos damnatosque esse se sentiant, tamen venena mentium non omittunt, et, quod solum possunt, nos oderunt, per quos putant se libertatem docendae haeresis perdidisse.
Habet plura de Anniano quae non parum conducunt ad historiam et criticam, sed haec retulimus in Anniani elogio.
Duae sunt adhuc epistolae ad Augustinum, sed breves admodum, atque aenigmaticae, ut antea dictum est; altera apud Augustinum vigesima quinta numeratur; altera vigesima sexta. Illa videtur statim post synodum Diospolitanam data, quando grassante nescio quo perditorum cuneo, qui valde in perversum niteretur Pelagio suffragari, vix munitior turris Hieronymum ab impetu et incursu impiorum tueri potuit (Lib. de Gest. Palaest. c. ult. ). Ista paulo post auditam in Palaestina condemnationem utriusque haeretici [Col. 0546A] a Zosimo; id enim significant verba mox afferenda.
In priore eximium istud est: Macte virtute in orbe celebraris; catholici te conditorem antiquae rursum fidei venerantur atque suspiciunt, et, quod signum majoris gloriae est, omnes haeretici detestantur, et me pari persequuntur odio, ut quos gladiis nequeunt, voto interficiant.
Eximium hoc etiam in altera. Multi utroque claudicant pede, et nec fractis quidem cervicibus inclinantur, habentes affectum erroris pristini, cum praedicandi eamdem non habeant libertatem.
Tres epistolae ostendunt rei Pelagianae statum in Palaestina a synodo Diospolitana usque ad annum 419, nempe insolescentes hujus factionis homines, propter suffuratam a Pelagio per mendacia absolutionem ab episcopis, suam haeresim approbatam, epistolis in provincias missis, mentiti sunt, suisque adversariis apertam vim intulerunt, ut Hieronymum vix munitior turris tueri potuerit, Dei servi et ancillae ad curam Hieronymi pertinentes sceleratissima caede [Col. 0546B] afficerentur, diaconus occideretur, et aedificia monasteriorum incenderentur (Lib. de Gest. cap. ultim. ). Sed audita condemnationis fama, insolentiaque in rabiem versa, nihil non commenti sunt, nihil non machinati adversus eos quos suae damnationis auctores crederent, metuque imperialium sanctionum compressi, non evomuerunt venenum, sed occultius foverunt.
Hactenus de Hieronymo, qui bello Ecclesiae contra Pelagianos velitatus est, eo fere modo quo solent veterani duces, fama potius quam manu. Totam capessivit pugnam Augustinus, de quo non honorificentius quam prudentius Hormisdas papa dixit: Quid Romana asseveret Ecclesia de libero arbitrio et gratia Dei, ex variis Augustini libris, et maxime ad Hilarium et Prosperum, cognosci posse. Id est, ut ego quidem interpretor, posse quidem, vel ex uno satis [Col. 0546C] Augustino constare quid columna veritatis, quid os Spiritus sancti loquatur. Sed tanti nihilominus viri sententiam, non ex quibuscumque Operibus aequaliter, verum ex postremis potissimum intelligendam. Atque haec pars sententiae pontificis cum talis sit, ut ad alicujus doctoris commendationem brevius nihil cumulatiusque dici possit, altera tamen necessariae cujusdam prudentiae monitum gravissimum continet, ne dum auctoritatem ita commendatam sequimur, veluti regulam catholici sensus, unam omnibus sine delectu Operibus fidem praestemus, atque ita imprudentes ab ipsomet magistro aberremus. Quamvis enim Augustinus assecutus sit aliquando tantam divinorum gratiae mysteriorum intelligentiam, quantam forte nemo alius, praeter apostolos; non tamen constitit statim in summo, sed per gradus nitendo, difficultatum tenebras, prout divina lux se infundebat, obstantes perrupit.
Id de se ipse cordate sincereque testatus est, nec [Col. 0546D] uno in loco, nec uno tempore; ideoque sui studiosos jubebat ita suis in Operibus legendis versari, ut secum proficere et iisdem quasi passibus ad veritatem accedere studerent (Epist. 7, et l. de Bon. Persev. c. 21, etc.) .
Ego certe, cum primum animum applicui ad quaestiones gratiae penitius scrutandas, sanctissimi doctoris praecepto obediendum putavi, hauriendamque ex eo fonte veritatem, quem mihi purissimum veritatis magistra Ecclesia indicabat. Eam ob rem diligentius inquisivi quae vera forent Augustini Opera, quae supposita; quae ad negotium gratiae per se pertinerent, quae id obiter tantum attingerent; quo denique singula tempore conscripta sint, et qua scribentis experientia, ut pressis vestigiis ductorem ab Ecclesia mihi datum sequerer, ejusque ductu, et quasi methodo, facilius eo pervenirem quo tendebam.
Erit forte qui superflua me diligentia laborasse [Col. 0547A] putet, cum toto hoc labore sanctus doctor defunctus videatur, recensitis ordine suis Operibus. Verum in Retractationum libris, neque epistolae recognitae sunt, neque homiliae; sed tractatus dumtaxat, in quibus tamen ordinem temporis exacte non servari, vel ex hoc uno quisque facile cognoscet, quod adhuc incertum sit apud eruditos quo anno liber de Gratia et Libero Arbitrio, quoque alius de Octo Dulcitii Quaestionibus conscriptus sit. Neque illud mirum, cum Augustinus inter retractandum ea saepe conjunxerit, propter cognationem argumenti, quae temporis ratione distarent; et forte nonnumquam acciderit ut senem septuagenario majorem memoria deficeret.
Testatur Augustinus se nihil ante hunc annum in haeresim Pelagianam scripsisse, contra quam prius, cum opus fuerat, non scripturis, sed sermonibus et collocutionibus agebat (Lib. II Retract. cap. 33) .
Videtur tamen nasciturum hoc monstrum quasi praefocasse tribus libris de Libero Arbitrio, quos partim Romae inchoavit laicus, partim in Africa presbyter absolvit (Lib. I Retract. cap. 9) : libro uno de Duabus Animabus et expositione quarumdam propositionum ex Epistola ad Romanos, quod utrumque Opus elaboravit adhuc presbyter (Ibid. c. 15 et 22) ; tandem duobus libris ad Simplicianum, quos edidit jam factus episcopus (Lib. I Retract. cap. 1) .
Atque hinc constat inquirenda nobis esse tempora eorum tantum Operum quae scripta sunt octodecim annorum spatio: quot nempe effluxerunt ab Opere primo ad Marcellinum, ad mortem Augustini, quae contigit ann. Christi 430, V kalend. Septembris.
Scripti sunt hi quinque libri, nam epistolam Augustinus librum quoque vocat ( Dissert. de Synodis ), post judicium Carthaginense de Coelestio, quod ann. 412 ante Quadragesimam factum est et ante mortem Marcellini, qui sub invidia tyrannidis Heraclianae ab haereticis innocens caesus est (Hieron. dialog. 3, sub finem) , ann. 413, VIII id. Aprilis.
Primi omnium prodierunt duo, qui etsi praeferant vulgarem titulum de peccatorum Meritis et Remissionibus, ab Augustino tamen de Baptismo Parvulorum, et Perfectione Hominis (Lib. de Gest. Palaest. c. 11) ; ab Hieronymo de Infantibus Baptizandis (Dialog. 3, sub finem) , sumpta appellatione a praecipua parte, nominantur.
[Col. 0547D] Scribendorum causa narratur, partim in libro de Gestis Palaestinis (Cap. 11) , partim in Retractationibus (Lib. II, cap. 33) , ferventibus scilicet contentiosissima assertione quaestionibus de mortalitate Adami, baptismo parvulorum, et ἀναμαρτησίᾳ Marcellinoque tribuno, qui molestissimos patiebatur disputatores adversus antiquam traditionem, per litteras Augustinum consulente, coegit sanctum doctorem sollicitudo charitatis, quam erga Christi Ecclesiam per gratiam Dei habebat, ut ad eumdem Tribunum mitteret duos primum libros, deinde tertium. Sic enim ait (Lib. III de Pecc. Meritis, etc. cap. 1) : Post dies paucissimos a missis libris, legi Pelagii quaedam scripta, viri, ut audio, sancti, et non parvo profectu christiani, quae in Pauli apostoli Epistolas expositiones brevissimas continerent; atque ibi comperi, cum ad illum venisset locum, ubi dicit Apostolus (Rom. V, 12) : Per unum hominem peccatum intrasse in mundum, et per peccatum mortem, [Col. 0548A] atque ita in omnes homines pertransiisse, quamdam eorum argumentationem qui negant parvulos peccatum originale gestare, etc. Quapropter quoniam illi Operi, quod jam certo fine concluseram, nihil addere volui, et ipsam eisdem verbis, quibus eam legi, et quid mihi contra vedeatur, huic epistolae inserendum putavi.
Post judicium Carthaginense compositos a se testatur Augustinus, sed ante mortem Marcellini (Lib. II Retract. cap. 33) : Coelestius, discipulus ejus, jam propter tales assertiones apud Carthaginem in episcopali judicio, ubi ego non interfui, excommunicationem meruerat. Et alio in loco (Ibid. c. 37) : Ad quem, inquit, scripseram tres libros, quorum titulus est de peccatorum Meritis et Remissione, ubi diligenter disputatur etiam de baptismo parvulorum, rescripsit mihi se fuisse permotum, quod dixerim, etc. Legenda in eamdem sententiam epistola 158, ad Marcellinum.
Haec cum certa sint, ruere oportet opinionem Baronii tres ejusmodi libros referentis ad annum 411; [Col. 0548B] judicium enim de Coelestio habitum est ann. 412, ante Quadragesimam.
Liber de Spiritu et Littera indubitatam praefert temporis notam; scriptus siquidem est post libros de Peccatorum Meritis, et ante mortem Marcellini, atque adeo, vel sub finem praesentis anni, vel initio consequentis.
Nec minus evidenti charactere insignitur epistola ad Honoratum de gratia novi Testamenti: sic enim Augustinus Marcellino, post missos, atque etiam, nonnulla facta recognitione, remissos tres libros de Peccatorum Meritis (Epist. 120, epist. 158) : Nunc, inquit, in manibus habeo librum ad Honoratum nostrum de quaestionibus quibusdam quinque, quas mihi proposuit, et per litteras intimavit. Et alio in loco: Eo ipso tempore quo contra Donatistas vehementer exercebamur, et contra Pelagianos exerceri jam coeperamus, amicus quidam misit mihi quinque a Carthagine quaestiones, et rogavit ut eas illi scribendo exponerem, etc. (Lib. II Retract. cap 36) .
Hoc anno habiti sunt Carthagine duo sermones ad populum, de baptismo parvulorum: primus in natali sancti Joannis, mense Junio (II part. Suppl. pag. 338) , alter post natale sancti Joannis, in festo martyris, mense Julio. Ille editus est nuper ex bibliotheca regia; iste jamdudum censetur decimo quarto loco inter sermones de verbis Apostoli.
De primo haec habet Augustinus (Serm. 14 de verbis Apostoli) . Natali sancti Joannis, inter caetera quae dicenda videbantur, ad baptismum parvulorum noster sermo deductus est; et quia jam prolixus erat, et de illo terminando cogitabatur, non tanta dicta sunt de tanta quaestione, quanta in periculo tanto a sollicitis dici debuerunt: sollicitos autem nos facit, non ipsa [Col. 0548D] sententia jam olim in Ecclesia catholica summa auctoritate fundata, sed disputationes quorumdam, qui modo crebrescere, et multorum animas evertere moliuntur. Quibus verbis nemo non agnoscet significari sermonem nuper editum, qui voluerit vel leviter ipsum oculis lustrare.
De secundo ita idem Augustinus, post factam mentionem librorum de Baptismo parvulorum, ad Marcellinum scribit (Lib. de Gest. Palaest. c. 11) . De quo etiam, baptismo parvulorum, postea te jubente (Aurelium alloquitur) in basilica Majorini, gestans in manibus epistolam gloriosissimi martyris Cypriani, et de hac re verba ejus recitans atque pertractans, ut error iste nefarius de quorumdam cordibus auferretur, quibus persuasa fuerant, quae in his gestis videmus damnata, adjutus orationibus tuis, quantum potui, laboravi.
Habitus est, ut mox dixi, post festum natale sancti [Col. 0549A] Joannis, et in die solemni martyris cujusdam, Felicitatis opinor, non quae sociam habuit Perpetuam, et Tuburtae passa est, sed alterius septem filiorum martyrum matris, cujus memoria VI idus Julii in Africa quoque celebrabatur. Sic enim Augustinus post ea quae pertinent ad priorem sermonem mox allata, pergit (Serm. 14 de verb. Apost.) : Hodie ergo adjuvante Domino placuit vobis hinc loqui. Diem quidem solemnem martyris celebramus, sed major causa est omnium fidelium quam tantummodo martyrum, etc. Verbum Apostoli, quod tractatum est, fuit istud procul dubio, quod in primo sermone allatum est: Per Adam enim peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, atque ita in omnes pertransiit, in quo omnes peccaverunt.
Argumentum exponitur his verbis (Ibid.) : Concedunt parvulos baptizari oportere; non ergo quaestio est inter nos et ipsos utrum parvuli baptizandi sint, sed de causa quaeritur quare baptizandi sint, etc. Nos dicimus eos aliter salutem et vitam aeternam non habituros, nisi [Col. 0549B] baptizentur in Christo; illi autem dicunt non propter salutem, non propter vitam aeternam, sed propter regnum coelorum, etc.
Re multis rationibus confecta, adjunxit Augustinus (Lib. III, epist. 8 ad Fidum de baptismo infant.) auctoritatem sancti Cypriani, cujus epistolam audienti populo integram praelegit, partim in primo, partim in secundo sermone. Videtur autem Hieronymus (Dialog. 3 advers. Pelag.) , vel utrumque legisse ab Orosio ex Africa delatum, vel narrantem Orosium audivisse; ejusdem enim epistolae quam perinde ac Augustinus descripsit auctoritate usus est.
Augustinus Hilario Syracusis interroganti de quaestionibus Pelagianorum, respondit epistola (Epist. 89) , quam ipse propter prolixitatem librum vocat. Fuit vero Hilarius laicus tantum, quippe quem Augustinus [Col. 0549C] filium nominat (Lib. de Gest. c. 11) , monachum Hincmarus ( Lib. de Praedestinat. ).
Ratio temporis quo scriptam dicimus epistolam hanc, facile inde conficitur. Ab Orosio in Palaestinam delata est (Orosius in apolog. c. 3) , lectaque in conventu presbyterorum die 30 Julii anni 415, ab Hieronymo memoratur in 3 dialogo, quem absolutum esse ante synodum Diospolitanam ostendimus: in eadem synodo inde Pelagio quaedam objecta sunt (Lib. de Gest. cap. 11) . Cum ergo Orosius in Palaestinam venerit verna tempestate ann. 415, cumque ipse de hac epistola Augustini, et de alia Hieronymi ad Ctesiphontem loquens, utramque nuper scriptam dixerit, certe cum epistola Hieronymi, vel sub finem anni 413, vel hujusce 414 initio data sit; fatendum quoque est, Augustini epistolam, vel exeunte anno 413, quod minus reor, vel ineunte isto 414, scriptam fuisse.
Neque vero prius scribi potuit, cum in ea fiat [Col. 0549D] mentio, tum judicii de Coelestio facti Carthagine sub initium anni 412; tum librorum de Peccatorum Meritis, et libri de Spiritu et Littera, qui editi ann. 412, sub finem; tum denique ecclesiasticorum sermonum, de quaestionibus Pelagianorum, quorum praecipui fuerunt illi duo quo habiti ann. 413, circa medium.
Inde vero evertitur opinio Baronii, epistolam hanc volentis scriptam fuisset ann. 411, id est, ante judicium de Coelestio exercitum Carthagine, et scriptos ad Marcellinum libros.
Ad idem ipsum tempus, si tamen non ad superius, pertinet liber de Perfectione Justitiae, quo respondit Augustinus libro quem ex Sicilia acceptum Paulus et Eutropius, Hispaniarum episcopi, ad ipsum miserant. Erat ille Coelestii, ut dicebatur, continebatque definitiones sexdecim, seu ratiocinationes de ἀναμαρτησίᾳ, cum suis e Scriptura testimoniis, [Col. 0550A] objectorumque solutionibus. Ratio temporis mihi videtur inde posse non improbabiliter concludi. Nam Orosius, in sua ad Augustinum de Priscillianistis consultatione, meminit Commonitorii, ut loquitur, de haeresibus Augustino ab istis duobus episcopis directi: nec aliud videtur nomine Commonitorii significasse, quam litteras cum definitionibus missas; si enim aliud significatum voluisset, id procul dubio non tacuisset Augustinus, ut ex rerum adjunctis manifestum est. Cum ergo consultatio non exiguo tempore praecesserit Orosii, sive ex patria ad Augustinum, sive ex Africa ad Hieronymum profectionem, cumque scriptus sit liber de Perfectione Justitiae, et ante reditum Orosii ex Oriente in Africam, et postquam Augustinus Hilarii, ut opinor, de accepta epistola gratias agentis responsione didicisset, Coelestium non esse in Sicilia, necesse est nunc temporis fuisse confectum.
Verum contra hanc rationem temporis pugnat objectio sane gravis. Nam si liber iste jam tunc temporis [Col. 0550B] fuisset conscriptus cum Orosius in Palaestinam profectus est, ab ipso delatus esset una cum aliis Operibus tunc absolutis, libris nempe tribus ad Marcellinum, sermone 14 de verbis Apostoli, et epistola ad Hilarium; neque enim minoris momenti videri potuit ad rem fidei contra Pelagium defendendam. Delatum vero non fuisse ex eo constat; quod et Hieronymus de impeccantia disputans ipsius non meminit, non oblitus, cum de baptismo parvulorum ageret, librorum ad Marcellinum; et de ipso nihil Orosius legerit in synodo Joannis, cum tamen opportunum admodum esset; et inde nihil objectum sit Pelagio Diospoli, etsi longe plura pravioraque contineat quam libellus episcoporum.
Facit haec objectio ut sententiam meam non indubitabilem opiner; non facit tamen ut falsam rear; potuit enim fieri ut quemadmodumlibrum de Spiritu et Littera Orosius vel non detulit, vel non meminit, ita nec istam, licet uterque multum conducat [Col. 0550C] ad fidem tuendam. Potuit pariter fieri ut eadem causa cur Augustinus hunc inter recensendos libros praetermiserit, memor tamen epistolae ad Hilarium, vetuerit ne ipsum Orosius secum deportaret, forte nimirum missae ad Paulinum et Eutropium responsionis apographum, vel nullum Hippone servatum, vel amicis commodatum ut describeretur, communi cum aliis, quorum meminit Possidius, libris fato recuperari non potuit.
Augustinus duas dedit ad Hieronymum epistolas; alteram (Epist. 166) de origine animarum, alteram (Epist. 29) de loco Jacobi: Qui offenderit in uno, factus est omnium reus. Utramque detulit secum Orosius, de quo Augustinus. Venit ad me religiosus juvenis catholica pace frater, aetate filius, honore compresbyter noster Orosius, vigil ingenio, paratus eloquio, [Col. 0550D] flagrans studio, utile vas in domo Domini esse desiderans, ad refellendas falsas perniciosasque doctrinas, quae animas Hispanorum multo infelicius quam corpora barbaricus gladius trucidarunt. Nam inde ad nos usque ab Oceani littore properavit, fama excitus quod a me posset de iis quae scire vellet quidquid vellet audire. Neque nullum cepit adventus sui fructum. Primo ne de me multum famae crederet; deinde docui hominem quod potui; quod autem non potui, unde discere posset admonui, atque ut ad te iret hortatus sum. Qua in re consilium vel praeceptum meum cum libenter et obedienter acciperet, rogavi eum ut abs te veniens per nos ad propria remearet. Quam ejus pollicitationem tenens, occasionem mihi credidi a Domino esse concessam qua tibi scriberem de iis quae per te scire cupio, etc.
Librum de Natura et Gratia inchoaverat quidem antequam Orosius Hippone solveret, sed nondum absolverat. Unde in Retractationibus (Lib. II cap. 42) : [Col. 0551A] Venit etiam tunc in manus meas quidam Pelagii liber, ubi hominis naturam contra Dei gratiam, qua justificatur impius, et qua christiani sumus, quanta potuit argumentatione defendit: librum ergo quo huic respondi, defendens gratiam, non contra naturam, sed per quam natura liberatur et regitur, de Natura et Gratia nuncupavi, etc. Et ad Innocentium papam nomine quinque episcoporum (Epist. 177) : Misimus reverentiae tuae librum, quem dederunt quidam religiosi et honesti adolescentes servi Dei, quorum etiam nomina non tacemus, qui sicut audivimus, et jam nosse dignaris, ipsius Pelagii exhortatione, spem quam habebant in saeculo, reliquerunt, et nunc continenter Deo serviunt: qui cum eodem errore tandem aliquando, per qualemcumque operam nostram, Domino inspirante, caruissent, protulerunt eumdem librum, Pelagii esse dicentes, et ut ei responderetur impendio rogaverunt. Factum est. Ad eosdem rescripta est ipsa responsio. Agentes gratias rescripserunt. Utrumque misimus, et cui responsum est, et quo responsum est. Et ne nimium [Col. 0551B] essemus onerosi, signa fecimus his locis, ubi petimus inspicere non graveris.
In libro de Gestis Palaestinis (cap. 23, 24 et 25) narrat totam libri velut historiam, quam, contexuerat etiam scribens ad Joannem Hierosolymitanum (Epist. 179) .
Unde ipse quoque Orosius (Apolog. c. 3) : Exposui, inquit, coronae vestrae breviter, ut potui, Coelestium jam ad honorem presbyterii subrepentem, apud Carthaginem plurimis episcopis judicantibus proditum, auditum, convictum, detestatumque ab Ecclesia, ex Africa profugisse; contra librum vero Pelagii B. Augustinum, discipulis ipsius Pelagii prodentibus ac petentibus, plenissime respondere. Et postea: Hoc in Coelestio Africana synodus detestata est. Hoc Augustinus episcopus scriptis suis, sicut audistis, exhorruit. Hoc in ipsius nunc Pelagii scriptis, sua responsione condemnat.
Ex his concludere licet, librum, de quo nunc agitur, non tantum antequam Orosius ab Augustino [Col. 0551C] discederet Africa, id est ann. 415, verna tempestate, sed etiam propinquante Quadragesima fuisse inchoatum, absolutum vero aestivo tempore. Unde Augustinus ad Evodium (Epist. 169) : Scripsi etiam grandem quemdam librum adversus Pelagii haeresim, cogentibus nonnullis fratribus, quibus contra gratiam Christi opinionem perniciosissimam persuaserat. Haec omnia si habere volueris, aliquem mitte qui tibi cuncta describat. Dixerat antea: Si ea quae me magis occupant, a quibus in aliud averti nolo, sanctitas tua nosse tanti habet, mitte aliquem qui tibi describat. Jam enim plura perfecta sunt quae hoc anno ante Pascha, propinquante Quadragesima, a nobis fuerant inchoata.
Ex his vero emendari debet quod scripsit Baronius ad annum 414 de hoc libro, atque etiam de epistola 102 ad Evodium, aliisque operibus Augustini; nam ut de aliis taceam, liber nondum de Natura et Gratia absolutus erat, cum ex Africa solveret Orosius, quod ipse testatur, atque etiam Hieronymus in tertio dialogo. Solvit autem anno tantum 415.
Orosius in Africam rediit mense Maio, litterasque (Epist. 30, inter August) , tum Hieronymi ad Augustinum, tum Erotis et Lazari ad Africanos episcopos de rebus Diospoli gestis, reddidit ( Synod. concil. Milevitani ): detulit quoque Orientalis diaconus ( Mercator in Commonit. ), civis Hipponensis, missam a Pelagio ad Augustinum defensionis suae chartulam (Lib. de Gest. cap. 32) : vulgata est pariter Pelagii epistola ad amicum quemdam presbyterum, qua gloriabatur suam definitionem, «quod possit homo sine peccato esse, et Dei mandata facile [Col. 0552A] custodire, si velit,» quatuordecim episcoporum sententia comprobatam (Ibid., cap. 30) .
Post haec Augustinus, et praesertim post relationem familiarem Orosii, de gratia Pelagii apud Joannem Hierosolymitanum, ad eumdem episcopum scripsit, questus primum, quod responsionem litteris, utique per Orosium datis, ab eo non accepisset; deinde monens fraterna charitate, ne permitteret sibi a Pelagio illudi, cujus nonnihil ex libro de Natura protulit in specimen impietatis; denique suum offerens librum de Natura et Gratia, et vicissim petens, episcoporum plurium nomine, gesta synodi Diospolitanae in Africam transmitti.
Epistola igitur ad Joannem (qui obiit ann. 417, die 10 Januarii) et post concilium Diospolitanum habitum, ann. 415, mense Decembri, sub finem et ante duas synodos, Carthaginensem ac Milevitanam, autumni tempore ann. 416 congregatas, et post Orosii in Africam reditum, mense Maio ejusdem anni, atque ita circiter mensem Julium ann. 416 scripta est: [Col. 0552B] quare oportet minus attendisse Baronium ad has temporis notas, cum scriptam tradit anno superiore.
Per idem tempus habitus est sermo, cujus partem refert Eugyppius, haec enim verba leguntur sub finem (Tomo II c. 288) : Hoc agit hodie Satanas, quomodo per venena haereticorum ejiciat homines de Ecclesia, sicut per venena serpentis ejecit de paradiso. Illum nemo dicat absolutum esse ab episcopis. Absoluta est sed confessio, quasi correctio ipsa est absoluta, quia ea quae dixit ante episcopos catholica videbantur. Quae autem scripsit in libris suis episcopi qui absolverunt nescierunt, et forte correctus est. Desperare enim de homine non debemus, qui forte fidei catholicae adjungi se maluit, et ad Dei gratiam auxiliumque confugit: forte hoc factum est. Tamen non haeresis est absoluta, sed homo haeresim negans, etc.
Habitus est igitur, non solum ante synodos, de quibus non tacuisset Augustinus, quemadmodum nec tacuit sermone secundo de verbis Apostoli; sed etiam [Col. 0552C] post jactatam de Pelagii absolutione famam, fidemque quam fecerat epistola carnalis ventositatis et elationis, quae gestorum tarditatem procuratam praecedens in manus hominum praevolarat (Lib. de Gest. cap. 30) .
Intelligimus porro non obscure ex hoc sermone quis ille fuerit episcopus, quicum Pelagius Romae vix non jurgatus est, propter dictum Augustini Deum alloquentis: Da quod jubes, et jube quod vis; nec enim alius fuit quam Urbanus Siccensis, de quo Augustinus: Sanctus frater et coepiscopus meus, Urbanus noster, qui hic presbyter fuit, et modo est Siccensis episcopus, cum remeasset ab urbe Roma, et ibi cum quodam talia sentiente confligeret, vel se conflixisse referret, cum urgeretur pondere orationis dominicae (urgebat enim eum, et dicebat: Si in nostra potestate est non peccare, et in nostra potestate est omnes peccatorum tentationes solis voluntatis nostrae viribus superare, quare Deo dicimus: Ne nos inferas in tentationem?); quid eum putatis respondisse? Rogamus, inquit, Deum, ne nos inferat in tentationem, ne aliquid [Col. 0552D] mali patiamur, quod non habemus in potestate; ne ruam de equo, ne frangam pedem, ne latro me interficiat; haec enim non habeo in potestate, etc.
Eodem anno scriptam fuisse epistolam ad Mercatorem, cum consuluisset de quaestionibus quibusdam Pelagianorum, qui negant mortem peccato esse retributam (Lib. de 8 Quaest. ad Dulcitium) , demonstravimus in notis.
Circiter mensem Octobrem tres ad Innocentium epistolae directae sunt. Una Patrum Carthaginensium, altera Milevitanorum, tertia quinque episcoporum, omnes si Mercatori credimus (In Commonit. cap. 1) , synodicae, omnes, si qua fides stylo et eloquendi formae, ab Augustino conscriptae. Prima est inter Augustinianas 90 ( nunc 175), secunda (92 nunc 176), tertia 95 ( nunc 177). De singulis dictum est abunde in dissert. de synodis.
Statim vero datis epistolis quas ad sedem apostolicam [Col. 0553A] Julius episcopus deferret, Augustinus scripsit Hilario episcopo, qui a Syracusano monacho multum distat, monuitque primum de cavenda haeresi; deinde addidit (Epist. 178) : Cum ista scriberem, cognoveramus in Ecclesia Carthaginensi adversus eos episcopalis concilii conditum fuisse decretum per epistolam sancto et venerabili papae Innocentio dirigendum; et nos de concilio Numidiae ad eamdem apostolicam sedem jam scripseramus.
Notanda porro verba haec: Adversus eos episcopalis concilii conditum fuisse decretum. Dubitaverit enim forte quispiam quid significent, cum nihil istius concilii habeatur praeter relationem ad summum pontificem. Verum manifeste satis indicari videtur decretum his verbis: Communi deliberatione censuimus, hujusmodi persuasionis auctores, quamvis ad presbyterium idem Coelestius postea pervenisse dicatur, nisi haec apertissime anathematizaverint, ipsos anathematizari oportere, etc. Hoc itaque gestum, domine frater sancte, charitati tuae intimandum duximus, ut statutis [Col. 0553B] nostrae mediocritatis etiam apostolicae sedis adhibeatur auctoritas, etc. Vide quae dicta sunt in notis ad rescriptum Honorii (Dissert. 4) .
Nullus porro dubito quin episcopus Hilarius, ad quem scripsit Augustinus, sit ille ipse qui in collatione Carthaginensi dicitur Bofetanus; sed qua in provincia Bofetana Ecclesia censeri debeat, plane sum nescius, cum me deficiant indices quibus in investigandis episcoporum Africae sedibus ac provinciis hactenus usus sum. Neque etiam valui in hunc diem invenire cujus vel Ecclesiae vel provinciae episcopus fuerit Julius, synodicarum trium delator, etsi videatur certum ad Africam pertinuisse; neque enim legatione duarum provinciarum, aut alienigena quispiam transmarinus, aut Afer alterius provinciae, honeste functus esset.
Tribus epistolis ex Africa acceptis totidem reddidit Innocentius; unam Carthaginensi concilio, alteram Mile vitano, tertiam quinque episcopis (Patrol. tom. XX coll. 582, 588, 593) , omnes eadem temporis nota, V kal. Febr. post consulatum Theodosii Aug. VII et Junii Quarti Palladii v. c. Ipsas hoc in loco memoramus, propterea quod inter Augustinianas habentur.
Paulo post acceptas, habuit Augustinus secundum sermonem de verbis Apostoli; sic enim ait: Jam de hac causa duo concilia missa sunt ad sedem apostolicam, inde etiam rescripta venerunt. Causa finita est, utinam aliquando finiatur error! Ergo ut advertant, monemus; ut instruantur, docemus; ut mutentur, oremus.
Acceperat, opinor, sub finem prioris anni Augustinus gesta Palaestina, mittente, ut par est credere, cum rescriberet, Joanne Hierosolymitano: quare [Col. 0553D] sub initium hujusce decimi septimi librum scripsit ad Aurelium Carthaginensem episcopum, terminata, ut ait, cunctatione, qua disserere aliquid plenius atque fidentius de ipsa Pelagii defensione dubitabat.
Ratio temporis inde constat, quod eadem gesta nondum pervenissent in Africam, cum haberentur concilia Carthagine et Milevi, ut ex synodicis patet: neque etiam cum ad Joannem Hierosolymitanum Augustinus daret litteras, ea enim postulat sibi mitti. Pervenerant vero priusquam Alipius et Augustinus communes litteras ad Paulinum Nolanum mitterent, in iis quippe referuntur ex gestis longe plurima. Necesse est igitur librum de Gestis Palaestinis eo tempore confectum quo diximus, siquidem litterae ad Paulinum, hoc ipso anno inclinante, missae sunt, aut potius consequentis initio.
Quanti momenti sit liber iste, vel ex hoc uno quilibet facile intellexerit, quod celeberrimae synodi acta quae spectant Pelagium continet, eaque ab Augustino [Col. 0554A] recensita, et quidem ad demonstrandum quomodo Pelagius illusisset Patribus Graecis quoad suam personam, et dogma tamen catholicum confiteri coactus esset, quod postmodum suis libris perfidiose oppugnaret. Certe Augustinus hac synodo vult Ecclesiam primum de haeresi victoriam retulisse, etsi dux haeretici agminis per mendacia se subduxerit triumpho.
Ad hunc etiam annum pertinet, aut ad initium sequentis, epistola ad Julianam Demetriadis matrem. Data enim est post acceptas in Africa Pelagii litteras ad Innocentium, in quibus utebatur testimonio suae ad Demetriadem epistolae, ut se defenderet. In quadam sua epistola Pelagius, verba sunt Augustini (Epist. 188) , ubi et nomen suum apertissime ponit, nec nomen sacrae virginis tacet, dicit ad eam se scripsisse, et ejusdem sui Operis testimonio probare nititur se gratiam Dei, quam vel tacere vel negare asseritur, apertissime confiteri. At Pelagii litterae de quibus sermo est scriptae sunt in Oriente initio anni 417, acceptae [Col. 0554B] a Zosimo Romae, initio mensis Septembris, missae in Africam ejusdem mensis die 20, acceptae in Africa circiter initium Octobris. Non potuit igitur Augustinus ad Julianam scribere ante dictum tempus: quod tamen factum quatuor ante annis saltem putavit Baronius in Annalibus ad ann. 413, ubi multa posuit, quae vix ullus possit, quantumcumque conetur, cum vera temporum ratione conciliare. Longe plura Binius in notis ad epistolam Innocentii ad Julianam commentatus est aliena a vero; neque enim pontifex scripsit Demetriadis matri post consecratam filiam, sed post obitum conjugis, cum sanctum viduitatis statum professa est.
Neque vero potuit aliquanto post tempore: nam de condemnatione Pelagii Coelestiique a sede apostolica non siluisset Augustinus, si modo jam in Africam tractoria Zosimi pervenisset, cum magnum inde praesidium suae causae posset accersere. Pervenit autem in Africam decretoria sedis apostolicae sententia [Col. 0554C] in haereticos anno tantum sequente, circiter medium.
Porro dissimulare non possum hoc in loco quod mihi saepe admirationem fecit ea super epistola, cur nempe Augustinus Julianae potius matri scripserit, quam Demetriadi filiae, cui propositum sanctimoniae virginalis inspiraverat; cur etiam Julianae ita scripserit, ut nihil acerbius diceret adversus Pelagium; quemadmodum nec in libro de Bono Viduitatis ante duos aut tres annos ad eamdem edito; cur denique non destiterit continenter monere Julianam de cavendis Pelagianorum artibus atque erroribus. Admirationem augebat, quod Demetrias tanta olim totius orbis gratulatione virginitatem professa, postmodum latuerit in obscuro, nec ulli penitus laudata sit, nisi forte cuidam Prospero, a quo tamen rursum monenda fuit de vitandis Pelagii reliquiis, et superbia fugienda, quasi tota haec familia non destiterit in Pelagii partes propendere, imprudentius quam malignius. Verum cum cogitarem Julianum Eclanensem, et Pelagio incredibiliter addictum fuisse, [Col. 0554D] et Jam duxisse uxorem ex Aemilia familia, et Emiliam familiam Anicianae junctam esse, et inde natam, patre Olybrio, matre Juliana, Demetriadem, visus sum mihi videre causam rei quam admirabar: nempe Julianus affini familiae venenum suum afflaverat, illudque Demetrias, ut erat gloriolae amantior, facilius excepit, favitque, contemptrix opum ac mundi, sed admiratrix ingeniorum, hominibus qui severioris disciplinae ita praeferrent speciem, ut tamen amarent videri dicendi simul et evangelicae perfectionis principatum tenere.
Quid quod sanctus ipse Paulinus, cum foret Aniciae gentis, et epithalamium Jae a Juliano ductae propter cognationem cecinit, et Pelagianis Nolae in Campania existentibus favit, et Pelagii ipsius amicitiam, Juliano conciliatore, coluit, et eo quidem usque, ut ab Augustino debuerit moneri graviter de periculo in quo versaretur (Epist. 186) .
[Col. 0555A] Sub idem tempus missa videtur, inclinante aestate, epistola ad Dardanum, quam Augustinus inter libros recenset (Lib. II Retract. cap. 49) . De praesentia Dei, inquit, scripsi librum, ubi nostra intentio contra haeresim Pelagianam maxime vigilat, non expresse nominatam; sed in eo etiam de praesentia Dei naturae, quem Deum verum et summum dicimus, et de templo ejus, operose ac subtiliter disputatur.
Alipius et Augustinus communibus litteris Paulinum Nolae episcopum, virum quidem sanctum, sed Pelagii, ut mox dictum est, amantiorem, fallique [Col. 0555B] facilem ab homine larvam pietatis induto, docuerunt de omnibus haeresis partibus, singularumque proprio veneno (Epist. 186) .
Habent illae litterae suam temporis certam notam, cum datae sint post accepta Palaestina Gesta, et ante allatam in Africam Zosimi tractoriam, quippe quam perinde ac alias Innocentii litteras Augustinus misisset, si copia fuisset. Missae sunt, inquit, de hac re ex duobus conciliis, Carthaginensi et Milevitano, relationes ad apostolicam sedem, antequam gesta ecclesiastica, quibus apud episcopus provinciae Palaestinae Pelagius perhibetur esse purgatus, vel in manus nostras, vel in Africam pervenissent. Scripsimus etiam ad beatae memoriae papam Innocentium praeter conciliorum relationes, litteras familiares, ubi de ipsa causa aliquanto diutius egimus. Ad omnia nobis ille rescripsit eodem modo quo fas erat atque oportebat apostolicae sedis antistitem: quae omnia modo legere poteris, si eorum forte ad te, vel nulla, vel non cuncta pervenerint, etc.
[Col. 0555C] Gestorum vero Palaestinorum mentio fit sub finem, ubi et omnia catholicae fidei capita ex eisdem gestis summatim recensentur, et referuntur Scripturae testimonia quibus Joannes Hierosolymitanus ad gratiae divinae necessitatem astruendam usus est.
Quod ante hunc annum missae non fuerint, ostendunt ista Augustini verba: Quod etiam quibusdam litteris agit ad tuam venerationem datis, ubi dicit se non debere existimari sine gratia Dei defendere liberum arbitrium, cum possibilitatem volendi atque operandi, sine qua nihil boni velle atque agere valeremus, a Creatore nobis insitam diceret, etc. Spectant enim ad ea quae Pelagius in litteris ad Innocentium scripserat (Lib. de Grat. Christ. cap. 35) . Legant illam epistolam quam ad sanctum virum Paulinum episcopum, ante duodecim fere annos, scripsimus, quae trecentis forte versibus nihil aliud quam Dei gratiam et auxilium confitetur, nosque nihil omnino boni facere posse sine Deo.
[Col. 0555D] Cum igitur litteras Pelagii ad Innocentium non habuerit Augustinus ante finem ann. 417, quo missae sunt a Zosimo Roma, XI kalend. Octobris, ad Patres Africanos; necesse est fateri epistolam hanc Paulino scriptam esse initio hujus anni; neque enim potuit tardius, cum tractoriae Zosimi adventum in Africam praevenerit. Inde vero constat nullam fuisse idoneam Baronio causam cur epistolam hanc referret ad annum priorem; quam enim adhibet, velut ex historia petitam, vix ullius momenti est, nam post Zosimum evectum in sedem apostolicam scripsit Augustinus.
Est illa vero plane eximia, nullique Augustini Operi contra Pelagianos non comparanda: neque hoc mirum, quandoquidem scribebatur viro totius orbis fere sanctissimo nobilissimoque, et cujus familiaris Severus Sulpitius imprudenter illusus fuerat artibus Pelagii.
[Col. 0556A] Venerit forte in mentem alicui inquirere quid causae fuerit cur Augustinus non suo solius nomine, sed Alipii quoque scripserit. Credo equidem, ut epistola eo plus haberet virium ad eripiendum amicum ex imminente periculo, quo a duobus necessitate conjunctioribus veniret, et ab Alipio praesertim, tum notiore propter frequentes in Italiam ex Africa legationes, tum per se charissimo, magnaeque apud Paulinum auctoritatis, propter opinionem sanctitatis (Epist. 98, Paulini) .
Post damnationem Pelagii Coelestiique factam a sede apostolica, datasque a Zosimo super ea re litteras, tum communes universis orbis episcopis, tum peculiares ad Africanos, per Leonem acolythum, venit a Sixto Romanae Ecclesiae presbytero per Firmum presbyterum epistola ad Alipium simul et Augustinum cui Augustinus binis litteris respondit (Epist. 191, 194) , brevioribus primum per Albinum acolythum, deinde prolixioribus per Firmum redeuntem. Priores autem videtur scripsisse ante suam [Col. 0556B] legationis apostolicae profectionem in Mauritaniam, neque enim poterat continere animo gaudium de probata publico exemplo Sixti fide; posteriores vero post reditum a legatione: nam vix ac ne vix quidem tam prolixae tamque eruditae, et de tanto argumento quantum est praedestinationis gratuitae, ab homine occupatissimo conscribi potuerunt; ambas denique post mensem Junium, quo tempore sententia sedis apostolicae damnantis Pelagium et Coelestium in Africam delata est.
Quid enim loquuntur aliud, vel ista priorum verba (Epist. 191) , quibus traditur modus agendi cum Pelagianarum partium hominibus? Nonnulli eorum, antequam ista pestilentia manifestissimo etiam sedis apostolicae judicio damnaretur, vobis innotescere potuerunt, quos nunc repente reticuisse perspicitis: nec utrum sanati sint sciri potest, nisi cum non solum dogmata illa falsa tacuerint, verum etiam illis vera contraria, eo quo illa solent studio, defensaverint, qui tamen lenius profecto sunt tractandi. Quid enim eos [Col. 0556C] terreri opus est, quos satis territos ipsa taciturnitas monstrat? nec ideo tamquam sani praetereundi sunt diligentia medicinae, quorum vulnus in abdito est.
Vel haec posteriorum (Epist. 194) : Fatendum est charitati tuae, tristes eramus animo nimis, cum fama jactaret inimicis christianae gratiae te favere. Sed ut haec tristitia de nostris cordibus tergeretur, primo te priorem anathema eis in populo frequentissimo pronuntiasse, eadem fama non tacuit. Deinde cum litteris apostolicae sedis de illorum damnatione ad Africam missis tuae quoque litterae ad venerabilem senem Aurelium consecutae sunt, quae tametsi breves erant, tuum tamen vigorem adversus eorum errorem satis indicabant.
Ipso legationis tempore, de origine animarum scripsit prolixe admodum ad Optatum Episcopum, quem, missis Zosimi litteris, admonet damnationis haereticorum. Quamvis, inquit (Epist. 190) , tuae sanctitatis nullas ad me ipsum datas acceperim litteras; [Col. 0556D] tamen quia illae quas ad Mauritaniam Caesariensem misisti, me apud Caesaream praesente, venerunt, quo nos injuncta nobis a venerabili papa Zosimo, apostolicae sedis episcopo, ecclesiastica necessitas traxerat; factum est ut ea quae scripsisti etiam ipse perlegerem, tradente mihi eamdem epistolam tuam famulo Dei sancto Renato, quo petente et mihi, licet aliis occupato, vehementer instante, etc. Et postea: Te autem si libenter vel patienter admittis, charissime frater, admoneo ne haeresim novam minus cautus incurras, quae antiquissimae fidei stabilita molitur fundamenta convellere, adversus gratiam Dei disputando, cujus vel auctores, vel certe acerrimi notissimique suasores, cum Pelagius et Coelestius exstitissent, conciliorum episcopalium vigilantia, in adjutorio Salvatoris, qui suam tuetur Ecclesiam, etiam a duobus venerabilibus antistitibus apostolicae sedis papa Innocentio et papa Zosimo, nisi correcti etiam egerint poenitentiam, toto Christiano [Col. 0557A] orbe damnati sunt. De quibus exempla recentium scriptorum, sive quae specialiter ad Afros, sive quae universaliter ad omnes episcopos, de memorata sede manarunt, ne forte ad vestram sanctitatem nondum pervenerint, vobis curavimus mitti, etc.
Accedit nota consulum, qua consignantur acta cum Emerito Donatistarum episcopo, Caesareae in Mauritania; sic enim incipiunt: Gloriosissimis imperatoribus Honorio XII et Theodosio VIII AA. CC., XII kal. Octobris, Caesareae in majori ecclesia, cum Deuterius episcopus metropolitanus, una cum Alipio Tagatensi, Augustino Hipponensi, Possidio Calamensi, Rustico Carteritano, Palladio Tagabitano, et caeteris episcopis, in exedram processisset, etc.
Unde obiter intelligimus, quinque episcopos totius Africae celeberrimos legatione sedis apostolicae tunc temporis functos esse, quod operae pretium est animadvertere, adversus importunas nonnullorum quaestiones.
Est qui Optatum hunc dixerit Milevitanum, qua [Col. 0557B] ratione ipse viderit; nam celebris ille librorum scriptor obiit circiter annum 370, id est, dimidio fere saeculo, ante scriptam ab Augustino epistolam, et Severus, tunc cum scriberet Augustinus, Milevitanam regebat Ecclesiam.
Eodem tempore Augustinus misit posteriorem Sixto epistolam (Epist. 194, ad Sixtum) , et Valerio comiti librum primum de Nuptiis et Concupiscentia. Nam per Firmum presbyterum a Sixto simul et Valerio litteras acceperat (Epist. ad Valer. comit. praefixa lib. I de Nupt. etc.) , et per eumdem utrique respondit, ut facile conficitur ex litteris ad utrumque datis.
Quid quod Augustinus ipse (Lib. I ad Bonif. cap. 5) tradit se scripsisse Valerio, post damnationem Pelagii et Coelestii. Librum, inquit, meum, contra quem se quatuor libellis respondisse commemorat, post damnationem Pelagii Coelestiique conscripsi, quod ideo dicendum putavi, quoniam iste dicit ab inimicis [Col. 0557C] suis in odium veritatis dicta mea fuisse suscepta; ne ideo quisquam existimet propter hunc librum meum inimicos gratiae Christi novos haereticos fuisse damnatos; in eo autem libro defensio est potius quam reprehensio nuptiarum.
Non potest igitur liber hic pertinere ad tempus ullum prius, neque etiam ad posterius. Nam contra ipsum quatuor libros Julianus scripsit, quorum ex primo excerpta quaedam sibi missa Valerius Alipio misit Ravenna Romam; Augustinus ab Alipio una cum duabus Pelagianorum epistolis accepit (Lib. II de Nupt. etc., c. 1) . Cum ergo Alipius in Africam redierit ann. 419, sub finem, nec Julianus exiguum tempus posuerit in his quatuor libris elaborandis, cumque eos neget se ante autumnum ann. 418 inchoasse; immo cum ipsos tempore schismatis ab Eulalio concitati adversus Bonifacium elucubraverit; cum denique nonnullo tempore fuerit opus ut excerperentur ea quae ad Valerium delata sunt; fatendum [Col. 0557D] est profecto primum hunc librum de Nuptiis ab Augustino compositum fuisse statim obita legatione, id est, circiter medium Octobrem ann. 418.
Haec autem cum certa ratione constent, oportet libros duos, qui sunt ad Albinam, Pinianum et Melaniam, de Gratia Christi, et Peccato Originali, hoc eodem anno conscriptos esse, circiter mensem Augustum, quando nimirum Augustinus post ultimum concilii Africani consessum Carthagine remansit. Elaboratos enim docet primum Carthagine (Lib. de Grat. Christi, c. 1) . Festinante perlatore inter occupationes nostras, multo apud Carthaginem quam ubicumque alibi densiores, quantum Deus donare dignatus est, ut potuimus, ista dictavimus, etc. Deinde, post editum de Gestis Palaestinis librum ann. 417: Quod autem scitis, et quod in eo etiam libro posui, quem de Gestis Palaestinis ad venerabilem senem nostrum Aurelium scripsi (Lib. de Pecc. Orig. c. 14) . Tertio, post litteras Pelagii in Africam a Zosimo papa XI kal. [Col. 0558A] Octob. ann. 417 directas. In litteris quas Romam misit ad beatae memoriae papam Innocentium, quoniam in corpore eum non invenerunt, et sancto papae Zosimo datae sunt, atque inde ad nos directae, dicit, etc. (Lib. de Pecc. Orig. c. 17) . Denique, post decretoriam sententiam a Zosimo latam. Posteaquam Pelagiana haeresis cum suis auctoribus ab episcopis Ecclesiae Romanae, prius Innocentio, deinde Zosimo, cooperantibus Africanorum litteris, convicta atque damnata est, scripsi duos libros adversus eam, unum de Gratia Christi, alterum de Peccato Originali, etc. (Lib. II Retract. cap. 50) .
Cum ergo summi pontificis decretoria sententia in Africam delata sit circiter mensem Junium ann. 418 ( Dissert. de Synod. ), Augustinum oportet hos libros post praefatum mensem conscripsisse Carthagine, et ante Septembrem, cujus die 20 Caesareae in Mauritania versabatur.
Quominus autem rejiciantur in sequentem annum, obstat id maxime, quod scripti sunt ad Albinam. [Col. 0558B] Pinianum et Melaniam in Palaestina existentes, missique, ut credibile est, cum nondum mare hiems clausisset. At Pinianus et Melania, relicta Hierosolymis Albina annis gravi, profecti sunt ann. 419, verna tempestate, in Aegyptum, ut constat ex actis sanctae Melaniae, die 31 Januarii apud Surium.
Crediderim facile a Piniano et Melania de acceptis libris actas esse gratias litteris quibus suam in Aegyptum profectionem significarent; Augustinum vero respondisse mutuis litteris Alexandriam directis. In eam me opinionem non leviter inducunt Juliani verba (Lib. IV Op. Imperf. c. 87) . Hic enim postquam meminit Dialogorum Hieronymi: De quo opere, inquit, tu in illa epistola quam Alexandriam destinasti ita gloriaris, ut dicas Pelagium, Scripturarum ab eo oppressum molibus, arbitrium liberum vindicare non posse. Verum illi Operi a catholico viro, qui pulsatus fuerat, obviatum est. Quamquam in alium sensum accipi possunt Juliani verba, si modo, quod [Col. 0558C] est admodum probabile, Augustinus per Innocentium presbyterum, ab Africanis Alexandriam missum ad canones Nicaenos requirendos, Cyrillo scripserit de Pelagianis e sua civitate pellendis: quo fere tempore eidem Cyrillo Eusebius, ut creditur, Cremonensis litteras ejusdem argumenti misit.
Sub finem porro convellenda est popularis opinio multorum qui, Baronium secuti, Albinum pro Albina legere voluerunt, tum quia nomen hoc Piniano presbytero praeponitur, tum quia fratres Augustinus eos vocat quibus librum edit. Verum cum Albina fuerit Melaniae mater, et socrus Piniani, utrique praeferri debuit; cumque e tribus nominibus unum viri fuerit, et illius quidem presbyteri, ad genus suum fratrum appellationem traxit.
Ad annum 420 referendi sunt quatuor libri de Anima et ejus Origine, quorum primus ad Renatum monachum, a quo acceperat Augustinus libros Vincentii Victoris, adversus unum de suis opusculis, super ea quaestione (Lib. II Retract. cap. 56) ; secundus ad Petrum presbyterum, Vincentii laudatorem; reliqui duo ad ipsummet Vincentium, juvenem plurima delirantem de animae origine et baptismo parvulorum.
Ratio temporis hinc conficitur. Augustinum Caesareae in Mauritania legatione sedis apostolicae fungentem Septembri mense anni 418 convenit Renatus, legitque acceptas ab Optato litteras (Epist. 190, ad Opt.) , et de Origine animae consuluit quod Optato rescriberet. Tunc vero temporis nondum pervenerant in Renati manus Vincentii Victoris libri duo adversus Augustinum, alioqui eos procul dubio tradidisset [Col. 0559A] praesenti: misit autem, cum primum accepit, Hipponem aestate consequentis anni, nec tamen Augustino redditi sunt, praeterquam in fine autumni (Lib. I ad Renatum c. 1) . Non potuit igitur ad scribendum accedere Augustinus ante annum 420.
Missus est ad Valerium comitem eodem anno liber secundus de Nuptiis et Concupisc.; neque enim prius potuit, nam cum primus venisset in Juliani Pelagiani manus, scripsit ille adversus eum libros quatuor, eosque non exiguos, ex quibus nonnulla quidam decerpsit, et comiti Valerio misit, quae et ipse misit Alipio, Alipius Augustino, qui alio libro ad ea ipsa respondit. Haec totidem pene verbis Augustinus (Lib. II Retract. cap. 53) .
Cum ergo Alipius in Africam redierit sub finem superioris anni, ut jam antea dictum est, non potuit procul dubio secundus iste liber, aut omnino fieri, aut saltem mitti ad Valerium in Italia constitutum, ante initium hujusce anni, immo nec ante finem Aprilis; ipsum enim ad Valerium retulit ipsemet Alipius, [Col. 0559B] veluti affirmat, Augustino non contradicente, Julianus (Lib. I Op. Imperf. c. 6) . Poposcisti (Florum alloquitur), immo indixisti auctoritate patria ut libro tractatoris Poeni, quem ad Valerium comitem vernula peccatorum ejus Alipius nuper detulit, obviarem, etc. Alipius vero non videtur ante vernam tempestatem, aut etiam ante festos dies Paschatis peractos, in Italiam navigasse, Ravennaeque Valerium convenisse. Cum ergo inciderit hoc anno dies Paschatis in vigesimum tertium Pharmuti, secundum Cyrillum, qui decimus octavus Aprilis apud Latinos, atque ita festorum absolutio fuerit die 25 Aprilis, ante quod tempus religioni ducebant sanctissimi olim episcopi abesse a suis Ecclesiis; librum oportuit a Valerio accipi, quam citissime, sub finem Maii, ab Augustino scribi ante Pascha.
Sed quorsum, quaeret aliquis, Alipius iterum ad comitatum profectus est, cum anno superiore sub finem inde revenisset? Opinatur Baronius postulatum [Col. 0559C] ivisse ab imperatore auxilium adversus Pelagianos in Africa tumultuantes, eaque occasione mentionem facit Vitalis diaconi Carthaginensis, ad quem est centesima septima Augustini epistola. Verum quid opus fuit auctoritate imperiali, post epistolam Honorii ad Aurelium, de exigenda ab omnibus subscriptione damnationi Pelagianorum, et pellendis de sede episcopis qui detrectarent?
Credo equidem eo consilio Alipium Ravennam venisse, ut ab imperatore obtineret legem de extranearum mulierum consortio ecclesiasticis interdicto, etc. (L. 44, de episc. Cod. Theod.) , datam Ravennae VIII id. Maii, Theodosio Augusto IX et Constantio coss. Nam tunc temporis, cum in aliis provinciis non infrequenter, tum in Africanis communiter, grassabatur malum illud, cujus Hieronymus, sive originem, sive turpitudinem miratur, scribens ad Eustochium (Epist. 22, de custod. virg.) : unde in Ecclesias Agapetarum pestis introiit; unde sine nuptiis aliud nomen uxorum? etc. Eo mihi videtur credibilior [Col. 0559D] ista conjectura, quod et Alipius atque Augustinus tantum clericorum vitium professo odio prosequebantur; et in concilio generali Africano superioris anni recensiti fuerant Carthaginensis tertii et quarti canones adversus clericorum sorores, seu extraneas mulieres; et propter inolitam vim morbi, sperari non poterat remedium, nisi ab imperiali potestate improbos poenis coercente; et Valerius apud imperatorem gratiosus, partim suo religionis studio, partim propter amicitiam singularem cum Alipio et Augustino, tanti momenti rescriptum impetrare poterat; et denique lex his verbis lata est, quibus canonem 17 concilii tertii Carthaginensis spectare videtur.
Verum lex illa malum potuit ad tempus cohibere, evellere non potuit; nam turpia Africanarum, etiam virginum, commercia cum clericis Arianos exprobrasse, testis est Victor Uticensis.
[Col. 0560A] Sed quoniam Vitalis meminit Baronius, et incertus est annus quo ad hunc diaconum Augustinus scripsit, non importune hoc in loco de epistola dicemus, nulli fere alteri secunda, in qua gratiae praevenientis arcanum mysterium retegitur, tradunturque duodecim regulae, quibus catholica super ea quaestione sententia continetur.
Saepe vero miratus sum, ab his regulis Arausicanos octo canones parum differre, plurimum octo Africanos; cum illi tamen tempore sint remoti, isti admodum vicini. An non posset aliquis inde conjicere, vel Augustinum ejusmodi regulas Vitali tradidisse, ante conditos canones Africanos, vel ex Vitali parente ortum esse Gallorum errorem, qui Arausicanis canonibus damnatur? Primum istud, etsi non improbabile opinor, alterum tamen magis probo.
Sed quaesiverit forte aliquis, cur Arausicanos canones octo dixerim, cum viginti quinque numerari vulgo soleant. Responsio facilis est atque dilucida: [Col. 0560B] formam enim canonum octo soli priores habent; qui dicuntur postremi tredecim, non tam canones per se videri possunt, quam priorum octo confirmationes quaedam, ab Augustini testimonio petitae.
Per idem tempus Augustinus quatuor libris ad papam Bonifacium scriptis refellit duas Pelagianorum epistolas, ab eodem pontifice per Alipium anno superiore sibi missas: prima est ad clericos Romae positos, secunda ad Rufum Thessalonicensem episcopum. Utramque credebat Augustinus esse Juliani (Lib. II Retract. cap. 61) : sed ille primam abnegavit, nec immerito, cum Coelestium habeat auctorem: secundam agnovit, sed quam nomine octodecim episcoporum, et non suo tantum solius misisset (Lib. I Op. Imperf. cap. 17) . Illa primo libro, ista reliquis tribus confutatur.
Temporis ratio inde constat. Alipius ex Italia revertens hasce duas epistolas, una cum excerptis quibusdam a Valerio transmissis, attulit in Africam, [Col. 0560C] rursusque ex Africa Ravennam proficiscens libros responsionis deportandos accepit (Ibid., c. 178) . Cum ergo ex Italia in Africam sub finem ann. 429, ex Africa rursus in Italiam reverterit ann. 420, post festos dies Paschatis, id est, sub finem Aprilis, oportet intermedio tempore hosce quatuor libros fuisse compositos.
Sunt illi vero plane eximii, ut qui plurima continent, non dogmatica solum, sed etiam historica, praesertim de rebus cum Coelestio Romae gestis a summo pontifice, et de Pelagianorum querelis, eorumque appellatione a sedis apostolicae judicio ad synodum generalem, quibus Augustinus abunde ita satisfecit (Lib. IV ad Bonifac. c. 8 et 12) , ut non admodum opus sit alterius cujuscumque responsione.
[Col. 0560D] Ad ann. 421 procul dubio pertinet Enchiridion ad Laurentium, opus pene divinum, quod non immerito quispiam dixerit theologiae Augustinianae specimen, et consecuturae scholasticae, sive methodicae, primam designationem.
Ad hunc, inquam, annum pertinet, neque enim potest ad priorem, quandoquidem in eo fit mentio Hieronymi fato functi: Sanctae memoriae Hieronymus presbyter scriptum reliquit, etc. (Cap. 87) . Obiit vero Hieronymus ann. 420, pridie kalend. Octobr.; neque etiam ad posteriorem, nam ex eo quaedam excerpsit Augustinus, quibus solveret primam quaestionem Dulcitii. In eo libro, cujus titulus est de Fide, Spe et Charitate, quem scripsi ad filium meum, fratrem tuum Laurentium, ista de hac re verba mea sunt, etc. (Lib. de 8 Dulcit. Quaestion.) , et ad secundam quaestionem: Dixi etiam tale aliquid ad Laurentium, quod ita se habet. Atqui liber de octo quaestionibus Dulcitii certa [Col. 0561A] ann. 422 nota consignatur, ut mox ostensuri sumus.
Huc etiam referri debent libri sex adversus Julianum, ut annus iste eximiis duobus operibus nobilis sit. Nam dum scriberentur libri quatuor ad Bonifacium, venerunt, mittente Claudio episcopo, in manus Augustini libri quatuor Juliani, ex quorum primo decerpta fuerant quae Alipius attulerat, quaeque libro secundo de Nuptiis et Concupiscentia Augustinus refutaverat (Lib. II Retract. cap. 61 et 62) . Sequuntur libri quatuor quos contra duas epistolas Pelagianorum ad episcopum Romanae Ecclesiae Bonifacium scripsi; quia cum in manus ejus venissent, ipse mihi eas miserat, inveniens in illis calumniose tunc positum nomen meum. Hoc opus sic incipit: «Noveram te quidem fama.» Interea libri quatuor Juliani Pelagiani, quos supra commemoravi, venerunt etiam in manus meas, in quibus comperi illa quae ex eis decerpserat, qui ea comiti Valerio miserat, non omnia eodem modo quo a Juliano dicta sunt, ad eumdem [Col. 0561B] comitem scripta, sed nonnulla eorum aliquantum fuisse mutata: scripsi ergo sex libros adversus illos quatuor.
Non igitur ante hunc annum prodiit elucubratissimum istud Opus, ut appellat Augustinus; neque etiam in consequentem rejici potest, siquidem credibile non est virum tanti animi tamque excelsi, et cujus fama niti videbatur nomen fidei catholicae, ferre diu potuisse patienter sibi, immo catholicis omnibus, quorum dux quidam erat, vitio verti excerptoris sive fraudem sive incuriam: quin potius certum esse debet, quam primum licuit, responsum esse haereticis, cum illi utrique, nec sine specie veri, immo certa librorum fide, quererentur apud omnes, Juliano, quod dictis contrarium foret, ab Augustino imponi.
Frustra ego fuerim, si tentavero laude pretium facere Operi quod auctor modestissimus pariter et doctissimus elucubratissimum dixerit, id est, par [Col. 0561C] omnibus sui ingenii viribus, par doctrinae Augustini.
Duo priores libri positi sunt in repellenda calumnia Juliani accusantis catholicos Manichaeae impietatis; posteriores quatuor singuli singulis Juliani libris adversus primum Augustini, de Nuptiis et Concupiscentia, respondent.
Librum de Octo Dulcitii Quaestionibus hoc ipso anno scriptum fuisse, et mense quidem Julio, demonstrant aperte praefationis verba, si modo legantur sine vitio, quod habent in omnibus editis codicibus, in quibus haec sic habentur: Quantum mihi videtur, dilectissime mi Dulciti, non tardavi respondere interrogationibus tuis; per Pascha quippe hoc anno, quo dominicus ejus fuit III KALEND. APRILIS, a Carthagine mihi missas litteras tuae dilectionis accepi. Post eos autem dies sanctos, confestim Carthaginem sum profectus, in qua civitate [Col. 0561D] nihil me dictare permisit occupationum, quae ibi non potest deesse, nimia multitudo. Sed posteaquam inde regressus sum, peractis apud nostros quindecim diebus, qui me post absentiam diuturnam curare alia compulerunt; nam POST TRES MENSES, ubi redire permissus sum, rescribere ista non distuli, et abs te missis quaestionibus, quae a me per diversa opuscula mea jam fuerant pertractata, ex eisdem opusculis reddere, vel solutionem, vel certe disputationem meam.
Dixi vero, si legantur sine vitio; debet enim corrigi nota Paschatis, cujus dominicus dies fuisse scribitur III kalend. Aprilis, cum fuerit VII kalend. Fuit autem facile ex vetustis litteris VII, detrita prioris una lineola, pro VII scribi III.
Correctionis autem necessitas binc demonstratur. Liber Octo Quaestionum post Enchiridion scriptus est; Enchiridion post mortem Hieronymi; mors Hieronymi contigit pridie kalend. Octobr. ann. 420; fatendum [Col. 0562A] igitur librum Octo Quaestionum post ann. 420 conscriptum fuisse.
Verum homiliae paschales Cyrilli, certaque temporum ratio probat fieri non potuisse ut post ann. 420 Paschatis dominicus dies incideret in mensem Martium, nisi vel ann. 430 quo obiit Augustinus, vel ann. 422. Cum ergo liber Octo Quaestionum elaboratus non fuerit ann. 430, siquidem in Retractationibus ann. 427 absolutis de eo mentio sit, pertinet certe ad ann. 422, cujus littera dominicalis fuit A, et proinde dominicus dies Paschatis 30 mensis Phamenoth, secundum Aegyptios, 26 Martii, secundum Latinos.
Jam vero cum Augustinus, tribus post acceptas Dulcitii litteras mensibus elapsis, responderit, litterasque post Pascha receperit, respondisse oportet mense Julio, Aprili nimirum, Maio et Junio elapsis.
Ex his tam accurate ostensis, utile forte fuerit colligere nonnulla: et primum quidem, quanta religione olim episcopi dies festos paschales vellent peragere cum suis, id est, suis in Ecclesiis, et in iis eo [Col. 0562B] usque remanere, donec recens baptizati albam vestem deposuissent; deinde nomine dierum festorum Paschatis eos etiam intelligi quibus ante dominicum, immo ante pervigilium dominici, poenitentes reconciliabantur, et catechumeni ad baptismum certis coeremoniis initiabantur; denique ordinem quo libri in Retractationibus disponuntur, non sufficere per se solum ad temporis notam consignandam, neque enim hic de quo agimus suo in tempore collocatus est.
Definire vix ausim quem ad annum, utrum ad hunc, an ad consequentem referri debeat liber de Gratia et Libero Arbitrio, cum duabus ad ipsum pertinentibus epistolis ad Valentinum et Adrumetinos monachos: certum tamen puto ad alterutrum referri [Col. 0562C] debere; atque ita neque illustrissimi Annalium scriptoris, qui ad ann. 418 refert, neque episcopi Iprensis, qui toto decennio Baronium deceptum credidit, opinionem stare posse; ille enim citius quam oportet, iste tardius collocat.
Certum etiam reor elaboratum fuisse hoc Opus ad componendas controversias Adrumeti motas, occasione epistolae Augustini ad Sixtum (Epist. 194) , in qua cum praedestinationis gratuitae mysterium aperte exponeretur veluti modus quidam explicandae facili negotio veritatis catholicae de gratia, factum est ut animi monachorum super ea re, propter inopiam intelligentiae, scinderentur in partes, aliis libertatem voluntatis humanae inde tolli causantibus, aliis incredibilem jactantibus Augustini de gratia Dei doctrinam. Quare Adrumeto Hipponem duo ex ipsis venerunt, Cresconius et Felix, qui concordiam liberi arbitrii et gratiae ab ipsomet Augustino docerentur, doctique suos erudire possent. Eos vero, etsi reverti properantes, aliquamdiu apud se retinuit benignissimus [Col. 0562D] doctor, ut ipsi per se, lectis cum tanto interprete libris ad quaestionem pertinentibus, instructiores redirent.
Certum denique est ambas epistolas cum libro missas simul fuisse, quarum prior tamen monachis, tamquam citius redituris ad diem festum in monasterio peragendum, ante Pascha data sit; posterior post Pascha, Augustino nimirum, mutata sententia, accinctos ad reditum tamdiu retinendos credente, donec per otium erudirentur, et peractis Hippone festis, eruditiores remitterentur cum libro aliisque ad solvendam quaestionem necessariis. Scripsi, inquit Augustinus (Epist. 215) , ad vos librum, quem si adjuvante Domino diligenter legeritis, et vivaciter intellexeritis, nullas existimo inter vos de hac re dissensiones ulterius jam futuras. Portant autem secum et alia quae vobis dirigenda esse credimus, quibus cognoscatis quemadmodum catholica Ecclesia, in Dei misericordia, Pelagianae [Col. 0563A] haeresis venena repulerit. Quod enim scriptum est ad papam Innocentium, Romanae urbis episcopum, de concilio provinciae Carthaginensis, et de concilio Numidiae, et aliquanto diligentius a quinque episcopis, et quae ipse ad tria ista rescripsit; item quod papae Zosimo de Africano concilio scriptum est, ejusque rescriptum ad universos totius orbis episcopos missum, et quod posteriori concilio plenario totius Africae contra ipsum errorem breviter constituimus, et supra memoratum librum meum, quem modo ad vos scripsi: haec omnia et in praesenti legimus cum ipsis, et per eos misimus vobis, etc.
Cum vero certa sint haec tria, neque minus aperte constet epistolam ad Sixtum occasionem dedisse, tum Adrumetinis turbis, tum libro de quo nunc agimus; cum constet etiam ejusmodi epistolam scriptam esse ann. 418, sub finem, et Adrumetinos duos venisse ad Augustinum ante Pascha alicujus anni consequentis, tempus datae epistolae; procul dubio opinio Baronii vera esse non potest, siquidem oportuit [Col. 0563B] librum de Gratia et Libero Arbitrio eo temporis intervallo componi quod inter duas ad Valentinum epistolas, quarum una ante Pascha scripta est, altera post Pascha, intercessit, ut aperte colligitur ex ambabus inter se collatis, certasque habentibus temporis notas.
Nihilo verior est opinio Jansenii Baronium accusantis quod longissime fallatur, quasi facile decennio post lucubrationes illas esse exaratas ex Augustino et Prospero non dubiis argumentis colligatur (Lib. I de Haer. Pelagiana) . Nam liber de Correptione et Gratia editus est teste Augustino (Lib. II Retract. c. 67, et lib. de Correp. et Grat. cap. 1) , post librum de Gratia et Libero Arbitrio. Pervenerat vero liber de Correptione et Gratia in Gallias antequam Prosper et Hilarius ad Augustinum scriberent. Evenit, inquit Prosper (Epist. ad Aug. num. 3) , ex dispositione misericordiae Dei, ut cum quosdam intra Africam similia movissent, librum de Correptione et Gratia plenum divinae [Col. 0563C] auctoritatis emitteres: quo in notitiam nostram insperata opportunitate delato, putavimus omnes resistentium querelas sopiendas, etc.
Hilarius (Epist. ad Aug. num. 17) : Deinde moleste ferunt ita dividi gratiam, quae vel tunc primo homini data est, vel nunc omnibus datur, ut ille acceperit perseverantiam, non qua fieret ut perseveraret, sed sine qua per liberum arbitrium perseverare non posset (De Correp. et Grat. c. 11 et 12) . Nunc vero sanctis in regnum per gratiam praedestinatis non tale adjutorium perseverantiae detur, sed tale, ut eis perserverantia ipsa donetur, non solum ut sine isto dono perseverantes esse non possint; verum etiam ut per hoc donum nonnisi perseverantes sint. His verbis sanctitatis tuae ita moventur, etc.
Oportet igitur editum fuisse in Africa librum de Corrept. et Gratia ante ann. 426, quo nimirum tempore scribebant Prosper et Hilarius, quoque Retractationes Augustinus moliebatur, et Honoratus nuper summum sacerdotium Arelatensis Ecclesiae adeptus [Col. 0563D] erat. Atqui Retractationes moliebatur Augustinus ann. 426, et eodem Honoratus successit in locum Patrocli, a barbaro tribuno interfecti. Igitur ex decennio Janseniano detrahendi sunt tres saltem anni, si agitur de libro de Correptione et Gratia; quatuor vero, si de libro de Gratia et Libero Arbitrio.
Id vero ita facile conficitur. Monachi illi duo Adrumetini, Cresconius et Felix, redierunt ad suos postquam, peractis Hippone festis, per otium eruditi sunt, ita ut cum ipsis Augustinus legerit quod scriptum est ad papam Innocentium, Romanae urbis episcopum, etc. (Epist. 215) ; legerit etiam librum beatissimi martyris Cypriani de Creatione Dominica, et ostenderit quemadmodum docuerit omnia quae ad mores nostros pertinent, quibus recte vivimus, a Patre nostro, qui in coelis est, esse poscenda, etc.; legerit denique suam epistolam ad Sixtum Romanae Ecclesiae presbyterum, quam secum attulerant, et ostenderit adversus [Col. 0564A] eos esse conscriptam qui dicunt gratiam Dei secundum merita nostra dari, hoc est, adversus eosdem Pelagianos. Haec autem qua ratione peragi potuerint a viro occupatissimo, cum hominibus, neque per se intelligentissimis, neque voluntate optime affectis erga veritatem, quin aliqui menses effluxerint? Credibile igitur est eos Adrumetum rediisse circa mensem Junium, secumque libros detulisse, quos cum alii avide perlegerent, sed non perinde intelligerent, motus prioribus graviores exorti sunt.
Atque hinc nata est rursus necessitas consulendi Augustinum, rursusque mittendi ad magistrum homines qui secus ac deberent sentire viderentur de gratia, immo et rursus novo libro erudiendi Adrumetinos, ut ne deciperentur ab eo qui dicebat neminem corripiendum, si Dei praecepta non faciat; sed pro eo, ut faciat, tantummodo orandum (Lib. II Retract. cap. 67) . Quae omnia cum facile tenuerint quidquid anni reliquum fuit, aut etiam aliquid sequentis, non immerito quispiam dixerit librum de Gratia et Libero [Col. 0564B] Arbitrio editum ann. 424, uno scilicet anno ante librum de Correptione et Gratia.
Afferuntur nonnulla quidem in contrarium, sed levia; nam quod ait Iprensis, Semipelagianorum haeresim ortam vergente in Occasum Augustino; librumque de Correptione et Gratia occasionem fuisse tumultuum quos hujus haeresis homines excitarunt, atque id testari Prosperum in epistola ad Augustinum, vix intelligo qui potuerit venire in mentem homini profitenti se scriptorem Pelagianae historiae. Quid enim nomine haeresis significare voluit? Errorem, an sectam? Si errorem, novit sane Augustinum ipsum in eo, antequam episcopus fieret, magna ex parte versatum; si sectam, quis ignorat longe post tempora Augustini hujus erroris defensores in sectam coivisse, si tamen umquam coiverint? Deinde quomodo fieri potuit ut liber de Correptione et Gratia occasionem daret tumultibus quos ait Iprensis, siquidem visus sit Prospero ad exortas antea contentiones [Col. 0564C] sedandas, ex dispositione misericordiae Dei, in Gallias delatus? Denique, qua fide Prosper adducitur in testem, cum sint ista ipsius verba, quibus auctos quidem, sed non primum ortos, Massiliensium tumultus occasione libri de Correptione et Gratia, testatur (Epist. ad Aug. num. 2) ? Multi servorum Christi, qui in Massiliensi urbe consistunt, in sanctitatis tuae scriptis quae adversus Pelagianos haereticos condidisti, contrarium putant Patrum opinioni, et ecclesiastico sensui, quidquid in eis de vocatione electorum secundum Dei propositum disputasti. Et cum aliquamdiu tarditatem suam culpare maluerint quam non intellecta reprehendere, quidamque eorum lucidiorem super hoc atque apertiorem beatitudinis tuae expositionem voluerint postulari, evenit, ex dispositione misericordiae Dei, ut cum quosdam intra Africam similia movissent, librum de Correptione et Gratia, plenum divinae auctoritatis emitteres, quo in notitiam nostram insperata opportunitate delato, putavimus omnes querelas resistentium sopiendas, quia universis quaestionibus de [Col. 0564D] quibus consulenda erat sanctitas tua, tam plene illio absoluteque responsum est, quasi hoc specialiter studueris, ut quae erant apud nos turbata componeres.
Unde ergo nati sunt primum motus in Galliis? Hinc unde primum quoque orti apud Adrumetinos? Ex epistola Augustini ad Sixtum: nam statim atque praedestinationis gratuitae doctrina proposita est, mirum quam multorum oculos non fortissimos sua luce perstrinxerit. Mirum quoque quantum negotii adversantibus facessiverit Sapientiae locus quo praedestinatio gratuita demonstrari videtur: Raptus est ne malitia mutaret intellectum ejus, et ne fictio deciperet animam ejus (Sap. IV, 17) ; quemque adhibuit tunc primum Augustinus, cum Sixto scriberet, et consequentibus operibus presse argumentatus est (Lib. de Correp. et Grat. c. 8; Lib. de Praedest. Sanct. c. 14) .
At unde in Gallias liber venit? Roma, opinor, [Col. 0565A] missus a Leone tunc acolyto, Sixtique amicissimo, et studiorum socio, ac Cassiani inprimis studioso. Nam ut Sixti ad Augustinum litteras detulerat, cum tractoria Zosimi ad Africanos; sic Augustini ad Sixtum responsionem vidit, et Cassiano communicavit, quem sciebat ejusmodi rerum et peritum et cupidum. Cassianus vero, cum teneret quasi principatum doctrinae in Galliis ea tempestate, reprehendit nonnulla, quae facerent pro gratuita praedestinatione, suasque in partes traxit episcoporum presbyterorumque plures, quibus cum obsisterent Prosper et Hilarius, laicorumque alii, contentiones ortae sunt, turbaeque, quas delatus liber de Correptione et Gratia non composuit, sed auxit.
Occasione libri de Gratia et libero Arbitrio, confectum est, ad hunc, quem titulus praefert, annum pertinere librum de Correptione et Gratia, opus [Col. 0565B] plane admirabile, et specimen ingenii divina gratia adjuti. Quanti fieri debeat, argumenti dignitas ostendit; quam reconditam doctrinam contineat, theologorum concertationes hinc ortae probant; quam vacuum a praejudiciis lectorem postulet, quamque proficiendi cupidum, experientia testatur.
Augustinus, Eradio successore designato, et in partem muneris ascite, cum sibi videretur, vel ex parte liber, vel certe jam non obrutus mole negotiorum, recensere coepit opera, quae sive laicus, sive presbyter, sive episcopus composuerat. Acta quibus Eradius electus est (Inter ep. Aug. num. 213) ?, consignantur, Theodosio XII et Valentiniano Augusto II CC., VI kalend. Octobr., id est, ann. 426, die 26 Septembris.
Porro Retractationum opus comprehensurus erat Augustinus pluribus libris, et jam duos absolverat, [Col. 0565C] teste Possidio (Lib. de Vita Aug. c. 28) , priusquam Vandali irrumperent in Africam (irrupisse autem ann. 428, mense Maio, constans est omnium opinio); cumque in eo esset, ut alios adderet, quibus epistolae et tractatus, caeteraque ejusmodi recognoscerentur, prohibitus est ultra pergere, partim temporum conditione, partim indissimulabili necessitate urgentiora scribendi. Pertinent igitur Retractationum libri duo ad ann. 426 et sequentem.
Hoc anno confecti sunt libri duo, alter de Praedestinatione Sanctorum, alter de Bono Perseverantiae, quibus Augustinus, postulatione Prosperi et Hilarii, quaestionibus Massiliensium respondet.
Non potuerunt prius confici, siquidem ad eos scribendos se accessisse Augustinus post absolutos Retractationum libros, testatur (Lib. de Praedest. Sanct. c. 3) : Cum mea, inquit, opuscula retractarem, eamque retractationem stylo prosequerer, cujus operis jam duos absolveram libros, antequam scripta vestra prolixiora sumpsissem, etc.
Neque etiam posterius, cum elaborati videantur ante opus postremum, quo sanctissimus senex respondit Juliano: alioquin rescribens Quodvultdeo librum de Haeresibus petenti, non una tantum excusatione, instantis scilicet Alipii ut Juliano responderet; sed altera etiam, nec ea quidem minore, efflagitantium Gallorum in Massilienses tractatum, usus esset.
Ad hoc tempus pertinet Opus Imperfectum, de quo cum ad praefationem libri Subnotationum Marii [Col. 0566A] Mercatoris abunde disputatum sit, addere plura de tempore, nomine, et librorum numero supervacaneum est.
Liber de Haeresibus ad Quodvultdeum Carthaginensem diaconum hoc tempore elaboratus est, siquidem ad scribendum accessit Augustinus post absolutam responsionem ad quintum librum Juliani. Quando, inquit (Epist. ad Quodvult.) , id explicavero, quintoque respondero, si tres non supervenerint, dispono, si Deus voluerit, ea quae poscis incipere, simul agens utrumque, et hoc scilicet, et illud de retractatione opusculorum nostrorum, nocturnis et diurnis temporibus in singula distributis.
Observandum diligenter hoc opere omnium postremo Augustinum morti proximum recensuisse ita Pelagianorum errores, ut quinque tantum faceret istius haeresis partes: nempe gratiam Dei, sine qua [Col. 0566B] fieri non possunt mandata, neque a natura diversam esse, neque a lege: quae praeterea conceditur, eam et ex meritis dari, et ad facilius agendum; hominem posse ad tantum perfectionis gradum pervenire in vita mortali, ut non egeat dicere Deo: Dimitte nobis debita nostra; parvulos non baptizari propter tollendum peccatum originale; Adamum, sive peccasset, sive non peccasset, fuisse moriturum.
Ex hac observatione constat, his quinque capitibus contineri totum Pelagianismum, cujus proinde purus fuerit, judice Augustino, quisquis haec ipsa capitula damnaverit, et contradicentia quinque dogmata defenderit.
Atque haec de Augustini libris, brevius quidem quam forte quispiam optaret, sed abunde, opinor, pro negotio et loco: neque enim voluimus hanc dissertationem augere prodigiosum in modum, additis, quae laboriosa olim diligentia praestitimus, nostra et studiosorum causa. Nam opera quae recensuimus, singula [Col. 0566C] partiti sumus in sua veluti membra quibus componuntur; historica distinximus a dogmaticis, et argumentis, quibus dogmata probantur, suum robur asseruimus, oratione ad methodi leges redacta: ostendimus etiam, quid quovis tempore in Pelagianis sanctissimus magister arguerit, et unde in dies profecerit. Sed haec omnia dissertationis angustiis contineri non possunt, neque, si possint, deberent tamen nunc temporis, ne viderer his de rebus disputare quae nonnullos commovere solent.
Unam Orosius Apologiam scripsit, et illam quidem non grandem opere, sed rerum dogmatumque ita plenam, ut nulli fere ejusdem aevi lucubrationi cedat, multis praestet, ad invidiam usque nonnullorum. Inquirendum vero, qua occasione scripta sit, quove loco et tempore, simulque repellendae, sive objectiones, sive calumniae, quibus immerito in suspicionem [Col. 0566D] vocatur. Verum tota quaestio de causa, tempore, et loco non difficilem habet solutionem. Post ea quae diximus in dissertatione de synodis; siquidem Orosius in Palaestina positus, non tam liberi arbitrii apologiam quam suam scripsit ann. 415, per id temporis quod a fine Septembris ad Decembrem effluxit. Constat haec nota temporis ex occasione scribendi; nempe Joannes Hierosolymorum episcopus, cum faveret Pelagio, ejusque causa cerneret divisum in partes clerum, contraxit presbyterium, ut si qua posset ratione Pelagium, aut absolveret, aut aliis saltem dissidentibus conciliaret. Ad conventum, qui habitus est quinque fere mensibus ante concilium Diospolitanum, die 30 Julii, venit Orosius a presbyteris evocatus ex Bethleemitico secessu, quo paucis ante mensibus se receperat; venit et Pelagius a Joanne introductus, jussusque, etsi laicus foret, considere inter presbyteros.
[Col. 0567A] Retulit Orosius inter alia, se audivisse Pelagium cum diceret, posse hominem esse sine peccato, et mandata Dei facile custodire, si velit. Excepit Pelagius, id quidem se dixisse, sed non sine adjutorio Dei. Verum urgente nihilominus acriter Orosio, qui cavillationes haeretici noverat, Joannes sive maligne, sive ab interprete delusus, Orosii instantiam perinde interpretatus est ac si contenderet, mandata, nequidem cum adjutorio Dei, posse ab homine servari.
Hinc factum, ut post quadraginta et septem dies, cum primo encaeniorum die, qui decimus quartus Septembris, Orosius ad obsequium Joannis, propter solemnitatem festi venisset, ab irato passus sit repulsam, jussusque procul abscedere, ut qui per summam blasphemiam asseruisset, hominem, nequidem cum Dei adjutorio, posse esse sine peccato, et mandata Dei observare. Ut calumniam repelleret vir apprime catholicus, apologiam conscripsit, non sua tantum causa, sed fidei, maxime hortantibus presbyteris recte sentientibus; eaque occasione voluntatis humanae [Col. 0567B] potestatem ad bene agendum, sive libertatem admirabiliter explicuit: unde ortum libri nomen, Apologeticus contra Pelagium de arbitrii libertate.
Sunt qui dicant, totum hoc opus supposititium esse, factumque exercitationis causa ab aliquo qui, nomen Orosii ementitus, commentari voluerit nonnihil de rebus Diospoli gestis, cum tamen veri esset historiaeque admodum ignarus. Id autem asserunt, partim quia suis rebus incommodare sentiunt dicta quaedam Apologetici; partim quod satis non advertant, librum hunc magnam habere ab Augustini testimonio auctoritatem et certam fidem ( Lib. de Gest. Palaest. ).
Ut objectum a se crimen suppositionis probent, quatuor praesertim argumentis utuntur, quae si tam vere proferrentur quam affirmanter, levia neutiquam videri possent. Auctorem enim libri criminantur: primo peccare contra fidem historiae ab Augustino aliisque testibus non improbabilioribus traditae; [Col. 0567C] deinde Nestorianae impietatis suspicione laborare; tertio Novatianis erroribus adhaesisse; denique injuriosum esse in episcopum Joannem, virum, ut illi quidem aiunt, integrae famae.
Ex his vero, si modo, ut par est, confirmarentur, auctor Apologetici reus teneretur suppositi nominis, et quasi stellionatus: siquidem verus Orosius procul abfuit semper et ab omni suspicione mendacii in historia conscribenda, et erroris cujuscumque in fidem, et neglecti in episcopos officii.
Criminationum ejusmodi partem affert Jansenius Iprensis (Lib. I de Haer. Pelag.) , partem Petrus Vastelius (Vindic. lib. III, sect. 5) , quamquam ille paucis et timide, quia forte intelligebat se veritati pugnare; iste infinito pene sermone, propter dilectum Joannem, quem purum erroris culpaeque praestare conatur, etiam adversus omnes quinti saeculi auctores.
Primum illud Iprensis Vasteliusque communiter objiciunt, quod auctor Apologiae scribat, habitam [Col. 0567D] fuisse Hierosolymis synodum quadraginta et septem diebus ante primum diem encaeniorum, id est, die 30 Julii; huic praesedisse Joannem; convenisse presbyteros, seque interfuisse, et cum Pelagio verbis contendisse; definitivam sententiam a Joanne latam, partesque ad Innocentium papam remissas, ut ejus judicio starent. At haec omnia videntur ipsis pugnare cum veritate historica: nam in causa Pelagii nulla, inquiunt, legitur in Oriente congregata synodus, praeter eam cujus gesta recensuit Augustinus. Haec autem non Hierosolymis habita est, sed Diospoli; huic non praesedit Joannes, sed Eulogius jure sedis Caesariensis; non soli praesbyteri interfuerunt, sed quatuordecim episcopi, quorum nomina recenset Augustinus; non accusavit Orosius, sed Gallicani duo episcopi, Eros et Lazarus; abfuit Orosius, immo et accusatores, solisque scriptis cum Pelagio actum est, quemadmodum testatur Augustinus (Lib. de Gest. Palaest. c. 11) ; nec quidquam in actis reperitur de causa ad Innocentium papam remissa, partibusque in id consentientibus.
Verum hanc rationem, quantumvis pluribus hinc et inde testimoniis fulcitur, ruere necesse est, si subversum fuerit fundamentum cui tota incumbit, id est, si demonstratum fuerit Augustini testimoniis duos in Palaestina conventus habitos, alterum Hierosolymis, alterum Diospoli; illi interfuisse Orosium, ab isto abfuisse. Id vero tribus locis Augustinus tradit.
Primo (Lib. de Gest. Palaest. c. 14) : Sanctus Joannes Hierosolymitanae antistes Ecclesiae, sicut interrogatus, quae APUD ILLUM ante judicium gesta fuerint, coepiscopis nostris, qui simul in illo judicio praesidebant, ipse narravit. At enim, tunc quibusdam susurrantibus et dicentibus quod sine Dei gratia diceret Pelagius posse hoc perfici, idem quod superius dixerat, esse posse hominem sine peccato, Culpam, inquit, super hoc etiam intuli, quia et Apostolus multum laborans, sed non secundum suam virtutem, sed secundum gratiam Dei [Col. 0568B] dixit: Amplius omnibus illis laboravi, non ego autem, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10) . Et iterum: Non est volentis, neque currentis, sed miserentis Dei (Rom. IX, 16) . Et illud: Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt, qui aedificant eam (Ps. CXXVI, 1) ; et alia multa similia diximus, inquit, de Scripturis sanctis. Illis autem non suscipientibus quae dicebantur a nobis de Scripturis sanctis, sed adhuc susurrantibus, dixit Pelagius: Et ego sic credo. Anathema sit qui dicit absque adjutorio Dei posse hominem ad profectum omnium venire virtutum. Haec narravit episcopus Joannes, audiente Pelagio.
Secundo (Ibid., c. 16) : Episcopus Joannes plane istam sententiam Apostoli cognovit, eamque ideo commemoravit, ne Pelagius sine Dei gratia non peccare quemquam putaret, et dixit respondisse Pelagium: Et ego sic credo. Neque, cum hoc praesens audiret, respondit: Non sic credo. Oportet illam expositionem perversam, ubi hoc non sensisse Apostolum, sed potius redarguisse, [Col. 0568C] intelligi voluit, ut suam neget, aut corrigere atque emendare non dubitet. Nam quidquid dixit episcopus Joannes de absentibus fratribus nostris, sive coepiscopis Erote ac Lazaro, sive de presbytero Orosio, sive de aliis, quorum ibi non sunt nomina expressa, credo quod intelligat ad eorum praejudicium non valere. Si enim praesentes essent, possent eum fortasse, absit ut dicam convincere de mendacio, sed forte commemorare quid forte fuisset oblitus, aut in quo eum fefellerit Latinus interpres, et sine studio mentiendi, certe alienae linguae minus intellectae nonnulla difficultate, praesertim, quia non in gestis agitatur quae, improbi ne mentiantur, boni autem ne aliquid obliviscantur, utiliter instituta sunt. Si quis autem memoratis fratribus nostris ex hoc aliquid quaestionis intulerit, eosque ad judicium episcopale vocaverit, sibi, ut poterunt, aderunt. Nobis laborare quid opus est, quando ne ipsi quidem judices post coepiscopi nostri narrationem aliquid inde pronuntiare voluerunt?
Tertio (Ibid., c. 30) : Superius etiam in narratione [Col. 0568D] sancti Joannis episcopi ita commemoratum est: Illis, inquit, instantibus et dicentibus quia haereticus est. Dicit enim quoniam potest homo, si voluerit, esse sine peccato; et de hoc interrogantibus nobis eum, respondit: Non dixi quoniam recipit natura hominis ut impeccabilis sit; sed dixi quoniam qui voluerit pro propria salute laborare, et agonizare ut non peccet, et ambulet in praeceptis Dei, habere eum hanc possibilitatem a Deo. Tunc quibusdam susurrantibus et dicentibus quod sine Dei gratia, dicente Pelagio, posset hoc perfici: Culpam, inquit, superintuli, quia et apostolus Paulus multum laborans, sed non secundum suam virtutem, sed secundum gratiam Dei, dixit: Amplius omnibus illis laboravi; non ego autem, sed gratia Dei mecum; et caetera, quae jam commemoravi.
Ex his notanda potissimum quinque adeo Apologiae consona, ut Augustinus videatur ad ipsa Orosii verba inter scribendum intendisse.
[Col. 0569A] 1 o Augustinus. Joannes interrogatus quae apud illum ante judicium gesta fuissent, narravit, etc. Orosius (Apol. c. 3) : Latebam in Bethleem, inde Jerusalem, vobis accersentibus, vocatus adveni, dehinc in conventum vestrum una vobiscum, Joanne episcopo praecipiente, consedi, etc.
2 o Augustinus. At enim tunc quibusdam susurrantibus et dicentibus quod sine Dei gratia diceret Pelagius hoc posse perfici, id est, quod superius dixerat, hominem esse sine peccato, etc. Orosius (Ibid., sub fin. capitis) : Ad quod ille diu disputans, et nostris propter imperitiam ignoti nobis interpretis, actionibus vel interpolatis plerumque, vel tacitis, episcopus Joannes ait: Si sine adjutorio Dei hoc hominem posse diceret, pessimum et damnabile erat; nunc autem cum adjiciat posse hominem esse sine peccato, non sine adjutorio Dei, vos quid dicitis? An forte vos Dei adjutorium denegatis? etc.
3 o Augustinus. Illis autem non suscipientibus quae dicebantur a nobis de sanctis Scripturis, sed adhuc [Col. 0569B] susurrantibus, dixit Pelagius: Et ego sic credo. Anathema sit qui dicit absque adjutorio Dei posse hominem ad profectum omnium venire virtutum. Orosius (Ibid., c. 9) : Scribis posse hominem esse sine peccato, et facile Dei mandata servare, si velit; novissime quasi ex gravissimo somno expergiscens, adjicis, non sine adjutorio Dei.
4 o Augustinus. Quidquid dixit episcopus Joannes de presbytero Orosio, sive de aliis, quorum ibi non sunt nomina expressa, credo quod intelligat ad eorum praejudicium non valere, etc. Orosius (Ibid., c. 3) : Episcopus Joannes dixit: Vos quid dicitis? An forte vos Dei adjutorium negatis? Cui respondi: Anathema ei qui negat adjutorium Dei; ego certe non nego. Et postea: Episcopus respondit: Ego te audivi dixisse, quia nec cum Dei adjutorio potest homo esse sine peccato, etc.
5 o Augustinus. Si enim praesentes essent, possent eum fortasse, absit ut dicam convincere de mendacio, [Col. 0569C] sed forte commemorare quid fuisset oblitus, aut in quo eum fefellerit Latinus interpres, etc. Orosius (Ibid., c. 5) . Concedendum magis ut interpres errasse dicendo, quam episcopus audiendo finxisse, videatur, et nunc, ad vicem mercedis quam haereticis praestitit exigendae, falsos in adjutorium sui testes quaerere. Sed haec utrum ab episcopo temere credita, an malitiose ficta, an ignaro subaudita videantur, Christo judici discutienda commendo. Absit a me ut episcopum, et praesertim Hierosolymae, audeam ad episcopos provocare, id est, calumniae accusare, etc.
Atque his convictus Vastelius fatetur tandem, clarum esse ante judicium Diospolitanum aliqua fuisse gesta circa causam Pelagii apud ipsum Joannem, sed absque aliquo consessu; quamquam in praesentia Erotis et Lazari episcoporum, Pelagii accusatorum, illisque adhaerentium aliquot Latinorum, inter quos quoque contigit adesse Orosium, etc.
Sed quod ait affuisse Erotem et Lazarum, dicenti assentiri non possum, cum Orosius minuta quaeque [Col. 0569D] hujusce consessus memorans ne verbo quidem id significet.
Quoad secundum criminationis caput, Vastelius jam non Iprensi adjunctus, sed per se solus, haeresim Novatianam auctori Apologiae objicit his fere verbis: Novatianus error fuit, non aliam esse datam Ecclesiae a Christo potestatem remittendi peccata quam quae est conferendi baptismi; et proinde a sacerdotibus non posse, sed a solo Deo remitti peccata a Christianis post fidem commissa. Hic autem error Cypriani, Hilarii, Ambrosii atque Augustini testimoniis cognoscitur. Apologista vero id totum affirmat, nam alloquens Pelagium (Apolog. c. 10) : « Dicis, inquit, hominem esse sine peccato cum Dei adjutorio; tu dicis: Potest homo; ego dico: Potest Deus.» Et postea (Ibid.) : « Scribae non intelligentes veritatem murmurant et dicunt: Quis potest dimittere peccata, nisi solus Deus (Luc. V, 21) , et hic abolita esse judicat, quae Deum nesciat dimisisse?» [Col. 0570A] Et iterum (Apolog. c. 10) : « Eum posse esse sine peccato, qui aliquando peccaverit, impossibile est absque sola gratia baptismi, ubi ex persona Domini dicitur: Remissa sunt tibi peccata tua.» Iterum (Ibid.) : « Ego in potestate habui peccare, liberari a peccato in potestate non habeo.» Denique: «Peccare meum est, absolvi non meum. »
Vix ac ne vix quidem persuadere mihi possum, Vastelium rem serio egisse, cum argumentaretur in hunc modum. Novatianus error est, ministrorum Ecclesiae non esse, sed solius divinae potestatis, dimittere peccata post fidem commissa, neque Ecclesiae a Christo relictam esse potestatem ullam remittendi peccata, nisi quae per baptismum, id est per unicum sacramentum remissionis peccatorum exerceatur. Atqui auctor Apologiae ait hominem non posse esse sine peccato, posse Deum; soli Deo tribuit Christoque potestatem qua homo dicitur posse fieri sine peccato; dicit insuper neminem posse esse certum, nisi in die judicii, quod sit sine peccato; reus igitur [Col. 0570B] Novatiani erroris tenetur. Qui enim potuit vir doctus ignorare aut quae sint argumentationis leges, aut qui fuerit Novatianorum error de poenitentia, aut quae fidei sententia de impeccantia, ac possibilitate implendi mandata? Voluit Pelagius tam facilia esse mandata Dei, ut homo, si voluerit, ipsa omni ex parte impleat, nec ad id praestandum Dei omnia potentis adjutorio, sed sola sua vi nativa egeat. Pelagio id volenti respondet Orosius, posse quidem hominem observare, immo et implere mandata; sed potestatem qua id possit suam non esse, id est, insitam a natura, sed Dei propriam, quae misericorditer commodetur pro tempore et loco. Voluit Pelagius hominem posse hac in vita carere omni peccato, nec ad id quidquam amplius requiri quam ut velit. Contendit Orosius posse quidem hominem carere peccato hac in vita, si Deus voluerit; id enim homini praestare potest, etsi nemini praestiterit hactenus, praeterquam uni Christo. Quid illud autem ad rem Novatianorum?
[Col. 0570C] Pergit Vastelius, tertiumque caput criminationis affert non minus admirabile quam secundum, siquidem auctorem Apologiae reum facit Nestorianae quoque blasphemiae, non contentus scilicet accusasse crudelitatis in peccatores, quibus poenitentiam neget, nisi insimulet impietatis in peccatorum redemptorem, cui divinitatem eripiat. Asserit Christum, inquit, non dici Deum, nisi denominative, atque ita existere purum reipsa hominem, quae Nestoriana blasphemia; neque enim vult aliter esse Deum quam ut Dei adjutorio, perinde ac homines, indigeat. Tam incredibilem accusationem conficere sibi videtur his Apologistae verbis Pelagium alloquentis (Apolog. c. 10) : Dicis posse in hoc saeculo esse hominem sine peccato cum Dei adjutorio; tu dicis: Potest homo; ego dico: Potest Deus. Sic enim per admirabilem quamdam sententiae syntaxim legendum jubet: Dicis: Potest homo esse sine peccato cum Dei adjutorio; ego dico: Potest Deus esse sine peccato cum Dei adjutorio.
[Col. 0570D] Verum jocari istud est, quod in re seria non decet, siquidem nemini non est obvius Apologistae sensus. Cum dicitur homo posse esse sine peccato cum Dei adjutorio, aliqua procul dubio potestas significatur, eaque alicujus propria, atque ita vel Dei, vel hominis quasi nativa. Dicit hominis Pelagius, quod haereticum est; Dei dicit Orosius, quod summe catholicum.
Vastelius, ut accusationem confirmet, adjungit aliud quiddam, sed nihilo gravius. Nullo, inquit, alio nomine Christum appellavit quam quo posset Nestorianus quisque; nec usquam vocat Filium Dei, Deum Christum, et Verbum incarnatum. Sit ita sane: sed ipsimet novi Testamenti scriptores, cum de Christo loquerentur, non alio nomine usi sunt quam quo postmodum abusi Nestoriani. An continuo participes sunt erroris? Deinde neque necessitas semper exigit, neque aliquando patitur locus, aut tempus, ut tam expressis verbis de Christi divinitate sermo fiat. Certe [Col. 0571A] tunc temporis nihil erat causae tam explicite loquendi, cum neutra pars, Pelagium dico et Orosium, de Christi divinitate contenderet. Denique Vastelius ipse tandem agnoscit, cogente veritate, haec esse Apologistae verba (Apolog. c. 21) : Hic ergo Christus Dominus noster, hic, inquam, Filius Dei, in virtute Patris et gloria, quae in principio condidit, redemit in medio, etiam in novissimo judicabit, etc. Et paulo antea (Ibid.) : Ipse est mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, de quo Joannes usque ad ipsam pene inaccessibilem lucem introductus exclamat: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat in principio apud Deum, omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 1) . Ac post paululum exposita divini operis veritate subjungit: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus honorem ejus, gloriam tamquam unici nati a Patre, plenum gloria et veritate, etc.
Quid vero expressius, vel sancivit umquam Ecclesia, vel Scriptura dixit, quo divinitatem Christi demonstraret?
[Col. 0571B] Objicit quarto Vastelius, queriturque injuriam ab auctore Apologiae factam Joanni Hierosolymorum episcopo, quem Augustinus colit sanctumque vocat. Quam vero factam injuriam queritur? Episcopum, ait, verbis paulo durioribus accusavit. Sit ita sane: quis blasphemiae per calumniam insimulatus non veniam mereatur, si calumnianti subiracundius loquatur? Verum quibus verbis episcopum accusavit? An durioribus acerbioribusque quam aut suus magister Hieronymus, epistola 61, de erroribus Joannis Hierosolymitani; aut Epiphanius, data ad ipsummet Joannem epistola (Epist. 60, inter Hieronym.) ? Clamat Vastelius utrumque Opus supposititium esse. Utrumque genuinum esse reclamant quotquot sunt eruditi, reclamant et ipsimet Patres illi duo adversus hominem bona quibus gloriantur subducere tentantem. Deinde cujus criminis accusavit episcopum? Quod haeretico faveret? Fecit Augustinus. Quod mentiri [Col. 0571C] visus sit? Fecit pariter Augustinus. Quod illudi se passus fuerit a Pelagio? Fecit Augustinus. Quod calumniam Orosio intulerit? Fecit et Augustinus. Denique apud quos accusavit? nempe apud solos presbyteros totius rei gestae conscios, quos non judices appellat, sed testes tantum, et quibuscum solatur communem ab episcopo injuriam. Unde mirari satis non possum Orosii modestiam, qui cum necessitate compelleretur se blasphemiae accusatum purgare, non tam defendit se, ut par erat, fide imperante, quam retinente charitate, conquestus est apud solos rei testes: quare opinor inde factum ut liber quem prae modestia publicari noluerit, ne famam episcopi minueret, rarior simul et ignotior etiam suo saeculo exstiterit.
His ita disputatis apertum est atque manifestum, nihil esse causae cur liber apologeticus de Libertate Arbitrii adversus Pelagium abjudicetur Orosio; plurimum contra esse rationis cur eidem tribuatur: nam ab Augustino testimonium habet, stylus auctorem [Col. 0571D] demonstrat, manuscripti codices Orosii nomen praeferunt, eruditi quique consentiunt, et ii soli repugnant quorum interest a tanto viro tamque antiquo scriptore, et, quod praecipuum est, tam nobili discipulo Hieronymi atque Augustini, arma non suppeditari, quibus et ipse olim Pelagium vicerit, et ipsi nunc vicissim a catholicis vincantur.
Orosius porro duas fecit Apologetici partes; alteram historicam, alteram dogmaticam: illa res gentas in conventu Hierosolymitano continet, et simul scribendi causam; ista plane eximia est, suoque auctore digna, nec immerito videri potest quoddam quasi compendium traditae ab Hieronymo et Augustino doctrinae.
Quae tertia pars nonnullis credita est (A cap. 3 usque ad 22) , habetque rationem appendicis, ex libro Augustini de Natura et Gratia, forte non est addita ab Orosio, cum importune inseratur; sed a librario [Col. 0572A] potius, qui mentionem libri de Natura et Gratia factam initio legerat: quamquam potuit Orosius aliquid Operis hujusce Augustiniani deferre secum in Orientem, quippe cum testetur inchoatum fuisse quo tempore ex Africa profectus est. Ut ut se res habeat, non fecit imprudenter Schottus, cum additamentum illud recidit, priusquam totum Opus in Bibliotheca sanctorum Patrum ederetur.
Quaestionum a Pelagio motarum duae tantum hoc in libro tractantur; altera de potestate liberi arbitrii, altera de perfectione hominis in vita mortali: quas unas Hieronymus in Oriente agitabat (Epist. ad Ctesiph. et 3 dial.) , suarumque partium presbyteris persuaserat, ita ut Pelagio magnam inde invidiam facerent. Ambae vero tam subtiliter, ad Scholae ἀκρίβειαν, tamque solide ad fidei regulam solvuntur, ut affirmare non dubitem nihil fere melius scriptum olim primis temporibus, nihil veterum monimentorum superesse consequentibus temporibus utilius.
Rejectum est in finem septimi tomi Operum S. Augustini, Opus adversus Pelagianos, sex libris comprehensum, quod etsi Remigius Lugdunensis ὑπομνηστικὸν vocet, veluti Memoratorium, seu potius Commonitorium, vulgo tamen Hypognostic ω n dicitur, quasi Subnotationum.
Latuit ad hunc usque diem auctoris nomen, gens, et aetas: in ea tamen fas est, opinor, inquirere, sine temeritatis nota, cum forte sint in obscuro propter incuriam. Certe hanc a nobis diligentiam exigit argumentum in quo versamur, ut, si qua ratione licet, inveniamus aliquid, sin minus omnino certum, quod eruditi viderint, saltem minus improbabile quam quod hactenus allatum est.
Videtur autem aptus ille inquirendi modus, quo ex ipsis Hypognostic ω n libris singula primum diligenter colligantur quibus possit ratio inniti: tum ex [Col. 0572C] inventis indiciis concludatur quis Hypognostes fuerit, qua vixerit aetate, et qua occasione scripserit.
Primum, quam habuerit Hypognostes scribendi causam, exponit ipse statim initio, cum ait ( In praef. Hypog.): Adversarii fidei catholicae, dum contra regulam veritatis diabolicis armis pugnare nituntur, nos sollicitudine respondendi faciunt cautiores; se vero decipiunt, antequam nostrorum valeant aliquem vulnerare: cum enim caeci evacuare thesauros fidei concertant, spe fidei evacuati, faciunt plenitudinem fidei Ecclesiae, opitulante Dei gratia, gloriari. Et dum in hypocrisi vigilant nocituri, de quibus propterea dictum esse puto per prophetam: Ablatus est somnus ab oculis eorum; non enim dormiunt, nisi male fecerint (Prov. IV, 16) ; nos quodammodo excitant dormientes, ut arrepto clypeo veritatis, falsitati eorum corde resistente, vigilemus, evangelica tuba nostris auribus insonante: Vigilate et orate, ne intretis in tentationem (Marc. XIV, 38) .
Proponit deinde agitandas quinque Pelagianorum [Col. 0572D] quaestiones (Ibid.) : Hujusmodi ergo dogmatis ista est nefanda blasphemia: Adam inquiunt, sive peccasset, sive non peccasset, moriturum fuisse; item peccatum ejus neminem, nisi solum nocuisse ipsum; et posse hominem per liberum arbitrium, tamquam per se sibi sufficiens, implere quod velit, vel etiam meritis operum a Deo gratiam unicuique dari; libidinem naturale esse bonum, nec in ea esse quod pudeat; et parvulos baptizatorum filios non trahere originale peccatum, neque perituros a vita aeterna, si sine sacramento baptismi ea hac vita migraverint.
Notandum vero, totidem quaestiones recensuisse aliquando curiosius Hilarium Syracusanum (Epist. 156) , Paulinum diaconum (Lib. de Gest. c. 11) , Mariumque Mercatorem ( Praef. l. Subnot. ), nec tamen meminisse quartae de libidine, an sit naturale bonum, et utrum in ea sit quod pudeat; immo hac de quaestione disputatum per se non videri, sed ex occasione [Col. 0573A] tantum, priusquam Julianus causam Pelagianam defendendam susciperet.
Postea, Hypognostes nomen Pelagii atque Coelestii appellat saepe, nusquam Juliani, cum tamen post damnationem Pelagianorum, aut saltem post ann. 420, de quaestionibus peccati originalis nemo egerit, quin Juliani meminerit, veluti partium haereticarum principis.
Adde quod auctor Hypognostic ω n, etsi Pelagii, ut dictum est, Coelestiique frequenter mentionem fecerit, eos tamen non videatur directe insequi, sed singularem potius aliquem hominem, cujus modo responsiones ad argumenta catholicorum refellit, modo declinationes praecludit, modo calumniis respondet.
Quid quod hostis ille singularis, quem sibi committit Hypognostes, inducitur velut Coelestiana quaedam persona, quae et longe plura de Coelestiano errore disputet quam de Pelagiano, et ex quaestionibus quinque, unicam de gratia, quatuor de peccato [Col. 0573B] originali proponat, immo et proferat eadem fere omnia quae Julianus, Coelestio in primis addictus, suis in libris afferre solet.
Deinde, quaestiones singulas longe aliter solvit Hypognostes quam vel Augustinus, vel Mercator: nam ut alia omittam longe plura, locum hunc Sapientiae, Deus mortem non fecit (Sap. I, 13) , vehementer urget adversus naturalem Adae mortalitatem; quem tamen auctores illi duo breviter perstringunt, quasi magnum ibi praesidium causae non ponant.
Deinde, crebra quidem adhibet Scripturae testimonia, sed desumpta tum ex translatione veteris Testamenti, quam Hieronymus ex Hebraeo accuravit; tum ex Evangelii lectione, quam idem Hieronymus, Damasi rogatu, recognovit. Id unum exempli sufficiat, psalm. CXIV: Convertere, anima mea, in requiem tuam, quia Dominus benefecit mihi. Quoniam eripuit animam meam de morte, oculos meos a lacrymis, [Col. 0573C] pedes meos a lapsu; placebo Domino in regione vivorum. Haec aliter leguntur apud Augustinum: Convertere, anima mea, in requiem tuam, quia Dominus benefecit TIBI. Quoniam EXEMIT animam meam a morte, oculos meos a lacrymis, pedes meos a lapsu. Placebo IN CONSPECTU DOMINI, in regione vivorum.
Deinde, nullius Patris testimonium adhibet; sed sola pugnat vel Scripturae auctoritate, vel rationibus: cum tamen nullus fere de rebus istis scripserit tunc temporis, quin contra novitatem erroris Patres adduxerit, tamquam sacrosanti quae fidei testes.
Deinde, nullius meminit, aut synodi, aut summi Pontificis, cujus sententia damnati sint errores quos impugnat; quamvis post Pelagii Coelestiique condemnationem ab Ecclesia, id est, post ann. 418, nemo scripserit ea de causa qui religioni non duxerit tantum praejudicium silere.
Deinde, inaequalem servat orationis modum: nihil illo quandoque grandius, nihil mox humilius. Quam grandia sunt ista ( In fin. praef.): O malum dogma, [Col. 0573D] quod pacis inimicus invenit! o dogma, per quod scinditur matris unitas Ecclesiae a regeneratis! o dogma, quod sub nomine Christi evertere et mutare nititur Christi fundamenta! o dogma, cui nefanda sunt nomina mille, mille nocendi artes! arma contra legem sumit ex lege; impugnat Evangelium ex Evangelio, pugnans et in sui perniciem; de veris mendacia fingens, provocat ad mendacium veritatem. Sed haec sunt sibi poena, quae inordinate proferens putat esse victoriam, ut in eis, quod scriptum est, impleatur: Per quae quis peccat, per haec et torquetur (Sap. XI, 17) . Quam humiliter dicta (Ibid.) : Abbreviatum hunc facere libellum curavi: quem si quis legere voluerit, non verborum mediocritatem contempletur, sed fidei rationem; et si placet, ad Deum, qui docet hominem scientiam, gratias referat. Si qua vero sunt in quibus nolentes erravimus, si tamen aliqua sint corrigenda, intuitu charitatis, Deo judice, corrigat, sed is cui sensus est [Col. 0574A] catholicus corrigendi. Si autem nihil sciens vel invidiosus fuerit, vitiare quae sana sunt non praesumat.
Quam vehemens amplificatio haec est in libidinis laudatores (Lib. IV, Hypog. sub fin.) : Audite breviter non brevia, sed crimine ingentia, caloris vestri amantissimi opera, quibus in illicitum coire praecipitat hebetata corda mortalium; et erubescite et conticescite tandem. Isto calore succensus, et turpiter illectus, nonnumquam pater inclinat filiam, et operatur incestum; filius etiam patris torum maculat, cum matri vel novercae aliquando miscetur; in sororem frater cupidine ductus incurrit, et cognatam non erubescit opprimere: virgo licentiam non sustinet nuptiarum, sed stuprum tempore concupiscit illicito. Maritus minime contentus licitis uxoris amplexibus, uteros contaminat alienos. Similiter et uxor immemor proprii mariti cubilis, adulterino amore uxoris torum occupat alienae. Quid de ruina aliquantorum servorum Dei, et sacrarum virginum dicam, quae hac tempestate naufragia patiuntur? quid de diversis immunditiis, in quibus earum [Col. 0574B] auctorem ipsum sibi puto pro vobis diabolum displicere? Ecce calor ille amantissimus vester, in quas ignominiarum sordes humanas ire illicit et praecipitat mentes? Ecce quam illuviem etiam in sanctis Christi membris fuisse, dicere non tremuistis? Ecce cujus obscenitatis et turpitudinis estis acerrimi laudatores, impudentissimi defensores, et, si non fallor, cum adhuc non displicet, forsitan et factores.
Quam lenis e contrario, quamque abjecta et humilis disputatio! Solet dici, ut praefatus sum, a plurimis, dum aliquid despicitur, aut pro parvo aestimatur, vel certe quod penitus non sit: Nihil est. Cum ergo dicimus, nihil, nomen insubstantiale nominamus; cum vero addimus, est, rem significamus. Cur ergo nomen insubstantiale, id est, tamquam vere aliquid sit, dicimus, addendo, est? omne enim quod dicimus, est, esse aliquid aestimamus; tamen cum aliquotiens dicimus, nihil est, pro consuetudine locutionis addimus, est, ad nihil, cum nomen tantum sit nihil, et non res (Lib. I Hypog. sub fin.) .
Deinde, vocibus utitur peregrinis, insolentibus, atque etiam barbaris, cujusmodi sunt, protoplastus, exsulatus, desolatus gratia, refellitus, repedare, etc.
Postremo, sextus liber videri potest aut supposititius, aut saltem addititius, siquidem in eo mentio fit sexti articuli, quamvis in praefatione quinque tantum propositi sint. Et certe quintus liber, qui articulo quinto respondet, hanc habet clausulam, quae totius operis dici potest absolutio: Nos vero anathematizantes vos, Paulum, in quo locutus est Christus, auscultamus praedicantem, et sequimur, qui unum corpus et unum spiritum esse dixit Ecclesiae catholicae in Christo, unam fidem, unum baptismum, unum Deum patrem omnium, qui super omnes, et per omnia, et in omnibus nobis (Hypog. lib. V in fine) .
Adde quod liber ille sextus invenitur aliquando in codicibus tum manuscriptis, tum impressis, sejunctus ab aliis quinque. Solus certe erat in codice Remigii Lugdunensis causantis idcirco praefatione carere hypomnesticum, [Col. 0574D] quem observa singulari numero appellari. Visus est a me non semel ab iisdem separatus in antiqua editione opusculorum quorumdam de gratia. Soli sunt priores quinque in manuscripto codice bibliothecae sancti Victoris ad muros urbis Parisiensis; nullusque dubito, quin aliis in codicibus perinde se res ut plurimum habeat.
Ex his animadversionibus concludi posse arbitror, primum, Hypognostis adversarium non esse alium a Juliano Eclanensi episcopo, quem nemo nescit Coelestianum in primis fuisse, libidinis tamquam naturalis boni laudatorem, fidei, qua creditur peccatum originale, professum impugnatorem, qui de gratia nonnisi per transennam dixerit, et ea omnia, si credimus Augustino, jactare solitus sit, quae adversarius Hypognostis adducit. Cur ergo appellatus non est de nomine? Constabit ratio, ubi actum fuerit de tempore conscripti operis.
[Col. 0575A] Secundum, opus hoc scriptum esse post judicium Zosimi factum ann. 418, sed ante manifestam Juliani de sua sede ejectionem, quae contigit circiter ann. 420. Tempus ejectione prius clare satis eloquitur ipsummet de Juliani nomine silentium, at tempus judicio posterius significant haec verba ( In praef.): Contra Pelagianos et Coelestianos haereticos, quos Dominus tales futuros suo vitio ante constitutionem mundi praescivit, et exortos in mundo judicio justo damnavit, sermo nobis est respondendi. Quid enim tunc Julianus molitus non est, ut judicium retractari faceret? Quid non causatus adversus catholicam Zosimi definitionem?
Atque haec causa fuit cur taceretur in libris Hypognosticis Juliani nomen, ne animus episcopi exacerbaretur, qui cum nondum dejectus esset de sede, spem faceret revertendi ad fidem, quam sub Innocentio ordinatore suo professus erat; quamquam et ista quoque silentii causa esse potuit, quod ut Sixti nomini Julianus, dum inveheretur in catholicos, ita et [Col. 0575B] Sixtus, cum Pelagianos insectaretur, Juliani nomini pepercerit, timore tamen Julianum, charitate Sixtum impellente. Sic enim Juliano Augustinus: Nescio quos etiam, inquit (Lib. VI contra Jul. cap. 4) , quasi desertores dogmatis vestri, ad fidem catholicam conversos arguis vel reversos: quos tamen significasti ita te metuere, ut eorum nomina exprimere non auderes. Quo ex loco, qui procul dubio de Sixto debet intelligi, non obscure colligitur, presbyterum hunc cum Pelagianis aliquando sensisse.
Tertium, opus hoc ab uno aliquo nobilium fidei defensorum elucubratum fuisse: nullo certe, si ratio doctrinae habeatur, indignum est. Pugnabant vero ea tempestate Hieronymus, Augustinus, Paulinus uterque, id est, episcopus et diaconus, Orosius, Mercator, Zosimus pontifex, Sixtus presbyter Romanus, et Afrorum forte quidam, ut Aurelius, Alipius, et auctor sive librorum de vocatione gentium, sive epistolae ad Demetriadem Prospero tributae.
[Col. 0575C] Quartum, elucubratum non fuisse ab Hieronymo, nam tunc temporis scribere desierat de quaestionibus, prae summa senectute; res Juliani, ne auditu quidem, noverat; usus fuisset Latiniore dictione; de synodis non siluisset, quas in epistola etiam brevissima tacere non potuit; de Augustino non omisisset dicere, quem in tertio dialogo tam magnifice, post unicum opus lectum, laudibus extollit: aliquid more suo eruditionis aspersisset: denique habuisset orationem non desultoriam, ut Hypognostes, sed aequabilem, ut solet.
Quintum, abjudicari pariter Paulino episcopo Nolano, partim propter aliquot rationum allatarum; partim quia de quaestionibus non scripsit, scripturus utique, et Latinius, et aequabilius, si tentasset. Deinde res Juliani vix habuit perspectas, cum ne Pelagianas quidem satis sciret, etsi Pelagii amicus: unde indiguit erudiri ab Augustino, ne errorem sibi persuaderi permitteret, vel a Pelagio per litteras, cum facilis esset decipi specie pietatis, vel ab obstinatis non tam Pelagii, quam pravi dogmatis, defensoribus, [Col. 0575D] quos Nolae patiebatur, impotens irasci etiam improbis. Denique popularis opinio de libro Paulini adversus Pelagianos, ortum duxit ab errore hominis qui argumentum epistolae 106 (Nunc 186) , Augustini ad Paulinum praefixit. Sumpsit enim epistolam ad Severum Sulpitium, eamque brevissimam, pro libro, et sententiam, quam Augustinus laudatam in Pelagianos argumentatur, in eosdem a Paulino dictam putavit, quamvis prolata sit a viro sancto et sui despicientissimo, eo tantum fine, ut depingens animae suae formam, quam credebat miserabilem, illuderet urbane amico, qui depictam vultus speciem mitti sibi postulasset.
Sextum, neque etiam posse tribui Aurelio et Alipio Africanis, qui etsi fortiter steterint pro causa fidei adversus inimicos crucis Christi, ille habendis synodis, iste obeundis legationibus, nihil tamen feruntur scripsisse, praeter epistolas; in quibus tamen ita elucet [Col. 0576A] ingenium, doctrina, et stylus Augustini, ut illius non immerito dici possint. Deinde locus Orosii, ex quo quispiam concluderet utcumque, Aurelium contra Pelagium scripsisse: Qui sunt, inquit (Apolog. c. 1) , columnae et firmamenta Ecclesiae catholicae, Aurelius, Augustinus et Hieronymus, multa jam adversus hanc nefariam haeresim absque designatione nominum haereticorum scriptis probatissimis ediderunt, etc., pertinet ad tempora longe priora, quippe ipsam quoque synodum Diospolitanam praecedentia.
Nescio, utrum Rivius satis attenderit ad hunc locum, cum scriberet ( In Vita S. Augustini ), ex eo nobis primum innotescere praenomen Aurelii Augustino fuisse: Carthaginensis enim episcopus eo loci Augustino et Hieronymo accensetur, ut tribus vita functis defensoribus fidei, Cypriano, Hilario, et Ambrosio, totidem vivae responderent Ecclesiae columnae.
Septimum, auctorem sive librorum de Vocatione gentium, sive epistolae ad Demetriadem Prospero tributae, longe ab Hypognoste diversum esse, Latinitatis, [Col. 0576B] styli, opinionumque dissensione; uterque enim purioris est dictionis, grandioris orationis, et mitioris in parvulos sententiae.
Octavum denique, cum restet inquirendum de Augustino, Paulino diacono, Mercatore, Zosimo papa, et Sixto, de Zosimo facile esse ex eo ipso in partem negantem sentire, ex quo praejudicium aliquod sumi posset, nimirum ex Mercatoris verbis (Commonit. cap. 1, num. 6) : Coelestius ob hoc a beatae memoriae praedicto Zosimo episcopo scriptis amplissimis vel longissimis perdamnatus est, in quibus et ipsa capitula, de quibus accusatus fuerat, continentur, et omnis causa tam de Coelestio suprascripto, quam de Pelagio magistro ejus praviore videtur esse narrata, etc. Quae enim prolixissima scripta dicuntur a Zosimo in universum orbem missa, continebant certe praedicta capitula, id est, excerpta ex libris Pelagii, quae Mercator refert; at nullum ejusmodi excerptum in libris Hypognostic ω n continetur. Superest igitur inquirendum de quatuor [Col. 0576C] reliquis, Augustino, Paulino diacono, Mercatore, et Sixto presbytero Romano.
Nono certe saeculo indubitatum erat, libros Hypognostic ω n esse Augustini, donec orta contentio est Hincmarum inter et Remigium Lugdunensem. Nam cum Gothescalcus libros illos laudasset, velut apertos gratiam inter et liberum arbitrium judices, eosdem Hincmarus adhibuit, ut Praedestinatianam Gothescalci haeresim confutaret.
Hincmarum arguit Remigius Lugdunensis, et libros, quibus se sentiebat graviter urgeri, suppositos dixit Augustino. Dictum ex eo conficere sibi videbatur, quod neque in Retractationibus censeantur, neque in indiculo Possidii. Quod praefatione careant, qua doceat Augustinus suo more, cujus impulsu, vel quam ob causam ad scribendum accesserit (Lib. de trib. epist. cap. 35) . Quod argumentum toties aliis in libris tractatum nullo operae pretio retractatum fuisset. Quod sermo ab Augustiniano differat. Quod dissona sit doctrina, nec in ipsis modestia Augustini [Col. 0576D] eluceat. Quod ex translatione Hieronymi testimonia Scripturae proferantur, cum versione communi antiqua Augustinus uti esset solitus.
Addebat Remigius, videri sibi opus hoc, non parvo spatio post obitum Augustini, ab aliquo scriptum, nova postmodum Pelagianorum insurgente calumnia, velut, per praedestinationem reproborum ad interitum, doceret Ecclesia, a Deo, sua praedestinatione, necessitatem imponi hominibus in suis impietatibus permanendi, et in aeternum pereundi: fronti vero nomen Augustini praefixum, quia magna ex parte ipsius sensus brevi hocce opusculo quasi in unum collegisset auctor; aliquos autem, cum id satis non intelligerent, existimasse, opus ipsum ab Augustino elaboratum, tamquam ὑπομνηστικὸν seu commonitorium.
Remigio Hincmarus respondit, fidemque publicam, et pene communem, qua fretus, ex hisce libris ab adversario receptis ( Lib. de Praedest. ), testimonium [Col. 0577A] adhibuerat, tueri conatus est, sed argumentis sane non optimis, ut neque validissimis oppugnabatur. Contendit enim, Augustinum, primum, scripsisse libros Hypognostic ω n, saltem sextum, ne crederetur tradita praedestinationis in bonum doctrina, qua funditus Pelagianismum cum suis reliquiis, everterat, astruere praedestinationem hominum in malum, quae infanda quaedam blasphemia est. Deinde, suscepisse hunc laborem sub finem vitae, quo tempore ex libris suis male intellectis videbat Praedestinatianam haeresim oriri. Denique, pluribus in locis mentionem fecisse operis ad Prosperum et Hilarium missi. Ex hac Remigii Hincmarique contentione certo constat, libros de quibus agitur, ante nonum saeculum Augustino communiter tributos fuisse. Quo vero tempore tribui coeperint, incertum est, nisi quod diuturnum esse oportuit, cum omnes codices ita ferrent, nec inficias ierit Remigius, quin ita vulgo crederetur, ac putabat Hincmarus: nam popularis credulitatis causas quaesivit paulo accuratius.
[Col. 0577B] Cum Remigio sensit Erasmus, et inde censuram ejusmodi inussit operi ( In censura libris praefixa), hoc opus non esse Augustini. Primum illud arguit, quod cum sit justi voluminis, non commemoratur in Retractationibus. Deinde titulus insolens Ὑπογνοστικῶν, quasi dicas Subnotationum: neque enim solet ille titulos Graecos indere suis libris, multo minus eos qui non indicant argumentum. Postremo nec stylus per omnia congruit, licet hominis eruditi facundique videatur. Clamoris plus habet, solidae argumentationis minus quam Augustinus. Videtur fuisse quispiam qui quae sparsim ab Augustino disserta sunt contra Pelagianos, studuerit in unum contrahere.
Ego quidem, in abjudicandis Augustino quinque hisce libris, assentior libens Remigio atque Erasmo: censeo tamen revocari debere ad examen, quae a tribus istis hominibus adhibentur ad suam sententiam stabiliendam, ne aut falsis verum juvari, aut Hincmarus, magnae vir auctoritatis, indicta causa, [Col. 0577C] damnari videatur.
Atque ut inde exordium ducam, nihil praejudicat Hincmari sententiae, quod Augustinus non meminerit hujusce operis suis in Retractationibus: quammulta enim alia praetermisit! Non meminit certe librorum de Praedestinatione sanctorum, et de Bono perseverantiae, et de Perfectione justitiae: illos tamen quis neget veros ac germanos fetus tanti parentis, sed jam senis? Diceret ergo aliquis eamdem sortem nactos esse Hypognosticos, quippe natu aequales, et si credimus Hincmaro, post Retractationes editos.
At, inquit Remigius cum Erasmo, carent praefatione, qua auctor scribendi causas afferat, quod solet Augustinus; immo habent, eamque prolixissimam, quam oportuit desiderari in codice quo usus est Remigius: nec enim alia ratione possit mendacium excusare, quod omnium oculis facile revincendum sit. Deinde quam praefationem praeferunt libri de Magistro, de Immortalitate animae, etc., an idcirco laborant suspicione suppositionis?
[Col. 0577D] Pergit Remigius. Nulla fit hujusce operis mentio in indice Possidii, cum tamen curiose, ut multorum annorum familiarem decebat, omnia Augustini et noverit, et recensuerit. Verum haec ratio imbecilla per se est; nam Possidius primum fatetur se non omnia enumerasse. Deinde posset aliquis a Possidio recensitum contendere: nam in omnibus editis indicibus leguntur haec verba, liber unus contra quaestiones Pelagianistarum. Quis enim unus ille liber? Nullus certe eorum, qui vel septimo tomo, vel supplemento continentur, cum suo singuli nomine appellentur in indice, et unus ille insuper. Aestiment viri docti hujusce argumenti pondus, et conjiciant, si quid valent, super ea re, quae me profecto latet, atque etiam cruciat, nisi forte vera sit conjectura postmodum afferenda.
Addit Erasmus, solitum non esse Augustinum suis opusculis Graecum nomen imponere, praesertim quod [Col. 0578A] non explicet argumenti qualitatem. Mentem absque dubio Erasmus, cum ita scriberet, non intendebat, vel in librum de Fide, Spe et Charitate ad Laurentium, quem Enchiridion Augustinus dixit; vel in tractatus ad populum, quas Homilias vocavit: quae duo nomina, nisi fallor, Graeca sunt. Deinde operis argumentum satis explicari nomine Hypognosticon, Erasmus ipse abunde probat, cum subnotationes interpretatur, quibus nempe auctor, quae sparsim ab Augustino disserta sunt contra Pelagianos, studuerit in unum contrahere.
Interrogat Remigius, quae tandem necessitas Augustinum coegerit, materiem iterum versare toties antea, totque libris tractatam. Interroganti videri potest respondere auctor tota praefatione, adversarios nempe fidei catholicae, dum contra regulam veritatis diabolicis armis pugnare nituntur, catholicos sollicitudine repugnandi facere cautiores, dum in hypocrisi vigilant nocituri, excitare catholicos dormientes, ut arrepto clypeo veritatis, falsitati eorum corde resistente [Col. 0578B] vigilent, etc. Addiderit aliquis, e re fuisse Augustini, scripto amoliri a se invidiam nascentis ex suis libris male intellectis Praedestinatianae haeresis.
Quamquam haec sive Remigiii, sive Erasmi argumenta nihil admodum momenti habeant ad Hincmarum refellendum, sunt tamen alia septem, quae rem penitus conficiant. Nam inter capitalia quinque Pelagianorum dogmata, recenset Hypognostes, quod libido sit naturale bonum; numquam recensuit Augustinus, etiam cum de haeresibus sub finem vitae scriberet. Aliter Hypognostes, aliter Augustinus praedestinationem explicat. Multum Augustinus modestia orationis, plurimum Latinitate Hypognostem vincit. Augustinus ex antiqua communi translatione Scripturae testimonia profert; Hypognostes ex Hebraica Hieronymi. Numquam siluisset Augustinus de Patrum traditione, et Ecclesiae judicio ad stabiliendam fidem; silet omnino Hypognostes. Augustinus Juliani nomen, quod alias tam frequenter appellat, hoc utique [Col. 0578C] in loco non reticuisset; reticet Hypognostes, quantumcumque vehementer hominem impugnet. Denique Augustinus, si modo operis auctor esset, hoc certe edidisset in lucem eo tempore quo editum reipsa ostendimus: recensuisset ergo cum aliis ejusdem aetatis.
Credere posset aliquis, aut saltem suspicari, id operis tribuendum Mercatori, suspicionemque firmaret his fortasse argumentis. Librum Mercator eodem titulo fecit quo Hypognostes: ὑπογνωστικὰ enim Erasmus ipse interpretatur subnotationes; nec incredibile est, hominem Graecae linguae in paucis peritum operi suo Graecum nomen dedisse. Deinde eodem tempore uterque auctor vixit, nec videtur Mercator, cum catholicae fidei defendendae tam ardenter studeret, a scribendo vacasse quamdiu ferverent quaestiones de quibus sollicite Augustinum consuluit. Accedit quod idem utriusque fuerit erga Julianum odium, idem erga Augustinum animus. Eadem fere utriusque Latinitas, parum nempe castigata. Utrique placent [Col. 0578D] insolentes et peregrinae voces: utrique exclamationes crebrae, et aliae orationis paulo vehementioris figurae. Ambo denique Pelagianis vitae turpitudinem aperte exprobrant, aculeatis sane ac pene iracundis verbis. Legendum super hac re caput 4 et 5 Subnotationum, ubi Mercator domestica Juliani propudia retegit. Hypognostes (Lib. IV) : Impudenti fronte lascivientis libidinis motum, sic procaci lingua laudatis in publico, ut cunctis pateat quid a vobis geratur in secreto, si tamen, quae laudare publice non pudeat, eligant vel secretum. Et postea: Pergite adhuc per campos loquacitatis vestrae, qua tantae turpitudinis calorem laudare non erubescitis, et clamate, secundum consuetudinem vestram dicentes: Libido calor bonus est genitalis, nec est in ea quod pudeat, quia si malum esse dicatur, nuptiae jam damnabuntur; sine illa enim non poterit proles existere. Ex hoc advertant dilectae vestrae castissimi expugnatores, quantumlibet, quod tantum laudare delectat: [Col. 0579A] aut si non libet, cur suadetis, ut libeat, et castitas expugnetur a vobis? cur bonum praedicatis, quod in vobis adversum esse sentitis? Rogo, erubescite. Nemo umquam quod sibi est inimicum, bonum dicere delectatur, et laudum praeconiis adornare. Fallimini prorsus, et fallitis, immo decepti estis, et decipitis. Non est iste calor bonus, nec genitalis in bonis genitalibus membris, quae formavit Deus; sed malus, ut saepe dictum est, auctore diabolo, praecedente peccato. Isto calore si vigor mentis vestrae ad illicita non dissolveretur, non a vobis tam licite laudaretur.
Verum, ut in his quae dicta sunt, Hypognostes et Mercator conveniant, quod tamen in dubium, nec immerito, vocaverit quispiam: certe in translatione Scripturae dissentiunt, quod omnino capitale est, ubi de scriptoribus ecclesiasticis agitur. Unus de multis locus Pauli (I Cor. XV, 54) sufficiat. Hypognostes. Absorpta est mors in victoria, ubi est, mors, victoria tua? ubi est, mors, stimulus tuus? Mercator. Absorpta est mors in victoriam? ubi est, mors, aculeus tuus? ubi [Col. 0579B] est, mors, contentio tua? Deinde apud Hypognostem occurrit ubique passim vox protoplasti, ut affectata videri possit; nusquam reperitur apud Mercatorem, nisi forte cum Graeca interpretatus est. Denique vix quidquam Mercator scripsit, vel de gratia Christi, vel de libidinis naturali bono, vel de libero arbitrio, cum tamen occasio scribendi saepius se dederit; plura Hypognostes libro tertio et quarto, immo et sexto, si tamen habeat eumdem cum prioribus auctorem.
Paulini diaconi duo tantum habemus opera, vitam sancti Ambrosii, et libellum in causa Coelestii missum ad Zosimum papam. Ex neutro licet concludere quidquam in rem nostram, cum utrumque in argumento longe discrepante versetur. Vita certe Ambrosii stylo plurimum differt ab Hypognosticis, et libellus videtur esse hominis aptioris ad contentionem fori quam ad tractationem quaestionis de fide.
Adde quod Paulino nihil negotii cum Juliano fuit, sed cum Coelestio tantum; si vero fuisset aliquid, [Col. 0579C] non siluisset utique de Patribus, sedisque apostolicae judiciis, et aliis synodis, quandoquidem in libello, quamvis exiguo, tam magnifice omnium meminerit, tam copiose. Contra quae etiam, inquit, magister suus litigat Pelagius, qui illa ipsa damnavit in judicio Orientali, quae iste in sedis apostolicae coetu conatur astruere. Habet adversum se etiam veteres Ecclesiarum doctores catholicos plurimos, Orientalis et Occidentalis, Meridianae partis et Septentrionalis, qui in libris suis illum de originali peccato, si sanari desiderat, possunt docere. Habet beatum Cyprianum martyrem, beatum Ambrosium confessorem, Gregorium Nazianzenum, beatum papam Innocentium. Habet etiamnum, qui in corpore sibi colluctentur, si ille tamen hos tanto certamini habiles judicat, aut certe quos sequi debeat, si vult magis recta discere quam prava docere. Habet, quod primum est, beatitudinem tuam, cujus illum oportuerat obedire sententiae, cum audiret, damna. Habet postremum ipsos lactentes, quibus misereri debeat, si sibi [Col. 0579D] non vult: quibus, ut verbis martyris utar, non propria, sed aliena dimittuntur peccata.
Restat opinari Sixtum presbyterum Romanum, qui Coelestino successit in sedem apostolicam, auctorem esse Hypognostic ω n. Verum quia hanc primi opinionem defendimus, veluti admodum probabilem, immo pene certam, visae sunt afferendae, lectorumque judicio subjiciendae rationes, quae in hanc sententiam non inclinarunt modo me sed ferme adegerunt. Ortae sunt illae vero ex attenta animadversione eorum, quae totum hoc negotium spectant, quaeque ut singulae infirmari possint, saltem a contentioso, omnes una conjunctae, vix possunt a cordato non obtinere assensum.
Prima haec igitur ratio me movit. Constat, teste Augustino, Sixtum olim Pelagianis favisse, suumque ipsis aliquamdiu impendisse patrocinium, quod magni momenti erat, non Romae tantum, ubi rerum potiebatur, sed ubique terrarum, quo Romae exemplum [Col. 0580A] pertinebat. Id testatur Augustinus, cum fidei susceptam causam adversus gratiae inimicos Sixto gratulatur (Epist. 191) . Quid gratius, inquit, legi vel audiri potest, quam gratiae Dei tam pulchra defensio adversus inimicos ejus, ex ore ejus qui eorumdem inimicorum MAGNI MOMENTI PATRONUS ante jactabatur. Et alio in loco (Epist. 194) : Fatendum est charitati tuae, tristes eramus animo nimis, cum fama jactaret, INIMICIS CHRISTIANAE GRATIAE TE FAVERE. Sed ut haec tristitia de nostris cordibus tergeretur, primo te priorem anathema eis in populo frequentissimo pronuntiasse, eadem fama non tacuit. Deinde cum litteris apostolicae sedis, etc.
Secunda. Impenso huic Pelagianis patrocinio, tantum momentum, quantum memorat Augustinus, tria praecipue faciebant, nomen Sixti doctrina celebre: munus quod gerebat, docendi populum de rebus fidei: et potestas qua totam fere Ecclesiam Zosimi auctoritate regebat. Haec tria docet aperte Augustinus, in utraque ad Sixtum epistola.
Partim cum scribit (Epist. 194) , Sixti litteris fidem [Col. 0580B] ipsam Romanae Ecclesiae loqui. Nunc vero, cum apertius et latius, quid de illo dogmate contraque sentires, UT LITTERIS TUIS FIDES IPSA NOBISCUM ROMANAE ECCLESIAE LOQUERETUR. Cui potissimum beatus apostolus Paulus, de gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum, multa et multipliciter est locutus, etc.
Partim cum ad Sixtum refert de omnibus (Epist. 191) , velut ad rerum moderatorem. Quapropter, domine venerabilis, et in Christi charitate suspiciende sancte frater, quamvis optime facias, cum de hac re scribis ad fratres, apud quos se illi de tua solent efferre amicitia; tamen haec cura major tibi restat, ut non solum salubri severitate plectantur, qui errorem illum Christiano infestissimum nomini audent garrire liberius, sed etiam ii diligentissime caveantur vigilantia pastorali, propter infirmiores et simpliciores Dominicas oves, qui eum pressius quidem atque timidius, sed tamen insusurrare non cessant, penetrantes domos, sicut ait Apostolus, et caetera quae sequuntur, exercitata impietate [Col. 0580C] facientes; nec illi negligendi sunt, qui usque ad profundum silentium supprimunt timore quod sentiunt, sed tamen eamdem perversitatem sentire non desinunt. Nonnulli quippe eorum, antequam ista pestilentia manifestissimo etiam sedis apostolicae judicio damnaretur, vobis innotescere potuerunt, quos nunc repente reticuisse perspicitis. Nec utrum sanati sint, sciri potest, nisi cum non solum dogmata illa falsa tacuerint, verum etiam illis vera contraria, eo quo illa solent studio, defensaverint, qui tamen lenius profecto sunt tractandi. Quid enim eos terreri opus est, quos satis territos ipsa taciturnitas monstrat? Nec ideo tamquam sani praetereundi sunt diligentia medicinae, quorum vulnus in abdito est. Etsi enim terrendi non sunt, tamen docendi sunt et quantum existimo facilius possunt, dum in eis timor severitatis doctorem adjuvat veritatis, ut opitulante Domino, gratia ejus intellecta atque dilecta, etiam loquendo expugnent quod jam loqui non audent.
Partim etiam, cum narrat (Epist. 191) , ab eo litteras [Col. 0580D] cum apostolicis ad Aurelium Africae primatem ita datas, ut idem perlator foret Sixti litterarum, qui tractoriae summi pontificis, Leo acolythus. Si enim brevissimam epistolam tuam, quam de hac ipsa re ad beatissimum senem Aurelium, per Leonem acolythum direxisti, exsultanti alacritate descripsimus, et quibus poteramus magno studio, legebamus: ubi nobis exposuisti, quid de illo perniciosissimo dogmate, vel quid contra de gratia Dei, quam pusillis magnisque largitur, cui est illud inimicissimum, sentias: quanta nos putas ista tua prolixiora scripta, vel exsultatione legisse, vel cura, ut legantur, quibus valuimus aliis obtulisse, atque adhuc quibus valemus offerre.
Partim denique, cum presbyterum hortatur ad docendos pastorali cura, quos satis hactenus terruerat potentia; cumque ei auctori tribuit quae summi pontificis nomine gesta fuerant (Epist. 194) . Aliquanto diutius tecum sermocinamur, admonentes, ut docendis instes, quibus terrendis satis, quantum comperimus, institisti. [Col. 0581A] Sunt enim quidam qui justissime damnatas impietates adhuc liberius defendendas putant; et sunt qui occultius penetrant domos, et quod in aperto jam clamare metuunt, in secreto seminare non quiescunt. Sunt autem qui omnino siluerunt, magno timore compressi, sed adhuc in corde retinent, quod ore jam proferre non audent: qui tamen esse possunt fratribus, ex priore ipsius dogmatis defensione, notissimi. Proinde alii severius coercendi, alii vigilantius vestigandi, alii tractandi quidem lenius, sed non segnius sunt docendi: ut si non timentur, ne perdant; non tamen negligantur, ne pereant.
Tertia ratio fuit ejusmodi. Sixtus ad tria Ecclesiae Africanae columina dedit litteras breves ad Aurelium, prolixiores ad Alipium atque Augustinum, quibus studuit, et a se amoliri invidiam praestiti haereticis favoris, et expurgare suspicionem consensionis, et famam suam absolvere apud catholicos, et ora occludere Pelagianis de sua se amicitia efferentibus. Deinde cum litteris apostolicae sedis de illorum damnatione ad [Col. 0581B] Africam missis, tuae quoque litterae ad venerabilem senem Aurelium consecutae sunt, quae tametsi breves erant, tuum tamen vigorem adversus eorum errorem satis indicabant (Aug. epist. 194) .
Quarta. In prolixioribus litteris continebatur defensio gratiae Dei adversus inimicos ejus, praeclara illa quidem, sed nondum tamen visa Augustino decere summi pontificis quasi vicarium: unde licet Sixti litteras prae gaudio sanctus episcopus omnibus ostentaret, veluti catholicam professionem viri nobilissimi, exponentis (Epist. 191) , quid sentiret de perniciosissimo dogmate, vel quid contra, de gratia Dei, quam pusillis magnisque largitur. Aperienda nihilominus ipsi adhuc putavit abditissima praedestinationis mysteria, ut quas Pelagianorum quaestiones Sixtus in litteris posuerat, quasi subdifficiles, eas inde solvere posset facile, post explicatam Scripturarum intelligentiam. Id totum Augustinus ingeniose prudenterque, ne dicam artificiose, praestitit, ut dum validis [Col. 0581C] rationibus ostendit quanto jure victi sint, Sixti opera, damnatique haeretici, victori callide subministraret arma, quibus absolveret omni ex parte victoriam: nec enim perfecta dici merito poterat, quamdiu illam dedisse hostis fuga potius, jurisque forma, quam vel doctrina judicum, vel convictorum assensio videretur. Non segnius, inquit, sunt docendi, ut si non timentur, ne perdant; non tamen negligantur, ne pereant: quod enim putant auferri sibi liberum arbitrium, si nec ipsam bonam voluntatem, sine adjutorio Dei, hominem habere consenserint; et caetera, quibus solvit Pelagianorum quaestiones.
Quinta, monitus est ab Augustino Sixtus, et acriter quidem, licet sub aliena persona, non facere satis officio, qui cum prius errorem Pelagii vehementius defendisset, ipsum quidem postea damnaret; non tamen impenderet tantum studii in asserenda veritate cognita, quantum prius in propugnanda falsitate. Nonnulli eorum, antequam ista pestilentia manifestissimo etiam sedis apostolicae judicio damnaretur, vobis innotescere [Col. 0581D] potuerunt, quos nunc repente reticuisse perspicitis: nec utrum sanati sint sciri potest, nisi cum non solum dogmata illa falsa tacuerint, verum etiam illis vera contraria eo quo illa solent studio defensaverint (Aug. ep. 191) . Quibus verbis procul dubio vir sanctissimus ipsummet Sixtum alieno nomine, vel unum, vel potissimum convenit, monetque ut quoniam non favore tantum, sed sermonibus etiam, immo et scriptis errorem juverat, eum nunc non verbo solum et anathemate, sed tractatibus quoque librisque expugnaret: neque enim aliter, quod alibi docet, impleri posse illud Apostoli, longe latius patens quam verba per se significent: Sicut exhibuistis membra servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem; ita nunc exhibete membra vestra servire justitiae in sanctificationem (Rom. VI, 19) .
Haec opinio alte insederat animo Augustini, neque tunc primum venerat ipsi in mentem, cum scriberet [Col. 0582A] Sixto. Cum enim suspectam haberet Pelagii, ut erat revera doli mali plena, purgationem Diospoli factam: Pelagius, ait (Lib. de Gestis Palaest. cap. 29) , de quorumlibet sanctorum amicitia se jactaverit, quorumlibet de suis laudibus litteras legerit, quaelibet purgationis suae gesta protulerit, nisi ea quae contra Dei gratiam, qua vocamur et justificamur, posuisse in suis libris idoneorum testium fide probatur confessus anathematizaverit, ac deinde contra haec ipsa scripserit et disputaverit, nequaquam his quibus plenius notus est videbitur esse correctus.
Sexta, Sixtum juvisse scriptis Pelagianum errorem, inde mihi persuasi, quod libri tres de Divitiis, de Operibus Fidei, et Castitate, a Salvatore Salonio ante annos fere centum e bibliotheca Vaticana in lucem editi, non tantum Sixti nostri sint, quod, praeter fidem antiquorum codicum, probat Salonius, sed etiam Pelagianos errores contineant, quod eruditi jamdudum adverterunt.
Scio equidem libros istos Sixto abjudicari a Baronio; [Col. 0582B] scio et a Bellarmino et ab aliis Salonii judicium veterumque codicum testimonium rejici; sed cur id fieret, id unum causae hactenus allatum est, quod errores Pelagianos continerent. Sed quid inde consequens? Quasi vero religionis sit opinari ab homine in summum pontificatum aliquando evecto scriptum quiddam olim, quod ipse postea damnaverit, et ab omnibus damnandum curaverit, longe antea quam in sedem apostolicam apicemque columnae veritatis ascenderet? An non Augustinus ipse, priusquam episcopus fieret, secutus est errorem quem postea in Massiliensibus damnavit?
Septima, videtur ergo Sixtus, posteaquam ab Augustino, et amice monitus est, et plene eruditus, libros scripsisse, quibus partim officio pareret, omnibusque clarum faceret quam procul abesset a pristinis erroribus; partim Julianum, quem totius agminis ducem factum sciret, unum pro cunctis, tacito licet nomine, oppugnaret; partim quoque tractoriam [Col. 0582C] Zosimi, quae ipsius impulsu, et forte manu, atque etiam opera confecta fuerat, adjunctis velut commentariis, probaret; partim denique pro epistolis Zosimi nomine in gratiam Coelestii Pelagiique scriptis in Africam, non tantum satisfaceret per litteras ad Aurelium Alipiumque et Augustinum datas, sed additis etiam libris, quidquid peccatum fuerat cumulatius corrigeret. Qua vero de causa dixerim epistolas Zosimi ad Afros compositas fuisse a Sixto, mox aperiam, ubi ventum fuerit ad examen styli quo libri Hypognostic ω n scripti sunt.
Quos autem libros Sixtus scripsit, plane sentio esse Hypognosticos: quam opinionem ut persuadere pergam, nota, lector, Hypognostem; quod mirum fortasse cuipiam videatur, inde fecisse initium libri, ubi Augustinus finem fecit epistolae prolixioris ad Sixtum (Epist. 194) , quasi quod verbo silet, facto diceret, se monitis Augustini parere, eumque praeeuntem sequi, et librum epistolae consonum edere. Si qua illos alia, inquit Augustinus (Ibid.) , excogitare [Col. 0582D] adversus fidem catholicam scieritis, et quaecumque adversus eos, ne dominici gregis infirma devastent, vos quoque fideli et plane pastorali dilectione disseritis, nota facite nobis. Haereticorum quippe inquietudine, ut Scripturas vigilantius perscrutemur, unde ne ovili Christi noceant eis possit occurri, tamquam de somno ignaviae nostrae excitatur industria: ita per multiplicem gratiam Salvatoris etiam quod inimicus in perniciem machinatur Deus convertit in adjutorium. Hypognostes ( In praef. lib. Hypog.): Adversarii fidei catholicae, dum contra regulam veritatis diabolicis armis pugnare nituntur, nos sollicitudine respondendi faciunt cautiores; se vero decipiunt, antequam nostrorum valeant aliquem vulnerare: cum enim caeci evacuare thesauros fidei concertant, spe fidei vacuati, faciunt plenitudinem fidei Ecclesiae, opitulante Dei gratia, gloriari; et dum in hypocrisi vigilant nocituri, de quibus propterea dictum esse puto per prophetam: Ablatus est [Col. 0583A] somnus ab oculis eorum, non enim dormiunt, nisi male fecerint (Prov. IV, 16) ; nos quodammodo excitant dormientes, ut arrepto clypeo veritatis, falsitati eorum corde resistente, vigilemus, evangelica tuba nostris auribus insonante: Vigilate et orate, ne intretis in tentationem (Marc. XIV, 38) . Confidunt ergo haeretici, catholicam fidem impugnantes in virtute sua, id est, in audacia cordis sui, gratia desolati, et in abundantia divitiarum suarum, in operibus scilicet voluntatis suae gloriantes. Sed Deus dissipavit ossa hominum sibi placentium; confusi sunt, quia Dominus sprevit eos (Psal. LII, 6) . Confidamus et nos resistentes eis in gratia Domini, quae est gloria nostra, redimens nos a circumdantibus nos, et intellectum dans nobis, et instruens nos in via hac quam ingredimur, confirmando super nos oculos suos, quia in Deo salutare nostrum, et gloria nostra, Deus auxilii nostri, et spes nostra in Deo est.
Deinde vide an non tempus, locus, argumentum, aliaque adjuncta trahant cogitantis animum in partes Sixti.
[Col. 0583B] Scripsit Hypognostes eo fere tempore quo litterae Augustini ad Sixtum perlatae sunt, siquidem id Operis compositum est anno circiter 419, et posteriores litterae ab Augustino ad Sixtum missae sunt, vel sub finem ann. 418, vel initio consequentis (Cap. 2 hujus dissert.) .
Scripsit Romae, quandoquidem ea utitur Scripturae versione quae Romae tantum in usu tunc fuit; et iis quidem de quaestionibus quae Ecclesiam Romanam exercerent, atque in tractoria Zosimi continerentur.
Scripsit denique contra Julianum nondum depositum, sed unum tamen de iis quos Romae versantes Augustinus conqueritur (Epist. 194) damnatas justissime impietates adhuc liberius defendere.
Cum igitur nihil vetet quominus hi libri tribuantur Sixto, non locus, non tempus, non argumentum, non alia adjuncta; cumque tribuendos multa suadeant, admonitio Augustini, officium Sixti, conformitas [Col. 0583C] praefationis Hypognostic ω n cum fine epistolae 105, etc.; immo cum ita sentire cogat auctoritas Augustini, qui Sixto ascribens acta Zosimi, non obscure indicat litteras Zosimi ab eodem Sixto exaratas; et ut non indicaret, eas tamen ejusdem esse auctoris cujus libri Hypognostic ω n demonstret utriusque Operis idem stylus, unus quasi spiritus, eaedem sententiae, et eaedem pene voces, exempli gratia: Ante tribunal Christi omnes stabimus, etc. (Epist. 2 ad African.) ; Mecum stabit ante tribunal Christi, rationem redditurus, quisquis ille fuerit, etc. ( In praef. Hypog. ); verisimillimum est, si non certum, a Sixto Hypognosticos libros esse compositos.
Non me fugit, adversus ea quae huc usque allata sunt objici posse duo. Alterum, quod libri tres quos diximus, de Divitiis, Operibus Fidei, et Castitate, non eodem stylo scripti videantur atque Hypognostici, atque ita et Sixto alterutrum Opus abjudicandum sit, et nostrae rationis fundamentum aliquatenus labefactandum. Alterum, quod Sixtus vix umquam [Col. 0583D] purgare potuerit suspicionem propensi erga Pelagianos animi, siquidem factus etiam summus pontifex post duodecim annos dictus sit a nonnullis, et creditus a multis, Nestorio favere Pelagianorum amico; sustulisset vero penitus totam hanc suspicionem, si Opus tam vehementer contrarium edidisset.
Verum quod ad primum spectat, non diffiteor quin inter utrumque Opus praefatum aliqua sit, tum styli, tum spiritus dissimilitudo: at nemo non mihi vicissim concedet aliud esse polemicum scribendi genus, quod in Hypognosticis adhibetur; aliud didacticum, quod in aliis libris: illud vehementius, istud lenius esse oportet; nec iisdem verbis quisquam adversario irascitur quibus amicum docet: detractis porro, quae ab argumenti natura oriuntur differentiis, vix ulla supererit, tum Latinitatis, tum orationis disparitas.
Jam vero alterum vix ullius est momenti. Nam [Col. 0584A] Sixtus potuit hanc pati calumniam a quibusdam delusis arte Pelagianorum, qui cum ante damnationem se de ejus amicitia efferrent, mentiti sint postea ipsum sibi non pugnare ex animo, sed lingua tantum, ut serviret tempori, atque averteret a capite suo imminens ab ira, cum imperatoris, tum summi pontificis, periculum.
Sic enim habendum est, Sixtum, qui post obitum Zosimi, quo pontifice nihil non poterat, a Bonifacio successore redactus esset velut in ordinem, cavere debuisse, ne apud summum pontificem Afris apprime addictum, opinione favoris erga Pelagianos, juvaret invidiam potestate pristina collectam, ideoque in ipsos iracundius scripsisse, nec id latuisse Pelagianarum partium duces, Julianum et Coelestium, Sixti factum perinde interpretatos; quasi rem non serio ageret: atque ita reconciliari posset aliquando, si neque interim appellaretur nomine inter oppugnandos catholicos, neque alia ratione irritaretur, sed patientius ferrentur quae durius ipse diceret, solique [Col. 0584B] Afri lacesserentur, non admodum aliunde erga Romanos, ipsumque in primis Sixtum, bene affecti propter causam Apiarii Zosimique litteras a Sixto scriptas.
Hanc conjecturam non obscure confirmant verba Augustini Julianum alloquentis (Lib. VI contra Jul. cap. 4) : Nescio, inquit, quos etiam quasi desertores dogmatis vestri ad fidem catholicam conversos arguis vel reversos; quos tamen significasti ita te metuere, ut eorum nomina exprimere non auderes, ne forte audientes abs te sua falsa crimina, mox tibi, si non vera, certe credibiliora reponerent. Quod quidem quicumque sunt isti qui graviter sapiunt, non facerent, et parcerent tibi secundum Apostolum: Non reddentes maledictum pro maledicto. Isthaec enim verba Sixtum spectant, qui tunc rerum potiebatur cum ista scriberentur paulo post Zosimi obitum.
Atque hinc etiam fortasse Prosper, post relata magnifice quae a Sixti praedecessoribus quatuor gesta [Col. 0584C] fuerant contra Pelagianos: Confidimus, inquit, protectione Dei praestandum ut quod operatus est in Innocentio, Zosimo, Bonifacio, Coelestino, operetur in Sixto, et in custodia dominici gregis haec sit pars gloriae huic reservata pastori, ut sicut illi lupos abegere manifestos, ita hic depellat occultos, illo auribus suis doctissimi senis insonante sermone quo collaborantem secum hortatus est, etc. Quae prudens loquendi forma, orationisque callidae modus prodit, nisi fallor, subdubitantem Prosperi animum de zelo praecessorum aequali in causa quam agebat.
Mirabile vero quispiam putet nullam fuisse factam ejusmodi librorum mentionem a veteribus: sive Sixti amicis, qualis Augustinus; sive ejusdem Operum censoribus, ut Gennadius; sive aetate paribus aut vicinis, sicut Prosper et Fulgentius.
Verum amicus fuit Hieronymi Augustinus: ubi tamen mentionem fecit, aut epistolae ad Ctesiphontem, aut Dialogorum, quibus nihil melius contra Pelagianos editum est? Deinde recensuit quidem [Col. 0584D] Gennadius Opera Sixti, sed incuriose, et quasi per transennam, quemadmodum et Opera Coelestini, attingens scilicet ea tantum quae contra Nestorium facerent. Prosper denique totus est in suo Augustino, totus quoque Fulgentius, ut reliquorum uterque videatur oblitus; nec immerito, cum discipulos deceat esse magistri cultores.
Quid quod de Sixto et Gennadius loqui noluit, et Augustinus silere debuit; Gennadius enim solitus est auctores qui contra Pelagium aut certe contra Pelagii reliquias pugnassent, vel praetermittere silentio, quantumvis nobiles ut Hieronymum; vel invito animo memorare, ut Prosperum; vel malignis laudibus afficere, ut Augustinum. Ipse vero Augustinus aliter alias erga Sixtum se gessit: nam ut tunc laudaret, cum rerum potiretur Romae, fecit temporum necessitas; ut postmodum abstineret a laudando, suasit conversio rerum ab obitu Zosimi; ut libros non vehementer [Col. 0585A] commendaret, in causa fuit Hypognosticorum qualitas, quibus melius quiddam proferre poterat, si quando vellet de libris adversus Pelagianos legendis monere.
Adde quod vir tantus, quantus procul dubio fuit Augustinus, licet omnium, quod aiebat ille, laudum capax, nihilominus, ut erat natus in Africa, ita ad extremam usque diem patrii nescio quid, aut veneni, aut ingenii potius, retinere visus sit, quo solebant Afri sua suorumque prae alienis laudare. Equidem non memini me legere ullum uspiam ab Augustino sponte laudatum scriptorem, praeter suum Cyprianum; laudavit alios semel ac iterum, sed cogente necessitate, ut responderet, tum Pelagio jactanti dogma suum auctoritate sanctorum confirmari (Lib. de Grat. Christi, etc.) , tum Juliano objicienti consentire secum Orientales, novamque esse peccati originalis opinionem, et recens in Africa confictam ( Libris utriusque respon. ).
Non est omittenda sub finem conjectura, quae etsi [Col. 0585B] levis in speciem videri queat, suo tamen revera non caret pondere. Possidius dum recenset Augustini Opera, meminit libri unius adversus quaestiones Pelagianistarum: quaeritur quis unus ille liber. Scimus ab Augustino scripta esse plura opuscula de quaestionibus Pelagianistarum, tres nempe libros ad Marcellinum, epistolam unam ad Hilarium, librum de [Col. 0586A] Perfectione justitiae ad Paulum et Eutropium, epistolam unam ad Optatum, libros duos ad Albinam, Pinianum et Melaniam, epistolam unam ad Paulinum, unam quoque ad Mercatorem, libros duos ad Valerium comitem: haec et alia, quae secunda pars tomi septimi continet, recensentur in Indiculo, et praeterea liber unus contra Quaestiones Pelagianistarum. Nullum autem novimus de Pelagianistarum quaestionibus librum, praeter Hypognosticon, qui totus est in his solvendis: hunc autem, ut opinor, Possidius, quia reperit inter Augustinianos absque nomine, accensuit caeteris, eumdem omnium auctorem ratus; reperit vero, ut conjicere est, quia missus fuerat a Sixto ad Augustinum velut ad amicum, id est, sine auctoris nomine, quippe satis aliunde noto.
Ex hoc Possidii facto profluxisse reor popularem errorem, quo a censoribus minus curiosis, jam inde ab eo tempore, Opus Hypognosticon pro Augustiniano habitum est.
Id in contrarium objici posse intelligo, in codicibus [Col. 0586B] editis non unum esse librum Hypognosticon, sed sex numero, unius tamen libri meminisse Possidium. Verum ipsimet oculi objectionem diluunt, cum meliores manuscripti codices nullam exhibeant librorum distinctionem, sed partes tantum eo titulo divisas, Ad articulum primum, ad articulum secundum, etc.
[Col. 0585B] Visum est hactenus quae, vivente Augustino, quibusve temporibus scripserint adversus haeresim Pelagianam sanctissimi quinque fidei defensores, nam Mercatorem quatuor aliis accensere necessum [Col. 0585C] est. Videndum deinceps quae hostes fidei sex interim ediderint, et quid ex ipsorum libris superesse Deus voluerit, sic tamquam tropaeum de opimis hostium spoliis gratiae Christi erectum.
Id totum laboris, quod in conquirendis undique fractorum velut armorum reliquiis positum est, fructum aliquem afferre potest, siquidem inde constabit quae quibus temporibus quaestiones ferbuerint, qua libri occasione scripti, et quibus incrementis haeresis aucta sit; quamquam tertium istud ad consequentem potius dissertationem pertinet, cui haecce appendix materiem sufficiet.
Id vero circa hostium fidei scripta notandum inprimis est, a variis auctoribus varia Opera, non uno tempore esse edita, unum tamen in omnibus inesse spiritum, superbum scilicet, mendacem et vafrum. Nemo enim hujuscemodi hominum se suosque non jactat, nemo non despicit alios, nemo contumeliis adversantes non onerat, nemo non adulatur potentibus, non querulis mendaciis injuriam quam facit [Col. 0585D] pati se clamat, nemo mentem non dissimulat Patrumque traditionem obtendit, nemo non Scripturae intelligentiam sibi, contradicentibus imperitiam, tarditatem ingenii, insaniam et morum perversitatem tribuit.
Operum quae uterque auctor pro Pelagianis dogmatibus composuit nihil superest, praeter Theodori quinque libros, aut fragmenta potius librorum adversus Augustinum, et Rufini libellum Fidei atque anathematismos duodecim. Nam quae Theodori fragmenta in posteriore parte Operum Mercatoris exhibebimus, [Col. 0586B] ex libris ea quindecim de Incarnatione caeterisque eodem spectantibus collecta sunt.
Quoniam vero de confessione Rufini amborumque haereticorum opusculis reliquis dictum satis est suo uniuscujusque loco, observanda impraesentiarum puto [Col. 0586C] haec quinque breviter.
Primum, cum a Pelagianis motae sint quaestiones quatuor praecipuae, unde mortalitas humani generis; an peccatum primi parentis traducatur ad posteros; quid per se valeat natura humana ad opus bonum; an gratia Dei detur ex meritis; solas priores duas a Theodoro et Rufino disputatas esse: quamquam Rufinus de perfectione justitiae nonnihil attigit anathematismo secundo, quem dixit affirmantibus, quemvis sanctum virum, sive prophetalem, sive apostolicum, sine auxilio Dei posse esse perfectum. In quo videtur praeivisse Juliano aliisque postea inchoationem justitiae libero arbitrio, perfectionem auxilio Dei, ascribentibus.
Secundum, Theodorum Rufinumque arma, quibus defensores utriusque praefati dogmatis catholici peterentur, fabricatos esse, suisque sequacibus tradidisse, sive quae ex Scriptura pravos in sensus detorta, sive quae ex humana ratione collegissent: ut merito [Col. 0586D] Theodorus Pelagii Coelestiique et Juliani, cum a Mercatore, tum a Joanne Maxentio, magister dictus sit; merito quoque Mercator tres illos homines Rufini discipulos vocaverit.
Tertium, Pelagianos consequentibus temporibus vix ullas exceptiones ullaque effugia tentasse, quae non didicissent a Rufino, ut Pelagianae impietatis Theodorus, calliditatis Rufinus auctor jure appelletur.
Quartum, haeresis Pelagianae, priusquam in Occidentem veniret, statum hunc fuisse in Oriente, ut de duobus praecipuis dogmatibus vehementer, de tertio remissius ageretur. Fuit vero iste quem diximus in Oriente status ante ann. 400.
Quintum denique, Theodorum, quamvis Opus πεντάβιβλον contra sanctum Augustinum elaboraverit [Col. 0587A] paucis ante annis quam moreretur, sua tamen tradidisse dogmata, vel scriptis, quae interierint, vel familiari sermone apud discipulos, indeque profecisse Rufinum, aliosque deinceps ex Rufino. Opus porro Theodori, quod dixi, re attentius considerata, censeo in Augustinum solum scriptum esse; sed ita tamen, ut dogmatis auctorem Hieronymum, Augustinum defensorem, Theodorus faciat, qua ratione tollitur quidquid pugnae dissidiique Mercatorem inter et Photium apparet. Vide notas ad Operis fragmenta.
Quae scripta sint a Pelagio, quorumque auctorum testimonio opera singula ipsi tribuantur, dictum est (Dissert. I, c. 4) ; nunc, quod promissum fuit, afferenda quae supersunt, et suae singulis temporum notae ascribendae.
Gennadius, libro de Scriptoribus Ecclesiasticis (Cap. 42) : Pelagius haeresiarcha, inquit, antequam proderetur haereticus, scripsit studiosis viris necessarios tres de fide Trinitatis libros, etc. Hinc tempus scriptionis utcumque collegimus (Dissert. citata) : nempe ante adventum Rufini Syri in Urbem, quo erroris magistro Pelagius usus est, atque adeo ante tempora Anastasii papae, non tamen Siricii, nec cum adhuc viveret Damasus, et Hieronymum inter atque Pelagium necessitudo esset; alioquin Hieronymus Pelagii tunc amici nomen non siluisset in Catalogo scriptorum, quem ann. 392 absolvit, id est, Theodosii ann. 14, Siricii ann. 8; quo tempore Pelagius haeresim nondum prodiderat, sed fama sanctitatis ac doctrinae fruebatur.
Ex his tribus libris nihil superest, praeter Gennadii memoriam; omnes vero quicumque audire volebant tractatores ecclesiastici, ea aetate de Trinitate [Col. 0587C] libros edebant, propter haereses duas, Arianam et Macedonianam, nondum penitus exstinctas; quisque enim avebat symbolum Nicaenum atque Constantinopolitanum defendere, eoque pacto se orthodoxum probare; siquidem tunc temporis, ut veterum testimonio constat, ὁμοουσίου confessio ὀρθοδοξίας certa erat publicaque professio. Pelagius porro quid de Trinitate sentiret, aperuit non obscure in libello Fidei. Quamquam de processione Spiritus sancti Theodoro Mopsuesteno assentitur, licet errorem celet. Credimus, inquit, et in Spiritum sanctum, verum Deum ex Patre procedentem. Vide notas ad libellum Fidei.
Hujusce operis meminerunt Augustinus lib. III de Peccator. Meritis et Remissionibus cap. 1 et 12, et lib. de Gestis Palaestinis cap. 16, Mercator in Commonitorio cap. 2 et in praefatione Subnotationum, auctor [Col. 0587D] Praedestinati haeresi 88, Cassiodorus Divinarum Lectionum cap. 8, illudque Pelagio tribuerunt tamquam indubitato parenti, quod nunc extra controversiam versatur.
Fuit tamen olim suppositum Gelasio, ut quidem videntur sibi aliqui colligere ex verbis Cassiodori. Certe credula antiquitas Hieronymo tribuit, ejusque operibus inseruit, quemadmodum et reliqua fere Pelagii, ut libellum fidei, ac epistolam ad Demetriadem; eoque pacto ad nos usque transmisit, alioquin facile peritura, nisi dignum aeternitate nomen mentita essent.
Neque fuit ista sive credulitas, sive suppositio, recentioris aevi flagitium: Primasius enim commentarios istos breves non obscure mihi videtur adjudicasse Hieronymo (vivebat Primasius sexto saeculo), cum ad verba ista Pauli Rom. III: Sicut scriptum est, Ut justificeris in sermonibus tuis etc., ita loquentem [Col. 0588A] Davidem inducit: Dum me immanis commissi reum arguis, per prophetam probas te habere de nostris operibus curam, et vincis eos qui te incuriosum humanorum actuum judicabant. Quibus addit: Ideo de isto sensu Apostoli totam expositionem cujusdam sancti viri posui, ut plenius lectoris sollicitudo imbueretur; et ubicumque sic inveni, paginas plenas pro instructione hic posui. Vir ille porro quem laudat, cujusque plenas paginas in opere suo posuit, neque Ambrosius fuit, ut qui tale nihil dixerit; neque Augustinus, sive ob eamdem causam, sive quia nominatim ipsum solet appellare: ergo visus est Hieronymus. Ex his enim tribus commentarios suos sumere voluit. Atqui verba quae attulit leguntur apud Pelagium, in expositione ejusdem loci; sic enim scripsit: Probasti te curam de hominibus habere, qui per Prophetam mea abscondita revelasti, et vicisti eos qui te incuriosum humanorum actuum esse confingunt. Pelagium ergo pro Hieronymo sumpsit, alteriusque expositiones alteri attribuit, non privato, reor, judicio, sed fide publica. Sexto igitur saeculo [Col. 0588B] jam suppositae fuerant Hieronymo expositiones illae breves Pelagii.
Conjecturam juvat, quod opus hoc, unde transtulit adductam sententiam, vocat expositiones, quo nomine inscribuntur Pelagii scholia; et paginas inde plenas subinde se posuisse ait: posuit vero ex Pelagio integras.
Lectum dixi opus istud ab Augustino, et diligenter quidem, cum plura hinc et inde attulerit diversis temporibus: duo tamen reprehendit, alterum, quod aliena persona dictum contra peccatum originale (Lib. III ad Marcell. c. 1) ; alterum, quod propria, de intelligentia hujus sententiae apostolicae: Non est volentis, neque currentis, sed miserentis Dei (Lib. de Gest. Palaest. c. 15 et 16) ; nihil de gratia et libero arbitrio arguit, nihil de lege et perfectione justitiae, nihil de concupiscentia peccati frutice, ut mirum sit, Vossium, et qui Vossium pene exscripserunt, oculatiores fuisse suo, quo se jactant, magistro; audenterque [Col. 0588C] scripsisse dogmata, de quibus Pelagius redargutus fuit, pleraque clarissimis verbis, sine ullis ambagibus, in his brevissimis expositionibus contineri.
Lectum quoque est, nisi mea me fallit opinio, ab Hieronymo: qui enim latuisset virum diligentem opus tanto ambitu a Pelagii sectariis praedicatum, suamque praesertim ob brevitatem Hieronymianae prolixitati collatum? Inde tamen nihil excerptum est, quod in libellum accusationis, utique compositum apud Hieronymum, conferretur: sive quia nihil reprehensione dignum visum est lectoribus, sive alia fuerit causa, et ea maxime, quod de his libris, ab Anniano non recognitis, valere posset Pelagii querela, quod opuscula quaedam sibi, antequam emendarentur, aut dolo subrepta essent, aut precibus extorta.
Lectum certe est, atque ex parte emendatum a Cassiodoro, ut ostendimus in notis ad caput 2 Commonitorii: sustulit enim vir apprime doctus ex commentariis in Epistolam ad Romanos, quae contra fidem [Col. 0588D] catholicam Pelagius haberet, deditque suis exemplum, et pene mandatum, idipsum in aliis aliarum epistolarum expositionibus praestandi, quo securius legi posset opus subtilissimum pariter ac brevissimum. Credibile vero est, si non certum, eos quos habemus, sive in editis, sive in mss. codicibus, commentarios, ex correctione Cassiodori atque discipulorum exscriptos esse. Quae res admirationem mihi fecit cogitanti, a quibusdam has ipsas expositiones in Epistolam ad Romanos, etiam a Cassiodoro viro inprimis catholico repurgatas, dici lernam quamdam esse Pelagianarum haereseon, et cloacam sordium, quas impurus haeresiarches evomuit. Quid quod ex iis ipsis locis, quae arguuntur erroris, plurima suos in commentarios transtulit, aut exscripsit potius, Primasius sancti Augustini, perinde ac Fulgentius, addictissimus discipulus?
Legere vero nemo potest, quin facile judicet, istud [Col. 0589A] opus humilioris esse styli, quam vel liber de Natura, vel epistola ad Demetriadem, vel libri de Libero Arbitrio: haec enim alieno stylo, illud suo edidit, quod pluribus in locis ostendimus, ut Hieronymi judicium de infantia Pelagii, cum aliorum laudibus de facundia, non pugnet: Hieronymus enim, quid per se posset Latino sermone barbarus de Scotia; alii, quid eluceret in operibus praefatis, aestimarunt.
Elucubratum id operis oportet a Pelagio ante ann. 412: tunc enim ab Augustino lectum est cum scriberet ad Marcellinum ann. 412. Tradit Mercator editum ante vastationem Urbis, quae contigit ann. 410, immo compositum statim atque Pelagius a Rufino Syro edoctus est dogma catholico contrarium, de mortalitate generis humani, et traduce peccati, quod contigit temporibus Anastasii papae.
Ut autem pateat quantum mutationis Cassiodorus fecerit, visum opponere παραλλήλως, et ea quae in vulgatis codicibus habentur, Cassiodoro emendatore, et quae Pelagius scripserat, relatore Mario atque [Col. 0589B] etiam Augustino.
Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors (Rom. V, 12) . Exemplo, inquit, seu imagine usus est, quia sicut cum non esset peccatum, per Adam subintravit; sic et cum non remansisset justitia apud aliquem, vita per Christum reparata est.
[Col. 0589D] Et in omnes homines mors pertransiit (Ibid.) . Cum sic, inquit, qui peccant, similiter et moriuntur: neque enim aut in Abraham, aut in Isaac, aut in Jacob mors pertransiit, de quibus Dominus ait: Huic omnes vivunt (Luc. XX, 38) . Hic autem, inquit, propterea dicit omnes mortuos, quoniam multitudine peccatorum non excipiuntur pauci [Col. 0590A] justi; sicut et ibi inquit: Non est qui faciat bonitatem, non est usque ad unum (Psalm. LII, 2 et 4) . Et iterum illud inquit: Omnis homo mendax (Ps. CXV, 11) . Aut certe in illos omnes pertransiit, qui, humano ritu, non coelesti, sunt conversati.
[Col. 0590D] Sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysem, etiam in eos qui non praevaricaverunt in similitudinem praevaricationis Adae (Rom. V, 14) . Sive cum non esset, inquit, qui inter justum et injustum discerneret, putabat mors se omnium dominari, sive in eos qui mandatum, tamquam Adam praevaricati sunt, hoc est, de filiis [Col. 0591A] Noe, quibus praeceptum est, ut animam in sanguine non manducarent, et de filiis Abraham, quibus circumcisio mandata est, sed in eos qui praeter mandatum legem contempserant naturalem.
[Col. 0591B] Qui est forma futuri (Ibid) . Quoniam, inquit, sicut Adam praeter coitum a Deo formatus est: sic et Christus a Virgine, fabricante Spiritu sancto, processit. Sive, sicut quidam dicunt, forma a contrario, hoc est, sicut ille caput peccati, sic etiam iste caput justitiae est.
[Col. 0591C] Sed non sicut delictum, ita et donum (Ibid) . Ne in forma, inquit, aequalitas putaretur.
Si enim in unius praevaricatione [Col. 0591D] multi mortui sunt, multo magis donum et gratia Dei per unum hominem Christum in multos abundavit (Ibid. 15) . Plus valuit, inquit Apostolus, gratia in vivificando, quam peccatum in occidendo, quia Adam non se solum, sed et suos posteros interfecit: Christus vero et eos, qui tunc erant in corpore, et eos qui postea futuri erant, liberavit.
[Col. 0592A] Hi autem, inquit, qui contra traducem peccati sentiunt, acriter eos qui defendunt traducem, impugnare conantur. Si peccatum, inquiunt, Adae etiam non peccantibus nocuit: ergo et Christi justitia non credentibus prodest; quoniam similiter, immo plus dicit Apostolus, per unum liberari, quam per unum ante perierat. Deinde dicunt: [Col. 0592B] Si baptismus mundat antiquum illud veternosumque peccatum, qui de duobus baptizatis nati fuerint, debent hoc carere peccato; non enim poterunt ad posteros transmittere quod ipsi minime habuerint. In hoc addunt: Quoniam si anima non est ex traduce, sicut nec est, sed sola caro habet traducem peccati, sola et poenam meretur; injustum enim, ut hodie anima nata [Col. 0592C] non ex massa Adae, tam antiquum peccatum portet alienum: quin et rationabile est, ut Deus, qui propria peccata dimittit, non imputet alienum.
Et iterum in alio sermone suo Pelagius: Si peccator, inquit, genuit peccatorem, ut parvulo ejus peccatum originale in baptismi acceptione solvatur, justus ergo justum gignere debuit. Si parentes, inquit, post conversionem [Col. 0592D] propria peccata non laedunt, multo magis filiis eorum per eos nocere non poterunt. Si priorem hominem contigit, causam mortis fuisse: ergo per Christi adventum mori jam non oportebat. Si per peccatum Adae mors orta esset, numquam post remissionem peccatorum, quam nobis liberator donavit, moreremur. Plus ergo valuit peccatum Adae, [Col. 0593A] omnes omnino homines occidendo, quam Christi gratia in salvando, quae non in omnibus, sed tantum credentibus profuit: neque enim omnes qui nascuntur ex Adam, ii etiam renascuntur in Christo.
Sicut per unum hominem, etc. Si per unum hominem Evam peccatum intravit in mundum, insaniunt, qui dicunt, antequam deceperit diabolus Evam, peccatum fuisse in mundo. Item, hic ostendere vult, propterea Christum passum, ut qui sequentes Adam discesseramus [Col. 0589C] a Deo, per Christum reconciliemur Deo. In hunc mundum peccatum, etc. Exemplo vel forma. Quomodo cum non esset peccatum, per Adam advenit, ita etiam cum pene apud nullum justitia remansisset, per Christum est revocata; et quomodo per illius peccatum mors intravit, ita et per hujus justitiam vita est reparata, futura, non praesens.
[Col. 0589D] Et ita in omnes, etc. Dum ita peccant, similiter moriuntur: non enim in Abraham et Isaac et Jacob pertransiit, de quibus dicit Dominus: Omnes enim illi vivunt. Hic autem ideo dicit omnes mortuos, quia in multitudine peccatorum non excipientur pauci justi, sicut ibi: Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum: et omnis homo mendax: [Col. 0590A] sive in eos omnes pertransiit, qui humano, non coelesti ritu vivebant. Item, nunc Apostolus mortem animae significat, quia Adam praevaricans mortuus est, sicut et propheta dicit: Anima quae peccat ipsa morietur (Ezechiel. XVIII, 4) . Transivit enim et in omnes homines, qui naturalem legem praevaricati sunt.
In quo, etc. Hoc est, [Col. 0590B] in eo, quod omnes peccaverunt, exemplo Adae peccat [ Fort. peccantis].
Usque ad legem, etc. Lex peccati vindex advenit, ante cujus adventum liberius [ Fort. peccabant, quia, etc. ], vel praesentis vitae longitudine fruebantur; erat quidem ante legem peccatum, sed non ita putabatur esse peccatum, quia jam pene oblitteratum fuerat in natura. Item dicens, usque [Col. 0590C] ad legem, Moysi significat, inferens autem, peccatum non imputatur, cum lex non est. Naturalem iterum ostendit legem, per quam praevaricatus est Cain, et post ipsum, qui naturalem legem praevaricati sunt.
Peccatum autem, etc. Quomodo mors regnabat, si non imputabatur peccatum? nisi subaudias, in praesenti non imputabatur.
[Col. 0590D] Sed regnavit mors, etc. Sive dum non esset, qui inter justum et injustum ante distingueret, putabat se omnibus dominari; sive non solum in eos qui praeceptum sicut Adam transgressi sunt, hoc est, de filiis Noe quibus jussum est ne animam in sanguine manducarent, et de filiis Abrahae, quibus circumcisio mandata est; [Col. 0591A] sed etiam in eos qui sine praecepto legem contempsere naturae.
Etiam in eos qui non peccaverunt in similitudinem, etc. Hi sunt qui non in similitudinem praevaricationis Adae peccaverunt, [Col. 0591B] qui per naturalem legem transgressi sunt, et non sicut Adam per mandatum.
Qui est, etc. Sive ideo forma fuit Christi, quia sicut Adam sine coitu a Deo factus est, ita ille ex Virgine, Spiritu sancto operante, processit. Quidam dicunt forma e contrario, hoc est, sicut ille peccati caput, ita et iste, justitiae. Item forma Christi Adam factus est: sicut [Col. 0591C] enim Adam primus mandatum Dei praevaricans exemplum est, legem Dei praevaricare volentibus, sic et Christus voluntatem Patris complens, exemplum est imitari eum cupientibus.
Nam non, etc. Ne in forma aequalitas putaretur.
Si enim unius delicto [Col. 0591D] multi mortui sunt, multo magis gratia Dei et donum in gratia unius hominis Jesu Christi in plures, etc. Hic manifeste docet, quia non generaliter de omni homine dicit, dicens: Unius delicto multi mortui sunt; quia communi et naturali morte, non solum peccantes, sed et justi moriuntur.
Gennadius loco mox citato: Scripsit et pro actuali conversatione Eulogiarum ex divinis Scripturis librum unum, capitulorum indiciis in modum sancti Cypriani martyris, praesignatum. Circa hoc opus observanda [Col. 0593B] videntur ista septem.
Primum, Pelagium se imitatorem, immo expletorem operis beati martyris Cypriani, ad Quirinum scribentis, professum esse. Unde Augustinus (Lib. IV ad Bonifac. c. 8) : Haeresiarches istorum Pelagius cum debito certe honore commemorat Cyprianum, ubi testimoniorum librum scribens, eum asserit imitari, hoc se dicens facere ad Romanum, quod ille fecerit ad Quirinum. Sententias igitur singulis titulis proposuit, quas subjunctis Scripturae testimoniis probaret more sancti martyris: atque haec causa est cur unum opus, modo Eulogiarum nomine, modo Testimoniorum, modo Titulorum et Capitulorum dicatur.
Secundum, cum tres sint Testimoniorum libri a Cypriano scripti, videri additum a Pelagio quartum, qui tertium martyris expleret, unumque simul conflaret absolutum opus, a studiosis vitae sanctioris legendum, tamquam breviarium coelestium praeceptorum (Cyp. in praef. sui operis ). Nam duo priores apud [Col. 0593C] Cyprianum pugnant adversus Judaeos de fide, tertius in religiosa disciplina versatur, vel, ut loquitur Gennadius, in actuali conversatione.
Tertium, maligne id totum fecisse Pelagium, ut Cypriani lectione imprudentes animos sensim sine sensu in suas partes adduceret, multis, quae a sancto martyre dicta sunt catholice, sed ambigue, in pravam sententiam deflexis, cujusmodi est duodecimus titulus: Non esse jurandum; et quadragesimus secundus: Fidem in totum prodesse, et tantum nos posse, quantum credimus; quadragesimus nonus: Inimicos quoque diligendos; quinquagesimus secundus: Credendi, vel non credendi libertatem in arbitrio positam; sexagesimus primus: Possidendi concupiscentiam, et pecuniam non appetendam; sexagesimus quintus: Omnia delicta in baptismo deponi; septuagesimus septimus: Peccantem publice objurgandum, etc. Tunc enim parturiebat haeresim orbe toto grassaturam.
Quartum, in eo ipso libro contenta fuisse duo, [Col. 0593D] quae Augustinus in epistola ad Hilarium refutat, nempe: Jurari omnino non debere, et divitem viventem in divitiis suis regnum Dei non posse ingredi, nisi omnia sua vendiderit, nec prodesse eidem, si forte ex ipsis divitiis mandata fecerit. Utrumque vero Pelagius voluit videri ex Cypriano sumpsisse, et prius quidem iisdem verbis ex libro tertio, titulo 12, sententia parumper detorta atque etiam corrupta.
Quintum, ex hoc eodem libro deprompta esse magnam partem, quae Gallicani episcopi objecerunt Pelagio, ut mirabile sit, quod scripsit Gennadius, hoc opus esse necessarium studiosis viris. Annon potius inde ipse Gennadius suum prodit in Pelagium studium, suamque facit suspectam fidem?
Sextum, ea quae inde Pelagio objecta sunt, ab ipso ita subdole fuisse exposita, ut tolerabilem visa sint Patribus Diospolitanis habere sensum, quamquam haberent reipsa perversissimum, ut subtiliter Augustinus [Col. 0594A] perspexit: eam ob rem singulis titulis subjicietur interpretatio Pelagii, sicubi adhibita sit.
Postremum, hoc opus a Gennadio inscriptum Eulogiarum, sive de actuali conversatione, id est, de vita activa, vel de officiis virtutum, quae non jam Deum, sed proximos spectarent: qua vocis notione usus est Julianus Pomerius in libro secundo operis, quod vulgo dicitur, de Vita contemplativa, tribuiturque, quod mirabile videtur eruditis, etiamnum a quibusdam Prospero, contra manifestam, tum Isidori auctoritatem, tum mss. codicum fidem. Affixus porro apud Hieronymum (Lib. de Script. Eccles. c. 12) titulis numerus, procul dubio vitiosus est; sed emendari non potuit sine laboriosa codicum mss. collatione, cujus operae minimum videtur pretium. Est vero non mediocre, si quis animadversiones Hieronymi ad singulos titulos consideret paulo attentius: perspiciet enim non sine animi voluptate, quod nostris etiam temporibus multum prosit. Conducet quoque non parum consulere Augustini in libro de [Col. 0594B] Gestis Palaest. observationes ad singulas Pelagii interpretationes.
TITULUS.
Non posse esse sine peccato, nisi qui scientiam legis habuerit (Hieron. dial. 1) . Interpret. Pelag. (Aug. l. de Gest. Palaest. c. 1) : Ego quidem dixi, sed non sicut illi intelligunt. Non dixi non posse peccare, qui scientiam legis habuerit; sed adjuvari per legis scientiam ad non peccandum, sicut scriptum est: Legem in adjutorium dedit illis (Isa. VIII, 20, juxta LXX) .
TITULUS.
Etiam feminas debere habere scientiam legis, debere et Deo psallere (Hieron. ibid.) .
TITULUS XIV.
Servum Dei nihil amari de ore suo, sed semper [Col. 0594C] quod dulce est et suave, proferre debere (Ibid.) .
TITULUS XXI.
Sacerdotem sive doctorem omnium actus speculari debere, et fiducialiter corripere peccantes: ne pro iisdem rationem reddat, et eorum sanguis de suis manibus requiratur.
TITULUS XXXI.
Sacerdotem sive doctorem nemini adulari debere, sed audenter omnes corripere, ne et se et eos qui eum audiunt perdat.
TITULUS LXXII.
Omnes voluntate propria regi, et suo desiderio unumquemque dimitti (Aug. lib. de Gest. Palaest. cap. 2) .
De hoc ipso sapientia Salomonis (Sap. VII, 1 et seqq.) . Sum quidem et ego mortalis homo similis omnibus, et ex genere terreno illius, qui prior factus est, et in ventre matris figuratus sum caro decem mensium tempore, coagulatus sum in sanguine ex semine hominis et delectamento somni conveniente, et ego natus accepi communem aerem, et in similiter factam decidi terram, et primam vocem similem omnibus emisi plorans. Nemo enim ex regibus aliud habuit nativitatis initium. Unus ergo introitus est omnibus ad vitam, et similis exitus: propter hoc optavi, et datus est mihi sensus, et invocavi, et venit in me spiritus sapientiae. Et Psalmista (Ps. CVIII, 18) : Dilexit maledictum, et veniet ei; et noluit benedictionem, et elongabitur ab eo. Et Ecclesiasticus (Eccli. XV, 17) : Apposuit tibi [Col. 0595A] aquam et ignem, ad quodvis porrige manum tuam. Ante hominem bonum et malum, vita et mors; quod placuit ei, dabitur illi. Interpret. Pelag.: Hoc dixi propter liberum arbitrium, cui Deus adjutor est eligenti bona; homo vero peccans ipse in culpa est, quasi liberi arbitrii.
TITULUS LXXIII.
In die judicii iniquis et peccatoribus non esse parcendum (Hieron. ibid.; Aug. ibid., cap. 3) , sed aeternis eos ignibus exurendos; scriptum est enim psalmo CIII: Deficiant peccatores a terra, et iniqui, ita ut non sint. Et in Isaia: Comburentur iniqui et peccatores simul, et qui relinquunt Deum, consummabuntur. Interp. Pelag.: Secundum Evangelium dixi, ubi dicitur de peccatoribus: Isti ibunt in supplicium aeternum, [Col. 0595B] justi autem in vitam aeternam (Matth. XXV, 46) . Et si quis aliter credit, Origenista est.
TITULUS LXXXI.
Sapientiam et intellectum Scripturarum, nisi qui didicerit, scire non posse: et scientiam legis usurpare non debere indoctum (Hier. ibid.) .
TITULUS LXXXIII.
Christianum illius debere esse patientiae, ut si quis sua auferre voluerit, gratanter amittat; et gloriam vestium ac ornamentorum Deo esse contrariam. Ei qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, dimitte ei et pallium.
TITULUS CLXIV.
Inimicos ut proximos diligendos. Lucae V: Diligite inimicos vestros: benefacite his qui oderunt vos; benedicite [Col. 0595C] maledicentibus vobis, et orate pro calumniantibus vos.
TITULUS CLXV.
Inimico numquam esse credendum.
TITULUS CXXIII.
Regnum coelorum etiam in veteri Testamento repromitti (Hieron. ibid.; Aug. ibid., cap. 5) . Interp. Pelag.: Hoc et per Scripturas probare possibile est; haeretici autem in injuriam veteris Testamenti hoc negant: ego vero Scripturarum auctoritatem secutus dixi, quoniam in propheta Daniele scriptum est (Dan. VII, 18) : Et accipient sancti regnum Altissimi.
TITULUS C.
Posse hominem sine peccato esse, et Dei mandata facile custodire, si velit (Hieron. ibid.; Aug. ibid., cap. 6) .: Interp. Pelag. Posse quidem hominem sine peccato esse, et Dei mandata custodire, si velit, diximus; hanc enim possibilitatem Deus illi dedit. Non autem diximus quod inveniatur aliquis ab infantia usque ad senectam qui numquam peccaverit; sed quoniam a peccatis conversus, proprio labore et Dei gratia, possit esse sine peccato, nec per hoc tamen in posterum inconvertibilis.
TITULUS CXXIII.
Ne leviter quidem esse peccandum.
TITULUS CXXXI.
Malum vero nec cogitandum. Matthaei V: Qui viderit mulierem ad concupiscendum, jam moechatus est eam in corde suo. Interp. Pelag. Hoc non ita posuimus, [Col. 0596A] sed diximus, debere studere Christianum, male cogitet. Scilicet Gallicani episcopi objecerant, quasi dixisset malum nec in cogitationem venire.
De hac epistola facit mentionem Augustinus scribens Paulino in haec verba (Epist. 106) : Quod etiam quibusdam litteris agit ad tuam venerationem datis, ubi dicit se non debere existimari sine gratia Dei defendere liberum arbitrium, cum possibilitatem volendi atque operandi, sine qua nihil boni velle atque agere valemus, a Creatore nobis insitam diceret, ut videlicet haec intelligatur, doctore ipso, gratia Dei, quae paganis atque Christianis, impiis et piis, fidelibus atque infidelibus communis est.
Facit quoque in libro de Gratia Christi, cap. 35, quod exscribendum videtur. Legant, inquit, illam epistolam, quam ad sanctum virum Paulinum episcopum, ante duodecim fere annos, scripsimus, quae trecentis [Col. 0596B] forte versibus nihil aliud quam Dei gratiam et auxilium confitetur, nosque nihilominus boni facere posse sine Deo. Hanc ergo epistolam legi, et inveni eum pene per totam non immorari, nisi in facultate et possibilitate naturae, et pene ibi tantum Dei gratiam constituere; Christianam vero gratiam tanta brevitate sola nominis commemoratione perstringit, ut nihil aliud videatur quam eam lacere timuisse. Utrum tamen eam in remissione peccatorum velit intelligi, an etiam in doctrina Christi, ubi est et ejus conversationis exemplum, quod aliquot locis suorum opusculorum facit, an credat aliquod adjutorium bene agendi adjunctum naturae atque doctrinae, per inspirationem flagrantissimae et luminosissimae charitatis, non apparet omnino.
Atque hinc constat primo, tempus scriptae epistolae: quae enim mox attulimus, scribebat Pelagius an. 417; quam igitur epistolam dederat ante duodecim fere annos, datam oportet ann. 405.
Constat et istud, Pelagium tunc temporis ita occultasse [Col. 0596C] mentem sententiamque suam de gratia Christi, ut ne Augustinus quidem intelligere valuerit quid in animo haberet. Unde mirari quispiam jure possit eorum perspicacitatem qui viderint in expositionibus Pelagii errores, quos nec Augustinus deprehenderit, nec Pelagius aperire, etiam plures post annos, voluerit. Quod ergo scribens ad Paulinum arguere videtur, aliunde magis quam ex ipsa epistola praejudicio quodam suspicatur.
Constat pariter qua occasione Augustinus ad Paulinum scripserit. Vidit scilicet quid periculi a Pelagio fieret viro specie pietatis capi facili; idque, ut erat fidei pariter ac Paulini amans, praevertendum ratus, adhibuit cautionem eo magis necessariam, quo suspectior potuit esse merito Paulinus, ut qui diu celasset amicum, tot litteris interpellatum, quam gereret cum Pelagio necessitudinem, cujus discipulos, etiam pertinacissimos, pateretur Nolae sua libere dogmata tueri. Verum quia nihil erat in epistola Pelagii quod aperte gratiam Dei oppugnaret, eam [Col. 0596D] Augustinus per singulas partes non refellendam suscepit, sed altissimum gratuitae praedestinationis mysterium explicuisse contentus, de damnatione Pelagii a Patribus Diospolitanis, atque apostolica sede, dogmatibusque confitendis, ut catholica fides retineatur, admonuit.
Constat denique quis esset haeresis Pelagianae status ann. 405. Timide agebatur de gratia, verbisque ambiguis praetentabantur animi, ut postquam sese aliquatenus implicuissent quaestionibus de initio fidei, aliisque in speciem levioribus, postmodum sensim sine sensu deducerentur in errorem, de viribus naturae ad opera pietatis, propter ineluctabilem, ut ait Augustinus, dogmatum ex sese reciproce aptorum quasi catenam.
Nusquam mentio fit hujusce epistolae, quod sciam, [Col. 0597A] praeterquam in libro de Gratia Christi, cujus in capite 36 haec sunt sive Pelagii, sive Augustini verba: Legant etiam, inquit, ad sanctum Constantium episcopum, ubi breviter quidem, sed plane libero hominis arbitrio Dei gratiam auxiliumque conjunxi. Hanc epistolam, ut superius dixi, non legi, sed si non est dissimilis caeteris quae mihi nota commemorat, non habet etiam ipsa, quod quaerimus.
Quis porro Constantius fuerit, et cui Ecclesiae praefuerit, divinare nemo queat, cum nullae sint habitae in Italia tunc temporis synodi, quarum acta ad nos pervenerint; conjicio tamen illustrem fuisse, sive generis nobilitate, sive sanctitatis fama: ad hujuscemodi enim homines scribebat Pelagius, ut, quod non semel notavimus, vel sibi opinionem viri boni, vel suae impietati patrocinium faceret.
Notandum vero, versipellem haereticum, ut rectae fidei se mentiretur, ad eas epistolas provocasse, quas tribus dederat nominis claritate perculsuris adversariorum oculos; siluisse vero de libris unde poterat [Col. 0597B] non magno negotio convinci: epistolae nimirum ea arte compositae fuerant, ut cum flexibiles forent in oppositos sensus, catholicis catholicum exhiberent, haereticis haereticum.
Scriptam oportet epistolam hanc post litteras ad Paulinum, sed ante librum de Institutione virginis ad Demetriadem; videtur enim ordo temporis in recensione servatus; apparet ergo scripta priusquam fugam Pelagius ex urbe Roma ann. 408 cepisset, tunc enim incoeperat apertius loqui: ergo circiter ann. 406. Ex ipsa porro, cum nihil supersit, status haeresis, adhuc se tegentis, patefieri non potest.
Operis hujus meminit Hieronymus dialogo tertio; Augustinus lib. de Gestis Palaestinis, cap. 6; Mercator in Commonitorio, cap. 4; quem ad locum observavimus non pauca in hanc rem, quae tu vide.
[Col. 0597C] Inde agnosces viduam cui inscribitur id Operis dictam quidem a Mercatore Livaniam, creditam vero a quibusdam, vel Melaniam seniorem, vel Julianam Memorii conjugem: cognosces pariter viduam ita demisse adulatorieque laudatam fuisse, ut Pelagius ipse, quidquid id est, erubuerit fateri suum, immo auctorem stultiloquii damnaverit: in quo tamen mentitum, libri ab Augustino et ab hominibus fide dignis Pelagii amicis consulti probarunt.
Verum de vidua occurrit modo conjectura non improbabilis, ipsam nimirum esse, vel Julianam Demetriadis matrem, vel Albinam Piniani socrum. Nam quod ad Julianam spectat, credibile est ipsam a Pelagio poposcisse idcirco Demetriadi filiae institutionem virginis, quia viduae prius regulam ab eodem accepisset. Quid quod ad Julianam de viduitate scripserunt plures viri, doctrina et pietate insignes, quos inter videri voluit Pelagius, cum sua ipsius vanitate, tum nonnulla erga Augustinum aemulatione? Jam vero Albina Pelagio jam tum Romae constituto [Col. 0597D] conjuncta erat, pio quodam necessitatis vinculo: unde statim ac ipsum licuit coram affari Hierosolymis, instanter egit ut invidiam haeresis sibi factam amoliretur, ab eoque expressit, non confessionem tantum, quae capite primo libri primi de Gratia Christi continetur, sed forte etiam totum id purgationis quod Romam misit.
Quid si duo fuerint libri ad Viduam, alter consolatorius, alter exhortatorius, et uterque ad Julianan aliquam missus dicatur; sed consolatorius ad Memorii conjugem, exhortatorius ad Demetriadis matrem: neutri certe inscriptum fuisse nomen viduae, constat ex codice quem Augustinus legit: quamquam videri potest levis tota haec conjectura de duobus libris, cum unus potuerit simul esse et consolatorius in obitu viri, et exhortatorius ad vitam vidua christiana dignam. Sed istud longe gravius, immo tanti ponderis, ut fere me cogat, deserta pristina [Col. 0598A] opinione de Juliana Memorii conjuge et Juliani haeretici matre, ire in oppositam de parente Demetriadis, cujus vir Olybrius ante Urbis excidium, teste Hieronymo, vita excessit. Ea vero conjectura, si probabilis videatur, ut valde est, Opus istud ad viduam conditum dici debet, vel Romae, antequam inde Pelagius cum trepidantibus aliis exiret, vel in Sicilia, ubi primum advenit; hac autem ratione pertinebit ad annum aut 408, aut consequentem.
Simplicitatem sequi Christi famulam decet, non hanc quae stultitia magis est quam simplicitas, sed illam de qua Scriptura dicit (Prov. XI, 25, secund. LXX) : Benedicta anima omnis simplex; dicente alibi Scriptura (Deut. XXVII, 26, et Gal. III, 10) : Maledictus omnis homo qui non permanet in omnibus quae scripta [Col. 0598B] sunt in libro legis, ut faciat ea. Hinc ostenditur, non esse simplicitatem veram, quae Dei mandata insensata securitate contemnit, sed eam quae legis praecepta sapienti timore custodit: dicente enim maledictum esse eum qui non permanet in his quae scripta sunt; a contrario benedictum esse non vult qui non omnia praecepta servaverit; et si omnis simplex benedictus est, ergo simplex ille est qui omnia praecepta legis impleverit.
Odisse, maledicere, et invidere, mentiri, detrahere, et detrahentibus credere, leve, aut nullum putatur esse peccatum; sed hi qui hoc putant obliti sunt quoniam et levis praecepti violationi obnoxios gehennae legimus esse mancipandos. Dixisse enim Dominum manifestum est (Matth. V, 22) : Quicumque [Col. 0598C] dixerit fratri suo, Fatue, vel Racha, reus erit gehennae.
Inveniat apud te pietas quem nusquam invenit locum; inveniat ubique peregrina apud te sedem justitia (Lib. de Gest. Palaest. c. 6) : veritas, quam jam nemo cognoscit, domestica tibi et amica fiat; lex Dei, quae ab omnibus prope hominibus contemnitur, a te sola honoretur.
O te felicem et beatam, si justitia, quae in coelo tantum esse credenda est, apud te solam inveniatur in terris!
Ille enim merito ad Deum extollit manus, ille preces bona conscientia fundit, qui potest dicere: Tu enim nosti, Domine, quam sanctae, quam innocentes, quam purae sint ab omni fraude, et injuria, et [Col. 0598D] rapina, quas ad te expando manus: quam justa, quam immaculata labia, et ab omni mendacio libera, quibus tibi, ut mihi miserearis, fundo preces.
Haec paulo aliter in libro de Gestis Palaestinis leguntur. Ille ad Deum digne elevat manus, ille orationem bona conscientia effundit, qui potest dicere: Tu nosti, Domine, quam sanctae et innocentes et mundae sint ab omni malitia, et iniquitate, et rapina, quas ad te extendo manus: quemadmodum justa, et munda labia, et ab omni mendacio libera, quibus offero tibi deprecationem, ut mihi miserearis
Hujusce operis meminit Augustinus tribus maxime in libris, de Natura et Gratia, de Gestis Palaestinis [Col. 0599A] cap. 33, Retractationum cap. 4. Meminerunt quoque breviter Orosius in Apologetico, et Hieronymus dial. 3.
Compositum est a Pelagio in Sicilia, vel Aniani, vel Coelesti opera, traditumque clam fidis manibus; unde a Jacobo et Timasio, adolescentibus duobus ad vitae sanctioris studium exhortatione Pelagii conversis, atque errorem cum pietatis instituto imbibitum dedoctis, Augustino missum, a quo libro de Natura et Gratia confutatum est.
Librum hunc episcopi Africani quinque cum suis litteris ad Innocentium papam legendum transmiserunt. Misimus reverentiae tuae librum, quem dederunt quidam religiosi et honesti adolescentes servi Dei, quorum etiam nomina non tacemus, nam Timasius et Jacobus vocantur, qui, sicut audivimus, et jam nosse dignaris, ipsius Pelagii exhortatione spem quam habebant in saeculo reliquerunt, et nunc continenter Deo serviunt. Qui cum eodem errore tandem aliquando per qualemcumque operam nostram, Domino inspirante, [Col. 0599B] caruissent, protulerunt eumdem librum, Pelagii esse dicentes, et ut ei responderetur, impendio rogaverunt. Factum est, ad eosdem rescripta est ipsa responsio. Agentes gratias rescripserunt. Utrumque misimus, et cui responsum est, et quod responsum est: et ne nimium essemus onerosi, signa fecimus his locis, ubi petimus inspicere non graveris, quemadmodum sibi objecta quaestione quod gratiam Dei negaret, ita respondit, ut eam esse non diceret nisi naturam in qua nos condidit Deus.
Rescripsit summus pontifex, et libro quem legerat censuram gravissimam inussit. (Patrol. tom. XX col. 593) . Librum, inquit, qui ejus esse dicebatur, nobis a vestra charitate transmissum evolvimus, in quo multa blasphemia, nihil quod placeret, nihil quod non penitas displiceret, a quovis damnandum atque calcandum, cui similia, nisi qui ista scripserat, nemo alter in mentem reciperet, atque sentiret.
Ex libro sancti Augustini de Natura et Gratia [Col. 0599C] excerptum exhibemus, addita praefatione ex Sallustio, unde sumptam tradit Augustinus, additis etiam aliis, sed admodum paucis, quae ad sensum perficiendum necessaria visa sunt: sed haec ipsa diverso charactere, ne fraudem facerent, notata sunt.
(Aug. lib. de Nat. et Grat. cap. 1.) Sunt qui cum in suis peccatis humanam voluntatem accusare debeant, naturam potius accusantes hominum, per illam se excusare conantur. Nec audiunt interim Scripturam, quae cum omnibus paginis Deum laudat, opus divinum absolvit, naturamque criminis puram declarat.
Si saltem audirent gentilis hominis verba. Falso, inquit ille (Sallustius in prol. Belli Jugurth.) , queritur de natura sua genus humanum, quod imbecilla atque [Col. 0599D] aevi brevis, sorte potius quam virtute regatur. Nam contra reputando, neque majus aliud, neque praestabilius invenias, magisque naturae industriam hominum, quam vim aut tempus deesse. Sed dux atque imperator vitae mortalium animus est: qui ubi ad gloriam virtutis via grassatur, abunde pollens, potensque et clarus est, neque fortunae eget, quippe quae probitatem, industriam, caeterasque artes bonas neque dare, neque eripere cuiquam potest. Sin captus pravis cupidinibus ad inertiam et voluptates corporis pessumdatus est, perniciosa libidine paulisper usus, ubi per socordiam vires, tempus, aetas, ingenium defluxere, naturae infirmitas accusatur: suam quique culpam auctores ad negotia transferunt. [Col. 0600A] Longe vero sceleris minus est culparum causas in negotia transferre quam in humanitatem, cum negotia sors ut plurimum vel hominum imprudentia implicet; naturam Deus, qui bonus et justus est, condiderit.
(Ibid., cap. 7) . Igitur adversus eos qui peccatis suis patrocinium de naturae humanae infirmitate perquirunt, dico posse esse hominem sine peccato, naturamque ita conditam a Deo, ut necessitate non peccet, sed voluntate. Atque ut quaestio ratione tractetur, statim initio distinguendum est, aliud esse quaerere an possit aliquid esse, quod ad solam possibilitatem pertinet; aliud utrumne sit. Nos de sola possibilitate tractamus, de qua nisi quid certum constiterit, transgredi ad aliud gravissimum esse atque extra [Col. 0600B] ordinem ducimus.
Idem iterum repeto. Ego dico posse esse hominem sine peccato. Tu quid dicis? Non posse esse hominem sine peccato. Neque ego dico hominem esse sine peccato, neque tu dicis non esse hominem sine peccato. De posse et non posse, non de esse et non esse, contendimus. Nam nullus mundus est a sorde (Job. XIV, 4, secundum LXX) ; et, non est homo, qui non peccet (III Reg. VIII, 46) ; et, non est justus in terra; et, non est qui faciat bonum (Psal. XIII, 1) , et caetera his similia, ad non esse, non ad non posse proficiunt. Hujusmodi enim exemplis ostenditur quales homines quidam tempore aliquo fuerint; non quod aliud esse non potuerint, unde et jure inveniuntur esse culpabiles. Nam si idcirco tales fuerunt, quia [Col. 0600C] aliud esse non potuerunt, culpa carent.
(Ibid., cap. 10.) Potest quidem esse, inquies, sed per gratiam Dei. Ago humanitati tuae gratias, quod assertionem meam, quam dudum oppugnabas, non modo non oppugnare aut confiteri solum contentus non es, verum etiam non refugis comprobare. Nam dicere: Potest quidem, sed per illud, aut per illud, quid aliud est quam non solum consentire quod possit esse, verum etiam quomodo vel qualiter possit ostendere? Nullus itaque magis alicujus rei possibilitatem probat, quam qui ejus etiam qualitatem fatetur, quia neque absque re esse qualitas potest.
Sed tu, inquies, hoc in loco Dei gratiam, quandoquidem eam non commemoras, videris abnuere. Egone abnuo, qui rem confitendo, confitear necesse [Col. 0600D] est et per quod res effici potest? An tu, qui rem negando, et quidquid illud est per quod res efficitur procul dubio negas? Sive per gratiam, sive per adjutorium, sive per misericordiam, et quidquid illud est per quod esse homo absque peccato potest, confitetur, quisquis rem ipsam confitetur.
(Ibid., cap. 11.) Nam si dixero: Homo disputare potest, avis volare, lepus currere, et non etiam per quae haec effici possunt commemoravero, id est, linguam, alas, pedes: num ego officiorum qualitates negavi, qui officia ipsa confessus sum?
(Ibid., cap. 12) . At levia quaedam sunt peccata, inquies, quae ipsa multitudine, quod saepe irruant, non possunt cuncta vitari. Argui illa certe non debent, [Col. 0601A] ne levi quidem correptione, si vitari omnino non possunt.
(Ibid. cap. 13.) Ipse tu vero, dices, sine peccato es? Non sum sane, sed negligentiae meae potius quam impossibilitati imputari debet, quod non sim sine peccato.
(Ibid., cap. 14, 15.) Jam vero id, quod a quibusdam dicitur, nusquam esse scriptum his omnino verbis, posse esse hominem sine peccato; scriptum vero, neminem posse domare linguam, et proinde nec esse posse sine peccato linguae, facile refellitur: quia et non est ibi quaestio quibus verbis dicatur quaeque sententia. Et quod apostolus Jacobus ait: Linguam autem nullus hominum domare potest (Jac. III, 8) ; per exprobrationem dictum est, tamquam diceret: [Col. 0601B] Ergone linguam nullus hominum domare potest? Tamquam objurgans et dicens: Domare feras potestis, linguas non potestis? quasi difficilius sit domare linguam quam feras.
(Ibid., cap. 17.) Verum, inquies, ab Apostolo dictum est: Sapientia carnis inimica est in Deum, legi enim Dei non est subjecta, nec enim potest; qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt (Rom. VIII, 7 et 8) . Sed Apostolus, quod sapientiam carnis dixerit, non sapientiam desursum descendentem; et in carne esse, non eos qui de corpore non exierunt, sed eos qui secundum carnem vivunt, manifeste significat.
Perges objicere: Ipsa saltem ignorantiae peccata vitari non possunt, utcumque dicantur caetera vitari posse. Non possunt, fateor, ignorantiae peccata vitari, [Col. 0601C] quamdiu homo ignorat; sed praevigilare debet, ne ignoret: ideoque culpanda est ignorantia, quia id homo nescit negligentia sua, quod adhibita diligentia scire debuisset.
(Ibid., cap. 18.) Addes etiam: Tollere certe non potest homo peccata jam commissa; sed illa expiari debent, et Dominus pro eis exorandus. Id lubens fateor: quia id quod factum est, facere infectum potentia naturae et voluntas hominis non potest.
(Ibid., cap. 19.) Sed ut id evertatur in quo praesidium ponitur ab iis qui nobis adversantur. Primo de eo disputandum est quod per peccatum debilitata dicitur et immutata natura. Unde ante omnia quaerendum puto quid sit peccatum. Substantia aliqua, an omnino substantia carens nomen, quo non res, [Col. 0601D] non existentia, non corpus aliquod, sed perperam facti actus exprimitur? Credo, ita est; et si ita est, quomodo potuit humanam debilitare, vel mutare naturam, quod substantia caret?
(Ibid., cap. 21.) Deinde aegritudo haec, quam quisque experitur, non debuit contrahi peccatis, ne ad hoc esset poena peccati, ut committerentur plura peccata; neque vero ipse primus homo ideo morte damnatus est, quia peccandi necessitatem primo peccato contraxit, nam postea non peccavit. Ejus quoque posteri, non solum illo non sunt infirmiores, sed etiam plura impleverunt praecepta, cum unum ille implere neglexerit.
(Ibid., cap. 22.) Deinde non debuit sic vindicari [Col. 0602A] peccatum, ut peccator per vindictam plura committeret; esset enim vindicta materies peccati, si ad hoc peccator infirmatus est, ut plura peccaret.
(Ibid., cap. 24, 25.) Quid quod Dominus sine peccato potuit mori; nec ullum malum potest esse boni alicujus causa; nec ut esset causa misericordiae Dei, necessarium fuit, quod illi aiunt, peccatum.
(Ibid., cap. 26.) Adhibet quidem huic etiam parti, si quando necessarium fuerit, misericordiam suam Deus, quia homini post peccatum ita subveniri necessum est; non quia Deus causam hujuscemodi necessitatis optaverit. Sed et medicus ad curandum jam vulneratum paratus esse debet; non debet autem ut sanus vulneretur optare.
(Ibid., cap. 27, 28.) Absurdissimum porro stultissimumque [Col. 0602B] est, etiam necessarium fuisse homini, ad auferendam superbiae vel gloriae occasionem, ut absque peccato esse non posset. Sed Deus, inquiunt, potest omnia sanare. Potest sane; sed absurdum tamen est, a Deo dici homini: Necesse est peccare ne pecces. Quid amplius dicam, nisi quia potest credi quod ignes ignibus exstinguuntur, si credi potest quod peccatis peccata curentur?
(Ibid., cap. 29.) Sed quonammodo superbiam ipsam a peccato separabimus? Tam peccare superbire est, quam superbire peccare. Nam quaere quid sit quodcumque peccatum, et vide si invenies aliquod sine superbiae appellatione peccatum? Omne peccatum, nisi fallor, Dei contemptus est; et omnis Dei contemptus superbia est. Quid enim tam superbum [Col. 0602C] quam Deum contemnere? Omne ergo peccatum et superbia est, etiam Scriptura dicente: Initium omnis peccati superbia est (Eccli. X, 15) .
(Ibid., cap. 30.) Deinde, quomodo quis Deo pro illius peccati reatu subditus esse poterit, quod suum non esse cognoverit? Suum enim non est, si necessarium est; aut si suum est, voluntarium est. Et si voluntarium est, vitari potest.
(Ibid., cap. 33.) At, inquiunt, homo comparatur Deo, si absque peccato esse asseratur: quasi vero angelus, quia absque peccato est, comparetur Deo?
(Ibid., cap. 34.) Inquiunt etiam, rationabile quidem videtur esse quod asseris, sed superbum est dicere hominem absque peccato esse posse. Verum in qua magis parte humilitas collocanda est? Sine [Col. 0602D] dubio falsitatis, si in ea quae veritatis probatur esse superbia est. In parte igitur veritatis, non in parte falsitatis, humilitas magis collocanda est.
(Ibid., cap. 35.) Quin et illud addunt: Multorum e sanctis peccata novimus. Peccasse multos sanctorum non tantum verum est, sed etiam litteris ipsis quoque sacris proditum est: non ut exempla ad desperationem non peccandi valeant, neque ut securitatem peccandi nobis quodammodo praebere videantur; sed ut disceremus, vel poenitendi humilitatem, vel etiam in talibus lapsibus non desperandam salutem. Sed quomodo istos sanctos de hac vita abiisse credendum est? Cum peccato, an sine peccato? Si cum [Col. 0603A] peccato, quomodo sancti sunt? Si sine peccato, potuerunt ergo sine peccato esse?
(Ibid., cap. 36.) Sed in iisdem sacris litteris multi non modo non peccasse, verum etiam juste vixisse referuntur, Abel, Enoch, Melchisedech, Abraham, Isaac, Jacob, Joseph, Jesus Nave, Phinees, Samuel, Nathan, Elias, Elisaeus, Michaeas, Daniel, Azarias, Ananias, Misael, Ezechiel, Mardochaeus, Simeon, Joseph, cui desponsata erat virgo Maria, Joannes. His adde sanctas feminas, Deboram, Annam Samuelis matrem, Judith, Esther, alteram Annam filiam Phanuel, Elisabeth, ipsam etiam Domini ac Salvatoris nostri matrem, quam sine peccato confiteri necesse est pietati.
(Ibid., cap. 37.) Dicent forsitan: Numquid omnium [Col. 0603B] potuit Scriptura commemorare peccata? Hoc recte dici potest de his quorum neque bonorum neque malorum Scriptura sit memor; de illis vero quorum justitiae meminit, et peccatorum sine dubio meminisset, si qua eos peccasse sensisset. Sed esto aliis temporibus, turbae numerositate, omnium dissimulaverit peccata contexere; in ipso statim mundi primordio, ubi nonnisi quatuor homines erant, quid dicimus, cur non omnium voluerit delicta commemorare? Utrumne ingentis multitudinis causa, quae nondum erat? An quia illorum tantum qui commiserant meminit, illius qui nulla commiserat meminisse non potuit? Certe primo in tempore Adam et Eva, ex quibus Cain et Abel nati sunt, quatuor tantum homines fuisse referuntur. Peccavit Eva, Scriptura hoc [Col. 0603C] prodidit; Adam quoque deliquit, eadem Scriptura non tacuit. Sed et Cain peccasse ipsa aeque Scriptura testata est, quorum non modo peccata, verum etiam peccatorum indicat qualitatem. Quod si et Abel peccasset, et hoc sine dubio Scriptura dixisset; sed non dixit: ergo nec ille peccavit, quin etiam justum ostendit. Credamus igitur quod legimus, et quod non legimus, nefas credamus astruere, quod de cunctis etiam dixisse sufficiat.
(Ibid., cap. 41.) Opponunt illi, contra quos loquimur: Omnes enim peccaverunt (Rom. III, 23) . Sed manifestum est quod de eis dicebat Apostolus qui tunc erant, hoc est, de Judaeis et gentilibus. Et vero mos ille Scripturae est, ut cum dicuntur omnes, non semper omnes omnino, nullo praetermisso, intelligi [Col. 0603D] oporteat. Unde Apostolus (Rom. V, 12) : Sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem; sic et per unius justitiam in omnes homines in justificationem vitae; cum per Christi justitiam non omnes, sed eos tantum qui illi obedire voluerunt, et baptismi ejus ablutione purgati sunt, sanctificatos esse non dubium sit.
(Ibid., cap. 42 seqq.) Sed esto, consentiam, quia omnes peccatores fuisse testatur: dicit enim quid fuerint, non quod aliud esse non potuerint; quamobrem etsi omnes homines peccatores possent probari, definitioni tamen nostrae nequaquam id obesset, qui non tam quid homines sint, quam quid possent esse defendimus. Deus certe, qui tam bonus est quam justus, [Col. 0604A] talem hominem fecit, qui peccati malo carere sufficeret, sed si voluisset. Voluntate non est, quod natura potest. At quod nunc agitur non pertinet ut quaeratur utrum fuerint vel sint aliqui homines in hac vita sine peccato, sed utrum esse potuerint, sive possint.
Sed hoc est, inquies, quod multos movet, quod non per Dei gratiam homines sine peccato esse posse defendis. O ignorantiae caecitas! O imperitae mentis ignavia, quae id sine Dei gratia defensari existimat, quod Deo tantum audiat debere reputari! Nam cum dicitur ipsum posse arbitrii humani omnino non esse, sed auctoris naturae, Dei scilicet; ecqui fieri potest ut absque Dei gratia intelligatur quod ad Deum proprie pertinere censetur? Sed ut hoc manifestius fiat, [Col. 0604B] paulo latius disputandum est
Dicimus enim cujusque rei possibilitatem non tam in arbitrii humani potestate quam in naturae necessitate consistere, ut puta loqui possum: quod loqui possum, meum non est; quod loquor, meum est, id est, propriae voluntatis; et quia quod loquor, meum est, utrumque facere possum, id est, et loqui, et non loqui. Quia vero quod loqui possum, meum non est, id est, arbitrii mei atque voluntatis, necesse est me semper loqui posse, etsi voluero non posse loqui; non possum tamen non posse loqui, nisi forte membrum illud adimam quo loquendi impleri officium potest, voluntatis enim arbitrio ac deliberatione privatur quidquid naturali necessitate constringitur.
(Ibid., cap. 47 seqq.) Hoc et de auditu, odoratu, [Col. 0604C] vel visu sentiri possibile est, quod audire, odorari, videre potestatis nostrae sit; posse vero audire, vel odorari, vel videre, potestatis nostrae non sit, sed in naturali necessitate consistat. Simili ergo modo de non peccandi possibilitate intelligendum est, quod non peccare nostrum sit; posse vero non peccare, non nostrum. Quia non peccare nostrum est, possumus peccare et non peccare. Quia vero posse non peccare, nostrum non est, etsi voluerimus non posse non peccare, non possumus non posse non peccare, quia nulla adimere voluntas potest quod inseparabiliter insitum probatur esse naturae.
(Ibid., cap. 51.) Ipsa non peccandi possibilitas non tam in arbitrii potestate quam in naturae necessitate est. Quidquid in naturae necessitate positum est, ad [Col. 0604D] naturae pertinere non dubitatur auctorem, utique Deum. Quomodo ergo absque Dei gratia dici existimatur, quod ad Deum proprie pertinere monstratur?
(Ibid., cap. 52.) Sed caro nobis secundum Apostolum (Gal. V, 17) contraria est, inquies. Qui fieri potest ut cuicumque baptizato sit caro contraria, cum, secundum eumdem apostolum, in carne non esse intelligatur? Ita enim ait: Vos autem in carne non estis (Rom. VIII, 9) .
(Ibid., cap. 54.) Et vero multis Apostoli verbis ostenditur quod caro ab illo ita saepe nominetur, ut velit intelligi, non substantiam, sed opera carnis. Deinde quis fecit homini spiritum? Sine dubio Deus. Carnem quis creavit? Idem, credo, Deus. Bonus est [Col. 0605A] qui utrumque creavit Deus? Nulli dubium est. Et utrumque quod bonus auctor creavit, bonum est? Confitendum est. Si igitur, et spiritus bonus, et caro bona, ut a bono auctore condita, qui fieri potest ut duo bona sibi possint esse contraria?
(Ibid., cap. 58.) Sed diabolus nobis adversatur, inquiunt adversarii: resistamus illi et fugiet. Resistite, inquit beatus Apostolus, diabolo, et fugiet a vobis (Jac. IV, 7) . Unde animadvertendum est, quid possit his nocere quos fugit; vel quam virtutem habere intelligendus sit, qui solis praevalere non resistentibus potest.
(Ibid., cap. 61.) Dicunt etiam me solum ista defendere. Sed quid facient catholicis tractatoribus idem ipsum defendentibus?
[Col. 0605B] Lactantius (Lib. IV Divin. Institut. c. 14) : Oportuit magistrum doctoremque virtutum homini simillimum fieri, ut vincendo peccatum, doceat hominem vincere posse peccatum. Et iterum: ut desideriis carnis edomitis, doceret non necessitatis esse peccare, sed propositi ac voluntatis.
(Ibid., cap. 62.) Beatus Hilarius (In illud Matt. V, Beati mundo corde) : Non enim nisi spiritu perfecti et immortalitate mutati, quod solis mundis corde dispositum est, hoc quod in Deo est immortalitate cernemus. Et rursum: Quas Job litteras legerat, ut abstineret se ab omni re maligna, quia Deum sola mente vitiis non admixta venerabatur. Deum autem colere justitiae proprium officium est.
(Ibid., cap. 63.) Sanctus autem Ambrosius: Qui [Col. 0605C] ad hoc referunt, qui peccatis suis solatia praeferentes, sine peccatis frequentibus hominem putant esse non posse, et utuntur versiculo, quia scriptum est in Job: Nemo mundus a sorde, nec si unius diei vita ejus sit in terra, mensurabiles menses ejus ab ipso (Job. XIV, 5) . Quibus respondendum est prius ut quid sit hominem sine peccato esse definiant; utrum numquam omnino peccasse, an desiisse peccare: si enim hoc putant, sine peccato esse, numquam omnino peccasse, et ipse consentio. Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei (Rom. III, 3) . Sin autem eum qui veterem errorem correxerit, et in eam se vitae transformaverit qualitatem, ut temperet a peccato, negant abstinere a delictis, non possum in eorum convenire sententiam cum legamus, quia sic Dominus dilexit Ecclesiam, ut exhiberet ipsam [Col. 0605D] sibi gloriosam et non habentem maculam, aut rugam, aut aliquid ejusmodi, sed ut sit sancta et immaculata (Eph. V, 7) . Nam cum Ecclesia ex gentibus, hoc est, ex peccatoribus congregata sit, quomodo ex maculatis immaculata potest esse, nisi primo per Christi gratiam, quod abluta a delicto sit; deinde quod per qualitatem non peccandi abstineat a delictis?
(Ibid., cap. 64.) Item Joannes Constantinopolitanus episcopus dicit peccatum non esse substantiam, sed actum malignum; et quia non est naturale, ideo contra illud legem datam, et quod de arbitrii libertate descendit.
Beatissimus Sixtus Romanae Ecclesiae episcopus, et Domini martyr. Quia libertatem arbitrii sui permisit [Col. 0606A] hominibus Deus, ut pure et sine peccato virentes similes fiant Deo. Et rursum: Templum sanctum est Deo mens pura, et altare optimum est ei cor mundum et sine peccato. Et rursum: Vir castus et sine peccato potestatem accepit a Deo esse filius Dei.
(Ibid., cap. 65.) Presbyter venerabilis Hieronymus, cum exponeret, quod scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) , quos non arguit conscientia ulla peccati, et mundus mundo corde conspicitur, templum Dei non potest esse pollutum. Item (Lib. II contra Jovinianum) : Liberi arbitrii nos condidit Deus, nec ad virtutem, nec ad vitia necessitate trahimur; alioqui ubi necessitas, nec corona est.
(Ibid., cap. 67.) Item Augustinus episcopus in [Col. 0606B] libris de Libero Arbitrio (Lib. III c. 18) . Quaecumque ista causa est voluntatis, si non potest ei resisti, sine peccato ei ceditur; si autem potest, non ei cedatur, et non peccabitur. An forte fallit incautum? Ergo caveat ne fallatur. An tanta fallacia est, ut caveri omnino non possit? Si ita est, nulla ergo peccata sunt. Quis enim peccat in eo quod nullo modo caveri potest? Peccatur autem, caveri igitur potest.
Epistolas duas scripsit Pelagius ad sanctum Augustinum; priorem, cum recessit ex Africa, ne insalutato abiret; posteriorem post synodum Palaestinam, qua se absolutum nuntiaret. Utriusque mentio fit obiter in libro de Gestis Palaestinis (Cap. 26) , nusquam alibi, quod sciam. Posterioris aliquid superest, prioris nihil. Hanc vero scriptam esse ann. 412 ostendimus [Col. 0606C] (Dissert. 2 c. 3) . Rescripsit Augustinus, responsionemque Pelagius in judicio Diospolitano protulit, ad sui defensionem, cum pluribus aliorum episcoporum, quibus, ut fit, familiariter laudabatur. Suas interpretatus est Augustinus ( Loco mox citato ), ne viderentur favere; de alienis ita: Porro autem, sicut ego rationem de hac mea epistola reddidi, ita de suis, si esset necesse, redderent quorum allegantur, dicentes, vel quid putaverint, vel quid ignoraverint, vel qua ratione scripserint.
Conjecerit forte quispiam, nec absurde, mea quidem sententia, quorum episcoporum litteras Pelagius pro se legerit, gestisque etiam inserendas curaverit, qui Paulinum, Constantium, Memorium, et octodecim, sive Italiae, sive Siciliae, episcopos memoraverit. Nam Paulino inprimis charus fuit, scripsitque; Constantio quoque scripsit; et Memorio Juliani patre familiariter usum esse, non obscure probat Juliani amicitia: reliqui vero praesules, ut carere maluerint suis sedibus quam Pelagii damnationem subscribere, [Col. 0606D] ita laudibus exornaverunt procul dubio, iisque exaggeratis, famae integrum.
Opus istud de Institutione Virginis epistolam dixit Pelagius, librum Beda, utroque nomine Augustinus. Fuit vero suppositum Hieronymo, jam inde a temporibus Bedae. Sic enim scribit (Praefat. Cant. cap. 5) : Sed et in libro quem ad Demetriadem virginem Christi DE INSTITUTIONE VIRGINIS scripsit, haec eadem de potentia liberi arbitrii, quomodo sentiat, pandit. Quem videlicet librum nonnulli nostrum studiose legentes, sancti et catholici doctoris Hieronymi esse temere arbitrabantur: minime pervidentes quod et suavitas eloquentiae demulcentis, et haereseos perversitas seducentis, manifeste probat hoc illius opusculum non esse.
Suppositionis alia mihi non videtur quaerenda causa quam Hieronymi fatum quoddam, librariorumque [Col. 0607A] inscitia aut inertia, haeretica plura catholici doctoris Operibus inserentium. Hinc autem factum ut ad nos usque integra pervenerint quae, propter auctoris impietatem atque exsecrationem, peritura fuissent. Suppositum quoque Augustino nonnulli putant: ego tamen sentio relatum dumtaxat inter Augustini epistolas num. 142. Eam forte ob causam, quod in consequente ad Julianam Demetriadis matrem ab Alipio atque Augustino scripta memoratur: unde oportuit non parva incogitantia laborasse eos qui quodcumque inter epistolas Augustini reperissent continuo tribuerunt Augustino.
Illud ipsum Beda Juliano tribuit ( Loco mox citato ), quod vehementer miror, siquidem legerit, vel epistolam 188 Augustini, vel librum de Gratia Christi. Legisse vero oportet, si modo sit auctor Collectaneorum in Epistolas Pauli, ex Operibus sancti Augustini, nam eo loci liber iste non semel laudatur: quare vix non eo in sententiam Baronii abjudicantis hoc Opus Bedae, et tribuentis Petro abbati Tripolitano, [Col. 0607B] de quo Cassiodorus (Divin. Lect. c. 8) . Petrus abbas Tripolitanae provinciae, sancti Pauli Epistolas exemplis opusculorum sancti Augustini subnotasse narratur, ut per os alienum sui cordis declararet arcanum: quae ita locis singulis competenter aptavit, ut hoc magis studio beati Augustini credas esse perfectum. Mirum est enim sic alterum ex altero dilucidasse, ut nulla verborum suorum adjectione permixta, desiderium cordis proprii complesse videatur: qui vobis inter alios codices, divina gratia suffragante, de Africana parte mittendus est.
Reclamat quidem Bellarminus adversus Baronium; sed quae in contrarium adducit, non mihi videntur id satis efficere quod intendit; profert enim ex Indiculo Operum Bedae ab ipsomet confecto verba haec: In Apostolum quaecumque in opusculis sancti Augustini exposita inveni, cuncta per ordinem transcribere curavi, quibus se mendacem vir sanctus, plagiariumque ostendisset, sin minus auctor esset Operis [Col. 0607C] quo de agitur. Addit deinde, credibile non esse Bedam in Epistolas Pauli nihil scripsisse, cum totam Scripturam, cujus pars quaedam eximia sunt Epistolae Apostoli, exposuisse se testatum voluerit: concludit tandem, nihil admodum esse cur non diversis temporibus, diversisque in locis, viri duo, eodem studio, in Paulo ex Augustini scriptis explicando desudaverint.
Verum, cum Indiculum hunc producit, rem suam non admodum juvat: in eo quippe Beda non aliorum meminit Operum quam quae ante annum aetatis suae quinquagesimum nonum edidisset. Certum vero est aliquem quae postea scripta sunt supplevisse: quare Beda neque mentitus dici potest, neque plagiarius, etsi auctor Collectaneorum non sit. Jam vero duos eodem studio eodemque modo versatos esse in Collectaneis ejusdem modi elaborandis, minus profecto credibile apparebit audienti Cassiodori testimonium, quam quod Petri Opus repertum forte inter Bedae [Col. 0607D] libros discipuli tribuerint magistro, ut totam ipsam Scripturam sacram exposuisse jactarent. Quamquam vix intelligo quomodo Bellarminus ex Indiculo, Annalibus ecclesiasticis inserto, collegerit totam a Beda expositam esse Scripturam, quandoquidem in eo non fit mentio expositionis, sive in Matthaeum, sive in Joannem; quae tamen utraque, cum in editis Bedae Operibus reperiatur, a recentioribus hominibus addita videri potest. Et vero nullum forte est difficilius judicium de cujuscumque auctoris Operibus, quam Bedae, cum plures ob causas, tum maxime ob duas, styli varietatem, et genium saeculi aetatem Bedae mox consecuti; hujus enim homines cum pauca nossent illustrium scriptorum nomina, cuncta quae repererunt sine manifesto auctore, soliti sunt nobilibus illis sibi notis, sine delectu et sine gustu, tribuere. Assentietur mihi procul dubio, de varietate styli quam dixi, quisquis libros in Cantica, sed praefationem maxime, contulerit cum libris aliis qui revocari possunt in [Col. 0608A] dubium; hos enim, vel illos Bedae continuo abjudicaverit, sin minus ipsum velit de industria stylum dissimulasse, quo lectoribus negotium illudendo faceret. Adde quod Collectaneorum auctorem oportet, quod labor ipse loquitur, in Operibus Augustini versatissimum fuisse, Bedam vero non admodum, ut qui de Juliano scripserit quae Augustino pugnent, hunc nempe, et epistolae ad Demetriadem esse auctorem, et a Pelagio puerulum enutritum, tunc cum Dialogos Hieronymus scriberet. At Pelagio epistolam pluribus in locis Augustinus tribuit, docetque tunc cum scriberet Hieronymus, Pelagium in Oriente versatum fuisse, Julianum longe ante haec tempora diaconum factum esse, atque in domo Memorii viri sanctissimi habitasse. Sed de his hactenus.
In libro de Institutione Virginis Pelagius sub ambigua quadam generalitate vocum, ita callide quid sentiret abscondit, ut gratiae vocabulo frangens invidiam, offensionemque declinans, eam ipsam gratiam, de qua quaestio erat, quaque adjuvamur ad aliquid agendum, [Col. 0608B] pene visus sit Augustino confiteri (Lib. de Grat. Christ. cap. 39) : nec fraus patuisset viro, alioquin tam perspicaci, nisi aliis ex libris mens Pelagii se prodidisset.
Quare Augustinus duo tantum manifesta flagitia dogmatum reprehendit. Alterum, quod Dei faciendo voluntatem, divinam mereamur gratiam. Alterum, quod adjuvemur gratia Spiritus sancti, non quia sine illo, etiam per solam naturae possibilitatem, non possumus resistere tentatori, sed ut facilius resistamus. Dogmata caetera non arguit quidem, sed tamen habuit suspecta, quippe quae de gratia sic loquantur, ut intelligi possint, vel de natura, vel de remissione peccatorum, vel de revelatione doctrinae (Epist. 187) . Castigat nonnihil superbe dictum, ut et quiddam inverecundum Orosius: sed Beda duodecim statuit accusationis suae adversus Julianum capita, quae tu apud ipsum vide ( Loco mox citato ).
Fecit haec vero ambigua scribendi forma, quam [Col. 0608C] Pelagius in epistola adhibuit, non tantum ut Hieronymus nihil inde excerpi voluerit, quod Pelagio in judicio episcopali objiceretur: sed etiam ut confidenter Pelagius librum hunc adduxerit in suae fidei testem. Cum enim omnia commode explicari possent, propter ancipitem vocum intelligentiam, prudenter non debuit, vir alioqui pro bono habitus, dubii criminis reus peragi: neque potuit urgeri vehementer eo teste cujus et verba benignitas judicis in bonum sensum sumeret, et fidem Demetriadis nomen augeret.
Nihil istius libri nunc exhibetur, quia integer reperitur post epistolas, sive Hieronymi, sive Augustini, inter rejectanea.
Nemo veterum, quod sciam, meminit hujusce chartulae, praeter Augustinum, cujus in libro de [Col. 0608D] Gestis Palaestinis (Cap. 32) sunt haec verba: Est aliud, quod silere non debeo. In chartula defensionis suae, quam mihi per quemdam Carum, nostrum Hipponensem civem, Orientalem autem diaconum, misit, fecit aliquid quod aliter se habeat quam gestis episcopalibus continetur. Quod autem habent gesta longe melius est ac firmius, et omnino enodatius pro catholica veritate contra illius haeresis pestem: nam cum eamdem chartulam legerem, priusquam ad nos gesta venissent, nesciebam ea ipsa verba posuisse, quibus, cum ibi adesset, usus est in judicio. Pauca enim et non multum aliter se habent, de quibus non nimis curo.
Sequenti vero capite ostendit quam callide conficta sit gestorum ista Diospolitanorum breviatio; duoque profert exempla, quibus Pelagius, modo detractis, modo additis ad gesta verbis, insinuare voluit lectoribus credulis suas ipsius sententias defendi adhuc posse, quantumcumque Coelestianae proscriptae essent. Locus dignus est qui legatur; prodit enim [Col. 0609A] haereticorum, postquam damnati sunt, mendaces pariter ac superbas artes, quibus imprudentiores facile illuduntur.
Solus pariter Augustinus epistolae istius meminit in haec verba (Lib. de Gest. Palaest. c. 30) : Pervenit in manus nostras nonnulla epistola, quae ipsius Pelagii diceretur scribentis ad amicum suum quemdam presbyterum, qui eum litteris, sicut eadem epistola continetur, benigne admonuerat, ne per ejus occasionem se aliquis a corpore Ecclesiae separaret. Ibi inter caetera, quae inserere longum esset, nec opus est, ait Pelagius: «Quatuordecim episcoporum sententia definitio nostra comprobata est, qua diximus posse hominem sine peccato esse, et Dei mandata facile custodire, si velit: quae sententia contradictionis os confusione perfudit, et omnem in malum conspirantem societatem ab invicem separavit.» Sive ergo istam epistolam Pelagius vere [Col. 0609B] scripserit, sive sub ejus nomine a quocumque conficta sit, quis non videat quemadmodum hic error, et de judicio, ubi convictus atque damnatus est, tamquam de victoria glorietur? Sic enim posuit haec verba, quemadmodum leguntur in libro ejus, qui Capitulorum vocatur, non quemadmodum objecta sunt in judicio, vel ejus etiam responsione repetita. Nam et illi, qui objecerunt nescio qua incuria, minus posuerunt verbum de quo non parva est controversia. Posuerunt enim eum dixisse, «posse hominem, si velit, esse sine peccato;» de facilitate nihil est dictum. Et paulo post: Ea tamen epistola carnalis ventositatis et elationis plenissima volat, et gestorum tarditatem procuratam celeritate praecedens, in manus hominum praevolat, ut quatuordecim episcopis Orientalibus placuisse dicatur, non solum posse esse hominem sine peccato, et Dei mandata custodire, nec nominato Deo juvante, sed tantum, si velit, ut videlicet tacita, pro qua vehementissime pugnabatur, divina gratia, restet ut sola in epistola legatur infelix, et se ipsam [Col. 0609C] decipiens, velut victrix, humana superbia. Vide quae de epistolis in provincias a factione Pelagiana missis observata sunt dissertatione tertia, ubi actum de causis cur Pelagianismus usque adeo pertinaciter ecclesiasticae regiaeque potestati obstiterit.
Jam vero epistolam ad amicum, et chartulam defensionis ad Augustinum, a Pelagio missam esse, vel ante Orosii profectionem ex Oriente, vel saltem tunc cum in Africam e Palaestina rediret, obscurum vix esse potest: nam ubi primum, post synodum Diospolitanam habitam, navigare licuit, utraque debuit continuo mitti, partim ut gestorum quae consulto retardabantur instar esset breviatio; partim ut haberent factionis homines unde Orosio litterisque Gallicanorum episcoporum fidem detraherent, simulque animos timidis augerent, Orientalium episcoporum consensione toties promissa. Utraque igitur pertinet ad anni 416 vernam tempestatem, cum primum mare apertum est; sic enim Orosii in Africam [Col. 0609D] adventum, aut praevertit, aut comitata est. Atque hinc colligere licet, quod tradit Augustinus, epistolam ad amicum, et prolixam fuisse, ut factiosos erudiret de re tota; et ventosae vanitatis plenissimam, ut esset laureatus quidam victoriae nuntius; et victricis superbiae impotentem jactantiam, ut haberet insolens factio unde in adversarios quasi domitos insultaret.
Dictum est de ipso abunde dissertatione praecedente: hoc unum addi potest, quod operarum praeceps festinatio omisit, post finem observationis ad haec verba: Nec, ut quidam sceleratissime opinantur, Spiritum sanctum fuisse pro semine.
[Quamquam Ambrosii eo posset torqueri a malevolo interprete dictum istud (Lib. I in Luc, cap. 2) ] Non enim virilis coitus vulvae virginalis secreta reseravit, sed immaculatum semen inviolabili utero Spiritus [Col. 0610A] sanctus se infudit. Sic enim legendum, non ut est in vulgatis codicibus sine vocula se; fit enim allusio ad vocem angeli: Spiritus sanctus superveniet in te, etc. Obstare, fateor, quominus Ambrosium spectasse dicatur Pelagius, videntur immensae laudes quibus eum ornavit: sed ea certe fuit Pelagianorum indoles, ut nemini quem contrarium paterentur convicium non fecerint, nominibus tamen modo tacitis, cum metuerent invidiam; modo expressis, cum impune id se posse opinarentur.
Integra non habetur, sed partem non minimam servavit Augustinus in libro de Gratia Christi, unde excerpta est, additis tamen, ut epistolae formam praeferret, quibusdam vocibus alio charactere distinctis.
Duo sunt, papa beatissime, de quibus homines nos [Col. 0610B] infamare conantur: unum, quod negemus parvulis baptismi sacramentum, et absque redemptione Christi aliquibus regna coelorum promittamus: aliud, quod ita dicamus, posse hominem vitare peccatum, ut De excludamus auxilium; et in tantum libero confidamus arbitrio, ut gratiae repudiemus adjutorium.
Haec presbyter Hieronymus, qui mihi tamquam aemulo invidet, haec alter juvenis ex Africa submissus ab inimicis; haec episcopi duo de suis sedibus merito in Galliis ejecti, objicere non cessant, quamvis in episcopal judicio silere jussi sint, et sancta synodus nos communionis catholicae esse confessa sit.
Et vero numquam ego vel impium aliquem haereticum audivi qui hoc quod proposui de parvulis diceret. Quis enim ita evangelicae lectionis ignarus est, [Col. 0610C] qui hoc affirmare conetur, immo qui vel leviter dicere aut sentire etiam possit? Deinde quis tam impius, qui parvulos exsortes regni coelorum esse velit, et non eos baptizari, et in Christo renasci putet, cum aperte dicat Christus: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei (Joan. III, 5) ? Quis ille tam impius est, qui cujuslibet aetatis parvulo interdicat communem humani generis redemptionem, et in perpetuam certamque vitam renasci nolit eum qui natus sit ad incertam?
Ecce igitur ad beatitudinem tuam epistola ista me purget, in qua pure atque simpliciter ad peccandum et ad non peccandum integrum liberum arbitrium habere nos dicimus, quod in omnibus bonis operibus divino semper adjuvatur auxilio.
[Col. 0610D] Conditum a Deo dicimus hominem ad imaginem et similitudinem suam, eique cum a Deo conderetur, ut laudabiliter vivere posset, datam liberi arbitrii potestatem, id est, peccandi atque non peccandi possibilitatem, quam liberi arbitrii potestatem dicimus in omnibus esse generaliter, in Christianis, Judaeis, atque gentilibus. In omnibus est quidem liberum arbitrium aequaliter per naturam, sed in solis Christianis juvatur a gratia. In illis nudum et inerme est conditionis bonum; in his vero, qui ad Christum pertinent, Christi munitur auxilio. Illi ideo judicandi atque damnandi sunt, quia cum habeant liberum arbitrium, per quod ad fidem venire possent, et Dei gratiam promereri, male utuntur libertate concessa; ii vero [Col. 0611A] remunerandi sunt, quia bene libero utentes arbitrio, merentur Domini gratiam, et ejus mandata custodiunt.
Haec fuit nostra constanter sententia, etiam priusquam persecutionem pateremur. Hanc si voluerint habere perspectam vel ipsi nostri inimici, legant libellum Fidei nostrae, quem ad vestram beatitudinem mittimus, in quo et baptisma unum tenemus, quod iisdem sacramenti verbis in infantibus quibus etiam in majoribus dicimus esse celebrandum: et liberum sic confitemur arbitrium, ut dicamus nos semper Dei indigere auxilio.
Legant pariter epistolam quam ad sanctum virum Paulinum episcopum, ante duodecim fere annos, scripsimus, quae trecentis forte versibus nihil aliud [Col. 0611B] quam Dei gratiam et auxilium confitetur, nosque nihil omnino boni facere posse sine Deo. Legant aliam ad sanctum Constantium episcopum, ubi breviter quidem, sed plane, libero hominis arbitrio Dei gratiam auxiliumque conjunximus.
Legant etiam, quam ad sacram Christi virginem Demetriadem in Oriente conscripsimus, et invenient nos ita hominis laudare naturam, ut Dei semper gratiae addamus auxilium.
Legant etiam recens meum opusculum, quod pro libero nuper arbitrio edere compulsi sumus; et agnoscent quam inique nos negatione gratiae infamare gestierint, qui per totum pene ipsius textum Operis, perfecte atque integre, et liberum arbitrium confitemur et gratiam.
Operis a Pelagio compositi de Libero Arbitrio meminerunt apertissime: Pelagius ipse (In epist. ad S. Innoc.) : Legant etiam recens meum opusculum, quod pro libero nuper arbitrio edere compulsi sumus; et Augustinus (Lib. de Grat. Christ. c. 3) : In libris quos edidit pro libero arbitrio, quorum mentionem facit in epistola quam Romam misit, etc.; minus aperte Hieronymus scribens (Epist. 143) ad Alipium et Augustinum; atque Julianus in Opere postremo adversus Augustinum (Op. Imp. l. IV c. 72.)
Libris quatuor Opus totum constitisse tradit Augustinus. Quatuor sunt libri Operis hujus, et hos legi, et ex illis sumpsi quae tractanda et discutienda proposui, et ut potui pertractavi antequam ad ejus has litteras, quas Romam misit, veniremus, sed in his etiam quatuor libris, etc.
[Col. 0611D] (De Grat. et Pecc. Orig. lib. I c. 18.) Habemus autem possibilitatem utriusque partis, a Deo insitam, velut quamdam, ut ita dicam, radicem fructiferam atque fecundam, quae ex voluntate hominis diversa gignat, et pariat, et quae possit, ad proprii cultoris arbitrium, vel nitere flore virtutum, vel sentibus horrere vitiorum.
(Ibid., cap. 22, 23.) Qui currit ad Deum, et a Deo se regi cupit, id est, voluntatem suam ex ejus voluntate suspendit, qui ei adhaerendo jugiter, unus, secundum Apostolum (I Cor. VI, 17) , cum eo fit spiritus, non hoc, nisi de arbitrii efficit libertate. Qua qui bene utitur, ita se totum tradit Deo, omnemque suam mortificat voluntatem, ut cum Apostolo [Col. 0612A] possit dicere: Vivo autem, jam non ego, vivit autem in me Christus (Gal. II, 20) ; ponitque cor suum in manu Dei, ut illud quo voluerit Deus ipse declinet (Prov. XXI, 1) .
(De Grat. et Pecc. lib. II c. 13.) Omne bonum aut malum, quo vel laudabiles, vel vituperabiles sumus, non nobiscum oritur, sed agitur a nobis; capaces enim utriusque rei, non pleni nascimur, et ut sine virtute, ita et sine vitio procreamur: atque ante actionem propriae voluntatis, id solum in homine est quod Deus condidit.
(De Grat. et Pecc. lib. I c. 28.) Cum autem tam forte tamque firmum ad non peccandum liberum in nobis habeamus arbitrium, quod generaliter naturae humanae Creator inseruit, rursus pro ejus inaestimabili [Col. 0612B] benignitate quotidiano ipsius munimur auxilio, ut quod per liberum homines facere jubentur arbitrium, facilius possint implere per gratiam.
(De Grat. et Pecc. lib. I c. 4.) Nos sic tria ista distinguimus, et certum velut in ordinem digesta partimur. Primo loco posse statuimus, secundo velle, tertio esse. Posse in natura, velle in arbitrio, esse in affectu locamus. Primum illud, id est, posse ad Deum proprie pertinet, qui illud creaturae suae contulit; duo vero reliqua, hoc est, velle et esse, ad hominem referenda sunt, quia de arbitrii fonte descendunt. Ergo in voluntate et opere bono laus hominis est, immo et hominis et Dei, qui ipsius voluntatis et operis possibilitatem dedit, quique [Col. 0612C] ipsam possibilitatem gratiae suae adjuvat semper auxilio. Quod vero homo potest velle bonum atque perficere, solius Dei est: potest itaque illud unum esse, etiamsi duo ista non fuerint, ista vero sine illo esse non possunt. Itaque liberum mihi est, nec voluntatem bonam habere, nec actionem, nullo autem modo possum non habere possibilitatem boni; inest mihi, etiamsi noluero, nec otium sui aliquando in hoc natura recipit. Quem vobis sensum exempla aliqua faciant clariorem. Quod possumus videre oculis, nostrum non est; quod vero bene aut male videmus, hoc nostrum est. Et ut generaliter universa complectar: quod possumus omne bonum facere, dicere, cogitare, illius est qui hoc posse donavit, qui hoc posse adjuvat; quod vero bene, vel [Col. 0612D] agimus, vel loquimur, vel cogitamus, nostrum est, quia haec omnia vertere etiam in malum possumus: unde, quod propter calumniam vestram saepe repetendum est, cum dicimus hominem posse esse sine peccato, et confessione possibilitatis acceptae laudamus Deum, qui nobis hoc posse largitus est, nec est ibi ulla laudandi hominis occasio, ubi solius Dei causa tractatur. Non enim de velle, nec de esse, sed tantummodo de eo quod potest esse disseritur.
(Ibid., c. 7.) Hic nos imperitissimi hominum putant injuriam divinae gratiae facere, quia dicimus eam sine voluntate nostra nequaquam in nobis perficere sanctitatem: quasi Deus gratiae suae aliquid imperaverit, et non illis quibus imperavit etiam gratiae [Col. 0613A] suae auxilium subministret, ut quod per liberum homines facere jubentur arbitrium, facilius possint implere per gratiam. Quam nos non, ut tu putas, in lege tantummodo, sed et in Dei esse adjutorio confitemur. Adjuvat enim nos Deus per doctrinam et revelationem suam, dum cordis nostri oculos aperit, dum nobis, ne praesentibus occupemur, futura demonstrat, dum diaboli pandit insidias, dum nos multiformi et ineffabili dono gratiae coelestis illuminat. Qui haec dicit, gratiam tibi videtur negare? An et liberum Dei arbitrium, et Dei gratiam confitetur?
(Ibid., c. 39.) Hoc enim, quod tu de Apostolo intelligere cupis, omnes ecclesiastici viri in peccatoris et sub lege adhuc positi asserunt eum dixisse persona, qui a nimia vitiorum consuetudine velut [Col. 0613B] quadam teneretur necessitate peccandi; et quamvis bonum appeteret voluntate, usu tamen praecipitaretur in malum. In persona autem hominis unius designat populum sub vetere adhuc lege peccantem, quem ab hoc consuetudinis malo dicit liberandum esse per Christum, qui credentibus sibi primo omnia per baptismum peccata dimittit, deinde imitatione sui ad perfectam incitat sanctitatem, et vitiorum consuetudinem virtutum vincit exemplo.
(Ibid., c. 10.) Et quomodo stabit illud Apostoli: Deus est enim qui operatur in nobis et velle, et perficere? Operatur in nobis velle, quod bonum est, velle quod sanctum est, dum nos terrenis cupiditatibus deditos, mutorum more animalium praesentia diligentes, futurae gloriae magnitudine, et praemiorum [Col. 0613C] pollicitatione succendit, dum revelatione sapientiae in desiderium Dei torpentem suscitat voluntatem, dum nobis, quod tu alibi negare non metuis, suadet omne quod bonum est.
(Ibid., c. 43) . Beatus Ambrosius episcopus, in cujus praecipue libris Romana elucet fides, qui scriptorum inter Latinos flos quidam speciosus enituit, cujus fidem et purissimum in Scripturis sensum ne inimicus quidem ausus est reprehendere.
Auctorem hujus quadripartiti Operis esse Pelagium, nemo qui Augustinum quique Juliani verba mox afferenda legerit inficias ire potest: Anniano tamen videri potest Augustinus aliquando tribuisse, cum scriberet Hieronymo, nec Augustino dissensit Hieronymus, cum rescriberet in haec verba (Epist. 143) : Quod autem quaeritis, utrum rescripserim contra [Col. 0613D] libros Anniani pseudodiaconi Celedensis, qui copiosissime pascitur ut alienae blasphemiae verba frivola subministret; sciatis me ipsos libros in schedulis missos a sancto fratre Eusebio presbytero suscepisse, non ante multum temporis, et exinde vel ingruentibus morbis, vel dormitione sanctae et venerabilis filiae nostrae Eustochii ita doluisse, ut propemodum contemnendos putarem. In eodem enim luto haesitat, et, exceptis verbis tinnulis atque emendicatis, nihil aliud loquitur. Tamen multum egimus ut dum epistolae meae respondere conatur, apertius se proderet, et blasphemias suas omnibus patefaceret. Quidquid enim in illa miserabili synodo Diospolitana dixisse se denegat, in hoc Opere profitetur; nec grande est ineptissimis naeniis respondere. Si autem Dominus vitam tribuerit, et notariorum habuerimus copiam, paucis lucubratiunculis respondebimus, non ut convincamus haeresim jam emortuam, sed ut imperitiam atque blasphemiam ejus [Col. 0614A] nostris sermonibus confutemus. Meliusque hoc faceret sanctitas vestra, ne compellamur contra haereticum nostra laudare.
Credibile enim est, si tamen non certum, uno eodemque Opere epistolae ad Ctesiphontem simul et Dialogis tribus responsum esse, quod Pelagii sensu. Anniani stylo compositum, utrique merito tribui potuit. Id autem, re attentius perpensa, probabilius reor, quam quod dissert. 1, validis quidem, sed non insolubilibus argumentis confecisse mihi visus sum.
Et primo quidem, respondisse Pelagium epistolae, tradit Hieronymus verbis mox prolatis. Respondisse quoque Pelagium tribus Dialogis manifeste Julianus ait, cum Augustinum ita conveniret (Lib. IV Op. Imperf. c. 87) : Qua fiducia tu, cum Hieronymi scripta, quae sub nomine Attici et Critobuli mira et, ut talem virum decebat venustate composuit, etiam quinti Evangelii, quod a se translatum dicit, testimonio nitatur ostendere Christum non solum naturale, sed etiam voluntarium habuisse peccatum, propter [Col. 0614B] quod se cognoverit Joannis baptismate diluendum. De alio etiam testimonio Joannis evangelistae flagitium ei assuit falsitatis: de quo Opere tu in illa epistola quam Alexandriam destinasti, ita gloriaris, ut dicas Pelagium Scripturarum ab eo oppressum molibus, arbitrium liberum vindicare non posse. VERUM ILLI OPERI A CATHOLICO VIRO QUI PULSATUS FUERAT, OBVIATUM EST. Quis enim catholicus iste vir pulsatus in Dialogis? quis Scripturarum molibus ab Hieronymo oppressus, nisi Pelagius?
Deinde, libris quatuor de Libero Arbitrio, quorum auctor Pelagius, responsionem ad Dialogos contineri, concluditur ex eo aperte, quod ait Julianus Dialogis obviatum a Pelagio; nec Pelagius post Dialogos editos aliud quidquam scripsit, praeter epistolas duas, aut tres, libellum Fidei, et libros de Libero Arbitrio. Accedat quod celebris locus Apostoli Rom. 7: Non quod volo bonum, etc., ab Hieronymo pressus in dialogo 2, in libro III de [Col. 0614C] Libero Arbitrio, magno molimine torquetur, si qua ratione solvi queat. Quid quod in eodem libro magnifice laudatur Ambrosius, fitque mentio inimici, a quo fides Ambrosii reprehendi non potuit; maligne vero id factum, ad invidiam Hieronymi, quem omnes fere norant Ambrosio minus aequum. Adde quod in Dialogis quaestio περὶ ἀναμαρτησίας non tantum de posse, sed etiam de esse moveri, dicitur; quod dictum magna vi oppugnatur in libris. Accedat quod toti sunt Dialogi in exponenda infirmitate liberi arbitrii, toti contra libri in extollendis ejusdem viribus, ut merito possit utrumque Opus inscribi de Libero Arbitrio, quemadmodum inscriptos aliquando Dialogos videre me memini: atque inde reor a Gelasio papa Hieronymum dictum esse disputasse de libero arbitrio.
Jam vero uno eodemque Opere et epistolae ad Ctesiphontem, et Dialogis tribus responsum esse, manifestum fit ex eo quod Dialogi aliud nihil omnino sint quam epistolae, quod promiserat Hieronymus, [Col. 0614D] prolixior quaedam, confirmatiorque expositio: quodque adversus epistolam scriptum nihil feratur, nisi post synodum Palaestinam, quo tempore constat esse conditos libros, de quibus sermo est.
Denique rationes quae videbantur valere in contrarium, suam habent commodam, sive solutionem, sive potius concordiam cum posterioribus istis cogitationibus. Nam si libri quatuor de Libero Arbitrio Pelagio simul et Anniano tribuantur, dispari tamen de causa, unus idemque non erit Pelagius ac Annianus, quod volebat Iprensis episcopus: et scriptor tamen vere dicetur copiosissime pasci, ut alienae blasphemiae verba subministret, quod tradit Hieronymus: et auctor in eodem luto versari videbitur ac prius, quod et ait Hieronymus: et in his libris Pelagius profitebitur, quod in synodo damnaverat, quod ostendit Augustinus: et nostra loci Hieronymiani [Col. 0615A] emendatio stabit: et quod res est, Augustinus, non tam respondit quatuor libris de Libero Arbitrio, quam ex iis decerpsit pauca, nec sine laude Hieronymi, quae ad rem suam facerent. Haec cum certa sint, aut admodum probabilia, oportet libros de Libero Arbitrio prius esse missos in Occidentem, quam in Oriente ederentur. Atque ita prius in Africam pervenisse, inscripto nomine Anniani, quam ex Occidente ad Hieronymum mitterentur. Relictos vero sine responsione ab Hieronymo, propter ingravescentis aetatis molestias, et occupationes senem fere nonagenarium cum luctu obruentes.
Gennadius Coelestium inter ecclesiasticos scriptores numerat, propter opuscula tria ante haeresim edita. Coelestius, inquit (Lib. de Script. Eccles. c. 44) , [Col. 0615B] antequam ad Pelagium concurreret, immo adhuc adolescens, scripsit ad parentes suos de monasterio epistolas, in modum libellorum, tres, omni Deum desideranti necessarias. Moralis siquidem in eis dictio sui nihil ibi vitii postmodum proditi; sed totum ad virtutis incitamentum tradit.
Opusculorum ejusmodi nihil superest, nisi forte, vel sub alieno nomine legantur, quod reor; vel non differant a libro quodam Capitulorum, de quo mox.
Postquam adhaesit Pelagio, scripsit primum adversus peccatum originale. Opus hoc, quod editum oportet circiter ann. 401, vel 402, Mercator, Vincentius Lirinensis, et auctor Praedestinati indicant; sed ipsius nihil superest, praeterquam quod Pelagius suis expositionibus in Epistolam ad Romanos inseruit, quodque Augustinus in libro III de Pecc. Merit. etc., Mercator in Commonitorio, et auctor Praedestinati retulerunt, et nos exhibuimus cap. praecedent. Ex eodem libro decerptas puto sententias [Col. 0615C] sex, Coelestio primum in judicio Carthaginensi, Pelagio deinde in Diospolitano objectas, immo et septimam qua diceret Ecclesiam his esse sine macula et ruga: habent enim omnes magnam cum argumento libri cognationem; septima vero fortasse malignius quiddam continebat, quod Donatistarum Carthagine adhuc potentium societas ambiretur. Id perspexisse Augustinus videri potest, cum ait (Lib. de Gest. Palaest. c. 12) : Objectum est Pelagio quod diceret Ecclesiam hic esse sine macula et ruga, unde etiam Donatistae diuturnum nobiscum habuerunt in nostra collatione conflictum, etc. Tum adhibet argumenta quibus Donatistas convicerat.
Scripsit postea Opus aliud multis capitulis distinctum, quo gratiam divinam videtur perinde ac priore peccatum originale oppugnasse: inde decem ista decerpta sunt, quae Pelagio objicerentur, tamquam ea discipulum magister docuisset.
1 o Quoniam plus facimus quam in lege aut Evangelio jussum est.
[Col. 0615D] 2 o Gratiam Dei et adjutorium non ad singulos actus dari, sed in libero arbitrio esse, vel in lege ac doctrina.
3 o Dei gratiam secundum merita nostra dari, quasi si peccatoribus illam Deus det, videatur esse iniquus. Propterea et ipsa gratia in mea voluntate posita est, sive dignus fierem, sive indignus; si enim per gratiam omnia facimus, quando vincimur a peccato, non nos vincimur, sed Dei gratia, quae voluit nos adjuvare, et non potuit. Si gratia Dei est, quando vincimus peccata; ergo ipse est in culpa, quando a peccato vincimur, quia omnino custodire nos, aut non potuit, aut noluit.
4 o Unumquemque hominem omnes virtutes habere posse et gratias.
5 o Filios Dei non posse vocari, nisi omnimodo absque peccato fuerint effecti.
6 o Oblivionem et ignorantiam non subjacere peccato, [Col. 0616A] quoniam non secundum voluntatem eveniunt, sed secundum necessitatem.
7 o Non esse liberum arbitrium, si Dei indigeat auxilio, quoniam in propria voluntate habet unusquisque, aut facere aliquid, aut non facere.
8 o Ex eo quod ait Petrus, divinae nos esse consortes naturae, consequens esse ut ita possit esse anima sine peccato, quemadmodum Deus: nam quomodo quispiam illius rei consortium suscepit, a cujus statu et virtute esse extraneus definitur?
9 o Victoriam nostram, non ex Dei esse adjutorio, sed ex libero arbitrio, quoniam propria voluntate arma suscepimus: sicut e contrario nostrum est, quando vincimur, quoniam armari propria voluntate contempsimus.
10 o Quoniam poenitentibus venia non datur secundum gratiam et misericordiam Dei, sed secundum merita et laborem eorum qui per poenitentiam digni fuerunt misericordia.
Ex eodem libro desumpsit quae habet Hieronymus [Col. 0616B] in epistola ad Ctesiphontem: Unus discipulorum ejus, immo jam magister, et totius exercitus ductor, et contra Apostolum vas perditionis, per soloecismorum, et non, ut sui jactitant, syllogismorum spineta decurrens, sic philosophatur et disputat: «Si nihil ago absque Dei auxilio, et per singula opera, ejus est omne quod gessero: ergo non ego qui laboro sed Dei in me coronabitur auxilium; frustraque dedit arbitrii libertatem, quam implere non possum, nisi ipse me semper adjuverit: destruitur enim voluntas, quae alterius ope indiget. Sed liberum dedit arbitrium Deus, quod aliter liberum non erit, nisi fecero quod voluero. Ac per hoc aut utor semel potestate, quae mihi data est ut liberum servetur arbitrium; aut si alterius ope indigeo, libertas arbitrii in me destruetur. »
Et postea: Audite, quaeso, audite sacrilegum: «Si voluero curvare digitum, movere manum, sedere, stare, ambulare, discurrere, sputa jacere, duobus digitulis narium purgamenta decutere, relevare alvum, urinam [Col. 0616C] digerere, semper mihi auxilium Dei necessarium erit. »
Circa haec omnia, sive quae ex Gestis Palaestinis, sive quae ex epistola Hieronymi prolata sunt, operae pretium est observare, primo, quae retulit Hieronymus, ea pertinere ad tertium capitulum quo Coelestius negat gratia alia ad singulos actus opus esse quam quae in libero arbitrio vel in lege ac doctrina posita est. Deinde recte dictum vulgo Coelestium per syllogismorum spineta decurrere; in omnibus enim libris ratione scribendi syllogistica usus est. Quae Pelagius deprompsit ex libro contra peccati traducem, mera sunt ratiocinia: Si peccatum Adae etiam non peccantibus nocuit, ergo Christi justitia non credentibus prodest; et caetera alia consequentia septem. Liber Definitionum, cui Augustinus librum de Perfectione justitiae opposuit, constat sexdecim dumtaxat pressis argumentationibus, Scripturaeque testimoniis contentiose prolatis. His autem in duobus Operibus fuisse parem atque eamdem styli formam, [Col. 0616D] ex eo intelligitur, quod Augustinus auctorem Definitionum ex ingenio deprehendit quod in hoc Coelestii libro inspexerit. Tertio, Coelestium de tota haeresi scripsisse libros, de Peccato scilicet Originali, de Gratia et de Impeccantia, sed breves pressosque, ut factionem suam videatur quasi parricidalibus quibusdam pugionibus in sinum Ecclesiae armasse. Quarto, librum hunc adversus gratiam editum esse ante synodum Diospolitanam ann. 415 habitam; ante librum de Perfectione justitiae, scriptum forte ann. 410; ante epistolam hieronymi ad Ctesiphontem missam ann. 413, immo ante judicium Carthaginense ann. 412; atque ipsam collationem cum Donatistis habitam ann. 411. Delatus enim videtur a Pelagio in Orientem ubi lectus ab Hieronymo. Editus ergo est, ut quam tardissime, quo tempore Coelestius cum Pelagio in Sicilia versabatur, id est, ab ann. 408 ad 411. Quinto, verum esse quod ait Augustinus, Pelagium [Col. 0617A] timidius atque obscurius, apertius Coelestium audaciusque de sua haeresi scripsisse; quid enim tribus praefatis libris, aut manifestius, aut impudentius? Sexto, antequam ullum ecclesiasticum institueretur judicium, aut ipso etiam quinti saeculi initio, statum hunc haeresis Pelagianae fuisse, ut ad tria capita revocaretur; utque vera gratia Christi agnosceretur quidem ab haereticis, sed quae daretur ex meritis, quaeque homini non esset opus, sed utilis tantum.
Septimo denique, Pelagium, cum ipsi objectum esset tertium Coelestii capitulum, respondisse (Lib. de Gest. Palaest. c. 14) : Haec utrum Coelestii sint, ipsi viderint qui dicunt Coelestii esse; ego vero numquam sic tenui, sed anathematizo qui sic tenet. Ad quae verba Augustinus - Ecce nec naturam liberi arbitrii, nec legem atque doctrinam vult intelligi gratiam, qua per actus singulos adjuvamur: quid ergo restat, nisi ut eam intelligat quam dicit Apostolus subministratione Spiritus sancti, etc. Quibus verbis ostendit veram [Col. 0617B] gratiam, de qua quaestio erat, videri agnitam a Pelagio. Quamquam in libro de Gratia Christi mendacii Pelagium aut suspectum facit, aut etiam convincit; ait enim (Cap. 3) : Cum Pelagius episcopalibus gestis sine ulla recusatione damnaverit eos qui dicunt gratiam Dei et adjutorium nostrum ad singulos actus dari, sed in libero arbitrio esse, vel in lege atque doctrina, putabamus hac de re omnes tergiversationes esse consumptas: damnaverit etiam eos qui docent gratiam Dei secundum merita nostra dari; tamen in libris quos edidit pro libero arbitrio, nihil aliud sentire monstratur quam id quod damnasse videbatur, etc
Ad ea quae diximus in observationibus ad librum Augustini de Perfectione justitiae, id adjungemus. De hoc Coelestii opusculo scribit Augustinus ad Eutropium et Paulum Hispaniarum episcopos. Charitas vestra petivit ut definitionibus, quae dicuntur Coelestii [Col. 0617C] esse, respondeam. Sic enim praenotata est eadem chartula quam dedistis: DEFINITIONES, UT DICITUR, COELESTII. Quae praenotatio credo quod non illius, sed eorum sit qui hoc attulerunt de Sicilia, ubi Coelestius non esse perhibetur. Ex illius haec esse doctrina, vel etiam quorumdam sectatorum ejus, et nos possumus arbitrari. Nam neque istae breves definitiones, vel potius ratiocinationes, ab illius abhorrent ingenio, quod in Opere alio inspexi, cujus eum constat auctorem, et non frustra istos fratres qui haec attulerunt in Sicilia existimo audisse quod ipse docuerit ista, vel scripserit.
Inde innotescit quam epigraphem liber habuerit: unde venerit in Hispanias, a quibus in Africam ad Augustinum missus, qua ratione ad eodem Augustino agnitus esse Coelestii, et qua methodo refutatus, allatis scilicet singulis ut erant in chartula ratiocinationibus, et ad singulas subjunctis responsionibus. Argumentum manifestum est, cum totus sit de impeccantia. Dividitur tres in partes, integer sic se habet.
Ante omnia interrogandus est qui negat hominem sine peccato esse posse, quid sit quodcumque peccatum: quod vitari potest, an quod vitari non potest? Si quod vitari non potest, peccatum non est; si quod vitari potest, potest homo sine peccato esse, quod vitari potest. Nulla enim ratio, vel justitia saltem, patitur dici peccatum, quod vitari nullo modo potest.
Iterum quaerendum est: Peccatum voluntatis, an necessitatis est? Si necessitatis est, peccatum non est; si voluntatis est, vitari potest.
Iterum quaerendum est, quid sit peccatum. Naturale, [Col. 0618A] an accidens? Si naturale, peccatum non est; si autem accidens est, et recedere potest; et quod recedere potest, vitari potest; et quod vitari potest, potest homo sine eo esse.
Iterum quaerendum est: Quid est peccatum? Actus, an res? Si res est, necesse est ut auctorem habeat; et si auctorem habere dicitur, jam alter praeter Deum rei alicujus auctor induci videbitur. At si hoc dici impium est, necesse est peccatum omne actum esse, non rem. Si igitur actus est, immo quia vere actus est, vitari potest.
Iterum quaerendum est utrumne debeat homo sine peccato esse. Procul dubio debet: si debet, potest; si non potest, ergo nec debet. Et si non debet homo esse sine peccato, debet ergo cum peccato esse, et [Col. 0618B] jam peccatum non erit, si illud deberi constiterit. Aut si hoc etiam dici absurdum est, confiteri necesse est debere hominem sine peccato esse; at constat eum non aliud debere quam potest.
Iterum quaerendum est utrum praeceptum sit homini sine peccato esse? Aut enim non potest, et praeceptum non est; aut quia praeceptum est, potest. Nam cur praeciperetur quod fieri omnino non posset?
Iterum quaerendum est an velit Deus hominem sine peccato esse. Procul dubio vult, et procul dubio potest. Quis enim tam demens est ut vel dubitet fieri posse quod Deum velle non dubitat?
Iterum quaerendum est: Quomodo vult Deus hominem esse cum peccato, an sine peccato? Procul dubio non vult esse cum peccato. Quanta enim impietas [Col. 0618C] ac blasphemia sit, cogitandum est, ut dicatur hominem posse esse cum peccato, quod Deus non vult; et negetur posse esse sine peccato, quod Deus vult: quasi aliquem ad hoc Deus creaverit ut possit esse quod nolit, et non possit esse quod velit, et ut contra suam magis quam ut secundum suam existeret voluntatem.
Iterum quaerendum est: Per quid efficitur homo cum peccato, per naturae necessitatem, an per arbitrii libertatem? Si per naturae necessitatem, culpa caret; si per arbitrii libertatem, quaerendum est a quo ipsam arbitrii libertatem acceperit. Procul dubio a Deo. Deus autem quod dedit, certe bonum esse negari omnino non potest. Qua igitur ratione bonum probatur, si magis ad malum quam ad bonum pronum [Col. 0618D] est? Magis autem ad malum quam ad bonum pronum est, si homo per illud potest esse cum peccato, et non potest esse sine peccato.
Si Deus bonum hominem fecit, et praeterquam illum bonum fecit, bonum ei insuper ut faceret imperavit: quam impium, ut confiteamur hominem malum esse, quod nec factus est, nec ei praeceptum est; et negemus eum bonum posse esse quod factus est, et quod ei ut faceret imperatum est.
Iterum quaerendum est: Quot modis constat omne peccatum? Duobus, nisi fallor, si aut illa fiant quae prohibentur, aut illa non fiant quae jubentur. Tam certe omnia illa quae prohibita sunt vitari possunt, quam quae praecepta sunt perfici. Nam frustra aut [Col. 0619A] prohiberetur, aut juberetur, quod vel caveri vel impleri non possit. Et quomodo negabimus posse esse hominem sine peccato, cum confiteri necesse sit eum tam omnia illa quae vetantur posse cavere, quam quae imperantur efficere?
Iterum quaerendum est: Quomodo non potest homo sine peccato esse, voluntate an natura? Si natura, peccatum non est; si voluntate, perfacile potest voluntas voluntate mutari.
Iterum autem quaerendum est: Si non potest homo sine peccato esse, cujus culpa est, ipsiusne hominis, an cujuslibet alterius? Si ipsius hominis, quomodo culpa hominis est? si hoc non est, quod esse non potest.
Iterum quaerendum est: Si natura hominis bona [Col. 0619B] est, quod nullus negare nisi Marcion aut Manichaeus audebit, quomodo igitur bona est, si malo ei carere non est possibile? omne enim peccatum malum esse quis dubitet?
Et hoc dicendum est: Certe justus est Deus, negari enim non potest; imputat autem Deus homini omne peccatum. Et hoc quoque confitendum puto, quia neque peccatum est quidquid non imputabitur in peccatum; et si est aliquod peccatum quod vitari non possit, quomodo justus Deus dicitur, si imputare cuiquam creditur quod vitari non possit?
Quod si quis dixerit: Da mihi hominem sine peccato, respondendum: Do tibi qui esse possit. Si pergat interrogare: Quis ille est? respondendum: Ipse tu. Quod si dixerit: Ego esse non possum, respondendum [Col. 0619C] est: Cujus culpa est? Quod si dixerit: Mea, dicendum est: Et quomodo tua est, si ipse sine peccato esse non potes? Quod si pergat dicere: Tu ipse sine peccato es, qui dicis hominem sine peccato esse posse? respondendum, Quod non sim sine peccato, cujus culpa est? Quod si dixerit: Tua est, respondendum est: Quomodo mea, si esse non possum?
In Deuteronomio: Tu autem perfectus eris coram Domino Deo tuo (Deut. XVIII, 13) . Item illic: Et non erit inconsummatus in filiis Israel.
Item Salvator in Evangelio: Estote perfecti, quia Pater vester, qui in coelis est, perfectus est (Matth. V, 48) .
[Col. 0619D] Item Apostolus ad Corinthios secunda: De caetero, fratres, gaudete, perfecti estote (II Cor. XIII, 11) .
Item ad Colossenses: Corripientes omnem hominem, et docentes in omni sapientia, ut exhibeamus omnem hominem perfectum in Christo (Coloss. I, 28) .
Item ad Philippenses: Omnia facite sine murmuratione et haesitatione, ut sitis irreprehensibiles et simplices, sicut filii Dei immaculati (Philip. II, 14 et 15) .
Item ad Ephesios: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in coelestibus in Christo Jesu, sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus (Ephes. I, 3 et 4) .
[Col. 0620A] Item ad Colossenses: Et vos cum essetis aliquando alienati et inimici sensu in operibus malis, nunc autem reconciliati in corpore carnis ejus, per mortem ejus, exhibite vos sanctos et immaculatos et irreprehensibiles (Coloss. I, 21, 22) .
Item ad Ephesios: Ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam, aut aliquid hujusmodi, ut sit sancta et immaculata (Ephes. V, 27) .
Item ad Corinthios prima: Sobrii estote et justi, et nolite peccare (I Cor. XV, 14) .
Et in Epistola sancti Petri: Propter quod succincti lumbos mentis vestrae, sobrii, perfecti, sperate in eam quae offertur vobis gratiam, quasi filii obedientiae, non configurati prioribus ignorantiae vestrae concupiscentiis, [Col. 0620B] sed secundum eum qui vocavit vos, sanctum, ut ipsi sancti in omni conversatione sitis, quia scriptum est (Levit. XI, 46) : Sancti eritis, quia ego sanctus sum (I Petr. I, 13) .
Unde et beatus David dicit - Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescit in monte sancto tuo? qui ingreditur sine macula, et operatur justitiam (Ps. XIV, 1 et 2) . Et alibi; Et ero immaculatus cum eo (Ps. XVII, 24) . Et alibi: Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini (Ps. CXVIII, 1) .
Item apud Salomonem: Diligit Dominus sancta corda; accepti sunt autem illi omnes immaculati (Prov. XII) .
Objicere solent quod sanctus Job dixerit: Quis mundus est a peccato? Nec infans cujus est unius diei vita super terram (Job XXVI, juxta LXX) . Opponendum quod Job dixerit: Justus enim vir et sine querela, factus sum in derisum (Job. XIV, juxta LXX) ; et: Ecce ipse proximus sum judicio meo, et scio quia justus inveniar (Job XIII, juxta LXX) ; et: Vias enim ejus custodivi, et non declinavi a mandatis ejus, neque discedam (Ibid. XXIII, 11) ; et: Justitia vestitus eram, et circumdedi mihi judicium sicut chlamidem (Cap. XXIX, 14) ; et: Non enim reprehendit me cor meum in omni vita mea, et nihil iniquum erat in operibus meis, sed munda oratio mea (Cap. XXVII, 6) .
[Col. 0620D] Iterum proponere solent: Omnis homo mendax (Ps. CXV, 2) . Quibus respondendum est quod in Numeri libro scriptum est. Homo verax (Num. XXV, juxta LXX) . Et de sancto Job legitur ita: Erat vir habitans in regione Ausitide, nomine Job, verax, sine crimine, justus, Dei cultor, abstinens se ab omni re mala (Job. I, 1) . Item apud ipsum Job: Et miraculum tenuit veracis hominis. Item apud Salomonem de Sapientia: Viri mendaces non erunt illius memores; viri autem veraces invenientur in ea (Eccli. XV, 8) . Item in Apocalypsi: Et in ore ipsorum non est inventum mendacium, sine macula enim sunt (Apoc. XIV, 5) .
Iterum istud proponunt: Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Ps. XIII, 3) . Quibus respondendum [Col. 0621A] est quod ait sanctus David: Spera in Domino, et fac bonitatem (Ps. XXXVI, 3) . Et sanctus Tobias: Noli timere, fili; pauperem vitam gerimus, sed multa bona habebimus si timuerimus Deum, et recesserimus ab omni peccato, et fecerimus bona (Tob. IV, 23) .
Item dicunt quod Salvator ait: Quid me dicitis bonum? Nemo bonus, nisi solus Deus (Luc. XVIII, 19) . Respondendum quod idem Dominus alibi ait: Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona (Matth. XII, 35) . Et iterum: Qui solem suum oriri facit super bonos et malos (Ibid. V, 45) . Et alibi scriptum: Bona bonis creata sunt ab initio (Eccli. XXXIX, 30) ; et iterum: Qui sunt boni erunt habitatores terrae (Prov. II, 21) .
Item dicunt: Quis gloriabitur castum se habere cor [Col. 0621B] (Prov. X, 9) ? Respondendum quod Salvator ait in Evangelio: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) ; et quod David dicit: Quis ascendet in montem Domini, aut quis stabit in loco sancto ejus? Innocens manibus et mundo corde (Ps. XXIII, 3) ; et alibi: Benefac, Domine, bonis et rectis corde (Ps. CXXIV, 4) ; item apud Salomonem: Bona est substantia cui peccatum non est in conscientia (Eccli. XIII, 30) ; item illic: Averte te a delicto et dirige manus, et ab omni delicto munda cor tuum (Ibid. XXXVIII, 10) ; item in Epistola Joannis: Si cor nostrum nos non reprehendat, fiduciam habemus ad Deum, et quaecumque petierimus, accipiemus ab eo (I Joan. III, 20 et 22) .
Item dicere solent: Quia non est homo justus in [Col. 0621C] terra qui faciat bonum et non peccet (Eccli. VII, 21) . Respondendum quia Dominus de sancto Job ait: Numquid considerasti servum meum Job? Non enim est ei similis quisquam in terris homo sine querela, verus Dei cultor, abstinens se ab omni opere malo (Job I, 8) .
Item dicunt: Quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens (Ps. CXLII, 2) . Quibus respondendum est quod de sancto Zacharia Evangelista testatur dicens: Erant autem Zacharias et Elisabeth uxor ejus, justi ambo in conspectu Domini, et in omnibus mandatis incedentes, et justificationibus Domini sine querela (Luc. I, 6) . Et beatus Apostolus ait: Ut simus sancti et immaculati in conspectu ejus (Ephes. I, 4) .
Item dicunt: Si dixerimus quia peccatum non habemus, [Col. 0621D] ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. V) . Respondendum est quod idem sanctus Joannes in eadem Epistola dicit: Hoc autem dico, fratres, ut non peccetis. Omnis qui natus est ex Deo, peccatum non facit, quia semen ipsius in eo manet, et non potest peccare (I Joan. III, 9) ; item illic: Qui natus est ex Deo, non peccat, quia generatio Dei conservat eum, et malignus non tanget eum (Ibid. V, 18) ; item illic, ubi de Salvatore ait: Quoniam ille apparuit ut peccata tolleret. Omnis qui in eo manet non peccat. Omnis qui peccat non vidit eum, nec cognovit eum. Item illic: Charissimi, nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quod erimus. Scimus quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est; et omnis [Col. 0622A] qui habet spem hanc in eum, sanctificat se, sicuti et ipse sanctus est (I Joan. III, 2 et 3) .
Item dicunt: Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom IX, 16) . Quibus respondendum est quod idem Apostolus alibi de quodam ait: Quod vult faciat (I Cor. VII, 36) . Item ad Philemonem de Onesimo: Quem ego volueram apud me detinere, ut pro te mihi ministraret; sed sine consilio tuo nihil volui facere, ut non quasi ex necessitate bonum tuum esset, sed voluntarium (Philem. 13 et 14) . Item in Deuteronomio: Vitam et mortem dedit ante faciem tuam, bonum et malum; elige vitam, ut vivas (Deut. XXX, 15) . Item apud Salomonem: Deus ab initio constituit hominem, et reliquit eum in manu consilii sui: adjecit ei praecepta et mandata; si voles, praecepta servabunt [Col. 0622B] te, et in posterum fidem placitam facere. Apposui tibi aquam et ignem, ad quodvis porrige manum tuam. Ante hominem bonum et malum, vita et mors, paupertas et honestas a Domino Deo sunt (Eccl. XV, 14) .
Item apud Isaiam: Et si volueritis, et audieritis, quae bona sunt terrae, manducabitis; si autem nolueritis, nec obaudieritis me, gladius vos comedet. Os enim Domini locutum est (Isai. I, 19) .
Ad extremum, si quis dixerit: Potest fieri ut homo vel verbo non peccet? Respondendum est: Si vult Deus, potest; vult enim Deus, ergo potest.
Item si quis dixerit: Fieri potest ut homo in cogitatione non delinquat? Respondendum est: Si vult Deus, potest; vult enim Deus, ergo potest.
[Col. 0622C] De hac confessione Coelestii dictum est abunde dissertatione praecedente, addendum nihil occurrit.
Dictum quoque de ipsa ibidem satis.
De libris Juliani ita Gennadius. Julianus episcopus, vir acris ingenii, in divinis Scripturis doctus. Graeca et Latina lingua scholasticus, priusquam impietatem Pelagii in se aperiret, clarus in doctoribus Ecclesiae fuit: postea vero haeresim Pelagii defendere visus, scripsit adversum Augustinum impugnatorem illius, libros quatuor, et iterum libros octo. Est etiam liber altercationis amborum partes suas defendentium.
In eo facile assentior Gennadio, quod Julianum dicit virum acris ingenii, in sacris Scripturis doctum, [Col. 0622D] et utriusque linguae peritum: nam acrimoniam ingenii opera, peritiam utriusque linguae versio fidei Rufini Syri, et alia, tractandae Scripturae, aut torquendae potius vim opus postremum ostendit. Non perinde assentior in eo, quod subjungit, Julianum clarum exstitisse in doctoribus Ecclesiae, si doctoris nomine scriptorem intelligat. Nam qua ratione fugissent clari scriptoris opera diligentiam ac pene curiositatem, sive Augustini, sive Mercatoris? Quod si doctorem dicat, more illius saeculi, eum qui populum in Ecclesia docebat, non repugnabo vehementer, cum nonnulla sint apud Augustinum vestigia quae in hanc sententiam ducant. De libris adversus Augustinum nemo dissentit Gennadio, nisi quod altercatio amborum ab opere postremo distingui non debuit, si forte, quod opinor, indicare non voluerit, opus postremum, suis temporibus, aliquando per se solum habitum fuisse, aliquando subjunctis Augustini ad aliquot libros responsionibus.
Julianum hujus libri esse interpretem, ostendimus non obscure dissertatione quinta, ostendimus et quo fine, quove tempore id totum operae praestitum sit. Consulendus locus, simulque observandum, non sine causa Gennadium scripsisse verba haec: Priusquam haeresim Pelagii in se aperiret. Indicavit enim Julianum, antequam haeresis Pelagii palam proderetur, eam in alio aperuisse, in Rufino scilicet, cujus confessionem Latinis legendam praebuisset. Hinc vero colliguntur duo: alterum, versionem ejusmodi edidisse Julianum, cum adhuc admodum juvenis foret: alterum, a Pelagianis eam erroris partem, quae peccatum originale spectat, traditam fuisse primum, quasi Orientalium fidem; immo tertium quoddam conjecto, Julianum Pelagii exhortationibus e vita conjugali ad arctiorem conversum esse, indeque, Memorio Juliani patre scribente, Augustinum de [Col. 0623B] Pelagii laudibus rescivisse, quae postmodum in libris suis retulit.
De ipsa diximus satis superque, tum in notis ad caput 6 et 9 Subnotationum, tum et in fine dissertationis 1, ubi fragmenta collegimus huc et illuc sparsa apud Mercatorem, qui solus mentionem fecit epistolae, quam tamen pro sua Julianus agnoscit (Lib. I Op. Imperf. c. 17) . Scripta vero est ann. 417, circiter autumnum; ostendit autem, quis tunc status haeresis exstiterit, ut quae contineretur propositionibus fere quinque, saltem, qua Coelestianam partem attineret.
Hujus libelli meminit Mercator, immo et Julianus, sed paulo obscurius. Ipsum auctori suo asseruimus dissertatione 5, integrumque edidimus cum notis, quibus nihil addendum occurrit: scriptum ostendimus [Col. 0623C] ann. 417.
De hac ipsa diximus in dissertatione 5, ubi fragmenta libris tribus posterioribus Augustini ad Bonifacium sparsa, recollecta sunt in formam epistolae. Scripta est eodem anno quo priores duae, aut forte consequentis initio. Suam agnovit Julianus: Augutinus libris tribus posterioribus ad Bonifacium refellit.
Horum quatuor librorum historiam contexuimus, cum recenseretur liber secundus Augustini de Nuptiis et Concupiscentia: quare duo tantum observanda restant: alterum de fragmentis, quae apud Augustinum exstant; alterum de libris, unde fragmenta [Col. 0623D] extrahi debent: et de fragmentis quidem certum est, magna quaedam ex primo libro, parva ex reliquis tribus inveniri. Primum enim confutavit Augustinus libro suo secundo de Nuptiis, relatis verbatim, quaecumque continebat chartula, ex hoc ipso libro primo excerpta, et Valerio comiti oblata atque per Alipium Augustino missa. Qua ex chartula inscriptionem librorum novimus: Contra eos qui nuptias damnant, et fructus earum diabolo assignant. Habentur autem in tribus Augustini operibus fragmenta hujus operis; in libro secundo de Nuptiis, quo excerptorum chartula refellitur; in libris sex contra Julianum, quorum quatuor posteriores ita pugnant quatuor Juliani libris, ut non tantum libri libris, sed capita quoque capitibus respondeant: et in Opere Imperfecto, in quo pars, quae Juliani, tota est in secundo Augustini libro de Nuptiis impugnando. Abstinemus vero ab exhibendis, quae curiose collegimus, partim quia occurrunt [Col. 0624A] in libris, quos nemo non solet terere; partim ne appendix supra modum excrescat; partim etiam quod ad consequentem dissertationem parum, aut fere nihil conferant, cum ex primis tribus Pelagianae sectae propugnatoribus abunde suppetant, quae ad quaestiones solvendas opus sint.
De hoc opere diximus pluribus ad praefationem Marii Mercatoris in librum Subnotationum, ubi ostensum, quo nomine appellari debeat, contra Vignerii opinionem; quo tempore sit compositum, ubi, et cujus ope, quando lectum Mercatori, etc. Quinque priores libri, aut etiam sex integri habentur apud Augustinum in opere postremo, cui immortuus est. Ostendunt vero manifeste statum Coelestianae haeresis ea tempestate; Coelestianae, inquam: nam de gratia vix quidquam nisi obiter perstringitur.
Solus Beda (Lib. in Cantic.) meminit istius operis, cujus duos facit libros, alterum de Amore, alterum Commentarium, si tamen uterque de amore non fuit, quem a foedissima voluptate secernere Julianus niteretur, sacri libri exemplo. In priore libro Beda quinque, aut sex de innumeris arguit.
1. Per arbitrium liberae voluntatis, posse nos bona facere quae volumus, quamvis per auxilium gratiae Dei facilius ea perficere queamus.
2. Clausa legis sacramenta solos intueri posse eos quos oculatos, et eruditio reddidisset, et pietas.
3. Sanctum nobis ac generosum amorem, ab ipso lucis exordio natura conciliante, insitum, et ad ultimam usque senectutem, solis viribus animi innixum, [Col. 0624C] sine ullo damno sui persistere vigoris.
4. Amorem nostrum, sicut de corpore, quod sit perturbatus, et rapidus; ita de animo trahere, quod sit sublimis atque continuus.
5. Eumdem amorem, quamdiu nihil de gentilitatis voluntate desiderat, quasi ad solius animi moveri arbitrium; et in actibus suis habere jocunditatem, ut perturbationis immunem, ita etiam libertate gaudentem.
6. Adjutorium sancti Spiritus praecedentibus nostris studiis ac meritis dari, atque ad hoc dari, ut genus humanum arctius diligamus. Sic enim aiebat: Cum igitur sapientis animus, qui voluptatem subjicit dignitati amoris, et incitat et ordinat appetitum, numquam fines transit officii; sed ad eam magnitudinem [Col. 0624D] atque pulchritudinem studiis procedit ac meritis, ut generosum ejus ignem gratia sancti Spiritus incipiat ventilare: tunc fit illa charitas, quae non propinquos solum, aut cives, sed ipsum genus humanum gremio suo conatur amplecti.
Ad haec verba: Meliora sunt ubera tua vino (Cantic. I) : asserebat namque, opiniones nostras ad hos prorsus spumantium aestus errorum ducere, ut calumniam verteremus in ipsum auctorem, et elevandi reatus gratia, quem crimina nimirum voluntatis inurebant, ipsam naturam corporis subdebamus infamiae, incapaces bonitatis, et plenos iniquitatis in lucem istam nos venire jurando. Denique nullum [Col. 0625A] fere ad justitiam, quid dico ratione, sed ne sacrae quidem legis institutione, perduci. Depretiabat namque haec opinio naturam carnis et sanguinis. Sed postquam salutare mysterium, Dei et hominum mediator arripuit, ut consummatissimae virtutis daturus exemplum, naturam hominis mortalis assumeret, ostendit omnia crimina morum fuisse, non seminum: denique voluntatibus ad meliora conversis, non solum legis, sed etiam evangelica praecepta posse compleri. De ipsius namque susceptione carnis, morum peccata damnavit: non naturam videlicet carnis, sed opera commutando, ut justificatio legis, sub exemplo ipsius, compleretur in nobis.
Ad haec verba: Collum tuum sicut monilia. Cum pulchra per naturam cervix gemmarum insignitur [Col. 0625B] ornatu, felicitatem procul dubio auget industria: et quasi se digna conveniunt, honor videlicet monilium, et cervicum venustas; sic ergo et in te, cujus generositatem doctrina componit, ut virtutes quas natura inchoat, disciplina consummet.
Ad haec item verba: Apprehendam te, et inducam in domum matris meae; ibi me docebis (Cantic. VIII) . Jam in ipsa infantia, multa quae discere debeamus, ostendit. Primo, ipsum esse opificem universorum ex masculi et feminae conjunctione nascentium, qui sibi sine ministerio viri corpus ex virgine fabricasset. Deinde nullum peccatum esse homini congenitum, quandoquidem ille, et carnis veritate circumdatus, et maculae immunis exstiterit. Postremo originem nostram non posse, nisi impie, diaboli operibus [Col. 0625C] ascribi, quae Deo vero non solum conditore, sed etiam habitatore congaudeat.
Observa Julianum elaborasse hoc opus occasione sui, ut ait Beda, duelli cum Augustino, id est, ut interpretor, post absolutum primum opus quatuor librorum, immo et posterius: observa enim, videri totam hanc elucubrationem factam, imitatione Theodori Mopsuesteni, qui amatorie scripsit in Cantica, quod docent quintae synodi excerpta.
Haec est constantia, quae maxime asserit arbitrii potestatem ac bonum, iisque naturae, et humani animi motus liberos, dum ostendit, omne mentis bonum voluntarium, nec ulli umquam casui obnoxium.
Et paulo post: Ipsa enim armat ingenium cujusque, [Col. 0625D] et accendit animum, dum illum libertatis suae semper admonet, dumque omnes ab eo repellit metus.
Et post multa: Etenim, si, ut praeclare a doctissimis atque orthodoxis disputatum est, nemini vere umquam noceri, nisi a seipso, potest, nec est prorsus aliquid, quo quisquam invitus fiat miser; quid tandem virtus timebit, nisi defectum sui, quo homini in aeternum nocetur? Divinae enim gratiae est juvare et firmare constantiam, quae caeteras possit custodire virtutes, et contra omnia, quae resistunt, defendere vitia.
Et circa finem: Scandalum Manichaeo est, eo quod commentitium Deum abnegantes, Dominum nostrum, [Col. 0626A] qui est verus, veremur offendere: quia naturam bonam, quia liberum hominis asserimus arbitrium.
Meminit solus Beda libri istius, quem ostendimus alias, scriptum fuisse post Juliani expulsionem e sua sede.
Vix quidquam addi potest ad ea quae in dissertatione I dicta sunt de Anniano, Pelagii armigero, ut loquitur Orosius. Scripsit omnia Pelagii, praeter expositiones breves; scripsit et suo nomine duas epistolas, quas homiliis Chrysostomi, a se versis in Latinum sermonem, praeposuit.
Domino vere sancto, et beatissimo Orontio [Col. 0626B] episcopo, Annianus.
Piissimi patris affectum, et sapientissimi artem magistri, in me pariter exerces: quem inter has, quas pro fidei vobiscum amore perpetimur, tentationum procellas, et a moerore simul et a torpore subducis, animumque anxietate marcentem ad studium Scripturarum remittis. Jubes enim, beatissime, ut commentarium sancti Joannis Constantinopolitani episcopi, quem in Matthaeo evangelista nonaginta et uno libro explicuit, in Latinam linguam, quo possim sermone, transfundam. Quod utinam tam a nobis commode fieri possit, quam a te et opportune et utiliter imperatur. Quid enim vel ad prudentiam eruditius, vel ad exercitationem ignitius, vel ad dogma purgatius, nostrorum auribus offeratur, [Col. 0626C] quam praeclara haec tam insignis animi ingeniique monumenta? Et hoc maxime tempore quo per occasionem quarumdam nimis difficilium quaestionum, aedificationi morum atque ecclesiasticae disciplinae satis insolenter obstrepitur: pro qua certe beatus Joannes, cum in aliis operibus, tum in hoc quoque, tantus fere, tamque alacer assurgit, ut evangelistae dicta interpretando, pro evangelica perfectione nobiscum pugnare videatur. Quid enim ille magis hominibus inculcat, quam naturae suae nobilitatem, quae adversus Manichaei rabiem omnium recta sapientium consensu concentuque laudatur? Laudatur autem, vel in admirabilis gloriam conditoris, vel ob concitanda studia virtutis, vel ad castiganda vitia voluptatis. Quid, inquam, pressius ille commendat, [Col. 0626D] quam ingenitae nobis a Deo libertatis decus, cujus confessio praecipuum inter nos gentilesque discrimen est, qui hominem ad imaginem Dei conditum tam infeliciter fati violentia, et peccandi putant necessitate devinctum, ut his etiam pecoribus invidere cogatur? Quid ille, adversus eosdem magistros, potius insinuat, quam Dei esse possibilia mandata, et hominem totius, vel quae jubetur, vel quae suadetur a Deo, capacem esse virtutis? Quo quidem solo, et iniquitas ab imperante propellitur, et praevaricanti reatus efficitur. Jam vero iste, eruditorum decus, cum de Dei gratia disserit, quanta illam ubertate, quanta etiam cautione concelebrat! Non enim est in alterutro, aut incautus aut nimius, [Col. 0627A] sed in utroque moderatus. Sic liberas ostendit hominum voluntates, ut ad Dei tamen mandata facienda divinae gratiae necessarium ubique fateatur auxilium: sic continuum divinae gratiae auxilium commendat, ut nec studia voluntatis interimat. Cum autem in cunctis fere doctrinae partibus, tum praecipue in exhortatione morali, atque in omnibus ecclesiasticae regulis disciplinae, ita nostrorum concinit per universa sententiis, ut eos pene, quos numquam vidit omnino, ad omnem Scripturarum intelligentiam informasse credatur. Quanto enim exhortandi, id est, emendandi, vel etiam exornandi homines amore teneatur, hoc praecipue opere declarat: in quo cum susceperit commendatoris officium, certam uniuscujusque libri partem expositione complens, [Col. 0627B] reliqua amica sibi, et quam perfectissima potest exhortatione, producit. In ipsis quoque expositionum locis, quae quidem plena sunt acuminis, ponderis, consequentiae, eruditionis, medullae, nihil magis intendit aliud, quam ne, vel exigua, moralitatis puncta praetereat, quasi qui omnino pene solus consilium divinae legis inspexerit: quae, cum innumeris sit intexta causis, ad unum tamen finem omnia reducit, ut scilicet homines, quibus data est, ad amorem Dei studiumque virtutis accendat. Quod vero istud non ad ostentationem quamdam faciat, et fetentem illam gloriae vanitatem, cum tota et doctrinae illius, et morum, qui etiam in scriptis ejus relucent, continentia, tum etiam vitae finis ipse testatur. Nempe omni ille sermone, non solummodo [Col. 0627C] emendat, sed etiam armat, auditoris animum. Nempe tota ejus et principalis intentio est, non tam privatam istam, et inter prosperorum opaca latitantem honestatem docere, quam illam quotidie tamquam in acie dimicantem, et quae absque ullo dispendio sui, tribulationum, et caedatur imbribus, et uratur ardoribus, instituere virtutem. Hanc ipsam ita ille insignis Ecclesiae magister, et verus Christi discipulus implevit, ut illa omnia, quae de asserenda etiam per mortem virtute disseruit, non tam aliis, quam sibi omnino soli inculcasse videatur. Denique vitam illam omni ab adolescentia sanctitate fulgentem, et in sacerdotio mille insignibus perfectionis ornatam, etiam passionibus pro justitiae amore decoravit. Quod certe alicui, Ecclesiis in pace degentibus, provenire, [Col. 0627D] ingentis animi proculque ab omni hominum gloria remotae mentis, raraeque omnino virtutis est. Quod autem in septimo istius libro operis indicatur, adhuc Antiochiae presbyter haec, quibus illam tunc Ecclesiam aedificabat, scripta composuit. Ex quo magis magisque perspicitur, illum non temeritate quadam, aut dissonante a suis moribus libertate, in regali postea urbe pontificatum tenentem, nota illa et maxima adversum se commovisse certamina; sed ita se instituisse semper, tamque constanter, atque firmiter, contra omnes iniquorum catervas, pro veritatis ac justitiae parte jurasse, ut quamlibet adversus eum, vel sacerdotum nomina, vel regum arma concurrerent, depellere quidem illum sacerdotali [Col. 0628A] possent throno, numquam tamen depellere possent veritate. Optimam itaque meditationem in occasione rebus exsequens, maluit pontificis honorem confessoris dignitate cumulare, quam adulatoris foeditate corrumpere. Jam vero illud quasi peculiare quoddam custodit ac proprium, unde a te praecipue pro similitudine studii possit adamari, quod scilicet semper sollicitus, semper vigilans, semper noxiae securitatis, vel potius mortiferi stuporis inimicus, ubique utilitatem compunctionis, compunctus ipse commendat. Quocirca forsitan ejus oratio nusquam fere in pompam elevatur dicentis; sed tota ad utilitatem aptatur audientis. Est enim stylus ipse, quod quidem in suo opere magis animadverti potest, Ecclesiae auribus accommodatissimus, priscum [Col. 0628B] illud, sed eruditum dicendi genus exprimens; medius, aequalis, maturus, pudicus; alienus omni ab incuriae culpa pompaque luxuriae; non squallidus quidem, nec tamen floridus; non impolitus, sed neque nimia subtilitate limatus; non asperitate horridus, nec tamen amoenitate lascivus; maximam ubique copiam, admirabilemque indicans facultatem, nusquam tamen ambitionem loquendi: eo fit ut illum magis simplex lector intelligat, et laudet disertus. Certe quod ab aliis quoque plurimis audire potuisti, omnes jam ecclesiasticae Graecorum bibliothecae, post tam varias veterum scriptorum, splendidasque divitias, post tot insignium magistrorum tam clara lumina, hujus praecipue voluminibus ornantur. Denique et sancti Basilii admirabilem illam curam loquendi, [Col. 0628C] et Antiochi plausibilem pompam, et sublimem illum Gregorii cothurnum, facile intelligas hac Joannis medietate superata. Ita enim stylum suum inviolata, ut diximus, facultate regnantem, Scripturarum ubique et sapore imbuit, et tingit colore, ut illi quidem de apparatu eloquii remittere, iste vero de majestate Scripturarum coruscare videatur. Solae ab eo forsitan adolescentulorum minus blande mulceantur aures, quibus in ludo positis litterarum non tam placent solida quam picta, quique pulchra potius quam utilia sectantur, nec tam agentia diligunt quam sonantia, magisque gaudent florum amoenitate conspergi, quam frugum ubertate nutriri. Hunc igitur si satis minorem se in Latino apparere feci, non tam mihi, domine venerabilis quam tibi imputare [Col. 0628D] debes, qui me ad eum transferendum tanto et auctoritatis imperio, et blandimento charitatis hortatus es, ut illi aliquid, immo vero plurimum, de honore dumtaxat styli auferre mallem, quam crimen in te diutius recusando committere. Sane pro qualicumque hac mea opera, amplissimum orationum tuarum munus reposco, quo scilicet nos, ut exemplo, ita etiam precibus tuis juves, ut aliquid de illius viri virtute possimus imitari. Memor nostri esto semper in Christo, domine merito beatissime.
Domino sancto Evangelo presbytero Annianus salutem.
Recenti experimento didici, quam sint utilia obsequentibus [Col. 0629A] imperia bonorum, qui rectiore quadam ingredientes benignitatis via, beneficia deferunt sub specie jussionis. Quid enim mihi jucundius, quid fructuosius imperare potuisti, quam ut ex beati viri Joannis operibus in nostram linguam aliqua transferrem, id est, septem libellos ejus, quos super apostoli Pauli laudibus in Ecclesia aliquando disseruit? in quo mihi etsi in sermone peregrino admodum rudi, plus evenit tamen voluptatis et commodi quam laboris: secutum est enim, ut eum tibi dum vertere conor e Graeco, pressius ipse combiberem, pleniusque tam insignis doctrinae veritate perfruerer, maxime cum ubique dives ingenium in materia locupletiore versetur. Beatus enim hic Paulus exprimitur, non fucatae alicujus laudis adumbratus coloribus, [Col. 0629B] sed inviolabili virtutum suarum veritate formatus. Quem tam integre ubique, tam solide, nunc ex magnitudine operum, nunc ex illuminatione dictorum, modo ex consilio vario, modo ex dispensationum profundo, tum ex tolerantia passionum, tum ex claritate signorum eximius laudator asseruit, ut non depinxisse solum, verum quasi ad praebendum rursus perfectionis exemplum, quodam modo resuscitasse videatur. Nam cum ab aliis caeterorum merita laudantur, usitatum quiddam solent atque exile resonare, et velut in superficie circumvagante sermone, virtutes ipsae nominibus magis suis ad commemorationem videntur venire, quam rebus. Beatus autem Joannes Paulum altius intuendo, dilucideque in medium proferendo, ipsas mihi videtur inspexisse [Col. 0629C] venas, ac medullas virtutum expressisse: quae ita omnes in ista laudatione vivunt, ita floribus suis decorantur et fructibus, ut eas prope non minus ab hoc tam sublimiter explicatas, quam ab Apostolo fortasse miremur. Quod quidem opus eo esse apud te amabilius debet et gratius, quod sanctarum Scripturarum luce rutilans, clarissimi sideris vice, noctem Manichaei erroris exagitat. Quantum enim nobis consolationis exoritur, cum cernimus tam erudito, tamque illustri Orientis magistro eam, quam in nobis Traducianus oppugnat, astrui veritatem? quam certe beatus Joannes, ut in omnibus libris suis, ita hic quoque ab omni munitam latere custodit, armat, accendit, ut videatur non tam praesentes informasse [Col. 0630A] discipulos, quam nobis contra verae fidei oppugnationem auxilia praeparasse. Quantus enim ille adversus necessitatem? Quantus pro libero surgit arbitrio? Quam nostrorum libris ubique concinens, voluntatis jure servato, divinae gratiae praesidia commendat? Quam contra omnium vitiorum tenebras, quam pro cunctarum speculo virtutum splendidissimum vas electionis opponit? Primo, beatum Paulum libello, et omnibus praeferendo sanctis, et angelis conferendo. Secundo, ex virtutibus ejus atque sententiis bonum asserendo naturae. Tertio, ejus charitatem prae cunctorum salute ferventissimam comprobando. Quarto, de vocatione ejus, et confirmata ubique ab ipso Evangelii veritate dicendo. Quinto, de passionibus ejus et dispensationum varietatibus [Col. 0630B] disserendo. Sexto, solvendo omnes illas quaestiones, quibus Traducianus obnitens beatum Paulum vitiorum obfuscatione commaculat, ut scilicet fidelibus suis apostolico exemplo peccata conciliet. Septimo, ignem zeli ejus in Christum, et ante honorem quoque apostolatus, fervorem docendi supra caeteros efferendo, ut satis liquido clareat, exstinctam esse peccandi necessitatem, quoniam adversus Manichaeos et doctrina Apostoli depraeliatur et vita. Verum nos in tam egregii interpretatione operis, etsi nihil, ut puto, de sensuum veritate, non tamen parum de eloquii venustate perdidimus, splendorem tam nobilis styli et elocutionum gratiam exprimere non valentes. Sed ne sic quidem te istud imperasse poeniteat: neque enim verendum tibi est, ne forte asperitato [Col. 0630C] translationis offensus, lectionis hujus careas voluptate: cum quidquid nobis ex cultu defuit, ornatuque verborum, id totum illius quem transtulimus, magnifica inventa compensent. Est enim sanctus Joannes tam clarus totus ac fulgidus, ut facile possit sententiarum suarum lumine, etiam inter nostri sermonis nubila, coruscare.
Animadverte, lector, quanta sit has inter epistolas, et librum de Institutione virginis ad Demetriadem, Latinitatis, sententiarum, figuraeque dicendi, et vocum cognatio, ut idem utriusque elucubrationis auctor aperte pateat, Annianus. Animadverte pariter quo merito, tum dissertatione 2, tum recensendo epistolam ad Demetriadem, dictus sit Annianus Pelagii armiger, ut ait Orosius, et veluti lingua, quod innuit Hieronymus.
Quo tempore Hilarius monachus Syracusis Augustinum consuluit de quaestionibus quas in Sicilia Pelagius Coelestiusque movebant, haeresis constabat, aut constare potius credebatur Hilario (Epist. 88, inter August.) , quinque his partibus: Posse hominem esse sine peccato, et mandata Dei facile custodire, si [Col. 0630D] velit; infantem non baptizatum non posse perire merito, quoniam sine peccato nascitur; divitem manentem in divitiis suis regnum Dei non posse ingredi, nisi omnia sua vendiderit, nec prodesse eidem posse, si forte ex ipsis divitiis fecerit mandata; non debere omnino jurari; Ecclesiam, quae nunc est, non habere rugam, neque maculam, et sine peccato esse posse.
Postrema partium, si tamen fuit unica, facile ad primam revocata est: posteriores duae de divitibus [Col. 0631A] et juramento, propter incredibilem suam sive absurditatem, sive admirabilitatem, ut ab omnibus contemptae, ita a suis desertae sunt: reliquae duae ingens negotium catholicae Ecclesiae fecerunt, cum a suis auctoribus pertinaciter defenderentur, et mentibus parum eruditis eo facilius persuaderentur, quo longius fides, qua creditur divinae gratiae necessitas, quaque peccatum originis, humanam intelligentiam superat.
Duobus istis quasi capitibus contineri totam haeresim, quae a Pelagio nomen accepit, docent quotquot quinti saeculi scriptores eam attigerunt. Augustinus totam comprehendisse sibi visus est hac una sententia (Lib. de Nat. et Grat. c. 6) : Naturam hominum neque in parvulis medico, quia sana est; neque in majoribus, gratiae adjutorio egere, quia sibi sufficiens est ad justitiam.
Vincentius Lirinensis. Quis umquam ante profanum illum Pelagium tantam virtutem liberi praesumpsit arbitrii, ut, ad hoc in bonis rebus per actus singulos [Col. 0631B] adjuvandum, necessariam Dei gratiam non putaret? Quis ante prodigiosum discipulum ejus Coelestium, reatu praevaricationis Adae omne genus humanum negavit astrictum (In Commonit. cont. haer. c. 564) .
Patres Carthaginensis concilii. Generaliter quicumque dogmatizat, et affirmat humanam sibi ad vincenda peccata et Dei mandata facienda sufficere posse naturam, et eo modo gratiae Dei, quae sanctorum evidentius orationibus declaratur, adversarius invenitur: et quicumque negat parvulos per baptismum Christi a perditione liberari, et salutem percipere sempiternam, anathema sit (Patrol. tom. XX, 564) .
Patres Milevitanae provinciae. Haec duo, quibus omnino totum quod Christiani sumus nituntur evertere, quae fidelia corda sustinent. non esse rogandum Deum, ut contra peccati malum atque ad operandum justitiam sit noster adjutor, et non opitulari parvulis ad consequendam vitam aeternam Christianae gratiae sacramentum (Epist. 92, inter Augustinianas) .
[Col. 0631C] Pelagius ipse (verba sunt Augustini) scribens ad beatae memoriae papam Innocentium, dicit esse duo, «de quibus eum homines infamare conantur: unum, quod neget parvulis baptismi sacramentum, et absque redemptione Christi aliquibus regna coelorum promittat: aliud, quod ita dicat, posse hominem vitare peccatum, ut Dei excludat auxilium, et in tantum libero confidat arbitrio, ut gratiae repudiet adjutorium (Lib. de Grat. Christ. c. 30) .»
Coelestius etiam, ad compendium ponens totam suam, sive in catholicos calumniam, sive in dissimulanda haeresi vaniloquentiam: Gratiam Christi, inquit, omnibus necessariam, et majoribus, et parvulis confitemur, et eos qui dicunt de duobus baptizatis natum non debere baptizari, anathematizamus (Lib. I ad Bonif. cap. 22) .
Huc facit Juliani querela (Apud. August. l. III contra Julian. c. 1) : Si quis aut liberum in hominibus arbitrium, aut Deum esse nascentium conditorem dixerit, Pelagianus et Coelestianus vocabitur.
[Col. 0631D] Utramque erroris partem Pelagius Coelestiusque tuebantur, non tamen, quod antea monuimus, pari studio; suam enim habuit unusquisque veluti susceptam, quam prae alia defenderet. Pelagius adversus gratiam Dei, pro humana voluntate; Coelestius contra peccatum originale, pro natura pugnavit. Atque hinc factum ut prout quisque sectariorum huic vel illi duci magis adhaereret, ita vel Coelestianus vel Pelagianus diceretur.
Singulae porro partes istae in duas iterum divisae sunt; nam prima, quae Coelestiana, duas quaestiones complectebatur, de mortalitate Adami et peccato originali, cum suis unamquamque appendicibus; duas iterum posterior, quae Pelagiana, de gratia Dei auxiliante et praeveniente, cum suis etiam adjunctis. Quae vero videri posset quinta de impeccantia, vel, ut Graeci dicunt, ἀναμαρτησιᾳ, pertinet ad gratiae necessitatem, quod ubique passim non tam verbo [Col. 0632A] quam facto probat Augustinus.
Solius per se Coelestianae historiam texere nostri consilii est, quandoquidem hanc unam attigit Mercator, cui allaboramus, et ex ea propagata est Pelagiana, quod postea videbitur. Historiam vero visum est, non alio modo narrare quam quo physici solent, cum dicuntur arboris historiam scribere, cujus nempe referunt, et solum in quo nascitur, et tempus causasque nascendi, et incrementi modum, et propagationem ramorumque silvosam multitudinem; fuit enim haec haeresis veluti arbor quaedam infeliciter felix, quae obscuro loco nata, et ignobili satore, fallentibus tamen incrementis, improboque cultorum labore, in tantam sobolis multitudinem excrevit, quantam prodigii instar est, ex una tenui radice provenisse.
Tenuis autem illa radix non alia fuit quam quod Adamus sive peccaret, sive non peccaret fuisset moriturus. Hinc enim nata est, quod docet Mercator, peccati originalis abnegatio, id est, ut ait Jansenius [Col. 0632B] Iprensis, totius Pelagianismi origo. Cum igitur Pelagianismus duabus quasi negationibus contineatur, altera peccati originalis, altera necessitatis internae gratiae, sive auxiliantis ad singulos actus pietatis, sive praevenientis liberum arbitrium in negotio salutis: hunc ego, nisi fallor, manifeste ostendero ex ea quam dixi radice ortum esse, si certis veterum testimoniis confecero, primum hanc quaestionem, an Adamus creatus sit mortalis, omnium primam exstitisse; deinde ex ejus agitatione enatam aliam, de peccato et baptismo parvulorum; tum ex ista tertiam, de imbecillitate naturae ad opera pietatis, atque necessitate gratiae divinae ad singulos actus; denique ex tertia quartam, de gratia praeveniente.
Verum, priusquam haec testimoniis veterum probentur, videtur ratio doctrinae exigere ut describantur quae habet Mercator de quaestionibus propositis, ne lector, fallente memoria, prohibeatur fructum capere, quantum debet maximum, ex hac dissertatione.
[Col. 0632C] Quaestio contra catholicam fidem apud nonnullos Syrorum, et praecipue in Cilicia a Theodoro quondam episcopo oppidi Mopsuesteni, jamdudum mota, nunc usque penes paucos eorum admodum occulte traditur, nec ea palam profertur; sed ab ipsis qui de ea cornicantur, velut catholicis, intra Ecclesias interim retinetur.
PROGENITORES VIDELICET HUMANI GENERIS, ADAM ET EVAM, MORTALES A DEO CREATOS; NEC QUEMQUAM POSTERORUM SUI PRAEVARICATIONE TRANSGRESSI LAESISSE, SED SIBI TANTUM NOCUISSE; SE MANDATI REOS APUD DEUM FECISSE, ALTERUM PENITUS NULLUM.
Hanc ineptam, et non minus inimicam rectae fidei quaestionem, sub sanctae recordationis Anastasio Romanae Ecclesiae summo pontifice, Rufinus quidam, natione Syrus, Romam primus invexit.
Et ut erat argutus, se quidem ab ejus invidia muniens, per se proferre non ausus, Pelagium, gente Britannum, monachum tunc decepit, eumque ad praedictam apprime imbuit atque instituit impiam vanitatem; [Col. 0632D] quique mox ausus in apostolum Paulum Commentarios condere, cum ad illum locum notissimum ad Romanos venisset Epistolae, ubi ita continetur: Propterea sicut per unum hominem peccatum intravit in hunc mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, etc. (Rom. V, 12) , ibidem eos tantum reos dixit, atque obnoxios illa praevaricatione teneri, qui hunc in praevaricandis Dei mandatis voluerint imitari; non omnes, qui ex ejus sunt per successionum seriem semine generati: atque hinc latius de sequentibus locis hujus epistolae disputat et pronuntiat, «nullum hominem prorsus per generationem laesum fuisse, nec laedi Adae peccati transgressione, sed imitatione, inquit, quia prior ille in genere humano peccavit, et illum reum et obnoxium fieri, qui hunc propria voluntate, non nascendo, sed peccando, fuerit imitatus. »
Huic Pelagio adhaesit Coelestius nobilis natu quidem, [Col. 0633A] et illius temporis auditorialis scholasticus, sed naturae vitio eunuchus matris utero editus. Hic a Pelagio praedicto instructus, sensum istum impiissimum meracius imbibit, ac multos incredibili loquacitate amentiae hujus suae participes ac complices fecit, aususque palam publiceque his verborum sententiis eumdem sensum passim disseminare per populos, id est:
« Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, fuisset moriturus;
« Quoniam peccatum Adae ipsum solum laesit, et non genus humanum;
« Quoniam infantes qui nascuntur in eo statu sunt in quo Adam fuit ante praevaricationem;
« Quoniam neque per mortem Adae omne genus hominum moritur, quia neque per resurrectionem Christi omne genus hominum resurgit;
« Quoniam infantes, etiamsi non baptizentur, habent vitam aeternam.» Quae quinque capitula unam impiissimam et nefandam generant sententiam.
Adjecit praeterea, «posse esse hominem sine peccato, [Col. 0633B] et facile Dei mandata servare;
« Quia et ante Christi adventum fuerunt homines sine peccato;
« Et quoniam lex sic mittit ad regnum coelorum, sicut Evangelium. »
Haec atque alia hujusmodi ipsi etiam Juliano et caeteris ejus commanipularibus placuere, quae cum cognita atque detecta ecclesiastica fuissent cum praefatis personis auctoritate damnata, librorum quoque numerositate ab eodem Juliano defensa sunt; placuitque ei cum Pelagio et Coelestio in damnatione tertium numerari.
Ex hac Mercatoris narratione nonnulla, eaque nec pauca, nec parvi monumenti, intelligere est; sed priusquam illa sigillatim exponantur, operae pretium est monere lectorem ut animo paulo diligentius attendat ad verba quibus Mercator haeresis Coelestianae duas tantum partes revera facit, alteram de mortalitate Adami, alteram de viribus humanae naturae, [Col. 0633C] ad implenda mandata: sex enim aliae propositiones quas addit, eas procul dubio non vult fuisse capita erroris, sed capitum dumtaxat probationes quasdam, quatuor nimirum prioris, duas posterioris sententiae. Id vero indicant non obscure, credo, conjunctiones causales duae, quoniam et quia, singulis propositionibus praefixae. Illud ipsum porro animadvertere est in libro de Gestis Palaestinis (Cap. 11) , ubi Pelagio objiciuntur quae Coelestio dudum Paulinus diaconus in concilio Carthaginensi opposuerat. Eaedem enim conjunctiones adhibentur eisdem propositionibus, ut non casu id contigisse putandum sit in alterutro loco, sed consilio, ad significandum quatuor ex prima sententia, duas e secunda quaestiones ortas esse, dum, ut fit, ad confirmandam sententiam in controversia positam, ea proferrentur quae propter reciprocos contradictionis aestus in quaestionem novam evaderent.
Jam vero ex iis quae Mercator narrat perspicuum est, ante Anastasii papae tempora haeresim Coelestianam Mopsuestiae in Cilicia secunda, auctore Theodoro, [Col. 0633D] natam esse. Rufinus enim, qui jamdudum a Theodoro edoctus fuerat, Romam venit ann. 399, qui fuit secundus Anastasii.
Immo credibile est tunc primum ortam, cum Theodorus sedere coepit Mopsuestiae, id est, ann. 390, siquidem vel acceptam a Diodoro Tarsensi, quem habuit magistrum, vel a se fabricatam, factus ipse postmodum Ecclesiae magister, aliis statim, ut est impotens novandi libido, tradere voluit.
Quod si certum est, ut est procul dubio, quod Mercator refert, constat vere de Theodoro Mopsuesteno scriptum a Joanne Maxentio (2 confessione), impugnatores peccati originalis Coelestii Pelagiique et Theodori fuisse discipulos. Vere pariter Coelestium de Rufino presbytero, coram Aurelio, asseruisse se, cum Romae esset, ex ipso didicisse, quod tradux peccati non esset (Apud Aug. lib. de Pecc. Orig. c. 3) . Vere etiam ab Augustino (Epist. 190, ad Optatum) Pelagium [Col. 0634A] Coelestiumque dictos erroris quo gratia pusillis magnisque per Christum collata impugnatur, vel auctores exstitisse, vel certe acerrimos notissimosque suasores. Vere denique Photium scripsisse, haeresim Coelestianam in Oriente primum viguisse, tum inde in Occidentem propagatam. Quae omnia minus aperta prius fuerunt.
Atque hinc lucem accipit Augustini locus alter, paulo alioquin obscurior: cum enim sermonem fecisset de Pelagio atque Coelestio propter negatum peccatum originale damnatis, pergit in haec verba (Lib. de Pecc. Orig. cap. 22) : Qui hujus perversitatis auctores vel perhibentur, vel etiam probantur; vel certe si auctores non sunt, sed hoc ab aliis didicerunt, assertores tamen atque doctores, per quod id latius reptaret et cresceret et verbis, et litteris suis, et competentibus indiciis, et fama ex his omnibus surgente et crebrescente, jactantur.
Hinc etiam depellitur popularis opinio, de Rufino Aquileiensi presbytero, quasi auctor fuerit haeresis [Col. 0634B] Coelestianae circa peccatum originale. Hanc opinionem, perinde ac novi alii historiae Pelagianae scriptores, Jansenius Iprensis non uno in loco defendit (Lib. I de Haer. Pelag. c. 12) , immemor utique a nemine veterum Rufino Aquileiensi objectum fuisse quod peccati traducem negaret; objiciendum procul dubio ab Hieronymo, si modo ita se res habuisset: immemor quoque Pammachium Rufino non minus infensum fuisse quam Hieronymo addictum, nec ei praebuisse hospitii receptum, quem ejiciendum ex Ecclesia a summo pontifice curavit. Sed haec alias dicta sunt pluribus (Dissert. 1) .
Augustinus porro, Joannes Maxentius, et Photius, quam accipiunt a Mercatore auctoritatem, hanc ipsi, consentientibus suis testimoniis, rependunt. Photius praesertim (Cod. 177) , cum narrat a se lectos quinque libros quibus Theodorus Mopsuestenus insequebatur eos qui homines natura peccare dicebant, ideoque baptismo parvulos ablui. Utriusque testimonia [Col. 0634C] propriis verbis relata sunt in notis, partim ad praefationem Subnotationum, partim ad excerpta Mercatoris ex libris Theodori Mopsuesteni adversus S. Augustinum peccati originalis defensorem. Verum observa, lector, quomodo totam hancce haeresim Mercator, ut et alii antea laudati, ad duo capita revocaverit: quodque illis primum fuit de peccato originali, dixerunt, quia vulgo ita jactabatur; ipse, quod fuit viri hac in quaestione imprimis versati, ad suum usque fontem reducto rivulo, de mortalitate hominis dixerit.
Observa etiam, ex recensione errorum Coelestii, cujusmodi a Mercatore facta est, corrigi debere quod est in Gestis Palaestinis, ubi referuntur quae ex Coelestii doctrina objecta sunt Pelagio; nulla enim facta mentione erroris de viribus liberi arbitrii, quae subjiciuntur ipsi probationes duae, temere permiscentur aliis, sicque unius erroris quinque rationes proferuntur hunc in modum (Lib. de Gest. Palaest. c. 11) : Adam mortalem factum, qui sive peccaret, [Col. 0634D] sive non peccaret, moriturus esset; quoniam peccatum Adae ipsum solum laeserit, et non genus humanum; quoniam lex sic mittat ad regnum, quemadmodum Evangelium; quoniam ante adventum Christi fuerint homines sine peccato; quoniam infantes nuper nati in illo statu sint in quo Adam ante praevaricationem; quoniam neque per mortem vel praevaricationem Adae omne genus hominum moriatur, neque per resurrectionem Christi omne genus hominum resurgat.
Observa denique dissertationis nostrae duas debere esse partes praecipuas, priorem de dogmate, quomodo ex tenui radice prodigiose excreverit in tantam ramorum multitudinem; alteram de primo dogmatis auctore, quomodo sententia Mercatoris de Theodoro Mopsuesteno conciliari possit cum opinione scriptorum historiae Pelagianae. Illi enim Hieronymum secuti, Cassianumque, et poetam qui epitaphium haeresi Nestorianae posuit, alios longe plures, atque [Col. 0635A] etiam antiquiores, ut Paulum Samosatenum, Origenem, Photinum, Jovinianum, etc., commemorant.
Ostendimus capite praecedente, quatuor fuisse praecipua dogmata haeresis Pelagianae. Originem omnium ex uno descripsit ingeniose Prosper, dum singula, sua velut nascendi conditione, disposuit (Carm. de Ingrat. c. 1) .
Qua vero ratione id quod asserit Prosper re ipsa contigerit, manifestum forte ex his evadet.
Omnibus fere temporibus quaesitum est unde malum, sive animi, quod peccatum est; sive corporis, quae mors, id est, animi a corpore solutio. Oriri peccatum a natura Manichaei, a voluntate humana catholici senserunt (Aug. libris de Lib. Arbitrio, et alibi passim) .
Quaesitum deinceps, unde mors, seu necessitas moriendi communis hominum: utrum a natura, cujus conditor Deus; utrum a peccato, cujus parens voluntas. Theodorus Mopsuestenus a natura ortam voluit, catholici a peccato: quamobrem, quaestione ad primum hominem traducta, Theodorus dixit ( In excerptis apud Mercat. et in 5 synodo), Adam mortalem ita factum, ut sive peccaret, sive non peccaret, moriturus esset; catholici contra, factum ita, ut nisi peccasset, moriturus omnino non fuisset (Aug. lib. I de peccator. Merit. cap. 2) .
Afferebat Theodorus communem esse omnibus moriendi necessitatem, nec tamen esse commune peccatum, siquidem parvuli saepe vel in ipsis matrum uteris innocentes moriantur. Exceperunt catholici istos quoque paucorum dierum homines peccato primi parentis teneri, nec proinde nasci tam innocentes quam primus homo conditus est. Exceperunt quoque naturam humanam immortalitate quidem creationis initio donatam, sed hac ipsa, in Adami peccatoris morte privatam, in Christi resurrectione iterum donandam.
Ad haec Theodorus ( Apud Mercat. in praef. Subnotationum ), primos parentes neminem sua transgressione laesisse, sed solos se fecisse reos; infantes tam innocentes gigni a parentibus quam creatus a Deo primus homo est; Adamum, cum crearetur, non plus innocentiae habuisse quam infantes qui carent omni [Col. 0636A] peccandi possibilitate; neque per mortem Adae omne genus hominum mori, cum neque per resurrectionem Christi omne genus hominum resurgat, sed soli pii; neque infantes, si fato fungantur ante baptismum perceptum, privari aeterna vita.
Causantibus catholicis, primum hominis peccatum in posteros origine traduci, eosque idcirco dici natura filios irae paternae; parvulos poenae mortis obnoxios nasci, quia sunt participes paternae culpae: tum in apertam haeresim a Theodori sectariis itum est (Ap. Mercat. excerpto 4 ex lib. quinque Theodori adversus S. Augustinum) , jactantibus scilicet, Ecclesiae traditionem de originali peccato, vel ad Manichaei insaniam naturam dicentis malam; vel ad Origenis somnia de προϋπάρξει et peccato animorum ante incorporationem, vel ad Tertulliani errorem de traduce animorum pertinere. Hinc tres ortae quaestiones. An Manichaei forent qui peccatum originale defendunt. An animae quotidie creentur a Deo, vel ante incorporationem exstiterint. An animarum perinde [Col. 0636B] ac corporum tradux esset. Sed quaestiones illae ex accidenti motae sunt. Ista per se.
Nam cur, aiebant catholici, baptizantur infantes, si maculam non habent? Cur in remissionem peccatorum, si modo innocentes? Ut ex bonis, respondebant haeretici, meliores fiunt, ut adoptentur filii hominum in filios Dei, ut regni coelorum haeredes sint. Neque enim, si ante baptismum fato suo defungantur, vita aeterna carituri sunt, sed tantum regno Dei: quia licet sint innocuae quaedam Dei imagines, ideoque propter immortalitatem animarum, vitam aeternam habere debeant; fidei tamen sacramento non sunt instituti cohaeredes Christi, cujusmodi solis Patri complacuit dare regnum.
Tunc una quaestio in plures multiplicata est, sed omnes paulatim coaluerunt in unicam, an posteri Adami nascantur filii irae, vel, ut aiebant, an sit tradux peccati. Affirmabant catholici, negabant haeretici; ambae partes, quasi pro summa rei, tota contentione [Col. 0636C] animorum, tota, qua poterant, argumentorum vi pugnarunt. Argumentorum vero incredibilis copia infinitas quoque peperit quaestiones, versis, ut fit, in altercandi materiem respondentium dictis.
Duo potissimum urgebant haeretici: alterum admitti non posse traducem peccati sine condemnatione nuptiarum; alterum, etsi posset maxime, non debere tamen, propter consequentem ex ea infinitam absurditatem, immo et blasphemiarum multitudinem.
Catholici continuo distinxerunt usum nuptiarum a libidine, seu concupiscentia; illum, ut a Deo est, ita honestum esse, ac naturalem filiorum originem; istam, ut a peccato exstitit, ita vitiosam, et peccati traducem. Haeretici contra, libidinem seu conjugum voluptatem, ut dicebant, non tantum honestam atque laudabilem, sed opus Dei, cujus nullum opus non perfectum sit, nullum sit erubescendum: atque hic sextus haeresis ramus, libidinem esse bonum naturale.
[Col. 0636D] Catholici ad confirmandam fidem peccati originalis, praeter auctoritatem Scripturae, traditionem Patrum, communem Ecclesiae sensum, et baptismi ritus, eo praesertim argumento utebantur, quod natura in nobis non existat ejusdem modi cujus in Adamo fuit ante peccatum, vitii expers, recta, proclivis in bonum, imago Dei integra, opusque suo dignum artifice; immo quod ignorantia veri, recti difficultas, caecitas mentis, voluntatis infirmitas, servitus sub potestate diaboli, aliaque talia imaginem Dei quasi decolorent, et corruptam demonstrent: cum tamen ipsam aliud nihil corrumpere potuerit, praeter peccatum, quod vel in naturam quodammodo versum fuerit, vel certe nascendi conditione propagetur.
Hic iterum in manifestam haeresim erupit pertinax haereticorum superbia: ausa est scilicet asserere Adamum non alia conditione creatum quam nunc procreemur, cum idem sit utrorumque, sive [Col. 0637A] ex limo creator, sive ex seminibus procreator; ignorantiam veri, et difficultatem recti esse primordia naturae, nec tamen ideo culpandum auctorem, cum utraque possit corrigi, immo penitus tolli rationis ope: insitam quippe mentibus hominum esse legem a natura, quam qui impleverit, purus sit omnis sceleris, vitaeque integer et ἀναμάρτητος, neminem vero non posse legem hanc facile servare, si velit (Pelag. in c. XI Rom. num. 17) .
Instabant catholici, ad tentationes vincendas, ad implendam legem, ad perficiendam justitiam, gratia Dei opus esse, id totius Scripturae testimonio, id orationibus Ecclesiae, id omnium fidelium consensione comprobari. Ad haec tergiversari haeretici, utque verbo declinarent invidiam, fateri nihil horum praestari sine Dei adjutorio, et eo quidem quod ad singulos actus opus esset; sed adjutorium a natura, lege et doctrina non differre: siquidem ad operandum bene tria dumtaxat opus sint, potestas, regula, [Col. 0637B] impetus; potestatem insita libertas arbitrii, regulam doctrina, impetum det voluntas, quippe nata sequi rationem, cui connata est.
Urgentibus catholicis gratiam hujusmodi non eam esse propter quam promerendam venit Christus, qua Spiritus sanctus operatur in nobis velle et perficere, quam adversus tentationes sanctus quilibet, exemplo Pauli, gemitibus implorat; quam postulamus, docente Christo, cum dicimus: Ne nos inducas in tentationem, sed libera nos a malo.
Exceperunt ad singula haeretici. Primum (Jul. in libel. Fidei, I part. num. 7) : Venisse Christum ut universum mundum a peccatis, et exemplo revocaret, et patiendo redimeret; dum peccatum, et quasi Deus ignoscendo auferret, et quasi homo per naturae similitudinem, quemadmodum de caetero vinci posset, ostenderet. Deinde (Pel. apud Aug. l. de Gr. Christi cap. 10) : Spiritum sanctum operari in nobis velle quod bonum est, velle quod sanctum est, dum nos terrenis cupiditatibus deditos, et mutorum more animalium [Col. 0637C] tantummodo praesentia diligentes, futurae gloriae magnitudine et praemiorum pollicitatione succendit; dum revelatione sapientiae in desiderium Dei stupentem suscitat voluntatem; dum nobis suadet omne quod bonum est. Tum (Ibid., c. 8) : Deum nos laborantes juvare per doctrinam et revelationem suam, dum cordis nostri oculos aperit; dum nobis, ne praesentibus occupemur, futura demonstrat; dum diaboli pandit insidias; dum nos multiformi et ineffabili dono gratiae coelestis illuminat. Denique (Ex tom. II Eugypii c. 288) : Rogare nos Deum, cum dicimus: Ne nos inferas in tentationem, ne aliquid mali patiamur, quod non habemus in potestate; ne ruam de equo, et ne frangam pedem; ne latro me interficiat, et quid ejusmodi: haec enim non habeo in potestate; nam vincere tentationes peccatorum meorum, si volo, possum, nec Dei adjutorio possum.
Vehementius adhuc prementibus catholicis gratiam quae jactaretur ab haereticis non eam esse quae [Col. 0637D] voluntatem accenderet, sed quae tantum illuminaret mentem; non quae diffunderetur in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis, sed quae forinsecus haereret; non qua agantur filii Dei, ut sancte agant, sed qua tantum agendi modus ostendatur. Obruti divinae Scripturae testimoniorum pondere et numero Pelagiani, hanc quoque gratiam tandem aliquando confessi sunt; sed eam dari noluerunt, nisi pro meritis, ne Deus sit acceptor personarum; et dari tantum ut facilius promptiusque id agatur quod alioqui tamen, sed aegrius, praestaretur. Ita respondit olim ipsemet Pelagius, cum adhuc Romae versaretur, id est, ante ann. 408.
Reclamantibus catholicis propter Christum hominibus a Deo tribui gratiam aliquam plane misericorditer, id est, nullis praecedentibus meritis (Aug. l. de Grat. et Lib. Arbit. c. 13) ; haeretici hanc gratiam voluerunt esse remissionem peccatorum, sed simul oppositas in partes discesserunt, affirmante Pelagio, [Col. 0638A] peccata gratis propter Christum remitti (In cap. I ad Ephes.) ; negante Coelestio dari veniam secundum gratiam et misericordiam Dei, sed secundum meritum et laborem eorum qui per poenitentiam digni fuerint misericordia (Lib. de Gest. Palaest. c. 21) .
Instantibus catholicis admitti debere gratiam, qua non tantum peccata dimittantur, sed qua fiat ne peccetur, immo ut recte agatur, immo quae praeveniat voluntates, easque et praeparet ut possint, et agat ut non frustra possint; restiterunt haeretici pertinaciter, quasi gratiae hujusce confessione tolleretur ab homine liberum arbitrium, Deo tribueretur iniquitas, omnia bona fato fierent: atque hic acriter pugnatum est, de gratia praeveniente, ejusque vi, et concordia cum libero arbitrio, deque ipsius causa, quae praedestinatio aeterna Dei.
Atque hi errores aliique plurimi, quos percensere longum sit, ex primo nati sunt, tamquam luxuriantes rami ex stirpe: non omnes quidem sponte, sed [Col. 0638B] prout varius disputationum aestus coegit; nullus tamen, quod notatione dignissimum est, non exstitit eo tempore quo necdum, vel in Africa, de Coelestio; vel in Oriente, de Pelagio; vel Romae, de utroque judicium ullum habitum fuerat; sed quo, vel Romae sermonibus contentionibusque; vel in Sicilia, ratiocinationibus garrulisque colloquiis, Pelagius Coelestiusque rem suam promovebant. Quod cum certa temporis ratione constet, demonstrat, opinor, manifeste, falli eos qui cum se libris Augustini impalluisse praedicent, invito nihilominus Augustino scribunt a Juliano, post condemnationem haeresis a Zosimo factam, excogitatum commentum illud postremum de gratia, vel ex meritis data, vel ad facilius tantummodo praestanda pietatis opera. Verum id postea manifestum fiet indubitatis argumentis.
Quaestio de morte hominis, an orta sit a natura, cujus conditor Deus; an a peccato, quod ab hominis voluntate nascitur, jam inde a temporibus longe Theodori aetate prioribus mota est; ut eam nullus fere veterum Genesis interpretum omiserit, praesertim cum ageretur de pelliceis vestibus quas Deus primis hominibus post peccatum induisse traditur (Gen. III, 21) , quibus mortale corpus significari plures rati sunt. Dum haec tamen quaestio versaretur, credebat nemo cum periculo fidei alterutram partem defendi, modo ne corpus mortale diceretur datum homini pro carcere in quo lucret pristinas noxas.
Porro autem tunc temporis communiter omnes opinabantur homini corpus factum esse ex dissolubilibus [Col. 0638D] partibus, promissam tamen immortalitatem a conditore Deo; sed ea lege, ne tanto beneficio indignum se praestaret: qua lege violata, cum promisso excidisset, continuo mortalem exstitisse.
Verum mox disputatum est an mors pro poena reo inflicta sit, an misero data pro beneficio. Multi pro beneficio collatam putabant, multi pro poena; sed erat adhuc innocens contentio, quamquam posita velut in lubrico: nam eorum qui mortem defendebant esse poenam, hanc alii singulorum peccantium propriam aiebant, ut, quod mirabile erat, nullus moreretur, nisi merito peccati sui. Alii contra, communem omnium, quippe quae orta esset ex communis parentis culpa. Sed isti, prout de peccato primi hominis sentire voluerunt, ita rursum duas in opiniones scissi sunt; quibusdam poenam solam, aliis culpam quoque ad posteros ab Adamo transmissam defendentibus: atque hinc haeresis ortum habuit, eaque veluti biformis; quibusdam nihil ab [Col. 0639A] Adamo traductum, ne poenam quidem, volentibus; quibusdam poenam sine culpa, utrique enim peccatum originale abnegarunt. Sed primus error Pelagianorum proprius fuit, secundus mansit diu apud eos etiam qui se Pelagianorum hostes profiterentur. Verum priusquam haec veterum testimoniis probentur, operae pretium est advertisse, de peccato originali, qua notione vox ista quinto saeculo communiter sumi coepit, nostrisque temporibus accipitur, nonnisi inclinante saeculo quarto disputatum esse: prius enim invidiosa erat, saltem in Oriente, vel ipsa peccati originalis appellatio, perinde quasi Origenis errorem saperet de praeexistentia animorum, eorumque in corpora praecipitatione, ad luenda anteactae vitae peccata. Quae causa fuit oppugnatoribus catholici dogmatis cur in Origenem προῢπάρξεως defensorem tam vehementer efferrentur.
Sed jam tempus est testimoniis veterum probare quaestionem de causa mortalitatis humanae pristinis illis temporibus motam esse, itumque tres in [Col. 0639B] praecipuas sententias, Adamum scilicet factum esse, vel immortalem reipsa, potestate mortalem; vel reipsa mortalem, potestate immortalem; vel neutrius modi reipsa, utriusque potestate, prout nempe merito suum statum, aut faceret, aut mutaret.
Theophilus Antiochenus (fuit is Antiochenae Ecclesiae septimus post Petrum episcopus): Dicat aliquis: Mortalisne creatus est homo? Nequaquam. Quid igitur? Num immortalis? Ne hoc quidem: nam a primordio suae creationis, nec mortalis, nec immortalis conditus est. Si immortalem ab initio eum fecisset, Deum eum constituisset; si mortalem eum formasset ab initio, Deus sane posset auctor hominum mortis videri. Apparet igitur hominem a Deo nec mortalem nec immortalem esse factum; sed, quemadmodum supra significavimus, utriusque quodammodo participem, ut reperet ad immortalitatem, servans mandatum Dei, et ut hanc caperet mercedem, tandem et ipse Deus factus: sin autem conversus fuerit ad peccatum, inobediens [Col. 0639C] Deo, ipsi sibi auctor fieret mortis (Lib. II ad Autolye.) .
Origenes apud Theodoretum (Quaest. 39 in Genes.) Quid existimare debemus vestes illas pelliceas? Valde quidem stolidum est et anile, Deoque minime dignum, arbitrari Deum pelles animalium jugulatorum aut aliter mortuorum accepisse, et inde pelles illas consuendo, coriarii more, in vestimenti formam redegisse. Rursum ut vitetur haec absurditas, dicere vestes illas pelliceas nihil aliud esse quam corpora probabile quidem est, et ad assensionem eliciendam efficax; at non evidens quod sit verum. Si enim pelliceae vestes sunt carnes et ossa, quomodo antea dixit Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea? His igitur ambiguitatibus obruti nonnulli asseverant vestes pelliceas esse mortalitatem illam qua circumdati sunt Adam et Eva, morti propter peccatum addicti. Sed isti non facile probare possunt quomodo Deus, et non multo magis peccatum, mortalitatem pariat successori. Praeterea necesse est eos dicere carnem et ossa propria [Col. 0639D] ratione non esse corruptibilia, cum postea patres nostri propter peccatum conditionem mortalitatis acceperint.
Methodius (L. de Resurrect. apud Photium cod. 234) . Cum Deus omnipotens Adamum immortalem fecisset, sciens eum ex insidiis diaboli malum factum, uti et ille erat qui eum deceperat diabolus, propterea illi pelliceas vestes concinnavit, quasi illum induens mortalitate, ut per corporis solutionem omne quod in eo malum erat moreretur.
Auctor Quaestionum ex veteri Testamento (Quaest. 19, apud Aug. tom. IV) . Quaerendum est, si Adam factus, corpus immortale habuit, an mortale. Deus hominem fecit, qui quamdiu non peccaret, immortalitate vigeret; ut ipse sibi auctor esset ad vitam, aut ad mortem; ut custodiens se a peccato, labore suo gauderet, et esse se immortalem; negligens vero factus ipse sibi imputaret quia coeperat esse mortalis. Quamdiu enim in [Col. 0640A] Creatoris lege duravit, dignus fuit edere de arbore vitae, ut mori non posset. Nec enim corpus tale erat, quod dissolvi impossibile videretur; sed gustus arboris vitae corruptionem corporis inhibebat. Denique etiam post peccatum potuit indissolubilis manere, si a Domino permissum esset illi edere de arbore vitae. Nam quomodo immortale corpus habebat, quod cibo sustentabatur? Immortalis enim non eget cibo, neque potu. Cibus enim vires praestabat, vitae autem arbor medicinae modo corruptionem prohibebat. Sic enim homini erat quasi inexpugnabilis murus.
Gregorius Nazianzenus (Orat. 42) . Postquam diaboli invidia, et mulieris insultu, quem, ut mollior, passa est, et ut ad persuadendum accommodatior, admovit (o infirmitatem meam! mea enim est primi parentis infirmitas), accepti mandati oblitus, ab acerbo illo gustu victus est, simul et a ligno vitae, et a paradiso, et ab ipso Deo propter peccatum expellitur, et pelliceas tunicas induit, utique crassiorem carnem et mortalem, primumque turpitudinem suam agnoscit, [Col. 0640B] et a Deo se abscondit, atque hic quoque tamen mortem ac peccati praecisionem elucratur, ne malum immortale sit. Ita poena ipsa in misericordiam cessit, sic enim Deum supplicia inferre censeo.
Ambrosius (Lib. de Paradiso c. 7) . Iterum alia quaestio subrepit, unde mors acciderit Adae. Utrum a natura ligni ejusmodi, an vero a Deo. Si naturae hoc ligni ascribimus, videtur ligni hujus fructus vivificanti insufflationi Dei praestare; siquidem quem vivificaverat insufflatio, fructus hujus ligni traxit ad mortem. Aut si Deum operatorem mortis esse memoramus, dicunt quod gemina eum opinione accusemus; quod autem ita immitis, ut noluerit ignoscere, cum posset; aut si non potuerit, videatur infirmus. Videamus igitur quonammodo diluendum sit.
Sequitur deinceps ut veterum pariter testimoniis ostendamus quomodo quaestio, qua ratione mors ex peccato nata sit, an tamquam ex causa poenae, an velut ex occasione beneficii miseris collati, intra metas [Col. 0640C] innocentis cujusdam ac religiosae disputationis diu constiterit; cum omnes scilicet unanimi consensu, mortalitatem, cui obnoxii, et nunc sumus, et fuerunt hactenus Adae posteri, a peccato primi hominis exortam faterentur; quaererent tamen an mors, post ejectum cum sua prole ex felicitatis loco in terram miseriae Adamum, dici deberet beneficium, quod miserias finiret, aut poena, quam proles in exsilio nata cum patre pateretur. Datam pro immortalitate hominibus, tamquam beneficium misericordis Dei, sentiebant vulgo catholici, partim propter auctoritatem Scripturae aientis a Deo factas hominibus vestes pelliceas, ejectosque e paradiso, ne fructu ligni vitae viverent in aeternum; partim ut recederent longius a gentilium errore, qui mortem velut summum malum totumque hominis interitum horrerent; partim ob praejudicium aliquod affine Origenis opinioni de morte, quod sit solutio animi a corpore, sic tamquam a carcere. De multis ita sentientibus quatuor appellasse sufficiat.
[Col. 0640D] Gregorius Nazianzenus (Orat. 42) . Postquam diaboli invidia et mulieris insultu accepti mandati oblitus, ab acerbo illo gustu victus est, etc.; atque hic quoque tamen mortem ac peccati praecisionem elucratur, ne malum immortale sit. Ita poena ipsa in misericordiam cessit; sic enim Deum supplicia inferre censeo.
Ambrosius (Lib. de Bono mortis c. 4) . Si recolamus quod Deus mortem non fecerit, sed postquam homo lapsus in flagitium est praevaricationis et fraudis, sententia eum comprehenderit, ut in terram suam terra remearet, inveniemus mortem finem esse peccati, ne quo esset vita diuturnior, eo fieret culpa numerosior. Passus est igitur Dominus subintrare mortem, ut culpa cessaret, etc.
Epiphanius (Haeres. 64) . Propterea Deus pelliceas illas tunicas fecit, ut illum velut morte quadam indueret, et ea corporis dissolutione quidquid in eo mali productum fuerat intermoreretur.
[Col. 0641A] Chrysostomus (Homil. 26 in Gen.) . Mortis supplicium Adamo Deus propter hoc intulit, ut ne posthac per inobedientiam peccato obnoxius effectus perpetuo peccaret. Non videntur tibi haec esse maximae clementiae, ejici a paradiso, et poena hac puniri?
Verum cum disputatio, ut diximus, continuisset sese diu inter catholicos quasi limites, erupit tandem, ut est impotens modi curiositas hominum; inquisitum siquidem est ab audacibus nonnullis an revera mors orta fuisset ex peccato, an contra Adamus, sive peccaret, sive non peccaret, moriturus esset, non merito culpae, sed naturae fato.
Et primo quidem timidius communis Ecclesiae sententia tentata est, itumque, sin minus reipsa, saltem verbo tenus, a curiosis illis in partes dicentium mortem non esse inflictam pro poena, sed collatam pro beneficio; eam enim aiebant per se vel indifferentem vel etiam bonam, certe non malam, quandoquidem peccandi modus est, malorum finis, [Col. 0641B] secura post laborem quies, exitus in vitam beatiorem, et saepe Dei donum. Audacia deinde porro provecta, more gentilium dixerunt mortem puram esse necessitatem naturae, cui servire humanum genus oporteat, quomodocumque tandem singuli se haberent quoad mores voluntatis.
Priorem sententiae partem secutus est Rufinus Syrus, posteriorem Coelestius: sic enim ille longam super ea re perplexamque disputationem quam producit a num. 32 usque ad 35 concludit his verbis: Multis igitur testibus edocti, quod mors ista communis mala non sit. Jam longe valere dicamus Qui mortem malam appellant; iste vero, si credimus Augustino, Mercatori, Sixto, atque auctori Praedestinati, capitale hoc dogma asseruit: Adamus mortalis factus est, qui sive peccaret, sive non peccaret, moriturus esset.
Sed cum id sacris litteris, quarum auctoritas hactenus summa fuerat, pugnare videretur, disputatum est acriter, jam non pro arbitraria quadam, ut prius, quaestione, sed pro dogmate fidei; primusque exstitit [Col. 0641C] Pelagianorum error, ex quo reliqui plures, ut ostendemus, originem duxerunt. Atque id in causa fuit cur interagendum de Pelagianis dogmatibus, istud olim vel unicum, vel primum omnium censeretur.
Hoc certe primum Mercator meminit ( Praef. l. Subnot.). Ausus est quippe palam publiceque his verborum sententiis ejusdem sensum passim disseminare per populos, id est, «Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, fuisset moriturus (Vide c. 2 hujus dissert.) .»
Hoc et Prosper in aliorum fronte collocavit (Carm. de Ingr. c. 1) :
Primum pariter numeravit Hypognostes (In praef. libb. Hypognost. t. VIII Op. August.) . Hujusmodi ergo dogmatis ista est nefanda blasphemia. Adam inquiunt, sive peccasset, sive non peccasset, moriturum esse. Item peccatum ejus neminem nisi solum nocuit ipsum, etc.
Paulinus diaconus in judicio Aurelii objecit Coelestio primum illud, quod perverse docuisset, Adamum, sive peccaret, sive non peccaret, moriturum fuisse. Nam post verba mox allata ex libro de Gestis [Col. 0642A] Palaestinis sequuntur ista: Haec ita objecta sunt, ut etiam apud Carthaginem a sanctitate tua, et ab aliis tecum episcopis dicerentur audita atque damnata (Lib. de Gest. Palaest. c. 11) .
Illud ipsum Augustinus primum refellit, et in eo quidem Opere quo coepit adversus Pelagianam haeresim scriptis pugnare; postquam enim in praefatione promisisset se dissoluturum quaestiones quas Marcellinus proposuisset, continuo caput secundum ita orditur (Lib. de pecc. Meritis c. 2) : Qui dicunt Adam sic creatum, ut etiam sine peccati merito moreretur, non poena culpae, sed necessitate naturae; profecto illud quod in lege dictum est: Qua die ederitis, morte moriemini, non ad mortem corporis, sed mortem animae, quae in peccato fit, referre conantur, etc. Pergit vero in eodem argumento usque ad caput decimum, ubi jam incipit de peccato originali disserere, cum tamen prius quaestionis istius secundae ex prima ortum patefecisset.
Augustini exemplum secutus Hypognostes, inde [Col. 0642B] primi sui libri duxit exordium. Adam ergo inquiunt, sive peccasset, sive non peccasset, moriturum fuisse. Respondemus: Falleris, haeretice, falleris, etc.
Primum damnavit Africana synodus; cum enim sint ipsius octo canones adversus haeresim Pelagianam, primus omnium existit: Placuit omnibus episcopis qui fuerunt in hac sancta synodo, ut quicumque dicit Adam primum hominem mortalem factum, ita ut, sive peccaret, sive non peccaret, moreretur in corpore, hoc est, de corpore exiret, non peccati merito, sed necessitate naturae, anathema sit.
Longe post haec tempora posterior synodus Arausicana primum canonem sancivit de morte per Adami peccatum ab omnibus contracta.
Unicum retulit in sua sanctione Honorius imperator, idque eo maxime, quod in capite caetera complexus sibi videbatur, ortumque inde secundi erroris indicasse. Sic enim ait: Impiae commentationis auctores Pelagium Coelestiumque percrebuit exstitisse. [Col. 0642C] Hi parenti cunctarum rerum Deo, praecipuaeque semper majestati interminate potenti, et ultra omne principium transeunti, tam trucem inclementiam saevae voluntatis assignant, ut cum formandi mundi opificem curam sumeret, qualitatemque hominis struendi profunda spiritus conceptione libraret, fundati muneris finem anteferret exordio, et mortem praemitteret nascituro; non hanc insidiis vetiti fluxisse peccati, sed exegisse penitus legem immutabilis constituti, ut ad declinandum lethi exitialis, incursum, nihil prodesset abstinentia delinquendi: cujus ita vis putatur astricta, ut non possit aboleri deinceps. Primitivi hominis errorem, in quem captae mentis, inops rationis, caecitate irruisset, delapsum ad posteros non fuisse; tantumque apud eum quem malesuadae gratiae infelix rapuisset illecebra transgressionem interdicti exstitisse discriminis, cum evidens catholicae legis omnifaria testetur auctoritas illum interitus omnium fuisse vestibulum, quem divinae praeceptionis sedulum liquet corrupisse mandatum.
[Col. 0642D] Unicum sibi refellendum putavit Nestorius (quamquam forte exstitit alia etiam causa cur unius meminerit), in eoque non mediocrem sermonum quos quatuor Mercator servavit partem posuit, ut legendo quisque facile cognoscet.
Quod si a veteribus (neque enim recentiorum nunc ratio habetur) alio nonnumquam ordine dogmata Pelagiana relata sint, ut revera sunt ab Augustino in libro de Haeresibus; immo si quaestionem de mortalitate Adami praetermiserint aliqui, sicut Hieronymus, aliique postea non pauci: id tribuendum reor, vel tempori quo illi scribebant, vel occasioni, quae subinde varia exstitit. Aliae enim aliis temporibus quaestiones velut dominatae sunt, nec semper opus erat de singulis dicere tam exacte, tamque curiose, quam originis ratio, vel suo quasi jure postularet, vel obtinuisset a laudatis antea auctoribus. Et vero postquam origo mortis hominum ex peccato tam [Col. 0643A] multis quam apertis Scripturae testimoniis demonstrata est, Pelagiani suum illud pristinum dogma de mortalitate a naturae necessitate orta deseruerunt, sin minus reipsa, quod vix putem, saltem verbo tenus, quo tempore Augustinus. vel sermonem 7 de Verb. Apost. habebat, vel ad Bonifacium scribebat: nam illic inducuntur Pelagiani, quasi per excessum peccantes, dicentesque (Lib. IV ad Bonifac. c. 2) pro meritis suis omnes homines mori, quia peccaverunt; neque enim futuram mortem, nisi veniret de peccato. Istic referuntur dicere ex Adam nihil mali transivisse per caeteros, nisi mortem, quae non semper est malum, cum et martyribus sit causa praemiorum, et vel bonam, vel malam dici faciat; non resolutio corporum, quae excitabuntur in omni genere hominum, sed meritorum diversitas, quae de humana libertate contingit.
Sed jam quomodo ex hac prima quaestione pronatae sint undecim aliae minus principales, ostendere oportet testimoniis veterum, sive qui pro fide catholica steterint, sive qui ex adverso.
[Col. 0643B] Sunt autem auctores illi, quorum saltem habemus Opera, admodum octo: num quibus temporibus dissertationes finimus de mortalitate Adae, adversus Coelestianos expresse scripserunt, Augustinus, Hypognostes, Mercator, et, si tantis viris tamque catholicis annumerari queat, Nestorius. Pro haeresi scripserunt totidem, Theodorus Mopsuestenus, Rufinus Palaestinus, Coelestius, et Julianus.
Coelestianis igitur dicentibus Adamum mortalem ita factum a Deo, ut aliquando tandem moreretur, non poena culpae, sed necessitate naturae (Aug. l. I de pecc. Merit. c. 2) , objecerunt catholici continuo verba legis divinae minantis: Qua die ederitis, morte moriemini (Genes. II, 17) . Quibus procul dubio significatur Adamum moriturum non fuisse, sin minus legem violasset; quis enim, si sapiat, ei quem velit deterrere comminetur id tantum mali quod alioquin certo eventurum uterque novit?
Exceperunt Coelestiani (Aug., ibid., c. 3) , minas [Col. 0643C] Dei ad mortem animae referri debere, quoniam haec sola poena tanto peccato par esse potest; non pertinere ad mortem corporis, quae vel ipsa est hominis natura, vel saltem naturae necessitas.
Sed instantibus catholicis, praecipientis minas ex sententia condemnantis intelligi debere: Deum vero dixisse Adamo, post violatam legem: Terra es, et in terram ibis. Quae sententia profecto pertinet ad solam corporis mortem; addentibus quoque duo Apostoli testimonia, eaque ita manifesta, ut non expositorem opus haberent, sed lectorem, quemadmodum ait Augustinus (Ibid., c. 4) . Alterum ex epistola ad Romanos. Si Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter justificationem. Quod si spiritus ejus, qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis, qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem Spiritum ejus in vobis (Rom. VIII, 10 et 11) . Alterum ex secunda ad Corinthios: Per hominem mors, et per hominem resurrectio [Col. 0643D] mortuorum; et sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 21 et 22) .
Coacti sunt haeretici priorem exceptionem deserere, velut aperte Paulo contrariam. Fassi sunt igitur verba divini praecepti de morte corporis accipienda esse, non tamen de naturali, quae fato contingit, sed de immatura et violenta, qualis infligitur reis ab humano judicio (Theod. excerpt. 1) . Eo trahebant verba, tum Dei passim in Scriptura, tum hominum minantium saepe mortem praevaricatoribus legum, nec eos tamen idcirco facientium ex immortalibus mortales. Trahebant et hoc aliud eodem, Deum in poenam peccati jussisse Adamo terram colere, non simpliciter, cum jam inde a creatione jussus esset paradisum colere, sed multis sudoribus, quos terra ingrata in tribulos spinasque verteret (Ibid.) . Addebant pariter exemplum sententiae [Col. 0644A] in Evam latae, qua per peccatum facta est obnoxia, non partui simpliciter, ad quem nata erat; sed pariendi doloribus, quos vehementissimos pateretur. Quare, inquiebant, sicut natura virum agriculturae, feminam partui; poena virum laboribus, feminam partuum doloribus addixit: sic ambos Deus ob peccatum, non qualicumque morti, sed immaturae fecit obnoxios.
Atque hinc orta quaestio triplex, quam magna contentione agitant Julianus et Augustinus ( Op. Imperf. ubique passim ), utrum mors ipsa aut mortis tantum immaturae modus poena esset peccati: utrum in paradiso futura esset laboriosa feminae parturitio: utrum vir agricolatione difficili et dura terram subegisset.
Tergiversantibus Coelestianis, ventum est tandem ad decretorium Apostoli testimonium: Per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertansiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) . Hinc [Col. 0644B] enim clarissime constat, mortem non ex necessitate naturae ortam esse, sed ex poena culpae ab homine illo commissae; in quo caeteri exstiterunt: atque hinc enata quaestio de peccato originali, et baptismo parvulorum, quae licet eam obscuraverit, ex qua sumpsit initium, non desiit tamen a diligentioribus tractatoribus ipsi conjungi, ut ne lateret origo tanti mali.
Quaestionis unius ortum ex altera, transitumque Augustinus exposuit; sed priusquam ipsius verba exscribantur, afferenda sunt reliqua argumenta, sive quae duo adhibet Hypognostes adversus Coelestianos, sive quae pro se Coelestiani, et Coelestianorum parens Theodorus.
Primum (Lib. I Hypognost.) accipit Hypognostes ex parte mortis ipsius, quam Deus neque fecit, neque vult, voluntate, ut aiunt, antecedente. Nolite zelare mortem in errore vitae nostrae, quoniam Deus mortem non fecit, nec laetatur in perditione vivorum: [Col. 0644C] creavit enim ut essent omnia, et sanabiles fecit omnes nationes orbis terrarum (Sap. I, 12) .
Secundum (Lib. I Hypogn.) , ex parte hominis, quem Deus creavit inexterminabilem, et ad imaginem suam fecit; invidia autem diaboli mors introivit in orbem terrarum (Sap. II, 23) .
Utrumque alii tractatores attigerunt quidem; non tamen magnum ibi causae praesidium positum putarunt: nihilominus Coelestiani graviter inde se urgeri cum sentirent, venerunt in absurdissimam sententiam, qua dicerent, omnes nasci immortales perinde ac Adam, neminemque mori, nisi suae culpae merito; ipsos etiam infantes mortem pati propter sua peccata, sive quae in ipsismet matrum uteris perpetrassent. Hanc insaniam Hieronymus, Augustinus et Mercator non tam arguunt vi argumentorum quam deridendam exponunt: ejusmodi enim somnia exposuisse, refutasse est.
Coelestius pro sua causa produxit duo. Primum (Lib. contra peccati Traduc apud August. l. II de pecc. Merit. c. 30) : Si primi hominis peccato factum est ut moreremur. Christi adventu fieret ut credentes in eum non moreremur; neque enim praevaricatoris transgressio plus nobis nocuit quam incarnatio vel redemptio profuit Salvatoris. Secundum (Ibid. cap. 33) : Si peccato mors ista corporis accidisset, non utique post remissionem peccatorum, quam Redemptor nobis tribuit, moreremur.
Utrumque Mercator exponit (Commonit. c. 2) , tamquam ex libro Pelagii; sed ut ea Pelagius in commentarios retulerit, non sua tamen persona retulit: sed tamquam dicta a peccati originalis impugnatoribus, id est, a Coelestio, quem saepe monuimus primum scripsisse ea de quaestione adversus fidem catholicam; utrique porro ratiocinationi respondet Augustinus loco citato.
Alia duo profert Theodorus. Nempe, si peccato morerentur homines, neque Christus debuisset mori, [Col. 0645A] cum sit purus peccati, neque Enoch, prae aliis sanctioribus, immortalitate donandus fuisse. Primo respondet Augustinus. Secundum per se leve est, cum Deo innumerae suppetant aliae causae, cur Enoch et Eliam voluerit conservare immunes mortis (Lib. II de pecc. Meritis c. 29 et 30) .
Nonnulli tandem, quibuscum Mercator conflixit, immo et de quorum quaestionibus Augustinum consuluit, videntur hunc fere in modum argutati. Si mortalitas contracta est primi hominis peccato, oportet ut, quemadmodum omnes ab Adamo pronati sunt, ita nemo non moriatur, maxime cum ipse Christus mortis fatum expertus sit. Atqui Apostolus docet, aliquos sub finem mundi obviam ituros Christo suis, ut erunt viventes, in corporibus: Quoniam ipse Dominus in jussu, et in voce archangeli, et in tuba Dei descendet de coelo, et mortui, qui in Christo sunt, resurgent primi. Deinde nos, qui vivimus, qui relinquimur, simul rapiemur cum illis in nubibus, obviam Christo in aera. Et sic semper cum Domino erimus [Col. 0645B] (I Thess. IV, 15 et 16) .
Sed hactenus satis de quaestione ipsa principali, cujus appendices fuerunt undecim Pelagianos inter et catholicos controversiae. 1 o An morbi ex culpa oriantur, vel ex natura. 2 o An partuum dolores futuri essent in paradiso. 3 o An laboriosa sine peccato agricolatio. 4 o An Deus sit auctor mortis. 5 o An mors censeri debeat in molis. 6 o An sua quisque culpa propria moriatur. 7 o Cur justi moriantur, si mors sit peccati poena. 8 o Cur Christus ipse mortem passus sit aliquando. 9 o An omnes morituri sint, eum omnes eodem originis peccato teneantur. 10 o An omnes per Christi resurrectionem resurgere debeant, aut soli justi. 11 o An resurrectio per se debeat in bonis numerari.
[Col. 0645C] Secundae quaestionis originem ex priore exponit Augustinus in opere quo primum pugnavit scripto adversus Pelagianos (Lib. I de pecc. Merit. et Remiss. c. 9) . Cum enim de mortalitate disputasset, eamque ex peccato primi hominis pluribus Scripturae testimoniis ortam probasset, adhibuit tandem postremum istud quasi decretorium: Per unum hominem peccatum intravit in mundum et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) . Adhibuit vero non ipse primus: nam cum eodem jam pridem usi essent catholici, Coelestianos excepisse refert ( Loco mox citato), quod mors ista, quae illic commemorata est, non sit corporis, quam Adam peccato non meruit, sed animae, quae in ipso peccato sit; et ipsum peccatum, non propagatione in alios homines, sed imitatione transiisse; neque in parvulis per baptismum solvi originale peccatum, quod in nascentibus nullum omnino esse contendunt.
[Col. 0645D] Intelligebant scilicet, Apostoli testimonio asseri quatuor. Primum, per unum hominem peccatum intrasse in mundum; alterum, intrasse quoque per peccatum mortem; tertium, mortem hanc in omnes homines pertransisse (qua generalitate vocum comprehendi oportet infantes); postremum denique, omnes in uno homine peccasse. Primum libenter admiserunt, reliqua tria perversis interpretationibus obscurare nisi sunt; sed Ecclesia temerarios nitentium conatus damnatione sua retudit.
Eam ob rem quisquis e veteribus dogmata haeresis Pelagianae, vel recensuit, vel impugnavit, secundo loco posuit id, quod de peccato originali est. Atque ut de Mercatore et Prospero omittam iterum dicere, Paulinus Coelestio secundum istud objecit, quoniam peccatum Adae ipsum solum laeserit, et non genus humanum (Lib. de Gest. Palaest. c. 11) . Ad quae verba iterum observa, in testimonio Paulini, ut et apud [Col. 0646A] Mercatorem, sententiae qua de agitur, praefigi conjunctionem causalem quoniam, quo signo indicatur probatio prioris alicujus alterius sententiae: quare ut probationis quaestio, si quae aliquando incidit, oritur ex quaestione propter quam solvendam probatio assumitur, quaestionem procul dubio de peccato originali natam esse oportet ex quaestione de mortalitate generis humani, quoniam haec ex illa probatur.
Secundum Hypognostes numeravit: Item quod peccatum Adae neminem, nisi solum ipsum, nocuit (Praef. Hypognost. ). Item : Peccatum Adae, inquiunt, neminem nocuit, nisi solum ipsum. Respondemus: Si peccatum primorum hominum solis obfuit illis, et nemini nostrum, etc. (Hypognost. lib. II, cap. 1) . Memoravit etiam.
Refellit certe secundum Augustinus in opere quo primum in Pelagianos se exercuit. Refellit et secundo pariter libro Hypognostes, cum primo de mortis origine tractasset (Lib I de pecc. Merit., c. 9 et seqq.) .
Damnavit Africana synodus canone 2, postquam primo de mortalitate dixisset: Item placuit ut quicumque parvulos recentes ab uteris matrum baptizandos negat, aut dicit in remissionem quidem peccatorum eos baptizari, sed nihil ex Adam trahere originalis peccati, quod regenerationis lavacro expietur, unde fit consequens, ut in eis forma baptismatis in remissionem peccatorum, non vera, sed falsa intelligatur, anathema sit; quoniam non aliter intelligendum est quod ait Apostolus: Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) , nisi quemadmodum Ecclesia catholica ubique diffusa semper intellexit. Propter hanc enim regulam fidei, etiam parvuli, qui nihil peccatorum in semetipsis adhuc committere potuerunt, ideo in peccatorum remissionem veraciter baptizantur, ut in eis regeneratione mundetur, quod generatione traxerunt.
[Col. 0646C] Unde Jansemus Iprensis, postquam dixerat Pelagianorum capitale dogma et aliorum quasi cardinem fuisse, quod Adamus mortalis ita factus esset, ut sive peccaret sive non peccaret, moriturus esset (Lib. I de Haer. Pelag. c. 13) ; paulo post istud ait instar esse basis omnium caeterorum, quod Adae peccatum ipsum solum laeserit, et non genus humanum: cui nempe consentaneum erat, quod infantes nuper nati in eo statu sint in quo Adam fuit ante praevaricationem, atque ita nullo teneantur peccato originali (Lib. III, c. 1) . Quamquam scriptoris hujus non magna videtur esse auctoritas hac in parte, cum inconstanter loquatur, et modo hoc, modo illud, prout abripitur disputandi aestu, Pelagianae haeresis fundamentum ponat.
Ex his redarguas Vossium, qui (Lib. II Hist. Pelag. part. I) opinatur quaestionem de peccato originali non ortam ex quaestione de mortalitate, sed hanc ex illa; virum fefellit quorumdam veterum auctoritas, qui cum peccatum Adami propagari in posteros, [Col. 0646D] inde probent, quod ipsi etiam infantes, licet nullius suae culpae rei, moriantur; nec ullus tamen sub justo Deo moriatur, nisi merito peccati. Visi sunt Vossio hujus, si licet ita loqui. genealogiae non satis prudenti, ostendere quid quaestionis ex quaestione natum sit, non item quid rei ex re, quamvis haec duo longe diversa sint. Deceptus Vossius imposuit aliis non paucis, quos secum abduxit a vero.
Incredibile autem est, quot quaestiones ex secunda ista, veluti propagines e radice, pullularint: dum enim hinc et inde acriter pugnatur, qua testimoniis Scripturae, qua cogentibus argumentis, et praesertim consectariis ac connexis cum alterutra opinione, Coelestiani, ut vim adversantium catholicorum declinarent, multa coacti sunt dicere, quae partim damnata sunt postea in conciliis, partim a Patribus rejecta, velut antiquae et ab Ecclesia receptae doctrinae contraria. Sed catholici vicissim a Coelestianis compulsi [Col. 0647A] sunt in ea causae instrumenta diligentius inquirere, quae aliquatenus latebant, velut a pacificis, ut fit, possessoribus neglecta; armaque suis e locis eruere, quibus oppugnatam fidem tuerentur.
Tribus igitur argumentis catholici pro peccato originali pugnarunt; auctoritate Scripturae sacrae, ratione petita ex parte tum parvulorum, tum adultorum, et testimoniis Patrum, quibus vel perpetuitas, vel universalitas sententiae catholicae demonstratur.
Totidem repugnarunt haeretici: nam et sacris litteris abusi sunt, et rationes congesserunt, et Patrum verba suam in sententiam torquere nisi sunt. De singulis istis argumentorum generibus dicendum breviter, sed ita, ut vix attingantur quae post Augustinum, immo quae post Zosimi sententiam afferri coeperunt; ea potissimum commemorentur, quae post initia nascentis haeresis et ante proscriptionem a sede apostolica factam adhibita sunt.
Observandum est primis temporibus quatuor tantum Scripturae testimoniis catholicos; tribus potissimum haereticos pugnasse: illa complexus est, uno quasi fasce, Hieronymus; ista Rufinus Palaestinus.
Sic ergo Hieronymus (Lib. XIV in Ezech. c. XLVII) , ann. 410. Quis enim hominum gloriari potest castum se habere cor (Prov. XX, 9) , vel ad cujus mentem per oculorum fenestras mors concupiscentiae non introibit, et, ut parum dicam, animi titillatio? Mundus enim in maligno positus est (I Joan. V, 19) , et a pueritia appositum est cor hominis ad malum (Genes. VIII, 21) ; ut ne unius quidem diei, a nativitatis suae exordio, sine peccato sit humana conditio. Unde et David confitetur in psalmo: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea (Ps. L, 7) . Non in iniquitatibus matris meae, vel certe meis, sed in iniquitatibus humanae conditionis. Unde et Apostolus: [Col. 0647C] Regnavit mors ab Adam usque ad Mosem, etiam super eos, qui non peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae (Rom. V, 14) .
Idipsum scripserat ante annos viginti lib. II contra Jovinianum, cum haeretici hujus ἀναμαρτησίαν acriter impugnaret, ut inde prudens lector obiter observet quanta sit utriusque, sive quaestionis, sive dogmatis de peccato originali et impeccantia cognatio.
Rufinus vero in Fidei suae libello (Num. 37, 38 et 39) , ante ann. 400. Non ergo Eva propter liberos salvabitur suos, neque ejus soboles matris causa damnabitur, aut patris Adam, sicut imprudentium aestimat opinatio; nam unusquisque hominum, quasi liberi arbitrii sit, ex suorum qualitate gestorum, aut laudandus nimis, aut vituperandus habebitur. Simili modo etiam in die judicii, aut justificandus erit, aut supplicio subjugandus, sicut et beatus Paulus docet, ita dicens: Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum, sive malum (II Cor. V, 10) . Quod autem liberi non pro parentibus puniantur, neque parentes pro liberis, aperte rursus edocuit Deus, cum ad Moysen prophetam diceret (Deut. XXIV, 16) : Non morientur patres pro filiis, neque filii pro parentibus Unusquisque in peccato suo morietur. Porro autem arguens Deus imprudentiam filiorum Israel, eo tempore quo apud Chaldaeos, secundum scelera sua, captivi erant, et causabantur, non de se penitus, sed de parentibus suis, quasi illi totius eorum nefandi sceleris fuissent causa, Deum de captivitate sua criminabantur injuste, cum dicerent: Via Domini non est recta, quoniam patres nostri comederunt uvam acerbam, et filiorum dentes obstupuerunt (Ezech. XVIII, 2) . Dicit ad eos per Ezechiel prophetam (Ibid., 3) : Vivo ego, dicit Dominus, si ultra fuerit jam dicta parabola ista in Israel, quoniam omnes animae meae sunt, sicut anima patris, sic et anima filii, meae sunt; anima quae peccat, ipsa morietur. Et iterum (Ibid., 20) : Filius, inquit, non accipiet iniquitatem patris, neque pater accipiet iniquitatem filii. Et iterum (Ibid., 30) : Unumquemque vestrum secundum viam suam judicabo vos, domus Israel, dicit Dominus. Cum dixisset Deus: Vivo ego, si ultra fuerit dicta parabola ista in Israel, aperte docuit, non eos in eadem imprudentia permanere. Post haec igitur Dei testimonia, insaniunt qui per unum hominem Adam omnem orbem terrarum iniquitatis flagitiorumque condemnant.
Observandum pariter ab Augustino adhibita octo alia testimonia, quae Julianus partim sine responsione reliquit, partim detorquere conatus est in alienos sibique commodos sensus; adhibita sunt etiam a Juliano quaedam, quae Augustinus interpretatus est. Sed neque haec Juliani, neque illa Augustini multum ab aliis prioris aevi disputatoribus discussa sunt, sive quia spernerentur prae reliquis, sive quia nondum in mentem venissent. Photius certe in synopsi librorum quinque Theodori adversus [Col. 0648B] Augustinum unius tantum expresse meminit, ex psalmo L: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea; sic enim scribit: Afferre autem illos et illud ait: Ecce in iniquitatibus conceptus sum; et si quae sunt generis ejusdem: quamquam postremis verbis alia indicavit non obscure.
Observandum tertio, ignotum esse quid postremis Scripturae testimoniis ab Augustino allatis Pelagiani responderint: siquidem nihil ab ipsis hanc in rem scriptum habemus, nisi quod Julianus libris Augustini, vel tribus ad Marcellinum tribunum, vel duobus ad Valerium comitem, vel quatuor ad Bonifacium papam retulit; quamquam solis per se duobus ad Valerium, reliquis tantum veluit obiter contradixit. Siluit vero de aliis, etiam de Opere elaboratissimo sex librorum, quibus Augustinus quatuor Juliani refellit, sive ipsos numquam viderit, quod forte mentitur apud Mercatorem (In praef. ad Subnot.) ; [Col. 0648C] sive, quod aequius opinari, dissimulaverit propter difficultatem respondendi.
Ambrosius igitur et Hieronymus, ille in libro de Arca et Noe, hic in Commentario ad caput 47 Ezechielis, argumentati sunt verba haec Genesis: Videns Deus, quod multa malitia hominis esset in terra, et cuncta cogitatio cordis intenta esset in malum omni tempore, etc. (Gen. VI, 5) , feceruntque in eo vim, quod intelligi non possit quomodo hominis, quem Deus rectum condidit ab initio, cuncta cogitatio cordis intenta sit in malum omni tempore, nisi natura fuerit vitiata, nec jam tales procreentur homines e seminibus, qualis primus creatus est a Deo e limo.
Locum hunc videtur sibi Pelagius objecisse in libro de Natura, cum scriberet, primo de eo disputandum esse quod per peccatum debilitata dicitur et immutata natura, etc. (Apud August. l. de Natura et Gratia c. 19) . Objecit vero sine adversarii nomine, propter reverentiam, credo, Ambrosii, quem laudare solitus erat; negavit porro, saltem implicite, hunc [Col. 0648D] esse sensum Scripturae, qui dicebatur, siquidem natura ipsa peccato, quod per se caret substantia, immutari non possit.
Verum locus iste Geneseos non videtur a catholicis magni factus, ab Augustino certe neglectus est. Inde tamen oriri potuit quaestio, agitata frequentius postea, utrum peccati foret aliqua substantia, quod Augustinus, Hypognostes, aliique disputarunt.
Credidit Augustinus majoris esse ad hanc rem momenti mandatum Dei de circumcidendis octavo die parvulis: Masculus, cujus praeputii caro circumcisa non fuerit, delebitur anima illa de populo suo, quia pactum meum irritum fecit (Gen. XVII, 14) . Sed locus hic, nec a primis disputatoribus productus est; nec ab Augustino ita expositus, ut consentientes haberet alios, etiam catholicos interpretes; nec Juliano visus est responsione dignus, cum tamen ab eo lectus esset, quippe in secundo libro de Nuptiis allatus; [Col. 0649A] quare nec ullam genuit quaestionem de circumcisionis fine.
Illud vero Jobi, quod juxta LXX ita legitur: Quis enim mundus est a sorde? sed nemo, etsi unius diei sit vita ejus super terram (Jobi XIV, 4) , adhibuerunt Hieronymus in caput XLVII Ezechielis, Augustinus lib. VI in Julianum cap. 12, alibique passim: sed illud Jobi neque a Pelagianis responsum meruisse puto, neque potuit vehementer tunc temporis urgeri, siquidem Ecclesiae tractatores fere communiter interpretati sunt verba haec in alium sensum. Unde Ambrosius (Lib. I de Interp. Jobi c. VII) : Vere miserabilis conditio, ut homo peccati sui, quod vitare non possit, rationem praestare cogatur, intrare in conspectu Domini, et judicium subire Omnipotentis compellatur, edere causas suorum gestorum, quae tot vitae suae aetatibus percurrerit, cum mundus a peccato quivis esse non possit, ut ab ipsis cunabilis prius obrepat infantiae culpa, quam sit ullus sensus erroris. Quamque illud miserabile, ut brevis sit vita ejus, dulcis illecebra, [Col. 0649B] multiplex aerumna, iracundia quotidiana! Itaque in exigua delectatione amaritudo perpetua est. In Commentario tamen ad illa Psalmistae verba: Ecce in iniquitatibus conceptus sum (Ps. L, 7) ; testimonio Jobi utitur, sed, ut tunc erant tempora, implicate de re nondum satis explicata.
Jam vero famosum illud psalmi L: Ecce in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea (Ps. L, 7) , ab omnibus fere catholicis productum est, ab Hilario in psalm. CXVIII, Ambrosio lib. I de Poenitent. cap. 2, Hieronymo in cap. XLVII Ezech., Augustino lib. II Oper. Imperf. cap. 73, et lib. III cap. 12. Verum, cum locus iste afferri soleret, ut ex Theodoro apud Photium cognoscimus, non constat quid responsionis a Pelagianis datum sit.
Augustinus, cum alibi saepe, tum maxime in utroque Opere contra Julianum, tota orationis vi argumentatur illud Ecclesiastici: Grave jugum super [Col. 0649C] filios Adam a die exitus eorum de ventre matris eorum, usque in diem sepulturae in matrem omnium (Eccli. XL, 1) .
Argumentatur et istud Sapientiae: Non ignorans quoniam nequam est natio eorum, et naturalis malitia ipsorum, et quoniam non poterat mutari cogitatio illorum in perpetuum; semen enim erat maledictum ab initio (Sap. XII, 10) . Sic enim ait: Nempe de quibuscumque dicat ista, de hominibus dicit; quomodo est ergo cujuslibet hominis malitia naturalis, et semen maledictum ab initio, nisi ad illud respiciatur, quod per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Lib. II de Nupt. et Concup. c. 8) ?
Julianus (Lib. IV Op. Imperf. c. 123) argumentationem Augustini vexat acriter, nititurque ex ea ipsi Manichaeam affingere impietatem de natura mala; negat vero inde peccatum originale probari, quia perinde a Sapiente dicitur Chananaeorum semen maledictum, [Col. 0649D] ab initio, atque ab Isaia benedictum semen Israelitarum (Isai. LXV, 22, juxta LXX) . Unde concludit seminis conditiones illas, cum sint oppositae, ad peccatum originale, quod generale debet esse, atque una in omnibus ex causa oriri, non pertinere.
Atque haec fere sunt quae ad fidem peccati originalis propugnandam catholici ex vetere Testamento afferebant primis illis temporibus: protulerunt e novo (Rom. VII, 17) alia quinque, sed quorum duo, quae partim ex communi lege baptismi, partim ex peccato habitante in membris sumpta sunt, pertinere magis videntur ad rationes conficiendas quam ad rem suo solo pondere firmandam. Tertium vero, quod de morte omnium in Adamo, omniumque in Christo resurrectione antea memoratum est (I Cor. XV, 22) , rem per se non efficiebat, sed ratiocinii tantum adminiculo, quo causa, ut aiunt, ex effectu, [Col. 0650A] peccatum commune omnium mortalium ex communi poena, quae mors est, concludebatur. Quartum pariter ex eo petitum, quod simus dicti ab Apostolo, natura filii irae (Ephes. II, 3) , nemo ante Augustinum adhibuit; ipse vero eo usus est, antequam de haeresi Pelagiana quidquam audivisset, in Opere nimirum quod necdum presbyter absolvit; usus quoque in prioribus adversus haeresim elucubrationibus (Lib. III de Lib. Arb. c. 19) : quare latere non potuit Pelagium, cui constat visos fuisse libros Augustini de Libero Arbitrio, hos enim laudat (Lib. de Natura) ; ignotum tamen quid expresse, vel ipse, vel sectarii responderint. Quamquam Pelagius, cum interpretaretur hunc locum, Apostoli sensum longe alio abduxit; ait enim (In comment. ad c. II Epist. ad Ephes.) : Quando mens nostra rebus terrenis et carnalibus inhaerebat, non solum desiderabamus, sed et faciebamus quaecumque mala cogitatio suggessisset; ita nos paternae traditionis consuetudo possederat, ut omnes ad damnationem nati videremur: Deus autem [Col. 0650B] misericors, etc. Quae videri potest responsio quaedam ad locum Apostoli in libris de Libero Arbitrio prolatum: siquidem scripti sunt a Pelagio Commentarii post hosce libros, annis saltem duodecim.
Pugnatum est igitur a catholicis invicte testimonio Apostoli: Sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) ; et: Sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysem, etiam in eos, qui non peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae (Ibid., 14) ; et: Sicut per unius delictum, in omnes homines, in condemnationem; sic et per unius justitiam, in omnes homines, in justificationem vitae. Sicut enim per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi; ita et per unius obeditionem justi constituentur multi, etc. (Ibid., 18 et 19) . Hinc enim tria confecta sunt: primum, mortem idcirco in omnes pertransisse, propter Adami peccatum, quia peccatum [Col. 0650C] pertransiit, id est, propagatum est; alterum, pertransisse peccatum in eos etiam qui non imitatione peccaverunt, sed propagatione sola; postremum, multos per delictum Adae in perditionem pervenire, perinde ac multi per Christi justitiam justi constituti sunt.
Argumentum hoc adhibitum est, jam inde a primis temporibus nascentis haeresis, id est, ante quintum saeculum; fuitque velut fundamentum, quo deinde Ecclesia sententiam catholicam definitionemque suam stabiliri voluit. Illud certe Milevitana synodus in litteris ad Innocentium I; illud Africana in canone 2, Arausicana secunda in canone itidem 2, Tridentina in sessione quinta, Zosimus Pontifex in tractoria, Gelasiusque in epistola decretali ad episcopos Picaeni, tamquam apertum fidei testimonium protulit.
Et vero, ipsius vi cum vehementer se premi Pelagiani sentirent, nihil non excogitarunt, nihil non dixerunt, quo videri possent, et inde se expedire, et [Col. 0650D] simplicioribus mentibus persuadere, eo loci, non de peccati traduce, ut tunc temporis aiebant, sed de imitatione quaestionem esse.
Singulas ergo voculas consectati sunt, singulaque adjuncta argumentati in rem suam. Dixerunt primo, peccatum Adami cum justitia Christi ab Apostolo componi, amboque aequari: quare Adami peccatum in omnes non transisse, quia nec justitia Christi in omnes transiit; idque indicari volebant voce hac multi, qua usus est Apostolus, consulto abstinens a generaliore. Dixerunt deinde, peccatum ad multos istos transisse, non propagatione, sed imitatione: nocuisse enim posteris Adamum, sicut profuit Christus, exemplo scilicet, quod ille mali, iste boni operis praebuit. Dixerunt postea, Apostolum, si de propagatione loqui voluisset, non dicturum fuisse per unius delictum peccatum intrasse, cum propagationis opus sit duorum. Haec Julianus prolixe, libro secundo [Col. 0651A] posterioris operis adversus Augustinum, sed quae Pelagius in commentariis in Epistolam ad Romanos, Coelestius in libro contra traducem peccati praemonstrasset, siquidem ea catholici refutarunt ante ann. 422, quo Julianus ad scribendum opus istud accessit.
Hinc quaestiones quinque ortum duxerunt. An Christus solo exemplo profuerit hominibus, eaque fuerit, vel unica, vel potissima veniendi causa, ut reliquis vitae modum in se ostenderet. Qua ratione justitia Christi proficiat parvulis, qui exemplum imitari non possunt. Quomodo parvuli dici possint credentes, cum solis credentibus Christi prosit justitia. Qua ratione Christus infantium dici queat, vel redemptor, vel salvator et Jesus. An pro ipsis mortuus sit. Uno verbo quid paucorum illi dierum homines Christo debeant. Quamquam et alia etiam occasione, baptismi scilicet parvulorum, quaestiones ejusmodi discussae sunt.
Testimoniis Scripturae, quae catholici proferrent, opponenda putarunt Pelagiani alia Scripturae testimonia, quibus suam sententiam, si qua possent ratione, suaderent. Id vero praestiterunt hac in parte, quod in alia quacumque soliti: sic enim Coelestius in tertia parte libri Ratiocinationum, cum ageret de impeccantia, testimonia testimoniis composuit. Non dubium, quin idem, ut erat suae methodi retinentissimus, observaverit in libro adversus Traducem peccati; in quo tamen ignotum est quae adhibuerit, etsi aliqua adhibuisse constet, vel ex eo, quod in fragmentis nonnulla oblique tanguntur. Ipsa autem procul dubio inde accepit, unde Pelagius et Julianus, ex Rufini Syri libro, ex quo, sic tamquam ex fonte, haeresis Coelestiana hausta est.
Pelagius adducit dictum Pauli: Sine lege peccatum [Col. 0651C] mortuum erat; ex eo enim concludit: Si cum lex non esset, peccatum non erat, insaniunt, qui de Adam per traducem asserunt ad nos venire peccatum (Comment. ad cap. VII Rom. 8) . Quasi diceret: Peccatum in his nullum esse potest, in quibus nulla est legis cognitio; nulla vero est in parvulis: in ipsis igitur peccatum est quasi mortuum.
Adduxit plura Julianus, partim in libello fidei suae, partim in operibus duobus contra sanctum Augustinum: sed cuncta fere mutuatus est, quemadmodum et Pelagius illud suum, a Rufino, sic tamquam a primo nefariae doctrinae, non quidem magistro, cum didicerit a Theodoro, sed scriptore, cum Graece scripserit, ante patefactam Latinis haeresim.
Rufinus igitur primum usus est verbis Dei dicentis ad Moysen: Non morientur patres pro filiis, neque filii pro parentibus; unusquisque in peccato suo morietur (Deut. XXIV, 14) . Id ipsum transtulit suum in libellum Julianus, tractavitque tragice in libro tertio posterioris operis (Cap. 12 et seqq.) . Vis autem in [Col. 0651D] eo erat, quod ita Deus judicare credendus sit, quomodo judicandum praecipit, cum sit fons et exemplar omnis justitiae, quae in judiciis dominari debet.
Respondit tamen Augustinus (Ibid.) , legem hanc pertinere et ad filios jam natos et ad homines judicaturos: non item, vel ad filios in primo parente damnatos, in quo ut moriuntur, ita et peccaverunt; vel ad Deum, qui sua judicia, sive cum per se ipse judicat, sive cum per homines vicarios, non alligavit hac lege, quemadmodum constat exemplo parvulorum, et qui diluvio, et qui Sodomorum incendio, et qui supplicio Achani absumpti sunt.
Atque hinc nata quaestio est, utrum justitia vetet, alterum pro alterius noxa puniri, etiam a Deo.
Utitur deinde verbis Dei per Ezechielem respondentis Israelitarum querelae, luere se parentum peccata, sibique obstupescere dentes, cum patres manducassent acerbam uvam. Vivo ego, dicit Dominus, [Col. 0652A] si ultra fuerit jam dicta parabola ista in Israel: quoniam omnes animae meae sunt, sicut anima patris, sic et anima filii, meae sunt; anima quae peccat, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 3) . Et iterum: Filius, inquit, non accipiet iniquitatem patris, neque pater accipiet iniquitatem filii (Ibid., 20) . Et iterum: Unumquemque vestrum secundum viam suam judicabo vos, domus Israel, dicit Dominus (Ibid., 30) . Vis hujus loci eadem fuit quae prioris. Ipsum quoque Julianus, non solum totidem verbis descripsit in libello fidei, sed etiam libro quarto prioris operis, tertioque posterioris verbosissime argumentatus est.
Respondit Augustinus, dictum illud propheticum esse promissionem novi Testamenti, et spiritualis haereditatis ad alterum saeculum pertinentis: id enim agi gratia Redemptoris, ut paternum chirographum deleat, simulque efficiat, ut nemo alterius voluntate sit reus, sed unusquisque postmodum pro se rationem reddat (Lib. VI prioris op. contra Jul. c. 12, et l. III posterioris c. 38 et seqq.) . Id vero comprobat [Col. 0652B] Jeremiae testimonio, qui cum pene similia dixisset, secutus adjunxit: Ecce dies veniunt, dixit Dominus, et consummabo domui Israel, et domui Juda testamentum novum: non secundum testamentum, quod disposui patribus eorum (Jerem. XXXI, 31) . In novo igitur Testamento, deleto per sanguinem Mediatoris paterno chirographo, incipit homo paternis debitis jam non esse obnoxius renascendo, quibus fuerat obligatus nascendo.
Utitur pariter Apostoli testimonio, quod in suam quoque confessionem fidei Julianus inseruit (Lib. IV prioris operis c. 4) : Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum, sive malum (II Cor. V, 10) . Quaerebat vero Julianus id quomodo in parvulis quibuscumque accipi posset, cum nihil mali gesserint, maxime qui praemature obeunt; nec judicium exerceatur, nisi de operibus propriis malis.
Respondit Augustinus in utroque opere contra [Col. 0652C] Julianum, et in priore (Lib. VI, cap. 4) quidem interrogat, an manifestandi sint parvuli, an non. Si non manifestabuntur, quid te adjuvat, inquit, ista sententia, quando ad eos non pertinet, quorum nunc agitur causa? Si autem manifestabuntur, quomodo reportat eorum quisque, quod gessit, qui nihil gessit, nisi quia pertinet, ad eos, quod per corda et ora gestantium, sive credunt, sive non credunt? Propria corporis sui enim dixit, quod ad unumquemque in seipso jam viventem pertinet, etc. In posteriore autem (Lib. III, cap. 109) ; Dic ergo, ait, quid boni per corpus gesserint proprio libero arbitrio, ut recipiant regnum Dei, tam magnum bonum; aut quid mali egerint propria voluntate, qui parvuli abalienabuntur ab hac vita Dei. Quod si, ut necesse est, fatearis, sine ullis operibus liberae voluntatis, quae gerit quisque per corpus, illos in Christo vivificari, cur non fateris istos in Adam mori, cum scias Adam Christo e contrario esse formam futuri? etc.
Hoc in loco nasci coeperunt quaestiones, quae et ipsae alia occasione postea commotius ferbuerunt. [Col. 0652D] Quomodo infantes, qui praemature moriuntur, pertinerent ad supremum Christi judicium, sive illi baptismo tincti sint, sive non sint cum judicium de bonis operibus malisque propriis exerceatur. Quam ad partem sint post sententiam judicis discessuri, qui tincti non fuerunt. An illi medium quemdam in locum recedant.
Advertendum porro, alia quaedam e Scripturis producta fuisse, tum a Rufino, tum ab ipsius exscriptore Juliano, cujusmodi sunt de naturali usu concubitus, Roman. I; de salvatione matrum per generationem prolis, I Timot. II; de sanctificatione filiorum a parentibus, I Cor. VII; de justificatione hominum per obedientiam Christi, Roman. V. Sed illa, cum valuerint potius ad confirmandas rationes solvendasque objectiones, quam ad id, quod ageretur, per se ipsum conficiendum, ad rationes differre debent.
[Col. 0653A] Advertendum deinde, nulla fere prolata fuisse testimonia ab alterutra parte, quae non quisque suum in auctorem retorquere niteretur; nulla etiam, quae non diligentius discussa fuerint: sed laborandum catholicis eo magis fuisse, quod veterum tractatorum plures viderentur pro Pelagianis locuti, ut qui contra Manichaeos vehementius inveherentur; immo celeberrimi quique inter Graecos, Origenes, Diodorus Tarsensis, et Theodorus Mopsuestenus reipsa pelagianizarent; Basilius et Chrysostomus videri possent verbo favere; e Latinis duo, Ambrosius et Hilarius, quorum erat summa auctoritas, sententiam dixissent, securis, ut fit temporibus, id est, verbis non usque adeo sollicite provisis, quin dicta contra Jovinianum et Manichaeum malefidis haereticorum futurorum insidiis paterent.
Advertendum etiam, Hieronymum, cujus erat ea tempestate maxima in interpretandis Scripturis auctoritas, laudatum initio a Pelagianis fuisse, quamdiu nempe visus est ipsis posse, vel in suas partes trahi, [Col. 0653B] vel retineri artibus feminarum illustrium, amicorumque precibus, ne suis molitionibus obsisteret: postea vero quam pro fide pugnare coepit apertius, calumniam passum, partim a Pelagio, quasi commoveretur invidia erga veterem amicum (Hier. in praef. Dial.) ; partim a Juliano, perinde ac si mendacii Christum, peccatique reum fecisset (Lib. IV op. post. cap. 87) ; partim a Theodoro, tamquam, vel Manichaeum, qui homines natura peccare diceret (Phot. cod. 177) ; vel Scripturae corruptorem, qui quintum Evangelium introduceret; vel imperitum, qui vetus Testamentum inepti cujusdam Hebraei ope perverteret; vel Ecclesiarum pestem, quas absurdis suis opinionibus imbueret.
Advertendum pariter, Hieronymum scripsisse multa, ante motas a Pelagianis quaestiones, quibus haereticos juvare credi posset, saltem a minus eruditis, nisi mentem catholicam aliunde satis probasset: nam quibus in locis Scripturae Pelagiani praesidium ponebant, et firmamentum opinionis suae, hos ita [Col. 0653C] exposuit, ut propter anticipata quaedam praejudicia, haereticorumque ardens odium, propius a Pelagianis, quam ab Augustino distare, videri queat. Id observavit Jansenius Iprensis (Lib. VII de Haer. Pelag. cap. 4) in quaestione de gratia praeveniente, et initio fidei, quod etiam videtur de reliquis fere gratiae mysteriis fateri, cum errores Pelagianos super ea re haustos scribit ex commentariis Origenis in Epistolam ad Romanos, quos nemo nunc legit, nisi Latine, quosque interpretatus est Hieronymus more suo, id est, ut non tam verterit quam exposuerit: atque ita sententias non illibenter voluerit credi jure suas, quas ab Origene acceptas, cunctasque, ut libuit, ornatas quasi adoptasset.
Avertendum denique quod habet Photius (Cod. 177) de Theodoro Mopsuesteno, defensores peccati originalis impugnante. Porro, inquit, Theodorus recte quidem facit, quod haec ipsa detestetur ac rejiciat, interdumque optime ac valide ipsorum absurdas et blasphemas opiniones refellat, necnon sacrae Scripturae [Col. 0653D] locis, quibus illi abusi sunt, proprios sensus adaptando, ut omnino imperitos redarguat. Verum hoc ei perpetuum non est: nam et Nestorii sectam in multis parturire nobis visus est, et Origenis, saltem de fine suppliciorum, mussitare sententiam.
Ex his apertum est, primo Theodorum omnibus quae catholici proferrent testimoniis respondisse, sed responsiones periisse, magno historiae detrimento. Deinde vera esse fragmenta, quae Mercator exscripsit: continetur enim quarto excerpto affine quiddam Origenianae sententiae, cujus meminit Photius. Denique communi convicio Pelagianos imperitiam catholicis exprobrasse: id enim queritur Augustinus frequenter, praestiterunt vero Pelagius Julianusque frequenter. Postremo id habuisse Pelagianos in more, ut nihil sibi objectum sinerent abire sine responsione. Vide Hieronymum in epistola ad Ctesiphontem
Postquam visum est quibus Scripturae testimoniis pugnatum sit, hinc et inde, quamque acriter partes utrinque locum hunc agitaverint, oportet deinceps, quod secundum proposuimus, ostendere quibus catholici rationibus quantisque ad constringendos pertinaces haereticos usi sint. Possunt illae vero facile ad duo capita reduci, siquidem aliae ex parte parvulorum sumptae sunt, aliae ex parte majorum; utrumque tamen caput Pelagius subtiliter advertit ex hoc uno pendere, quod in omnibus natura dicitur vitiata (Lib. de Natura) . Advertit etiam Augustinus, cum Pelagianis objiceret quod dicerent naturam humanam neque in parvulis medico indigere, quia sana est; neque in majoribus gratiae adjutorio, quia sibi sufficiens est ad salutem (Lib. de Natura et Grat. c. 6) .
Ex parte igitur parvulorum catholici argumentum duxerunt hunc fere in modum: Si vitiata non sit, [Col. 0654B] vel in ipsis infantibus, natura, nec ullum existat originis peccatum, infantes neque baptismo Christi egent, aut omnino ad Christum pertinent, neque pati debent eas sub Deo justo miserias quibus obnoxii cernuntur: egere autem infantes Christi baptismo, constans est fuitque semper Ecclesiae totius fides: eosdem miseriis conflictari tam manifesta quam quotidiana experientia ostendit; est igitur in infantibus peccatum originale, naturaque in ipsis quoque vitiata. Verum hoc ratiocinium per partes singulas explicari debet; et primum quidem, qua spectat baptismum.
Catholici ergo ab impugnatoribus peccati originalis sciscitabantur qua tandem de causa parvuli baptismo Christi egent, tamque sollicite gestantium manibus ad ecclesiam abluendi feruntur, sin minus rei sint peccati a parentibus traducti. Cumque baptismus, quem Ecclesia ministrat, et Christi sit, et ablutio quaedam, et regeneratio, seu renovatio interioris hominis, [Col. 0654C] et in remissionem peccatorum, et in morte Christi, et certis in tota Ecclesia ritibus, iisdemque sacramenti verbis in omnibus celebretur, septem inde argumenta sumpserunt, Pelagianis sane invidiosissima.
Nam si baptismus, quem Ecclesia confert parvulis, Christi sit, id est, Jesu, qui salvum facit populum suum a peccatis eorum (Matth. I, 21) ; Redemptoris, qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus (I Tim. II, 6) ; liberatoris, qui eripuit suos de potestate tenebrarum (Coloss. I, 13) ; et ejusmodi plura, quae Mercator omnium diligentissime prosecutus est: si baptismus, inquam, quo infantes tinguntur, sit Christi, eos oportet vel hoc baptismo non indigere; vel si egent, ipsius beneficio salvari a peccatis, redimi a captivitate, erui de potestate tenebrarum, etc. Cum ergo neque peccaverint, neque venerint in captivitatem atque potestatem diaboli, suae voluntatis merito, aliena certe voluntate peccaverunt, aliena in captivitatem venerunt, aliena in potestatem tenebrarum [Col. 0654D] inciderunt. Peccatum igitur primi hominis, cujus poenam, id est, mortem patiuntur, ipsis imputatur.
Deinde, si baptismus ablutio quaedam est, ut certe est, nemoque, nisi qui renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, introire possit in regnum caelorum (Joan. III, 5) , necesse est procul dubio ut sacramenta Christi, quia divina quaedam sunt veraciaque symbola, id operentur interius quod exterius significant, atque ita lavacro aquae in verbo vitae (Ephes. V, 26) parvulorum animae mundentur a macula; sed qua tandem, nisi peccati? et cujus peccati, nisi quod et alienum est, ut loquitur Cyprianus, propter commissionem; et proprium, ut ait Augustinus, propter contagium?
Postea, si baptismus habeat vim regenerationis cujusdam in Christo, atque renovationis secundum Spiritum, necesse est parvulos in primo Adam ante fuisse mortuos, quam renascantur in Christo novo Adam; necesse pariter prius in vetustatem lapsos [Col. 0655A] esse quam renoventur, Christum induti, novaque facti in Christo creatura. Mors autem illa praevia, non est profecto corporis, sed animae, quod peccatum; nec alia cogitari potest vetustas, quam qua Dei imago homini, cum a Deo fingeretur, impressa, et peccato quasi decolorata sit.
Quarto, vere dixit Apostolus: Quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus, et consepulti cum illo per baptismum in mortem (Rom. VI, 3) . Cum ergo in morte Christi baptizari nihil aliud sit quam perinde peccato mori, ac carne Christus mortuus est, parvuli procul dubio, cum baptizantur, peccato moriuntur: cui autem, siquidem origine nullum traxerunt?
Quinto, confitetur Ecclesia, unum baptisma in remissionem peccatorum: nulli ergo alteri conferri potest, nisi forte dicatur vanum quoddam et mendax symbolum, quam peccatori; parvuli ergo peccatores, non voluntate, sed origine.
Cum tandem in baptismo exorcizentur parvuli [Col. 0655B] atque insufflentur, aut vani sunt quos Ecclesia Dei ritus adhibet, aut a parvulis diabolus abigitur, sub cujus hactenus potestate fuerint, vel tamquam filii irae divinae, vel tamquam servi sub domino mortis atque peccati. Unde Augustinus Pelagianos alloquens, cum hoc argumentum tractaret (Lib. III prioris Operis contra Jul. c. 3) : Pergite, et sicut dicitis: In sacramento Salvatoris baptizantur, sed non salvantur; redimuntur, sed non liberantur; lavantur, sed non abluuntur; exorcizantur et exsufflantur, sed a potestate diaboli non eruuntur; sic etiam dicite: Funditur pro eis sanguis in remissionem peccatorum, sed nullius peccati remissione mundantur. Mira sunt quae dicitis; nova sunt quae dicitis; falsa sunt quae dicitis. Mira stupemus, nova cavemus, falsa convincimus. Observa quomodo sanctus doctor argumentum suum firmet traditionis pondere, cum novitatis arguit Pelagianorum commenta.
Postremo denique, cum unus sit, sive qui parvulis, [Col. 0655C] sive qui majoribus confertur baptismus; cumque iisdem sacramenti verbis in utraque aetate celebretur, eamdem pariter vim habet in utriusque modi hominibus; atque ita, non minus in parvulis quam in majoribus animam abluit a macula peccati, idque operatur quod ablutionis symbolum loquitur.
Pelagiani, cum propter haec argumenta, jam inde a primis motarum quaestionum temporibus, intoleranda quadam invidia flagrarent, ipsorum vim suis artibus, id est, cavillationibus, mendaciis, et generali vocum ambiguitate declinare conati sunt, partim retorquendo sua in catholicos tela, partim distinctionum subtilitate infringendo quae retorqueri non possent.
Primus igitur erroris parens Theodorus, ut responderet quaerentibus quare pueri sanctissimis mysteriis communicant, cur baptismate digni judicantur, nisi quia et ipsi peccatis abundant, insito in naturam ipsam peccato, in peccatorum enim haec remissionem conferuntur, «duas esse peccatorum remissiones asseruit: [Col. 0655D] alteram quidem de commissis; alteram vero impeccantiam ipsam, seu non amplius peccare, veniamque perfectam, et absolutum peccati interitum.» Haec coepit se manifestare ex quo Christus Dominus carnem induit, et nobis dari ἐν ἀῤῥαβῶνος τάξει ; perfecte vero datur, et pro bonis operibus, et in instauratione post resurrectionem, qua ut potiamur, et nos, et infantes baptizantur (Phot. cod. 177) .
Rufinus Theodori discipulus ante ann. 400. Sin vero, inquit (In libel. Fidei c. 6 num. 40) , quod ipsi asserunt (adversantes catholici), propter peccatum Adam moriuntur infantes, dicant nobis cur statim baptizati mortem gustare permittuntur: quippe cum omnes, qui baptizati sunt, et propter hoc filii Dei facti, peccatum habere non possint. Et siquidem propter peccatum Adam baptizantur infantes, qui ex parentibus Christianis nati sunt baptizari minime debebunt, et quasi sancti proinde habebuntur, quia de parentibus [Col. 0656A] sunt fidelibus procreati, sicut beatas Paulus docet, hoc modo dicens: Alioqui filii vestri immundi sunt, nunc vero sancti sunt (I Cor. VII, 14) . Similiter autem etiam beatus Joannes dicit de procreandis filiis, quia simul atque nascuntur illuminationem sanctificationis ab unigenito Verbo percipiunt, cum dicit: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in mundum (Joan. I, 9) Baptisma igitur infantes non propter peccata percipiunt, sed ut spiritualem procreationem habentes, quasi per baptisma in Christo creentur, et ipsius regni coelestis participes fiant, sicut beatus Paulus docet hoc modo: Si qua in Christo nova creatura (II Cor. V, 17) . Et iterum: Sin autem filii et haeredes, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII, 17) . Unde Cornelius (Act. X) , qui testimonio Dei, justitia nitebat, quique baptisma Spiritus, sicut et Apostoli, perceperat, et sancti Spiritus particeps erat, quo in se inhabitante, peccatum penitus habere non poterat, necessario tamen etiam illo baptismate, quod per aquam traditur, dignus habitus est, ut, secundum [Col. 0656B] beatum Paulum, complantatus propter mortem similitudinis Christi, etiam ipsius resurrectionis cohaeres existeret (Rom. VI, 5) .
Et postea (Cap. VII, num. 48) : His qui credunt in ipsum spiritualem adoptionem largitur et dona, et efficit regni sui coelestis haeredes, sicut ipse Dominus noster Jesus Christus docens dicit: Amen, amen dico tibi, si quis non denuo natus fuerit, non potest videre regnum Dei (Joan. III, 3) . Unde infantes qui in peccatis non sunt, merentur tamen baptismatis gratiam, ut in Christo nova generatione creati, etiam regni ejus cohaeredes efficiantur, secundum beatum Paulum: Si qua in Christo nova creatura (II Cor. V, 17) .
Pelagius, cum litteris quereretur apud sanctum Innocentium se infamari, quod negaret parvulis baptismi sacramentum, et absque redemptione Christi aliquibus regna coelorum promitteret: Numquam ego, inquit, vel impium aliquem haereticum audivi qui hoc quod proposui de parvulis diceret; quis enim ita [Col. 0656C] evangelicae lectionis ignarus est, qui hoc affirmare conetur? immo qui vel leviter dicere, aut sentire etiam possit? Deinde quis tam impius, qui parvulos exsortes regni coelorum esse velit, et non eos baptizari et in Christo renasci putet, cum aperte dicat Christus: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei (Joan. III, 3) ? Quis ille tam impius est, qui cujuslibet aetatis parvulo interdicat communem humani generis redemptionem et in perpetuam certamque vitam renasci nolit eum qui natus sit ad incertam?
Et in libello Fidei (Part. III, num. 17) : Baptisma unum tenemus, quod iisdem sacramenti verbis in infantibus quibus etiam in majoribus asserimus esse celebrandum.
Quinetiam, cum interrogaretur a piis quibusdam catholicisque amicis, respondit (Lib. de Grat. Christ. c. 32) . Infantes in remissionem peccatorum percipere baptismum. Quae cum retulisset Augustinus, subjungit: Non hic dicit in verbis remissionis peccatorum, [Col. 0656D] sed eos baptizari in ipsam remissionem confessus est; et tamen, si ab eo quaereretis quid peccati eis credatur remitti, non eos aliquid peccati habere contenderet.
Coelestius in libello Fidei, cum totidem verbis de baptismo quibus Pelagius dixisset addidit de suo (Num. 18) : Infantes autem debere baptizari in remissionem peccatorum, secundum regulam universalis Ecclesiae, et secundum Evangelii sententiam, confitemur, quia Dominus statuit regnum coelorum nonnisi baptizatis posse conferri: quod quia vires naturae non habent, conferri necesse est per gratiae largitatem. In remissionem autem peccatorum baptizandos infantes non idcirco dicimus, ut peccatum ex traduce firmare videamur, quod longe a catholico sensu alienum est quia peccatum non cum homine nascitur, quod postmodum exercetur ab homine quia non naturae delictum est, sed voluntatis esse demonstratur. Et illud ergo confiteri congruum est, ne diversa baptismatis genera facere videamur; [Col. 0657A] et hoc praemunire necessarium, ne per mysterii occasionem, ad Creatoris injuriam, malum, antequam fiat ab homine, tradi dicatur homini per naturam.
Julianus in libello Fidei (Parte I num. 13) : Baptisma, secundum exemplum Ecclesiae et praeceptum Dei, unum fatemur, quod omnibus simul aetatibus necessarium veraciter, et tradimus et tenemus; et veniam peccatorum ad regnum coelorum dicimus invenire neminem posse, nisi qui baptismum fuerit consecutus.
In priore Opere adversus Augustinum, postquam gravissime questus est baptismi quaestionem suae parti apud ignaros invidiosam mendaciis adversantium factam fuisse. Gratiam, inquit, baptismatis dicimus, non pro causis esse mutandam, quod ipsa dona sua pro accedentium capacitate, dispensat: ideoque Christus, qui est operis sui redemptor, auget circa imaginem suam continua largitate beneficia; et quos fecerat condendo bonos, facit innovando adoptandoque meliores. Ad haec verba, vide quid Augustinus (Lib. III contra Jul. c. 3) , atque etiam Mercator in Subnotationibus [Col. 0657B] afferat.
In posteriore Opere hunc ipsum prioris Operis locum retractans, ait (Lib. I, c. 53) : Cum dixissem auctorem Deum coeli et terrae, omniumque quae in eis sunt, ac per hoc et hominum, propter quos cuncta facta sunt; non autem me fugit, inquio, cum haec dicimus, illud de nobis disseminandum esse, quia gratiam Christi Domini necessariam parvulis non putemus, quod Christianos populos laudabiliter et vehementer offendit, si tamen dicti per se nefarii non nos arbitrarentur auctores. Eo enim modo nec de fratribus suis falsa credendo crimen incurrerent, et studiosos se circa amorem fidei comprobarent. Munienda igitur nobis ista pars est contra impetum vanitatis, et confessione brevi os obloquentium consuendum. Nos igitur in tantum gratiam baptismatis omnibus utilem aetatibus confitemur, ut cunctos, qui illam non necessariam, etiam parvulis putant, aeterno feriamus anathemate. Sed hanc gratiam locupletem spiritualibus donis credimus, quae multis [Col. 0657C] opima muneribus, ac reverenda virtutibus, pro infirmitatum generibus, et humanorum statuum diversitatibus, una tam remediorum consolatrice quam munerum virtute medicatur. Quae cum admovetur, non est mutanda pro causis: jam enim ipsa dona sua pro accedentum capacitate dispensat. Sicut enim artes omnes, non pro diversitate materiarum, quas arripiunt excolendas, ipsae quoque, aut detrimenta, aut augmenta patiuntur, sed eodem semper atque uno modo se habentes, multiplici decorantur effectu; ita et, secundum Apostolum, una fides, unum baptisma, et multiplicantur, et dilatantur in donis, nec tamen in mysteriorum mutantur ordinibus. Sed haec gratia non adversatur justitiae, quae maculas eluit iniquitatis; nec facit peccata, sed purgat; quae absolvit reos, non calumniatur innocuos: Christus, enim, qui est sui operis redemptor, auget circa imaginem suam continua largitate beneficia; et quos fecerat condendo bonos, facit innovando adoptandoque meliores.
Et paulo post (Cap. 54) : Ecce quanta confessionis [Col. 0657D] luce et eos qui baptisma parvulis denegarent, et vos qui ejus praejudicio justitiam Dei audetis maculare, reprobavi; protestans aliud me non tenere quam instituta mysteria iisdem quibus tradita sunt verbis in omni prorsus aetate esse tractanda, nec pro causarum varietate debere mutari: verum fieri peccatorem ex malo perfecte bonum; innocentem autem, qui nullum habet malum propriae voluntatis, ex bono fieri meliorem, id est, optimum, ut ambo quidem in Christi membra transeant consecrati, sed unus deprehensus in mala vita, alter in bona natura. Ille enim innocentem, quam ex ortu acceperat, prava actione corrupit; hic vero, sine laude, sine crimine voluntatis, hoc solum habet quod a Deo conditore suscepit; qui infucata primaevitate felicior, bonum simplicitatis suae vitiare non potuit.
Circa haec haereticorum dicta, observandum mihi videtur primo, Pelagianos argumentum a baptismo petitum pro peccato originali astruendo, adhibuisse [Col. 0658A] in contrariam partem: nec eo tantum modo quo Rufinus, sed isto etiam quo Coelestius. Si peccator peccatorem genuit, ut parvulo ejus peccatum originale in baptismi susceptione solvatur; justus ergo justum gignere debuit. Et: Si baptismus mundat antiquum illud veternosumque peccatum, qui de duobus baptizatis nati fuerint debent hoc carere peccato; non enim poterunt ad posteros transmittere quod ipsi minime habuerint. Variis igitur elocutionibus unam dixerunt sententiam: sed inde magnam sibi conflarunt invidiam, quasi filios ipsi fidelium assererent non egere baptismo; qua tamen vicissim invidia catholicos onerarunt, perinde ac si ex dogmate fidei sequeretur non egere baptismo filios fidelium. Quare reciproca isthaec altercatio visa est continere totius disputationis summam, sed Pelagianis adversam: atque idcirco Innocentius constituisse dicitur, adversus Pelagium et Coelestium ( In lib. Pontific.), ut qui natus fuerit de Christiana denuo nasci debeat per baptismum. Idcirco etiam Julianus exsecratur eum qui dicit de [Col. 0658B] duobus baptizatis natum, vel de muliere baptizata pronatum, baptismatis gratia non egere (In libello Fidei, parte III) . Qua exsecratione conatus est objectum sibi crimen in auctores regerere.
Observandum pariter, Pelagianos catholicis interrogantibus cur infantes, si careant originali macula, egeant lavacro baptismi, magnaque vi rationum pugnantibus, respondisse ita, ut distinctionibus infringere tentarent vim rationum; sed distinctiones videri vellent ex homilia Chrysostomi ad neophytos sumere, ubi pugnans ille adversus quosdam coelestem gratiam baptismi in sola peccatorum remissione constituentes, post honores alios decem computatos: Hac de causa, inquit, infantulos baptizamus, cum non sint coinquinati peccatis, ut eis addatur sanctitas, justitia, adoptio, haereditas, fraternitas Christi, ut ejus membra sint, et spiritus inhabitatio fiant. Hanc porro Chrysostomus homiliam dixit Antiochiae, atque adeo ante ann. 398, quo ad Ecclesiae Constantinopolitanae [Col. 0658C] thronum accessit. Usi sunt autem ipsimet Chrysostomi verbis Pelagiani, et imprimis Rufinus, sed Julianus maxime, qui in omnibus suis Operibus hanc obtrudit homiliam.
Observandum etiam, eosdem haereticos, ut communem fidelium omnium offensionem effugerent, longe plurima in speciem catholica admisisse: communem videlicet omnium, etiam parvulorum, redemptionem a Christo, Pelag.; pro parvulis quoque Christum esse mortuum, ac sanguinem fudisse, Julian.; eosdem per baptismum regenerari, Rufin.; renasci, Pelag.; et novam fieri in Christo creaturam, Rufin.; omnibus opus esse lavacro Christi, omnes; etiam justis, ut Cornelio, Rufin.; etiam natis ex fidelibus, Julian.; baptismum unicum pro majoribus et infantibus a Christo institutum, Pelag., Coelest., Julian.; qui iisdem verbis ritibusque in utraque aetate celebrari debeat, Pelag.; quique in remissionem peccatorum suscipiatur, Theod., Coelest.; atque id fieri secundum Ecclesiae regulam et [Col. 0658D] Evangelii formam, Coelest.
Observandum postea, cum postularent catholici qua tandem de causa Pelagiani assererent opus esse baptismo parvulis, non aliis respondisse verbis quam Chrysostomi, ut eis addatur sanctitas, justitia, adoptio, fraternitas Christi; ut ejus membra fiant et sancti Spiritus templa; ut haeredes Dei et Christi populus; ut regnum coelorum consequantur, quod quia naturae vires non habent, conferri necesse est per gratiae largitatem; id est, quod aiunt in scholis, ut ex naturali statu in supernaturalem eleventur.
Observandum denique, versipelles haereticos contra rationes catholicorum sex praesertim distinctionibus se defendisse.
Contra primam meminerunt geminae redemptionis; alterius, qua proprie redimantur captivi; alterius, qua quid proprie dicatur emi, ut inhabitanda domus. Christum aiebant suo sanguine redemisse et [Col. 0659A] peccatores velut captivos, et infantes velut templa, quae per fidem inhabitaret. Aiebant etiam dici posse salvari eos, sive qui ex malis boni, ut majores; sive qui ex bonis meliores fierent, ut parvuli. Quin et pretium fatebantur pependisse Christum, effuso sanguine: sed unde alii ditescerent tantum, ut parvuli; alii etiam liberarentur a servitute peccati, ut majores.
Contra secundam, spectari jubebant in baptismo, et quod sit lavacrum aquae, et quod gratia adoptionis: utrumque prodesse majoribus, infantibus posterius solum. Unde illud jactabant (Hypognost. l. V) : In infantibus non habet aqua quod abluat, habet gratia quod adoptet.
Adversus tertiam, dixerunt cogitari debere duplicem hominis unius generationem; carnalem unam, qua filius sit veteris Adam; spiritualem alteram, qua filius Dei, novaque in Christo creatura, et membrum novi Adam. Posteriorem in baptismo contingere, qui idcirco regenerationis, renovationis, procreationis, [Col. 0659B] et novae nativitatis nomine vocetur.
Ad quartam, confessi sunt eos qui baptismum percipiunt, complantatos fieri similitudini mortis Christi, non tamen ita, ut omnes moriantur propter peccatum, sicut Christus; sed ut cuncti tantum resurrectionis Christi cohaeredes fiant. Hujus sententiae partem verbo Rufinus perstrinxit; totam Julianus prolixissime, reclamante Augustino, tractavit.
Jam vero ad quintam, quod unicum baptisma confiteatur Ecclesia, et illud quidem quod in remissionem peccatorum conferatur, non una fuit Pelagianorum responsio: nam scissis in contraria partibus, fuerunt qui negarent, ut Julianus, baptismum conferri parvulis in remissionem peccatorum, sed majoribus tantum; siquidem virtus coelestis gratiae pro statuum humanorum diversitatibus, aliis munera tantum confert, aliis etiam remedia. Fuerunt et qui geminam, ut Theodorus, commenti sint remissionem peccatorum: unam, quae venia commissorum, et haec majores [Col. 0659C] spectat; alteram, quae impeccantia, eaque omnibus, etiam parvulis, in baptismo conceditur. Sed hac in vita imperfecte tantum et in arrha, in regno coelorum per seipsa, et perfecte, quippe cum hujusce regni haereditas in baptismo cernatur. Nonnulli fatebantur quidem dici posse quod parvuli baptizarentur in remissionem peccatorum: verum eam dumtaxat ob causam, quod per sacramentum regenerationis fierent filii membraque Ecclesiae, extra quam nemo remissionem peccatorum consequitur, et in qua ipsi possent aliquando, si post fidem peccarent, veniam adipisci. Illi ergo parvulos baptizari dicebant in remissionem peccatorum, et quidem suorum, sed futurorum: commissorum quoque alii aiebant, sed vel in priore vita, antequam animi laberentur in corpora, quod indicare Theodorus videtur Photio; vel in ipsis matrum uteris, aut recens nati, quod alii quidam apud Augustinum.
Ad sextam septimamque, sumptam ex unitate, tum baptismi ipsius, tum verborum et rituum quibus in [Col. 0659D] tota Ecclesia celebratur, respondit Julianus in utroque Opere contra Augustinum, exposuitque loquacissime quod verbo dixerat in libello, unicum se veraciter tradere et tenere baptisma, secundum Ecclesiae exemplum et praeceptum Dei, quia, ut alias loquitur, unicum sufficit diversis, pro diversitate suscipientium effectibus praestandis.
Infinitus sim nimiusque, si velim quaecumque hinc et inde, sive objecta, sive rejecta, persequi. Totus est Augustinus, partim in iis orgendis, partim in referendis; totus Hypognostes Sixtus, totusque Marius Mercator. Hic in libro Subnotationum; Sixtus in libris Hypognostic ω n; Augustinus tribus libris de Peccatorum Meritis et Remissionibus, libro de Peccato Originali, libris sex prioris Operis contra Julianum, totidem Imperfecti, pluribusque sive sermonibus, sive epistolis.
Animadverti porro neminem veterum hoc argumentum [Col. 0660A] ex baptismo infantium non adhibuisse, ad demonstrandum vitiatam esse peccato in ipsis etiam expertibus rationis infantibus naturam.
Alterum invenit Augustinus, quod opinor, Mercatorem, Hypognostem, et auctorem librorum de Vocatione Gentium docuit, quodque hausit ex capite XL Ecclesiastici dicentis impositum esse jugum grave super filios Adam a die exitus de ventre matris eorum, usque in diem sepulturae in matrem omnium. Quod in parvulis exponens (Epist. 166) : Languescunt, ait, aegritudinibus, torquentur doloribus, fame et siti cruciantur, debilitantur membris, privantur sensibus, infestantur a daemonibus, etc.; quomodo ista sine ulla sua mala causa juste patiuntur? Et alio in loco (Oper. Imperf. lib. I c. 50) : Si tibi placet innocentia parvulorum, remove ab eis, si potes, grave jugum quod est super filios Adam a die exitus de ventre matris eorum; sed puto quod Scriptura, quae hoc dixit, melius te noverat quid esset innocentia creaturae, et quid justitia Creatoris: quis autem non videat, si habent parvuli [Col. 0660B] qualem praedicas innocentiam, in gravi jugo eorum Dei non esse justitiam? Porro quia in jugo gravi eorum divina justitia est, non est in eis talis, qualem praedicas, innocentia, nisi forte tibi in hac quaestione laboranti Deus justus quidem, sed infirmus, quodammodo subvenire poterit, qui suis imaginibus, ne innocentes gravi jugo miseriae premerentur, subvenire non potuit, ut eum dicas voluisse quidem, quia justus est, sed non potuisse, quia omnipotens non est: atque ita de iis angustiis exeas, ut fidei caput perdas, qua fide primitus in symbolo confitemur credere nos in Deum Patrem omnipotentem. Deus igitur tuus in tot et tantis malis quae parvuli patiuntur, aut justitiam, aut omnipotentiam, aut ipsam curam rerum humanarum perditurus est; quodlibet autem istorum dixeris, vide quid egeris.
Tota vis argumenti in hoc uno principio vertitur, quod injustum sit parvulos ejusmodi miseriis conflictari, sin minus aliquid est in ipsis quod Deo displiceat atque vindicetur: aetas enim ista, cum per [Col. 0660C] se sit innocens opus Dei, aliunde vitium habere non potest quam unde aliquid contrarium Deo existit, ex malae nimirum voluntatis peccato, quod unum, cum a Deo non sit, contrarium Deo est; id vero quia per aetatem in parvulis reperiri non potest, oportet a parente totius generis in posteros transisse.
Quanta sit quamque certa haec argumentatio, ostendimus olim in scholis, nec patitur locus afferre plura. Nullus porro veterum ante Augustinum, quod sciam, ratione hac usus est. Quid responderit Julianus, non memini me legere; non fuit tamen nescius, quandoquidem Augustinus testimonium Ecclesiastici protulerat libro secundo de Nuptiis et Concupiscentia, in quem posteriore Opere Julianus pugnat.
Responderunt alii priores ista non esse naturae reae supplicia, sed purae primordia: ideoque Christum, qui sine ullo peccato carnem sumpsit ex Virgine, plures infantilis aetatis infirmitates, perinde atque mortalitatem caeteraque omnium communia, assumpsisse [Col. 0660D] (Apud August. lib. 1 de Peccat. Meritis, etc., cap. 27) .
Verum ex hac ipsa responsione Catholici robur addiderunt argumentationi suae: nam si Deus, quod testatur Apostolus (Rom. VIII, 3) , Filium suum misit in similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum in carne, fateri oportet aliquam esse peccati carnem, siquidem nulla potest esse similitudo rei quae ipsa nulla sit; nulla vero est peccati caro, si natura cunctis in hominibus talis existat, qualis in Adamo condita est: nam certe Christus non fuit similis carne hominibus, qui carnem suam vitiis inquinarunt.
Inde vero haeretici occasionem arripuerunt faciendae catholicis calumniae, quasi cum Manichaeo tribuerent Christo phantasticam dumtaxat carnem, solamque nostrae imaginem; siquidem nostra peccati sit, Christi vero similitudo carnis peccati. Hinc Theodorus (Apud Photium cod. 177) , cum a Catholicis, [Col. 0661A] ne Christum quidem a peccatis eximi, dixisset, quamquam in aliis ipsorum, ait, blasphemiis observare licet, non vere hos et natura, sed figura dumtaxat humanam ipsi naturam attribuere. Hinc Pelagius, Coelestius Julianusque in suis fidei professionibus tam sollicite praedicant, Christum fuisse nobis secundum humanitatem conformem, absque sola peccati macula, quae naturalis non est.
Hinc nata quaestio primum, cur Christus, qui de Virgine nasci voluit non communi partu, communes tamen voluerit carnis infirmitates assumere? Deinde cur passus sit ac mortuus agnus innocens, si mori et pati sit peccati poena. Tum cur infantes post baptismum ejusmodi malis, et praesertim daemonum vexationi subjaceant, cum justi sint et filii Dei. Denique utrum in loco innocentis naturae, qui paradisus a Deo consitus, futuri essent, et gemitus parientium, et abortus partuum, et agricolarum infelices sudores.
Huic argumento affine est alterum, quod ex parte [Col. 0661B] majorum sumitur. Suas enim ipsi patiuntur miserias, non communes tantum cum infantibus, sed proprias longe plures, quas graphice Augustinus depingit libro XXII de Civitate Dei (Cap. 22) . Omnium, inquit, mortalium progeniem fuisse damnatam, haec ipsa vita, si vita dicenda est, tot et tantis malis plena testatur. Quid enim aliud indicat profunditas ignorantiae, ex qua omnis error existit, qui omnes filios Adam tenebroso quodam sinu suscipit, ut homo ab illo liberari sine labore, dolore, timore non possit? Quid amor ipse tot rerum vanarum atque noxiarum, etc. Paulo post: Verum haec hominum sunt malorum, ab illa tamen erroris et perversi amoris radice venientia, cum qua omnis filius Adam nascitur, etc. Tum capite consequente: Praeter haec mala hujus vitae bonis malisque communia habent in ea justi etiam proprios quosdam labores suos, quibus adversus vitia militant, et in talium praeliorum tentationibus periculisque versantur. Aliquando enim concitatius, aliquando remissius, non [Col. 0661C] tamen desinit caro concupiscere adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, etc.
Manifestum inde est miserias majorum proprias ad duo capita revocari: aliae siquidem animum, ut concupiscentia, ignorantia recti, et difficultas, boni; aliae corpus, ut mortalitas, morbi, laboriosa terrae cultio, difficilis parturitio feminarum, etc., spectant. Oportet vero ut horum malorum causa sit aut iniquitas vel impotentia Dei, aut poena primi veterisque peccati. NEQUE ENIM SUB DEO JUSTO MISER ESSE QUISQUAM, NISI MEREATUR, POTEST.
Ex priore parte, malis scilicet animae, primus omnium, quod sciam, Augustinus argumentum duxit; nam ex altera duxerant jam inde a primis temporibus veteres fidei defensores, quibus tacite respondens Rufinus: Dicimus, inquit, quod in bonum Deus praestitit primo homini Adam sudores pariter ac labores, quos de terra pateretur; quippe cum non aliter invisibiles inimicos, contra quos habemus continuam luctationem, veneranda fide superare possimus, [Col. 0661D] nisi corporis laboribus fatigati, etc. Id vero pluribus disputat allatis utriusque Testamenti locis, et eo quidem probabilius in speciem, quod antiqui Genesis interpretes, ut Chrysostomus, Ambrosius, etc., de laboribus perinde ac de morte scripserint, collatos nempe hominibus a Deo beneficii potius quam supplicii loco.
Augustinus hoc in loco magnum causae suae praesidium posuit, quasi vitiatam hominum naturam aperte monstret id omne, quod contrarium felici primorum parentum statui patimur: ita vero ratiocinatus videtur. Informavit primum animo ideam perfectae cujusdam vitae, quam ageret in jucundissima sede innocens homo, cujus suprema pars animae Deo, inferior superiori, utrique corpus subesset: cui natura quaelibet rationis expers dominanti, atque ipsa etiam tellus colenti, ad nutum pareret. Deinde hominem ita institui debuisse, confecit partim ex eo, [Col. 0662A] quod opus infiniti artificis deceat esse dignum auctore, atque ita omni ex parte absolutum: partim, quod imago Dei debeat exemplari suo respondere, id est, pulcherrima creatura optimo creatori, suique et inferioris naturae domina omnium domino. Cum tamen cerneret, longe diversam esse nunc hominum, quam olim Adami conditionem, pro felicitate miseriam, pro subjectione rebellionem, pro vita perenni mortalitatem, pro perfectione vitium irrepsisse, conclusit aliquo totam hominum gentem peccato teneri: certum enim credebat, in opus Dei vitium irrepere non potuisse, nisi humanae voluntatis peccato aperiente viam, id est, spontanea hominis a Deo aversione. Nam qui, aiebat, aliunde posset omnipotens cogi, opus suum deserere, ut alter potentior invidensque noceret; aut quomodo, si non cogeretur, vel bonus repeteret collata beneficia, nisi ab indigno; vel justus privaret bonis jam concessis hominem (quod profecto punire est), nisi demetitum; vel amantissimus hominum imponeret grave [Col. 0662B] jugum super filios Adam a die exitus de ventre matris eorum, usque ad diem sepulturae in matrem omnium (Eccli. XL, 1) , nisi communis culpae reos? Aliquam igitur oportet esse culpam, eamque communem omnium, quam voluntate commiserit totius generis auctor, tunc cum omnes essent unus ille homo; quamque posteri contrahant, cum ex carne peccatrice, id est, propter peccatum spoliata donis, procreantur; luantque in loco miseriae, exclusi a loco innocentis felicitatis.
Suum istud ratiocinium tanti fecit Augustinus, ut Pelagianos, cum ea quae patimur, jactarent esse primordia naturae, minus refellat quam rideat, velut absurditatis fatuitate majoris convictos, atque paradisum, ubi creatus Adam est, pingendum a Pelagianis dicat, tamquam magnae beatitudinis locum, in quo habitatores ita beata pace fruerentur, ut in seipsis intestino bello, ne in consensum illiciti vel inhonesti concubitus laberentur, contra motus concupiscentiae dimicarent. [Col. 0662C] Ubi, etsi ipsa concupiscentia occultis motibus corda casta sollicitans, non posset ulla exprimi arte pictoris; pingi tamen possent gravidae feminae, cibos utiles fastidio repellentes, foeda delectatione noxios appetentes, nauseantes, vomentes, pallentes, immaturos fetus abortu aliquando fundentes, in ipso etiam partu, poena, quam mater Eva suscepit, miseriam suam protestantes, etsi non sonante pictura, tamen facies tristium, gementium, plorantium, sicut poterat imitante, etc. (Lib. III Op. Imp. cap. 163) . Pergit vero: Hanc picturam nesciens quisquis aspiceret, et titulum legeret, causasque requireret, haec ei videlicet, sed a votis, egregia ratio redderetur, qua diceretis: «Talis esset omnino etiam ibi conditio generis humani, quia talis est hic, ubi scilicet a fetibus hominum nulla trahitur origo peccati.» Si acquiesceret, fieret Pelagianus: si vero irritae huic insipientiae acquiescere nollet, argueretur a vobis ut Manichaeus, etc. (Ibid., cap. 199) .
[Col. 0662D] Verum non omnibus communiter id omne ratiocinii sui probavit Augustinus: sunt enim e scholasticis, qui nonnullam in eo videantur sibi, aut pati, aut facere difficultatem: qua de re ipsi viderint, nos aliud agimus. Legi potest hanc in rem utrumque opus contra Julianum, ubi, recollectis, quas contenderat ubique passim, viribus ingenii, pugnat pro fide peccati originalis, non testimoniis solum Scripturae, ut theologus, sed etiam rationibus, velut philosophus. De quibus obiter observatione dignum puto, rationes, si traditione Ecclesiae, et communi fidelium sensu confirmentur, gravissimi juxta atque invicti esse roboris; si per se tractentur, et philosophorum arte, videri quibusdam posse labefieri.
Ut testimonia testimoniis, ita rationes Pelagiani [Col. 0663A] rationibus opponendas putarunt; hoc tamen discrimine, quod testimonia pauca multis, paucis rationibus plurimas objecerint: neque id mirum, siquidem nihil sit ingeniosius humana superbia jugum detrectante, quo captivetur; nihil fecundius humana mente, cum superbiae causam agit.
Ostensum est antea, rationes omnes catholicas eo directas fuisse, ut natura peccato primi hominis vitiata probaretur. Tendebant in oppositum Pelagiani, ne vitiata peccato natura peccatumque, ut aiebant, naturale crederetur: in eo enim, quod peccatum naturale diceretur, videbantur sibi videre pugnantes rationes. Nam quidquid peccatum est, inquiebant, id oportet et voluntarium esse homini, et Deo justo vindicandum; quidquid autem naturale est, nec ad voluntatem pertinere potest, ut quae naturam sequitur; nec a Deo puniri, cujus et justitia meritorum judex est, et sapientia naturalium auctor. Deinde nec effectrices ullas causas hujusce peccati, nec ullum traducendi modum excogitari posse dicebant: [Col. 0663B] unde ex his duobus quasi locis, natura scilicet peccati et traductionis modo, duxerunt argumenta longe plurima, plurimaque consectaria, quae argumentorum vim haberent. Duxerunt vero Theodorus, Rufinus, Pelagius, Coelestius et Julianus: quamquam forte accensere vix oporteret Pelagium, ut qui hac de re tota nonnisi aliena persona disseruit. Singula Pelagianorum solverunt catholici, unde quaestiones pene innumerae ortum habuerunt.
Rufinus igitur primum. Insaniunt, inquit (Libel. Fidei c. 8, num. 39) , qui per unum hominem Adam omnem orbem terrarum iniquitatis flagitiorumque condemnant: nam qui haec dicunt, aut injustum Deum pronuntiant, aut certe Deo diabolum aestimant fortiorem, eo quod naturam quam Deus creavit bonam, eam diabolus per praevaricationem Adam et Evae malam potuerit efficere; sicut praevaricatione primi hominis Adam et ejus uxoris Evae, omnes homines peccato obnoxii sunt.
[Col. 0663C] Deinde (Ibid.) : Si natura Adami et Evae ex praevaricatione facta peccatrix, a malis se penitus abstinere non poterat, cur cum primo ceciderint, secundo cadere minime apposuerunt? unde tot postmodum justi, Abel, Enoch, Noe, Elias, etc.
Rursus (Num. 40) : Si propter peccatum Adam moriantur infantes, dicant nobis, cur statim baptizati mortem gustare permittantur; quippe cum omnes qui baptizati sunt, et propter hoc Filii Dei facti, peccatum habere non possint.
Postea (Ibid.) : Si propter peccatum Adam baptizarentur infantes, qui ex parentibus Christianis nati sunt, baptizari minime deberent, sed sancti perinde haberentur, quia de parentibus sunt fidelibus procreati, sicut beatus Paulus docet hoc modo dicens: Alioquin filii vestri immundi sunt, nunc vero sancti sunt (I Cor. VII, 14) .
Tandem (Num. 41) : Si peccatum aliquod infantes haberent, deberent utique, nisi abluerentur, ante mortem praematuram, aeternae ignis poenae deputari, [Col. 0663D] qui assolet in Scripturis gehenna nominari. Discant ex divinis Scripturis, quod ignis aeterni poena innocentibus ac penitus peccatum ignorantibus praeparata non sit, sed eis qui legem Dei praevaricati noscuntur.
Pelagius (Lib. de Natura, apud Aug. lib. de Nat. et Grat. cap 19) : Primo, inquit, de eo disputandum est, quod per peccatum debilitata dicitur et immutata natura: unde ante omnia quaerendum puto, quid sit peccatum, substantia aliqua, an omnino substantia, carens, nomen quo non res, non existentia, non corpus aliquod, sed perperam facti actus exprimitur. Deinde adjungit: Credo, ita est; et si ita est, quomodo potuit humanam debilitare vel mutare naturam, quod substantia caret?
Coelestius partim apud Augustinum (Lib. III de Pecc. Meritis) , partim apud Mercatorem ( Comm. et Subnot. ), et Praedestinati auctorem (Haeres. 88) : Si peccatum Adae etiam non peccantibus nocuit; ergo et [Col. 0664A] Christi justitia non credentibus prodest; quoniam similiter, immo plus, dicit Apostolus per unum liberari, quam per unum ante perierat.
Si baptismus mundat antiquum illud veternosumque peccatum, qui de duobus baptizatis nati fuerint, debent hoc carere peccato. Non enim poterunt ad posteros transmittere, quod ipsi minime habuerint.
Si anima non est ex traduce, sicut nec est, sed sola caro habet traducem peccati, sola et poenam meretur. Injustum est enim, ut hodie nata anima non ex massa Adae, tam antiquum peccatum portet alienum: quin et rationabile est, ut Deus qui propria peccata dimittit, non imputet alienum.
Si peccator genuit peccatorem, ut parvulo ejus peccatum originale genuit paccatorem, ut parvulo ejus peccatum originale in baptismi acceptione solvatur, justus ergo justum gignere debuit.
Si perantes post conversionem propria peccata non laedunt, multo magis filii eorum per eos nocere non poterunt. Si priorem hominem contigit causam mortis [Col. 0664B] fuisse, ergo per Christi adventum mori jam non oportebat.
Si per peccatum Adae mors orta esset, numquam post remissionem peccatorum, quam nobis liberator donavit, moreremur. Plus ergo valuit peccatum Adae, omnes omnino homines occidendo, quam Christi gratia in salvando, quae non omnibus, sed tantum credentibus profuit: neque enim omnes, qui nascuntur ex Adam, ii etiam renascuntur in Christo.
Julianus objecit verbo primum duo; alterum damnari a defensoribus peccati originalis nuptias; alterum, fructus earum diabolo assignari: quod utrumque procul dubio Manichaeum est. Dedit haec objectio causam Augustino scribendi librum primum de Nuptiis et Concupiscentia, quem cum refelleret Julianus, adduxit iterum in libris quatuor antirrheticis, rationes longe plures, quas partim auxit postmodum, partim stabilivit in libris octo adversus Augustini secundum de Nuptiis. Totos libros descriptos oporteret, si singula persequi sigillatim mens [Col. 0664C] esset.
Omnes vero tendunt eo, ut quaeratur, primum, unde in opere Dei, quae nuptiae, nuptiarumque sive adjumenta, sive fructus, peccatum. Deinde, qua ratione excusari possint nuptiae, quarum fructus omnis sub diaboli potestate sit, eo solo, quod ex commixtione viri et feminae oriatur. Postea, quo modo possit dici peccatum, quod a voluntate rei hominis non oriatur, sed a natura, cujus auctor Deus. Quarto, quomodo pariter necessitas peccandi conciliari queat vel cum Dei justitia punientis, quod vitari non potest; vel cum studio virtutum, quo incensi homines implere conentur legem. Quinto denique, quid a Manichaei vesania distet opinio de traduce peccati, cum utraque iisdem partibus constet, iisdemque sententiis: quod Julianus, producta quadam Manetis ad filiam suam Menoch epistola, nuper Constantinopoli reperta, confirmat.
Ad primam e quaestionibus respondit Augustinus (Lib. III Op. Imperf. c. 174) , distingui debere in nuptiarum [Col. 0664D] usu, quid ab institutione divina boni sit, quid a diabolo vitii. Inveniri in hoc opere Dei peccatum propter libidinem seu concupiscentiam, quae a Deo non est, sed a diabolo peccati auctore. Atque hinc suborta est infinita quaedam disputatio de concupiscentia: 1 o morbusne sit, an vigor naturae; 2 o afflatum a diabolo venenum, an collatum aliquando effetis a Deo beneficium; 3 o quomodo et cur permaneat in baptizatis, in quibus nihil est damnationis; 4 o quomodo reos propaget cum desierit esse rea per baptismum; 5 o quomodo in hominibus vitium dici queat, cum sit communis cum pecoribus; 6 o quomodo sancti cum generant, malo hoc bene utantur; 7 o quomodo ex esu ligni vetiti orta sit, et, si inde orta sit, bona non sit, cum lignum Deus creaverit; 8 o an inde pudor jusserit velare partes, quas insidet; 9 o cur partes illae non perinde ac aliae commoventur ad rationis nutum; 10 o an sui pariter juris in paradiso exstitissent; [Col. 0665A] 11 o an concupiscentia eo mala demonstretur, quod contra ipsam pii quique pugnent; 12 o quae sit illa peccati lex, quae habitat in membris etiam sanctorum, repugnatque legi mentis; 13 o quomodo nuptiarum bonum a vitio discerni debeat, fecunditas a libidine, concupiscentiae reatus ab actu; 14 o utrum Christus maculae communis purus fuerit, quia natus ex virgine. non communi partu; 15 o utrum quisquis commixtione viri et feminae gignitur, reus nascatur. Haec et alia disputata sunt hinc et inde tanta animorum contentione, ut disputatio saepe evaserit in declamationem, sive laudantium vim procreatricem prolis, sive criminantium carnis libidinem.
Tertiam quaestionem Augustinus ita solvit, ut fateretur, peccatum omne a voluntate creaturae esse, nullum a natura, cujus auctor Deus: qua confessione cum a Manichaeis mirum quantum discederet, ut ostenderet tamen, a voluntate aliud aliter peccatum oriri, duo ipsius genera distinxit; unum quod sua quisque voluntate committeret; alterum, quod aliena [Col. 0665B] contraheret, quicumque nasceretur ex peccatore. Peccatum originale, qua parte respicit Adamum, primi generis esse aiebat; qua posteros, secundi; posteros tamen in eo esse reos, quod essent unus ille homo, qui primus peccavit, in eoque pactum Dei irritum fecissent.
Hac occasione subtilius ventilata est definitio peccati olim ab Augustino allata, voluntas admittendi vel retinendi, quod justitia vetat, et unde liberum est abstinere; quaesitum, quae foret omnium mentibus notio peccati impressa; disputatum de justitia Dei voluntatum judice: discussus diligenter Manichaeismus; essentia peccati exposita, etc.; immo et a nonnullis agitata quaestio de origine animarum: quae si forent ex traduce, molliretur difficultas intelligendi, quomodo cum seminibus peccatum transiret: sin a Deo creentur quotidie in corporibus, aut aliunde mittantur, ingens sit labor in reperienda traduce peccati.
[Col. 0665C] Quaestioni quartae, de peccandi necessitate communiter ab omnibus, post vitiatam naturam, contracta, factum satis quidem a catholicis, sed ita tamen, ut ingentes aliae duae quaestiones moverentur: altera de libero arbitrio, utrum peccato illo grandi perierit de humano genere; altera de ἀναμαρτησίᾳ, an possit homo hac in vita esse sine peccato; ultraque pepererit minores alias longe plurimas, sed ambae conjunctim unam omnium gravissimam, de necessitate adjutorii gratiae divinae, ad praestanda pietatis opera, et vincendas tentationes, de qua capite sequenti. Prima genuit per se paucas, istas nempe, qua ratione dici possit amissa per peccatum arbitrii libertas et quomodo, si amissa sit arbitrii libertas, justitia Dei defendi queat, cum puniat, quae vitari non possunt, etc.
Genuit secunda plures, de quibus sigillatim longum est dicere. Hinc certe ratiocinationes quindecim Coelestii, hinc liber Pelagii de Natura ortus est. Illis Augustinus toto libro de Perfectione justitiae respondit: [Col. 0665D] hunc Hieronymus epistola ad Ctesiphontem et dialogis tribus; Augustinus libro de Natura et Gratia, aliisque scriptis, Africana synodus tribus posterioribus canonibus refellit.
Animadvertendum porro est, quaestionem de impeccantia tres habuisse quasi aetates, aut status: pertinebat enim primum ad mores tantum, eratque ethica; deinde evasit in dogmaticam; postremo utriusque generis fuit. In primo statu erat, ante motas de traduce peccati et naturae corruptione controversias, sive cum Evagrius Ponticus aliique περὶ Ἀπαθείας, sive cum Pelagius librum de Testimoniis scriberet. In secundo fuit, tunc cum coepit propter traducem peccati agitari. In postremo denique existebat, quo tempore conditi sunt Africani canones, quoque canonum scriptor Augustinus adversus Pelagium partim epistolis, partim libris pugnabat. Est autem Augustino visus error iste, in primo quidem [Col. 0666A] statu utcumque tolerabilis, modo ne defensores se ipsos ἀναμαρτήτους jactarent; in secundo nefaria quaedam contentio; in tertio anathemate digna haeresis. Consulendus est sanctus ille doctor, cum alibi passim, tum maxime sub finem libri de Perfectione justitiae, ubi sunt haec ejus verba: Postremo si, excepto capite nostro sui corporis salvatore, asseruntur vel fuisse, vel esse in hac vita aliqui homines justi sine aliquo peccato, sive numquam consentiendo desideriis ejus, sive quia pro nullo peccato habendum est, quod tantum [Id est tantillum] est, ut hoc pietati non imputet Deus (quamvis aliter sit beatus sine peccato, aliter autem beatus, cui non imputat Dominus peccatum), non nimis existimo reluctandum. Scio enim quibusdam esse visum, quorum de hac re sententiam non audeo reprehendere, quamquam nec defendere valeam. Sed plane quisquis negat, nos orare debere, ne intremus in tentationem (negat autem qui contendit ad non peccandum gratiae Dei adjutorium non esse homini necessarium, sed sola lege accepta humanam sufficere voluntatem): ab auribus [Col. 0666B] omnium removendum, et ore omnium anathematizandum, non dubito.
Adversus ἀναμαρτήσιαν Pelagii pugnatum est quidem ab Ecclesiae tractatoribus nonnullis rationibus, quas Hieronymus Orosiusque exponunt, nonnullis quoque Scripturae testimoniis, sed decretoriis duobus. Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) , et, Dimitte nobis debita nostra (Matth. VI, 12) , omnes enim Apostolus, omnes Christus conveniebat: ille fiduciam in Christum mediatorem; iste communem orandi modum docens.
Ad haec Pelagiani: Utriusque loci voces, alio sensu a vulgo fidelium, alio a perfectis dici: ab illis veraciter et pro seipsis; ab istis humiliter, et pro aliis, qui in suo populo peccatores sint.
Cavillationem ejusmodi, non tantum allatis Scripturae testimoniis, ut, In multis offendimus omnes (Jac. III, 2) ; et, Non justificabitur in conspectu tuo [Col. 0666C] omnis vivens (Psalm. CXLII, 2) ; et, Non est homo qui non peccet (Eccli. VII) ; et, In manu omnis hominis signat, ut sciat omnis homo infirmitatem suam (Job. XXXVII, 7) ; sed etiam anathemate Patres refutarunt.
Ad rationes, quas haeretici afferebant, pertinent invidiosa quaedam consectaria, quae ex traduce peccati inferri contendebant. Nam dum catholici traducem hanc ex eo probant, quod natura vitiata sit, tria dixerunt, quibus offensi impugnatores fidei, calumniae pariter atque argumentationis occasionem arripuerunt: catholici fatebantur ex illa sua doctrina esse consequens, ut peccato primi hominis natura facta sit et peccatrix, et peccatorum genitrix; ut a posteris contracta sit, propter Adami peccatum, nonnulla necessitas peccandi; ut quicumque ex nuptiis nascuntur, tamdiu sint sub potestate diaboli, quamdiu non renascuntur in Christo.
Intulerunt inde communiter haeretici, traducem peccati non differre a Manichaei errore malam naturam opinantis, feceruntque catholicis Manichaeorum [Col. 0666D] et Traducianorum nomen, quo nullum intolerabilius Augustino visum est, nec immerito, cum suspicari facile possent homines, saltem minus eruditi, tanto doctori nescio quid pristini erroris adhaesisse, quo implicatum se fuisse scripto palam fassus erat. Eam ob rem tota vi sive ingenii sive eloquentiae ac doctrinae tribus maxime in operibus flagitium hoc et a catholicis, et a se repulit.
Intulit Theodorus haec quinque (Apud Photium cod. 177) : homines natura factos improbos, qui antea natura boni essent, atque natura jam et non voluntate peccare; infantes tametsi recens natos, peccati immunes non esse, cum ob Adae praevaricationem ad omnes ejus posteros natura peccatrix propagetur; neminem mortalium esse justum, et ne Christum quidem Deum, assumpta peccatrice natura, sceleris purum esse: matrimonium, aut certe ipsius usum, esse opus perversae naturae, in quam peccato [Col. 0667A] lapsus est Adam, moxque naturae vitio malorum examen in se suscepit.
Intulit Coelestius totidem (Apud August. lib. I ad Bonifac.) , eaque non admodum diversa, primi nempe hominis peccato, id est, Adae, liberum arbitrium periisse, ut nemo jam potestatem habeat bene vivendi, sed omnes in peccatum carnis suae necessitate cogantur. Nuptias, quae nunc aguntur, institutas a Deo non fuisse, commixtionemque conjugum a diabolo fuisse repertam, et propterea eos qui nascuntur innocentes, reos esse, et a diabolo fieri, non a Deo, quia de hac diabolica commixtione nascuntur. Sanctos veteris Testamenti non caruisse peccato, apostolum etiam Paulum, vel omnes apostolos semper immoderata libidine fuisse pollutos. Christum a peccatis liberum non fuisse, sed necessitate carnis mentitum, atque aliis etiam maculatum fuisse delictis. Baptisma non dare omnem indulgentiam peccatorum, nec auferre crimina, sed radere, ut omnium peccatorum radices in mala carne teneantur.
[Col. 0667B] Intulit et quinque Julianus, referente Augustino in haec verba (Lib. II contra Julian. c. 1) : Dicitis nos asserendo originale peccatum, diabolum dicere hominum nascentium conditorem, damnare nuptias, negare in baptismo dimitti universa peccata, Deum crimine iniquitatis arguere, desperationem perfectionis ingerere. Haec quippe omnia consequentia esse contenditis, si credamus, nasci parvulos peccato primi hominis obligatos, et ob hoc esse sub diabolo, nisi renascantur in Christo. Diabolus enim creat, dicitis, si ex hoc vulnere creantur, quod diabolus naturae, quae primum condita est, inflixit humanae; et damnantur nuptiae, si aliquid, unde damnabiles generantur, habere credantur: nec omnia peccata dimittuntur in baptismo, si aliquod in baptizatis conjugibus remanet malum, ex quo generentur mali; quemadmodum autem non est iniquus Deus, qui cum baptizatis dimittat peccata propria, parvulum damnat, quia cum ab illo crearetur, nec sciens, nec volens, etiam ex illis parentibus, quibus sua remissa fuerant, [Col. 0667C] traxit aliena; nec virtus, cui vitiositas intelligitur esse contraria, posse creditur perfici, quia ingenerata vitia incredibile est posse consumi, quae jam nec vitia deputanda sunt; non enim peccat, qui non potest aliud esse, quam creatus est.
Quin etiam impuri homines ausi sunt sanctissimis viris objicere, quod in suam sententiam non alia de causa venissent, quam quod criminatione naturae Deique quaererent se suis de sceleribus absolvere.
Rufinus (Libello Fidei c. 8, n. 39) : Semetipsos profecto debent agnoscere esse cupidos delictorum, quippe cum sint ipsi voluptatum amatores et carnis, non debent eorum causas aliis annectere, quorum ipsi videntur fuisse auctores.
Pelagius (Lib. de Natura) : Sunt, qui cum in suis peccatis humanam voluntatem accusare debeant, naturam potius accusantes hominum, per illam se excusare conantur. Sed falso queritur de natura sua genus humanum, etc.
[Col. 0667D] Julianus (Lib. II Op. Imperf. c. 5, 6, 7 et 8) : Delectat enim prorsus subantes animas, infamare quidquid umquam et usquam sanctorum fuit, ne clarorum operum castigentur exemplis. Delectat prorsus et penitus afficit, causari imbecillitatem naturae, dicere carnem congenitis obnoxiam esse peccatis, nec in voluntate hominis emendationis effectum locare; sed studiorum crimina officia vocare membrorum, catholicam hanc fidem esse, ut liberum confiteatur arbitrium, sed per quod homo malum facere cogatur, et bonum velle non possit: vanos vero hominum haereticosque sermones, qui asserant Dominum justum ad bonum opus liberum hominem condidisse, et esse in uniuscujusque potestate recedere a malo, ac studiis splendere virtutis, ut his qui flagitia in necessitatem carnis refundunt, sollicitudinum et timorum aculeus infigatur. Postremo in Ecclesiis, quae magnam copiam bonorum et magnum populum possideant praedicari tantam vim esse peccati, ut ante membrorum formam, ante initium adventumque [Col. 0668A] animae, jactis seminibus supervolans, in secretum matris evadat, et reos faciat nascituros, ortuque ipso antiquior exspectet culpa substantiam: quae lex peccati habitans deinceps in membris, captivum hominem cogat servire criminibus, non castigatione in turpitudinibus, sed misericordia digniorem: quandoquidem, quod nos vitium pravae voluntatis esse dicimus, id in Ecclesia a viris et feminis, magnisque pontificibus originalis passio nuncupatur.
Ad impeccantiam probandam adhibuit Pelagius testimonia auctorum septem, Lactantii, Hilarii, Ambrosii, Joannis Constantinopolitani, Pseudo-Christi, Hieronymi et Augustini. Adversus peccatum originale laudavit Julianus Basilium, Joannem Constantinopolitanum, et Theodorum Mopsuestenum, seu [Col. 0668B] potius Diodorum Tarsensem Theodori magistrum.
Adverte a Juliano Graecos, a Pelagio Latinos tantum appellatos. Nam neque Julianus Ambrosii umquam meminit, nisi ex occasione; et quod Pelagius ex Chrysostomo protulit, neque per se magnum est, neque conceptis testimonii verbis continetur, neque etiam facile apud auctorem invenitur. Cur Julianus laudare Graecos, fuit partim doctrinae ostentatio apud eruditos, quibus se solis probatum vellet; partim ementita in vulgus cum Orientalibus consensio. Usus est Pelagius Latinorum testimonio, vel eo maxime, quod suis Amazonibus, id est, feminis nobilibus Romanis, scriberet alienae linguae rudibus.
Allatis Augustinus ab utroque testimoniis satisfecit ita, ut non explicaret modo, si quae dicta obscurius a tantis viris; sed etiam Ecclesiae doctores suis verbis ostenderet, pro communi fidelium sententia testimonium dixisse.
Ipse porro vicissim produxit adversus Coelestium [Col. 0668C] testes duos, Cyprianum et Ambrosium; adversus Julianum quinque et viginti, Irenaeum Lugdunensem, Cyprianum Carthaginensem, Reticium Augustodunensem, Olympium Hispanum, et Hilarium Pictaviensem, Ambrosium Mediolanensem, Innocentium Romanum, Gregorium Nazianzenum, Basilium Caesariensem, Joannem Constantinopolitanum, Hieronymum Stridoniensem presbyterum, et quatuordecim Diospolitanos Patres. Produxit vero tot et tantos viros, partim, tu Manichaei invidiam a se propulsaret, quippe consentiente cum doctoribus tam catholicis; partim ut consectaria quinque, quibus Pelagiani deterrebant minus eruditos, ne fidem originalis peccati constanter tenerent, et nova esse ostenderet, et aliena a vero: siquidem Patres illi toto orbe celeberrimi, cum originalis peccati fidem secuti essent, singula tamen consectaria damnaverint; neque credi possint usque adeo tardi, ne dicam vecordes, ut qui audirent populorum magistri, non viderint, et in re [Col. 0668D] quidem tam magni momenti, quid ex quo foret consequens.
Quo in loco attentius observandum puto, primum, Augustinum ita artificiose usum testimoniis veterum, ut facto uno doceret, id dogmatis se tenere, quod ubique, quod semper, quod ad omnibus creditum est; atque adeo sequi se universitatem, antiquitatem, et consensionem, quae tres notae catholicae fidei. Nam Graecos septemdecim, Gregorium, Basilium, Joannem et quatuordecim Diospolitanos; sex Latinos, Cyprianum, Reticium, Olympium, Hilarium, Ambrosium et Innocentium. Duos utriusque Ecclesiae veluti sequestres, Irenaeum, et Hieronymum, sic laudavit, ut ex qualibet regione atque aetate testes fidei adduxisse videri posset; non alios autem adduxit, quam qui pie in communione Ecclesiae decessissent: unde constat, opus illud prius elucubratissimum contra Julianum, conscriptum esse ann. 421, quod dissertatione sexta demonstratum est. Omnium enim [Col. 0669A] doctorum postremus Hieronymus ann. 420 excessit e vivis.
Deinde, non mediocriter laborandum fuisse Augustino, in conquirendis veterum idoneis de traduce peccati testimoniis: nam ut erat tunc adhuc suis omnibus tenebris involuta fides super ea re, ita vix quisquam explicate sententiam dicebat. Fatebantur catholici communiter, nasci nos irae filios, primumque parentem non soli sibi, cum peccaret, sed posteris etiam nocuisse. Fatebantur quoque, propter inobedientiam, Adamum damnasse genus suum, id est, totum humanum, atque ita nos, quotquot sumus inde orti, teneri obnoxios paterno debito, atque, ut loquitur Apostolus, chirographo: inde tamen aperte satis se non prodebat tradux peccati, siquidem plures veterum, solam poenam, quae mortalitas corporis cum suis quasi appendicibus, transisse dicerent. Et vero dictum arripuerunt Pelagiani, ut se catholicorum argumentis utcumque expedirent: tandem enim aliquando fassi sunt, velut tormentis coacti, nocuisse [Col. 0669B] Adamum posteris, non exemplo tantum, sed etiam peccato, non tamen culpa, sed poena transeunte.
Verum hoc effugium occlusit Augustinus, obtendens illud suum, transire poenam non posse, sub justo judice, sine culpa. Id autem, sine quo fuerat obscura culpae originalis collectio in iis in quibus poena manifesta erat, adhibuit, quod sciam, primus, non tamen sine difficultate cum identidem repetat illud Dei dictum: Reddam peccata patrum in filios; nec velit culpam patrum teneri filios.
Observandum tertio, Ambrosium ab Augustino testem adductum esse tanto studiosius, quanto majoris esset auctoritatis apud omnes, ob recentem memoriam eximiae sanctitatis ac invictae in fide tuenda constantiae, et minus a Pelagianis repudiari posset, propter laudatam doctrinae ab ipsismet integritatem, et ab Augustino laudabilius adduceretur, ad fidem defendendam, quam ab ipso accepisset in baptismo.
[Col. 0669C] Ad tantum testimonium Julianus respondit primo, ipsummet Augustinum auctoritatem veterum elevasse, cum ea se non gravari scriberet, sed sola canonicorum librorum. Deinde mirum videri, ea proferri velut Ambrosii, quae Manes suis in libris, quos imbibisset Augustinus, scripta reliquisset. Postea, dictiunculas afferri, et eas quidem dubias, cum opus foret apertis sententiis. Denique, negligentius quaedam incautiusque nonnumquam Ambrosio aliisque excidisse, quae si viverent, damnarent ipsimet, postquam perspexissent, quid inde foret consequens. Postremo, Augustinum, quia auctoratius nihil invenisset, prae desperatione ad haec confugisse, ex quibus solatium forte haberet propter societatem; praesidium habere non posset, cum legi Dei et operi Dei nulla disputatorum scripta praejudicent.
Sed quia unus iste est, quod meminerim, locus, ubi Pelagiani catholicis testimonio Patrum utentibus responderint, an non inde colligi potest, atque etiam [Col. 0669D] debet, quanta fuerit hominum ejusmodi impudentia, qui Patrum, cum faverent sibi, nomina in coelum tollerent, contradicentium sententias impietatis damnarent: sanctitatis nomen adderent hominibus quos laudabant, detraherent notissimis quibusque, si pugnare viderentur. Fuit ista semper cujuscumque factiosae haeresis indoles.
Observandum quarto, Julianum Chrysostomo, perinde atque Augustinum Ambrosio, studuisse, nec Julianum tamen perinde se erga Ambrosium, ac Augustinus erga Chrysostomum, gessisse: nam ille nihil Ambrosii, vel exposuit, vel in adversarium retorsit, quasi auctorem ipsum sperneret, cum Augustinus quamlibet objectam sibi Chrysostomi sententiam interpretatione explicuerit, et ex eodem auctore protulerit, unde vel adversarium confutaret, vel catholicam fidem defenderet. Chrysostomum suas quisque adversarii duo in partes traxerunt; Julianus [Col. 0670A] quidem in libello Fidei, et libro quarto prioris operis; Augustinus vero libro primo contra Julianum: Julianus tamen unum fere locum homiliae ad neophytos argumentatus est, Augustinus quatuor alios, epist. ad Olympiam, homil. de Suscitatione Lazari, homil. 9 in Genes. et homil. 10 in Epist. ad Rom.
Augustinus ex ea ipsa homilia, in qua Julianus praesidium ponebat, sumpsit istud pro tuenda fide: Venit semel Christus, et paternis nos cautionibus invenit astrictos, quas conscripsit Adam. Ille initium obligationis ostendit, peccatis nostris fenus accrevit. Id vero cum adduxisset: Audisne, inquit, hominem in fide catholica et eruditum et erudientem, distinguentem debitum paterni chirographi, quod haereditarium nobis inhaesit, ab eis debitis, quorum per nostra peccata fenus accrevit? Audis quid parvulis relaxetur in baptismo, qui nondum propria debita contraxerunt, nec tamen a paterno chirographo immunes esse potuerunt, Verba quippe ejus non interpretata sic leguntur in Graeco: Ἔρχεται ἅπαξ ὁ Χριστὸς, εὗρεν ἡμῶν χειρόγραφον πατρῷον, ὅ τι ἔγραψεν ὁ Ἀδάμ. Ἐκεῖνος τὴν ἀρχὴν εἶσήγαγεν τοῦ χρείους, ἡμεῖς τὸν δανεισμὸν ηὐξήσαμεν ταῖς μεταγενεστέραις ἁμαρτίαις, quae verbum a verbo interpretata sic se habent: Venit semel Christus, invenit nostrum chirographum paternum, quod scripsit Adam. Ille initium induxit debiti, nos fenus auximus posterioribus peccatis. Numquid contentus fuit dicere, paternum chirographum, nisi adderet nostrum, ut sciremus, antequam fenus peccatis nostris posterioribus augeremus, jam illius chirographi paterni ad nos debitum pertinere (Aug. lib. I cont. Jul. cap. 6) ?
Cum haec legerem, cogitaremque homiliam, qua de agitur, ab Anniano Latinitate donatam fuisse, miratus sum cur Augustinus, qui observaverat plane subtiliter, non sine causa ab interprete peccatum fuisse positum antea pro peccatis, non pariter adverterit, hoc in loco positam hanc vocem, ostendit, pro induxit, ut insinuaret impendentibus obligationem non propagatione, sed imitatione ad nos transiisse.
[Col. 0670C] Potuit vicissim Julianus ex homilia in Epistolam ad Romanos accipere, quod Augustino inde copiosius argumentanti videretur pugnare, immo et singulas argumentationis partes infringere. Videtur quidem quaestionem non pusillam habere quod dictum est, multos ob unius inobedientiam peccatores exstitisse: illo enim peccante ac mortali effecto, et qui ex eo orti sint eos tales esse, nihil absurdum; at ex illius inobedientia alterum peccatorem exstitisse, id vero quam, obsecro, congruentiam consequentiamque habeat? invenietur enim sic nec poenas quidem debere, qui talis fuerit, siquidem non ex se ipse peccator exstiterit. Quid igitur hoc loco verbum hoc, peccatores, significat? Mihi videtur tantumdem significare quantum illud, obnoxii poenae ac damnati ad mortem. Quod porro Adam mortuo omnes simus mortales effecti, aperte ac multis demonstrat, etc.
Tertiae quaestionis, quae ad auxilium divinae gratiae pertinet, origo ex secunda manifestior est, quam ut laboriosius egeat ostendi. Nam post originale peccatum ex corruptione naturae probatum, nihil proclivius fuit, quam ut corruptio naturae ex remedio gratiae, morbus ex medicina demonstraretur. Id vero ita contigisse duo significant, alterum, quod primis temporibus de gratiae divinae adjutorio nulla controversia mota sit, tota de mortalitatis causa, et de peccato originali, atque etiam impeccantia, ut constat ex operibus Theodori et Rufini Syri: alterum, quod dicto factoque veteres quaestionem de auxilio gratiae tertiam post duas hactenus expositas [Col. 0671A] fecerunt, originis utique ordinem secuti: si enim alium quemcumque voluissent, longe diversa fuerat tenenda tractationis via, quod nemo non videt.
Hypognostes igitur Pelagianorum errorem, quo hominem dicunt per liberum arbitrium tamquam per se sibi sufficientem implere, quod velit, tertium in praefatione numerat, tertioque libro, post alios duos prioribus libris rejectos, impugnat.
Mercator, post recensita dogmata mortalitati naturali connexa, quae Coelestius defenderet, adjecit, inquit ( In praef. Subnot.), posse esse hominem sine peccato, et facile Dei mandata servare si velit, duasque erroris istius causas reddidit: quoniam ante adventum Christi fuerunt homines sine peccato; et quoniam sic lex mittit ad regnum coelorum, sicut Evangelium. Sita est vis probationis in eo quod si lex olim potuit homines et justos efficere, et in regnum coelorum mittere, id etiamnum valeat; atque ita non admodum sit opus interiore voluntatis gratia per Christum, quae tunc una fere in quaestionem veniebat.
[Col. 0671B] Prosper, post eosdem errores duos de mortalitate humani generis, et de traduce peccati expositos, pergit in haec verba (Carm. de Ingrat. cap. 1) :
Africana synodus, cum prioribus duobus canonibus sanxisset fidem catholicam de mortalitate humani generis et peccato originali, mox canone tertio eum anathemate percellit: Qui dixerit gratiam Dei, in qua justificamur per Jesum Christum Dominum nostrum, ad solam remissionem peccatorum valere quae jam commissa sunt, non etiam ad adjutorium ut non committantur.
Arausicana synodus, Africanam, centum et viginti post annis secuta, de corruptione naturae, quoad corpus [Col. 0671C] et animam, canone primo; de traduce peccati, secundo; de gratia, tertio et consequentibus reliquis doctrinam Ecclesiae ordine tradidit.
Augustinus probe intelligens causam disputandi de gratia Dei cum Pelagianis exstitisse partim ex Apostoli loco (Rom. V) ubi duos inter naturae humanae principes, Adamum corruptorem et Christum instauratorem, comparatio instituitur, et unde peccatum originale invictissime probatur; partim ex impeccantia a Pelagianis depraedicata: hac utraque occasione de gratia scribere incoepit, tum in libris de Peccatorum Meritis, et in Opere consequente de Spiritu et Littera, libroque de Natura et Gratia, tum in libro de Gratia Christi, etc.
Idipsum Palagius in libro de Natura indicavit, cum scriberet, primo de eo disputandum quod per peccatum debilitata dicitur et immutata natura. Primo, inquit, id est antequam de adjutorio gratiae ad sanandam naturam controversia moveatur. Quo in loco legenda Augustini argumentatio (Lib. de Natura et Grat. c. 19) , corruptionem et morbum ex remedio concludentis. Quid sanatur, si nihil est vulneratum, nihil sauciatum, nihil debilitatum atque vitiatum? Porro si est quod sanetur, est unde vitiatum sit. Audis confitentem, quid desideras disputantem? Sana, inquit, animam meam (Psal. XL, 5) . Ab illo quaere unde vitiatum sit quod sanari rogat, et audi quod sequitur: Quoniam peccavi tibi.
Videndum esset deinceps quibus argumentis fides, sive a catholicis propugnata sit, sive ab haereticis impugnata: verum id totum et a nobis ad propositum sufficienter (Cap. 2 hujus dissert.) , et ab aliis abundanter ad eruditionem tractatum est. Quare nonnulla tantum observanda reor, priusquam ad secundam partem dissertationis gradus fiat.
Sed inter gratiam Dei, quae simpliciter Dei dicitur, et quae per Christum, poni debet nonnullum discrimen, quoad historicum hunc locum: de priore enim [Col. 0672A] minor fuit quaestio, de posteriore major, quod ostendit, nisi fallor, clare quaerendi causa, corruptio scilicet naturae. Utramque videtur confudisse Hieronymus, ut et Orosius aliique forte veteres; sed alteram ab altera subtiliter Augustinus discrevit, et de sola fere Dei gratia per Christum disputavit. Nam, quod monuit non semel (Lib. de Pecc. Orig. c. 24) , in causa duorum hominum, quorum per unum venundati sumus sub peccato, per alterum redimimur a peccatis; per unum praecipitati sumus in mortem, per alterum liberamur ad vitam: quorum ille nos in se perdidit faciendo voluntatem suam, non ejus a quo factus est; iste nos in se salvos fecit, non faciendo voluntatem suam, sed ejus a quo missus est; in horum ergo duorum hominum causa proprie fides christiana consistit.
Cur autem aliter Hieronymus egerit, aliter Augustinus, in promptu videtur esse causa. Hieronymus quaestionem tractavit velut orta est ex assertione impeccantiae; Augustinus velut facta ex loco Apostoli quem diximus. Atqui Pelagiana impeccantia, suis [Col. 0672B] superba viribus, quodlibet Dei adjutorium spernebat; sed locus Apostoli Adamum novum cum vetere ita conferebat, ut novi gratiam veteris peccato potiorem ostenderet.
Atque inde quisque potest facile intelligere, et quam ob rem scriptorum alii aliis argumentis utantur adversus Pelagianos, diversa enim diversi dogmata impugnant; et qua ratione Augustinus ipse aliter in libro de Natura et Gratia, aliter in libro de Gratia Christi disputaverit. Illic enim contra impeccantiam, hic pro beneficio Christi salvatoris certabat.
Sed iterum in gratia Dei per Christum tria quaedam discerni debent, nempe quod per Christum sit, quod supernaturalis, et quod gratuita: nam et confertur propter mediatorem Dei et hominum, et naturae vires amissas restituit, et liberum arbitrium praevenit, hoc est, nullis datur ex meritis. Qua parte confertur propter Christum, gratia sanans dicitur; [Col. 0672C] qua vires praestat, supernaturalis; qua merita praecedit, gratuita et praeveniens. De gratia sanante sunt fere omnes Augustini libri adversus Pelagianos, sed ille maxime, qui de Gratia Christi inscribitur; de adjuvante, sunt priores, si modo epistolae quaedam excipiantur; ad excitantem posteriores pertinent. Hieronymus de adjuvante copiose scripsit: de excitante vix quidquam effatu dignum; immo sunt qui hac in parte negent inculpate versatum.
Observandum primo Ecclesiam, tunc cum canones Africani conderentur, de gratia Dei per Christum contra Pelagianos tria potissimum defendisse. Primum, gratiam Dei, in qua justificamur per Jesum Christum Dominum nostrum, non ad solam remissionem peccatorum valere quae jam commissa sunt, sed etiam ad adjutorium ut non committantur. Alterum, eamdem Dei gratiam per Jesum Christum Dominum [Col. 0672D] nostrum, non propter hoc tantum nos adjuvare ad non peccandum, quia per ipsam nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum, ut sciamus quid appetere, quid vitare debeamus, sed etiam per illam nobis praestari ut quod faciendum cognoverimus, etiam facere diligamus atque valeamus. Postremum, gratiam justificationis non ideo nobis dari, ut quod facere per liberum jubemur arbitrium facilius possimus implere per gratiam; tamquam et si gratia non daretur, non quidem facile, sed tamen possimus, etiam sine illa, implere divina praecepta. Unde cognoscere est ea tempestate disputatum non esse de adjutorio Dei, saltem κυρίως, qua parte gratuitum est, sed qua supernaturale tantum, hoc est, impotentiam naturae ad opera pietatis juvat: unde etiam constat epistolam 107 non fuisse scriptam nisi post tempora synodi Africanae, cujus canones attulimus.
Observandum secundo, occasione loci apostolici, [Col. 0673A] quo uterque Adam componitur, gravissimam Catholicos inter et Pelagianos controversiam exstitisse: cur Christus venerit in hunc mundum, cur passus et mortuus sit, quomodo profuerit hominibus, quibus et quantum profuerit, qua ratione nos vel a peccatis vel a maledicto legis redemerit.
Nemo Pelagianorum mentem suam non prodidit: obscurius quidem Theodorus in symbolo ( Sub finem ); apertius vero Rufinus Syrus in libello Fidei (Cap. 7, n. 46) ; Pelagius in Commentariis ad locum Apostoli (Parte I, n. 7) ; Julianus in libello suae Fidei (Lib. II, III et IV) , et in pluribus locis Operis Imperfecti.
Theodorus: Venit secundus Adam, ut futurum nobis immortalitatis statum manifestaret, et nos ad sui imitationem adduceret.
Rufinus Syrus: Venit, ut omnes etiam coelestes virtutes humilitatem doceret, ut suum ostenderet erga homines amorem, ut pro peccatis moreretur, ut sibi credentibus adoptionem largiretur regnique coelorum [Col. 0673B] haereditatem, ut exemplum virtutis exercendae et vitandi peccati praeberet, ut esset mediator Dei et hominum, ipsosque pacis vinculo in perpetuum colligaret.
Pelagius: Venit, ut et morte sua peccata dimitteret, et justitiam daret, et nos doceret modum dilectionis, qua Deum Christumque ipsum diligeremus: ut quid enim Christus indebite pro nobis mortuus est, nisi ut manifestaret suam charitatem, cum adhuc peccatorum et scelerum languoribus premeremur? Pro impiis mortuus est, ut ex beneficiorum contemplatione ejus gratiam commendaret, et in mercato delicti quantum eum debeamus diligere demonstraret, et tanto beneficio et sancto an aliquid praeponendum sit videremus, cum ille nobis impiis nec vitam suam praeposuerit, nec necessariam nobis denegaret mortem.
Julianus: Natus est Christus ut universum mundum a peccatis et exemplo revocaret, et patiendo redimeret; dum peccatum, et quasi Deus ignoscendo aufert, et quasi homo, per naturae similitudinem, quemadmodum [Col. 0673C] de caetero vinci possit ostendit. Incipiens a baptismate Joannis quo baptizatus est, dandi exempli gratia, non sui, sicut quidam volunt, causa peccati, sicut ipse ait ad Joannem: Sine modo, sic enim oportet implere omnem justitiam (Matth. III, 15) , subjecit se omnibus passionibus carnis, ferendo esuriem, sitim, lassitudinem, dolorem, mortem, et caetera hujusmodi: Factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II, 8) . Secundum quod nos beatus Petrus edocuit dicens: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus, qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. II, 21) . Hunc igitur ob nostram salutem secundum carnem passum et sepultum, tertia die resurrexisse, et ut mortem destrueret, et ut nobis viam resurrectionis aperiret.
Animadverte porro, studiose lector, nihil Rufinum dixisse, nihil Pelagium, Julianumque pluribus verbis quam quod paucioribus Theodorus. Nam quod praeterea Christum scripserint pro peccatoribus mortuum, [Col. 0673D] Christique morte redemptos homines, animadversioni non praejudicat: siquidem aliud nihil voluerunt vocibus tam magnificis indicare, ut ex adductis testimoniis constat, quam quod Christus ad mortem usque nos dilexerit, eoque exemplo ad se pari modo redamandum incitaverit, voluerit quoque indebite moriens, ut loquitur Pelagius, triumphare de morte, atque in se ostendere, et qua ratione mors vinci posset, et cujusmodi nostra quoque resurrectio ad immortalitatem futura esset.
Observandum tertio, Pelagianos gratiae quidem nomine appellasse naturam et liberum arbitrium, quod a creatore Deo concessum est homini, cum conderetur, sed agnovisse praeterea gratiam sextuplicis generis: unam scilicet adoptionis, quae conferatur in baptismo; alteram remissionis peccatorum, quae poenitentibus detur; tertiam legis et doctrinae exterioris, quae viam salutis ostendat; [Col. 0674A] quartam exempli a Christo dati, quae rationem vitae digne Christiano nomine agendae, velut in speculo demonstret: quintam illuminationis, qua Spiritus sanctus in animam illapsus cordis oculos aperiat, et intelligentiam subministret; sextam, qua Spiritus sanctus in ipsis quoque voluntatibus operetur. Tres priores aiebant omnino necessarias ad agendum bene; posteriores tantum utiles; sic enim suas videri possunt apud se rationes subduxisse.
Nemo potest operari quidquam dignum regno coelorum, quae haereditas filiis et merces sanctis promissa, nisi et filius sit, et amicus Dei, et mandatorum sciens: sunt autem operati bene digneque regno coelorum veteris Testamenti patres, priusquam Christus exemplum praebuisset sanctumque dedisset Spiritum; igitur nec Christi exemplum, nec operatio Spiritus a Christo dati ad bene agendum necessaria est, sed conducibilis tantum. Jam vero nemo dici potest libertate arbitrii instructus, qui non cognoverit quid sibi sit agendum, quique non potuerit et [Col. 0674B] velle et praestare quod imperatur, siquidem liberum arbitrium sit potestas faciendi bonum quod jubetur, et declinandi a malo quod prohibetur. Imperatur autem fidelium cuilibet, ut operetur digne Deo, et haereditate filiorum Dei.
Observandum igitur quarto, quidquid est beneficii a Deo per Christum hominibus collatum, revocari a Juliano, caeterorum, opinor, mentem quam noverat interpretante, ad decem capita. Sic enim ait (Lib. I Op. Imperf. cap. 94) : Gratiam Christi multiplicem confitemur. Hoc primum munus ejus est, quod facti ex nihilo sumus; secundum, quod ut viventibus sensu, ita sentientibus ratione praestamus, quae impressa est animo, ut conditoris imago diceretur; ad cujus aeque respicit dignitatem arbitrii concessa libertas; ipsi etiam gratiae beneficiorum quae nobis praestare non desinit augmenta reputamus; ipsa gratia legem in adjutorium misit, quia ad ejus spectabat officium, ut rationis lumen, quod pravitatis exempla hebetabant et [Col. 0674C] consuetudo vitiorum, multimodis eruditionibus excitaret, atque invitatu suo foveret. Ad istius ergo gratiae, id est, divinae benevolentiae, quae rebus causam dedit, plenitudinem spectavit, ut Verbum caro fieret et habitaret in nobis; reposcens enim Deus ab imagine sua amoris vicem, palam fecit, quantum in nos inaestimabili egisset affectu, ut vel sero redamaremus eum, qui commendans charitatem suam nobis, filio suo non pepercit, sed pro nobis illum tradidit (Rom. VIII, 3) ; pollicens quia si voluissemus deinceps voluntati ejus obedire, unigeniti sui praestaret nos esse cohaeredes. Haec ergo gratia, quae in baptismate non solum peccata condonat, sed etiam hominem indulgentiae beneficio, et provehit, et adoptat, et consecrat, etc.
Post tam prolixam Juliani confessionem, queritur Augustinus, unum quiddam praetermissum, quo poterat confessio probabilis fieri. Subjungit enim: Homo Pelagiane, charitas vult bonum, et charitas ex Deo est, et non per legis litteram, sed per spiritum gratiae, etc.
[Col. 0674D] Quo equidem loco non dissimulabo, quod saepe mihi venit in mentem, Pelagianos olim nihil diversum a Calvinianis nostrorum temporum sensisse, quoad causam, ut aiunt, formalem justificationis. Nam et illi et isti consentiunt, homines justificari, vel sola imputatione justitiae Christi, vel sola peccatorum remissione, exclusa gratia et charitate, quae in cordibus eorum per Spiritum sanctum diffundatur, atque illis inhaereat; aut etiam gratiam, qua justificamur, esse tantum favorem Dei. Quod cum de Calvinianis constet allatis Tridentini concilii verbis (Sess. 6, can. 11) , de Pelagianis exinde patet, quod ista quinque admitterent, quae sunt Calvinianae opinionis quasi principia: 1 o homines fieri membra Christi per baptismum, adoptarique in filios Dei, atque ita cohaeredes Christi institui, immo fieri templa, organaque Spiritus sancti, cum baptizantur, Jul. in libel. Fidei (Part. VI, nu. 11) , et apud August, [Col. 0675A] lib. I contra Jul. cap. 6; 2 o accipere nos peccatorum remissionem propter mortem Christi, quippe qui pro peccatoribus passus sit, perinde ac si ipsimet passi essent, Rufinus et Pelagius locis mox citatis; 3 o Christi obedientia justificari homines, Pelagius in cap. V Epist. ad Rom.; 4 o gratis et peccata dimitti, et donari Spiritum sanctum, Pelagius ibid.; 5 o etsi haec omnia justificatione contingant, in ipsa tamen non diffundi charitatem in cordibus nostris; atque adeo nec innovari interiorem hominem, quod Pelagianis objicit Augustinus lib. III Oper. Imperf. cap. 108. Et vero, si fassi essent donum hoc a Spiritu sancto hominibus, cum justi fiunt, conferri, agnovissent utique liberum arbitrium per se solum non sufficere ad opera pietatis praestanda, sed egere auxilio, quod inhaereat: hoc enim est inhaerere, quod diffundi in cordibus, quodque per id Spiritum sanctum inhabitare apud hominem justum; agnovissent etiam amissam Adami peccato boni beatifici possibilitatem, quam restitui opus sit [Col. 0675B] ope Christi. Haec et plura perspexissent, quae sola fere Augustinus disputat cum Pelagianis: neque enim tunc temporis excogitata fuerat gratia sanctificans, a charitate differens, et quasi per se iners.
Observandum sexto, primis illis temporibus, cum quaereretur qua ratione Christus liberaverit nos a maledicto legis, non Mosaicae tantum illius, cujus sustulit jugum, sed cujuscumque alterius, quae aeternum violatoribus comminatur exitium, catholicorum aliquos, aestu repugnandi abreptos, non tenuisse modum: vim enim fidei rectae eo usque extulerunt, ut ausi sint negare, perire quemquam posse in perpetuum, qui cum recta fide, et, ut loquitur Ambrosius, indutus Christum, mortem obiret, quantiscumque tandem sceleribus teneretur: atque hoc inquiebant idipsum esse, quod vellet Apostolus, cum diceret: Christus nos redemit de maledicto legis factus pro nobis maledictum (Gal. III, 1) . Qui vero fuerint, quantique viri in ejusmodi opinione, ostendimus [Col. 0675C] in notis partim ad fidem Rufini (Anathem. 1) , partim ad commonitorium Mercatoris (Cap. 4) . Fuit autem illa quaestio eadem omnino cum ista, utrum Christianis, qui rectam fidem sequuntur ac peccatores sunt, parcendum sit aliquando, post idoneam ab igne purgationem.
Observandum denique, nihil, vivente Augustino, de gratia Dei per Christum definitum fuisse, sive a sede apostolica, sive a conciliis, praeterquam quae continentur tribus antea laudatis Africanae synodi canonibus; fuisse tamen agitata duo, non jam quidem cum Pelagianis pro fide, sed catholicos inter, ad intelligentiam: alterum, de praedestinatione hominum in Christo; alterum, quo discrimine gratia, quae innocenti naturae collata est, ab ea differret, qua naturam lapsam juvari necesse est. De singulis quaestionibus scripsit copiose pariter atque accurate Augustinus: et de prima quidem in epistola 105 (Nunc 194) , ad Sixtum; de altera vero in libro de Correptione et Gratia. Verum quoniam hae quaestiones pertinebant ad profundiorem [Col. 0675D] gratiae intelligentiam, praetermissae sunt, et a summis pontificibus, et a concilio Africano, et ab Augustino heresis Pelagianae capita censente: quamquam in libro de Haeresibus nomen praedestinationis positum est.
De gratia illa, qua Deus adjuvat hominis infirmitatem, quaeque differt a natura, lege, adoptione filiorum Dei, remissione peccatorum, atque etiam exemplo Christi, immo et doctrina interiore, quae illuminatio vocatur, praecipuas tres Pelagiani quaestiones moverunt: 1 o an aliqua ejusmodi sit opus ad faciendum bonum et declinandum a malo; 2 o quid illa praestet, cum adfuerit, utrum potestatem ipsam agendi pie, an solam facilitatem; 3 o quomodo in [Col. 0676A] voluntatibus operetur, an inclinando tantum, an etiam efficaciter agendo.
Quoad primam quaestionem, Pelagianis visum est, habere homines possibilitatem utriusque partis a Deo insitam, velut quamdam radicem fructiferam atque fecundam, quae ex voluntate hominis gignat et pariat, et quae possit, ad proprii cultoris arbitrium, vel nitere flore virtutum, vel sentibus horrere vitiorum (Pelag. lib. de Natura) .
Visum pariter quoad secundam, ad hoc dari a Deo gratiam suam hominibus, ut quod facere jubentur per liberum arbitrium, facilius possint implere per gratiam (Pelag. ibid.) .
De tertia, calumniati sunt catholicis, perinde quasi efficacis gratiae nomine fatum inducerent. Constant ista satis, cum ex libris haereticorum, Africanisque canonibus, atque Augustini scriptis, praesertim libro de Gratia Christi; tum ex querela Juliani, sive quae in epistola ad Rufum, sive quae in libro quarto operis imperfecti continetur.
[Col. 0676B] Observandum primo, Pelagianos eas putasse arbitrii vires singulis hominibus in ortu a Deo procreatore quotidie tribui, quas olim a Creatore Adam accepisset. Erat enim Pelagianorum dogma, quasi capitale, Infantes in eo statu nasci, in quo fuit Adam, priusquam peccaret. Quare cum inter catholicos de viribus liberi arbitrii, quibus innocens homo pollebat, alii aliter, re ut fit nondum satis discussa, sentirent, alia quoque fuit aliorum cum Pelagianis de adjutorio Dei confligendi ratio, expeditior Hieronymi, difficilior Augustini. Ille nullum (saltem quod in libris tradiderit) inter adjutoria utriusque status discrimen posuit; haec ita discrevit Augustinus, ut quae de viribus liberi nostri arbitrii jactarentur a Pelagianis, saltem ad vincendas tentationes, vera esse fateretur de primo homine. Non est hoc, aiebat: in viribus liberi arbitrii, quales nunc sunt (non discedere a Deo in tentatione), fuerat in homine, antequam caderet (Lib. de Bono persev. cap. 7) .
Verum haec quaestio de adjutoriorum discrimine, non tam Pelagianos inter et Ecclesiam, quam intra Ecclesias a tractatoribus curiosius id mysterii scrutantibus agitata est.
Observandum secundo, inquisitum tunc fuisse diligenter in qualitatem liberi arbitrii, ejusque vires, atque etiam in notionem divinae justitiae, humanique peccati, immo et in vim legis, cum ex his quatuor Pelagiani argumenta sumerent, quibus necessitatem adjutorii divinae gratiae impugnarent: videbatur enim ipsis aut liberum arbitrium, de quo judicium a Deo instituitur; aut justitia Dei, quae tota est in meritis hominum expungendis; aut ratio peccati, quod aliunde oriri non potest quam a voluntate; aut legis sanctitas, quam ipse Deus depraedicat, de medio tolli, si quidquid pie fit, a gratia Dei interiore fieri necesse est.
Discussa sunt igitur, primum plura Scripturae testimonia, sed tria maxime, quibus abutebantur [Col. 0676D] Pelagiani, ad persuadendam suam de libertate arbitrii opinionem. Vitam et mortem dedit ante faciem tuam, bonum et malum, elige vitam, ut vivas (Deut. XXX, 14) ; et: Deus ab initio constituit hominem, et reliquit in manu consilii, etc. (Eccli. XV, 14) ; et: Si volueritis et audieritis me, quae bona sunt terrae, manducabitis; si autem nolueritis, nec obaudieritis me, gladius vos comedet, etc. (Isai. I, 19) .
Disputatum deinde: 1 o utrum libertas arbitrii, ut peccandi, sic bene agendi, ita sit potestas, ut utrumque pariter in viribus nativis humanae voluntatis consistat, quae decantata liberi arbitrii aequilibritas; 2 o an potestas peccandi sit pars libertatis, atque ita originem a Deo duxerit; 3 o utrum indigere gratia divina libertati voluntatis nostrae pugnet, vel, ut aiebant, utrum sit liberum arbitrium, si Dei egeat adjutorio (Lib. de Gestis Pal. cap. 7) ; 4 o utrum qui asserit hominem de suo nihil habere praeter mendacium [Col. 0677A] et peccatum, nec agere posse, ut oportet, quin ab eo adjuvetur qui non potest agere male, vel Manichaeo naturam malam somnianti, vel Joviniano impeccantiam fidelibus vere baptizatis tribuenti consentiat, vel etiam pejus utroque haeretico sentiat; 5 o utrum quaelibet necessitas libertati noxia sit; 6 o uno verbo, qua ratione conciliari queant arbitrii libertas et gratiae necessitas; quo de argumento Augustinus librum singularem de Gratia et Libero Arbitrio conscripsit.
Quaesitum postea circa justitiam divinam: 1 o Possitue praecipi a justo Deo id operis, cujus homo praestandi potestatem non habeat; 2 o an ex eo quod stabimus omnes ante tribunal Christi, ut quisque recipiat secundum opera sua, consequens sit omnibus insitam esse vim quamdam communem, qua nemo non valeat implere quidquid, cujuscumque tandem generis et modi, vel consuluerit Deus, vel mandaverit; atque ita par sit mandantis auctoritas, et obedientis propria potestas, nec proinde ferri [Col. 0677B] potuerit, quod scripserat Augustinus Deum alloquens: Da quod jubes, et jube quod vis; 3 o an peccatum, quod a Deo vindicatur eo usque voluntarium esse debeat, ut neque oblivio, neque ignorantia subjaceat peccato, quoniam non secundum voluntatem, sed secundum necessitatem eveniunt (Lib. de Gestis Palaest. cap. 18) ; 4 o utrum peccatum possit esse poena peccati, aptaque sit peccati divisio, in id quod tantum peccatum est, et aliud quod etiam causa peccati.
Quaesitum denique, quam vim efficiendi boni lex habeat, sive quae mentibus insita est, sive quae tabulis inscripta, id est, naturalis et Mosaica. Mirifice Pelagiani legem extulerunt, depresserunt catholici: illi ut gratiam Christi destruerent, isti ut astruerent. Dicebant illi, veterem legem secundum Apostolum justam, et sanctam, et bonam custodientibus mandata sua, ac per fidem juste viventibus, sicut Prophetis et Patriarchis, omnibusque sanctis vitam potuisse conferre perpetuam (Lib. IV ad Bonif. cap. 2) . Respondebant [Col. 0677C] isti, verbis callidissime positis legem contra gratiam laudari: neque enim lex illa, quamvis et justa, et sancta, et bona, omnibus illis hominibus Dei, sed fides quae in Christo est, vitam potuit conferre perpetuam. Haec enim fides per dilectionem operatur, non secundum litteram quae occidit, sed secundum spiritum qui vivificat: ad quam Dei gratiam lex, de praevaricatione terrendo, tamquam paedagogus perducit, ut si conferatur homini, quod conferre ipsa non potuit (Ibid., cap. 5) .
Pelagiani tribuebant legi quidquid per se gratiae convenit: catholici legis litteram a spiritu distinguendam monebant, ut litterae sit, ostendere quid agendum; spiritus, adjuvare ut agatur.
Pelagiani, quod observatione dignum, tanto obstinatius pugnabant, quanto sibi videbantur apertius cum Chrysostomo loqui: catholicis tanto incumbebat laboriosius certamen, quanto minus poterat obviis quibusque persuaderi idonea discretio, sive spiritus et litterae, sive legis factorum et legis fidei, quippe quam vix acuti ipsi dignoscerent, atque hac [Col. 0677D] de causa elaboratus est ab Augustino liber de Spiritu et Littera, etc.
Observandum tertio, hoc etiam in loco controversiam motam esse: 1 o de fide in Christum; 2 o de sanctis veteris Testamenti; 3 o de virtutibus philosophorum; 4 o immo et de operibus gentilium. Contendebant siquidem Pelagiani sine fide Christi, et ante legem primos homines, et sub lege Judaeos, et post legem etiam gentiles multa peregisse bona opera, vel solo legis adjutorio, vel sola veri Deique cognitione, quam acceperant a natura.
Disputatum quoque: 1 o utrum lex sic miserit ad regnum coelorum, sicut Evangelium; 2 o utrum in vetere Testamento regnum Dei sit promissum (ex promissione missionem quam dicebant, hoc est, vim perducendi ad regnum coelorum, concludebant haeretici); 3 o quomodo Christus veteribus profuerit; 4 o utrum sine fide in Christum aliquis uspiam aut [Col. 0678A] umquam consecutus sit salutem. Immo et disquisitum, 5 o qua vi sanctificandi vetera sacramenta, et unde, pollerent; 6 o an fuerint aliqua, ante legem circumcisionis. Quin et Augustinus indagandum putavit discrimen utriusque Testamenti, et de utriusque gratia subtilius commentandum.
Quin etiam occasione legis, cujus infirmitas ad perficiendam justitiam ostendebatur, calumniam passi sunt catholici, quasi dicerent: 1 o Spiritum sanctum bonas mentes in antiquis non adjuvisse temporibus (Lib. IV, ad Bonif. cap. 2) ; 2 o legem veteris Testamenti non ob hoc datam fuisse ut justificaret obedientes, sed ut gravior fieret causa peccati (Lib. III, cap. 2) ; 3 o nullum fere ad justitiam ratione, sed ne sacrae quidem legis institutione perduci; 4 o cum Manichaeo vetus Testamentum rejici, cujus negarentur vis per se ulla fuisse ad homines sanctificandos (Jul. apud Bedam lib. I in Cantica) . Hae porro calumniae quatuor, dum refelluntur a catholicis, et ab haereticis defenduntur, totidem quaestiones [Col. 0678B] pepererunt.
Deferbuit post tractoriam Zosimi Africanosque canones, quaestio de gratia Dei, quatenus adjuvat infirmitatem nostram, auxiliansque dicitur: revixit altera, arsitque vehementer, etiam inter Pelagianorum hostes, de adjutorio Dei, qua ratione gratia est; gratiae enim nomine appellatur in Scripturis sacris, ut eum ait Apostolus: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. VII, 24) ; et: Abundantius omnibus laboravi; non ego, sed gratia Dei mecum, etc. (I Cor. XV, 10) .
Observandum primo, quaestionem hanc propositam esse quatuor praesertim modis: 1 o an gratia detur ex meritis, gratiam utique praecedentibus, atque ita [Col. 0678C] naturalibus, siquidem gratiam nihil praeter naturam antecedit; 2 o an gratia Dei praeveniat voluntates humanas, an eas sponte motas sequatur; 3 o in conversione hominis, Deine hominem ad se convertentis, an hominis se a mundo avertentis ad Deum, operatio antecedat; 4 o cujusmodi sit gratia Dei, praeveniens, an subsequens; dux liberi arbitrii, an pedissequa (Coelest. lib. Capitul. cap. 3) .
Observandum secundo, scripsisse jam inde a primis temporibus nascentis haeresis Coelestium, in libro Capitulorum (Cap. 3) , Dei gratiam secundum merita nostra dari, quia si peccatoribus illam det, videatur esse iniquus, et his verbis intulisse, propterea et ipsa gratia in mea voluntate posita est, sive dignus fierem, sive indignus. Si enim per gratiam omnia facimus, quando vincimur a peccato, non nos vincimur, sed Dei gratia, quae voluit nos adjuvare omnimodo, et non potuit. Et iterum ait (Lib. de Gest. Palaest. cap. 14) : Si gratia Dei est, quando vincimus peccata: ergo ipse est in culpa, quando a peccato vincimur, quia omnino [Col. 0678D] custodire nos, aut non potuit, aut noluit.
Observandum tertio, Pelagium apertam super ea quaestione sententiam, neque in Commentariis Epistolarum Pauli dixisse, neque in Eulogiis, neque in libro de Natura: immo Diospoli objectum sibi Coelestii dictum damnasse, simulque se numquam ita tenuisse contestatum esse. Damnantem Augustinus malae fidei, contestantem mendacii convincere nisus est, tum ex dictis in synodo, tum ex libris de Libero Arbitrio, atque epistola ad Demetriadem.
Nam quomodo contestari sincere potuit ann. 415 mense Decembri se numquam sic tenuisse, cum in contrarium ann. 413 Demetriadi scripserit? Interposito enim Jacobi apostoli testimonio, quo ait: Subditi estote Deo, et resistite diabolo, et fugiet a vobi- (Jacobi III, 6) . Ostendit, inquit (Epist. ad Demetriad. cap. 5) , quomodo resistere debeamus diabolo, si utique subditi simus Deo, ejusque faciendo voluntatem divinam [Col. 0679A] etiam mereamur gratiam, et facilius nequam spiritui auxilio sancti Spiritus resistamus. Quomodo sincere damnavit errorem quem animo retentum postea anno 417 in libris de Libero Arbitrio patefecit his verbis: Qui currit ad Deum, et a Deo se regi cupit, id est, voluntatem suam ex ejus voluntate suspendit, qui ei adhaerendo jugiter unus, secundum Apostolum, cum eo fit spiritus, non hoc nisi de arbitrii efficit libertate, qua qui bene utitur, ita se totum tradit Deo, omnemque suam mortificat voluntatem, ut cum Apostolo possit dicere: Vivo autem jam non ego, vivit autem in me Christus (Gal. II, 20) ; ponitque cor suum in manu Dei, ut illud quo voluerit Deus, ipse declinet (Prov. XXI, 1) ? Quin et videtur in ipso concilio imprudens aperuisse mentem: cum enim objectum esset, quod affirment unumquemque hominem omnes virtutes posse habere et gratias, et auferant diversitatem gratiarum, quam Apostolus docet; dictum est a nobis, sed maligne et imperite reprehenderunt: non enim auferimus gratiarum diversitatem, sed dicimus donare Deum ei qui fuerit [Col. 0679B] dignus accipere omnes gratias, sicut Paulo apostolo donavit.
Verum quae affert Augustinus, rem forte cuipiam non persuaserint: nam in postremo loco vocem hanc dignus perinde accepit, ac si praecedens aliquod operis factive meritum significaret, quamvis utcumque posset pro eo sumi quem Deus gratiis afficere dignatus sit, non insolente vocis usu, sive apud Patres hujusce aetatis, sive apud ipsummet Augustinum. Neque vero conjectura multum abs re videri debet, cum Pelagius Graece Graecis judicibus tunc responderit, et videri possit usus verbo ἀξιοῦσται, quod est aliquando ornari, aut dignitate ab alio liberaliter affici.
Priori loco sensit Augustinus adhiberi posse benignam interpretationem, quam ipse attulit (L. de Grat. Christi, cap. 22) , perinde scilicet ac si Pelagius dixerit: Dei faciendo voluntatem divinam mereamur gratiam, sicut fidelibus pie viventibus additur gratia, qua [Col. 0679C] resistant fortiter tentatori; cum tamen gratiam etiam primitus accepissent, ut Dei facerent voluntatem. Quare diffisus huic testimonio, addidit alterum, quod et ipsum tamen non aegerrime posset eamdem interpretationem pati, sin minus aliunde constaret quid de potestate arbitrii communiter Pelagiani sentirent.
Videtur ergo Pelagius, ut erat Coelestio, sive timidior, sive callidior, super ea re propter invidiam dissimulasse mentem, usumque verbis ambiguis, quibus, ut ait Hieronymus (Epist. ad Ctesiph.) : Aliud in cubiculis apud discipulos, aliud palam in populo loqueretur.
Observandum quarto, controversiam hanc, etsi orta est cum haeresi, efferbuisse tamen acrius post conditos tantum Africanos canones, atque adeo post annum 418; neque enim, si res aliter se habuisset, Augustinus canonibus quos condidit, exponere omisisset sensum Ecclesiae in quaestione tanti momenti quanti istam putavit postea, cum omnium dogmatum perniciosissimam scripsit: quamquam ne huic rationi, [Col. 0679D] quantumvis probabili, vehementer adhaeream, facit imprimis quod alia potuerit esse Augustino tenendi silentii justa causa; ea nempe, quod probe sciret non omnibus catholicis persuasum satis adhuc fuisse totum praedestinationis gratuitae mysterium, vocationisque secundum propositum arcanum, quod ipsemet ante episcopatum ignorasset.
Nata est igitur quaestio cum haeresi, sed ejus tamen pernicies non statim innotuit, immo diu pluribus, etiam magni nominis, hominibus illusit, ipsique, si credimus nonnullis, Hieronymo; quod tamen miror, cum in Opere primo, quo se adversus Pelagium exercuit (Epist. ad Ctesiph.) , tam expresse, tamque graviter afferat testimonium Pauli, quo se uno revocatum ab errore fatetur Augustinus: Quid habes, quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis (I Corinth. IV, 7) ?
Observandum quinto, errorem hunc, ut dixi, profluxisse, [Col. 0680A] tum ex falsa divinae justitiae notione, quasi gratiam omnem excludat, tum ex perversa interpretatione dicti apostolici: Iniquitas non est apud Deum (Rom. IX, 24) ; et: Non est acceptio personarum apud Deum (Rom. II, 11) , veluti aequalibus inaequalia beneficia tribuere, sit accipere personas; illudque ipsum sit vitium, quod Deus hominibus prohibet (Deut. I, 17) , quodque in suis nolit actionibus sic tamquam in exemplis ad imitandum propositis exprimi. Quomodo autem praesumpta haec opinio et Origenem in sua deliria praecipitem egerit, et praestantes viros deceperit, et errorem, qui postea Semipelagianismus dictus est, pepererit, ostendimus in notis ad fidem Rufini.
Observandum sexto, catholicos in eo Pelagianosque convenisse, quod gratis a Deo conferatur hominibus necessarium aliquod operationis bonae principium, sive quod efficiat, ut aiunt, physice, sive quod moraliter, et actioni pretium faciat ac dignitatem: dissensisse vero, quod Pelagiani principium [Col. 0680B] efficiens nec a natura distinguerent, nec ab innatis arbitrii viribus et lege; catholici contra, diversum quiddam a tribus istis diffundi in cordibus nostris a Spiritu sancto assererent. Consensisse item, quod principium unde actioni bonae pretium fieret, parque regno coelorum dignitas, quam vim meritoriam dicunt, ipsa sit adoptionis et reconciliationis gratia, qua filii Dei atque amici fimus; sed in eo ipso dissensisse, quod Pelagiani totam hanc gratiam, adoptionis dico et remissionis peccatorum, purum Dei favorem putarent; catholici justitiam inhaerentem atque charitatem, qua Deus nos vere justos suique dilectores efficiat.
Verum de venia peccatorum, quam Deus indulget poenitentibus, non una fuit concorsque sententia Pelagianorum; ipse enim Pelagius peccata gratis remitti constanter asseruit (In caput. V Epist. ad Romanos) ; Coelestius contra (Lib. de Gest. Palaest. cap. 18) , poenitentibus veniam non dari, secundum gratiam et misericordiam [Col. 0680C] Dei, sed secundum merita et laborem eorum qui per poenitentiam digni fuerint misericordia. Constanter, dixi, Pelagium in sua sententia perstitisse; neque enim assentiri possim eruditissimo Petavio Pelagium inconstantiae hac in parte accusanti (Tom. III, de dogm. lib. de Haer. Pelag. c. 3) ; id ipsum siquidem aperte docuit ann. 402, in Commentariis ad caput V Rom.; ann. 410, aut 411, in libro de Natura; si credimus Augustino, ann. 415, in synodo Palaestina; ann. 417, aut 418, apud Albinam, Pinianum, et Melaniam in Palaestina, quibus ut gratiam fateretur suadentibus: Anathema, inquit (Lib. de Gratia Christi cap. 1) , qui vel sentit, vel dicit, gratiam Dei, qua Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, non solum per singulas horas, aut per singula momenta, sed etiam per singulos actus nostros non esse necessariam; et qui hanc conantur auferre, poenas sortiantur aeternas. Adde quod Augustinus eam quoque sententiam Pelagii esse fateatur in utroque [Col. 0680D] Opere contra Julianum, atque adeo ann. 422, et 428, et in libro de Gratia et Libero Arbitrio ann. 424; immo ubique passim, Pelagianorum veluti propriam agnoscat, ut oporteat Coelestii opinionem sociis non placuisse.
Quamquam, quod verissime monuit Petavius, non mediocriter difficile est intelligere qua ratione Pelagius, si cohaerentia scribere voluit, peccata dixerit gratis remitti, quandoquidem neminem crediderit justificari nisi fide, et fidem noluerit a Deo dari, sed ex libero arbitrio oriri. Verum, ut pugnantia sit locutus, quod inquirere alterius est loci, in ea certe quam dixi (Loc. cit. num. 3 et 5) sententia constans permansit: nec operosum est ex allata Operum quasi chronologia his respondere quae adducit Petavius.
Observandum septimo, inter eos qui priorem liberi arbitrii quam Spiritus sancti operationem esse voluerunt, quique aliquid ex parte hominis praeire gratiae dixerunt, non unam exstitisse omnium sententiam: [Col. 0681A] nam aliqui ita semper contingere sanxerunt, ut Massilienses; alii interdum tantum, ut Cassianus; illi rigidiores, isti molliores Semipelagiani nominari possunt.
Deinde placitum est quibusdam praeire gratiae ipsa quoque opera, aliis fidem dumtaxat et orationem, immo et quiddam fide minus, nempe credulitatis affectum, vel conatum surgendi, aut aliud simile. Hi porro errores, quamvis longe postea ab Arausicana synodo proscripti sint (Anno 529) , jam inde tamen a temporibus Augustini, partim in Africa, partim in Gallia orti erant, ut constat, tum ex epistola Augustini ad Vitalem, librisque ad Adrumetinos, tum ex litteris Prosperi Hilariique Galli ad Augustinum.
Observandum, octavo, ex errore quod gratia detur ex meritis, consectaria plura confecta esse, sive a Pelagianis ipsis, sive a Pelagianorum reliquiis, indeque totidem quaestiones exstitisse: 1 o gratiam in uniuscujusque potestate positam esse, si modo dignus fiat aut indignus; 2 o unumquemque hominem [Col. 0681B] omnes virtutes habere posse et gratias; 3 o Christum meritis operum et laborum mercede factum esse Deum; 4 o neminem Christo dignitatem posse merito invidere: quippe qui valeat esse id quod Christus, si modo pariter niti voluerit; 5 o Ipsos etiam infantes gratiam adoptionis in baptismo consequi ex meritis, sive praeteritis in altera vita, sive praesentibus, veluti per se credant; sive futuris, quae Deus praeviderit; 6 o vel non omnem praedestinationem, vel nullam esse gratiae, sed omnem, vel pene omnem esse justitiae; 7 o nullam esse vocationem secundum propositum, etc.
Hactenus historiam ipsiusmet haeresis, dogmatumque, aut potius quaestionum texuimus, simulque patefecimus, [Col. 0681C] opinor, clare, et quo modo ex quaestione una plures prodigiosa multitudine exstiterint, et quam merito Mercator scripserit, totam summam inepti, et magis impii Juliani laboris ad unam pravam redigi sententiam, ADAE VIDELICET ET EVAE TRANSGRESSIONEM EOS NON FECISSE MORTALES (Praef. in lib. Subnot.) .
Dicendum deinceps nonnihil, quod ex prima dissertatione superesse videri potest, de inventoribus haeresis, primisque Pelagii principibus, ut loquitur Hieronymus: inde enim manifestum pariter fiet, quod tradit Mercator, Theodorum Mopsuestiae episcopum quaestionem hanc primum contra catholicam fidem movisse (Ibid.) . Nam quod est non semel monitum, Mercatori ita scribenti pugnant in speciem viri magnae alioquin famae, atque ipse imprimis Hieronymus, qui, conversa oratione ad Pelagium: Exponam, inquit (Epist. ad Ctesiph.) , breviter principum et sociorum tuorum nomina, ut animadvertas qualium consortio glorieris. Manichaeus electos suos, quos inter animas Platonis in coelestibus collocat, dicit omni carere peccato, [Col. 0681D] nec, si velint, posse peccare: ad tanta enim eos virtutum culmina transcendisse, ut carnis operibus illudant. Dicit idipsum Priscillianus in Hispania, pars Manichaei, de turpitudine cujus te discipuli diligunt plurimum, verbum perfectionis et scientiae sibi temere vindicantes, soli cum solis clauduntur mulierculis, etc. Siquidem partem habent Gnosticae haereseos de Basilidis impietate venientem, unde et vos asseritis eos qui absque legis scientia sunt, peccata vitare non posse. Et paulo post: Vis adhuc et alium nosse tui erroris principem? Doctrina tua Origenis ramusculus est, etc. Nec erubescas de societate talium, renuens eorum nomina quorum blasphemiis jungeris, Joviniani secunda quaestio tui ingenii disciplina est, etc.
In haec Hieronymi verba de Origene Manichaeo et Joviniano, quae recentiores sine examine solent arripere, operae pretium est inquirere breviter, non modo quia conducit isthaec opera ad historiam cujus [Col. 0682A] texendae instrumenta edimus, sed etiam propter locum in quo sumus, et susceptam Mercatoris defensionem: fieri enim potest ut popularis opinionis praejudicio veritas aliquid detrimenti capiat, sin minus tenebrae quibus involuta est discutiantur. Inquisitionis modum aetas ipsa hominum de quibus agitur praescribit; quare ducendum ab Origene initium, quippe trium antiquissimo: lapsus est enim memoria episcopus Iprensis, cum Manichaeum Origene majorem fecit, cum triginta fere annis minor sit.
Cum quaeritur utrum Pelagianorum doctrina ex Origeniana prodierit, quaestionem opinor intelligi posse, atque etiam debere, tribus omnino modis. Dubitatur enim primo utrum id damnati dogmatis docuerit olim Origenes, quod postmodum Pelagiani; deinde an quae Origenes Pelagianique dogmata communiter secuti sunt, Pelagiani acceperint ex Origenis [Col. 0682B] libris; denique utrum Pelagianarum haereseon defensores, sin minus libris, sermone saltem atque traditione didicerint ab Origenistis, quae postea, velut in unum doctrinae corpus collecta, per totum fere orbem sparserint.
Solvit quaestionem tribus hisce modis intellectam Jansenius Iprensis (Lib. de Haer. Pelag. cap. 13 et seq.) , Pelagiumque asserit primo nihil, uno excepto, docuisse aliud quam quod Origenes ante ducentos pene annos tradidisset; deinde omnia sua dogmata ex duobus maxime Origenis operibus, commentariis in Epistolam ad Romanos, et libris Περὶ Ἀρχῶν hausisse; denique de sectae mysteriis ab Evagrio Pontico, Palladioque Galata, ac Origenistis monachis, partim in Aegypto, partim in Palaestina, edoctum esse.
Priorem assertionis suae partem conficit (ibid.) collatione dogmatum, quae uterque auctor, de libero arbitrio ejusque naturali potestate, de lege naturae [Col. 0682C] ac Mosis, de gratia ac merito, de praedestinatione divina, etc., docuit: alteram facile probat, allatis ex utroque Origenis opere testimoniis, quorum verbis pene ipsis Pelagiani usi sint ad suum errorem exponendum. Postremam sua fretus auctoritate affirmat, aitque (Cap. 17) : Cum plerique ipsorum (Pelagianorum et Massiliensium) religiosae vitae perfectionem, veluti monachi sectarentur, inter Origenistas monachos in Aegypto et Palaestina versati sunt, et eorum erroribus ex Evagrio Pontico, Palladio Galata, et ejusmodi familiaribus haustis, duces ipsi caeteris ad praecipitium facti sunt. Ex quibus omnibus vides, quam recte sanctus Hieronymus Origenem Pelagianorum amasium et ἀρχαῖον, hoc est, librorum Περὶ Ἀρχῶν scriptorem, eorum magistrum, et doctrinam Pelagii ramusculum Origenis vocet.
Quo merito Hieronymum testem appellet, quaque eruditione Origenem ἀρχαῖον dictum putet, quia libros Περὶ Ἀρχῶν scripsit, aut Pelagianorum amasium, quia diligeretur a Pelagianis. Viderit ipse, aut [Col. 0682D] quisquis alius voluerit, certe docti aliter sentiunt.
Origenem fateor contra fidem Ecclesiae scripsisse, liberum arbitrium tanta potestate pollere, quanta sufficit, cum sola revelatione veritatis, seu legis adjutorio, ad credendum Deo, eamque gratiam promerendam qua porro juvetur ad opera pietatis praestanda. Nec etiam diffiteor quin senserit praedesti nationem sanctorum justitiae esse, non item gratiae. Sed hunc tamen contendo, super utraque re multum a Pelagianis diversum fuisse, solisque sive Adrumetinis, sive Massiliensibus consensisse: nam de impotentia naturae ad implenda pietatis Christianae officia, salutemque consequendam, tam aperte dixit testimonium, ut nemo, qui vel obiter ipsius opera legerit, reum possit facere consensionis cum Pelagianis. Negabant illi, ut scitum est, ad implendam justitiam, vincendas tentationes, resurgendum a peccato, perseverandum in bono, et consequendam salutem, [Col. 0683A] gratia quae voluntatis dicitur, quaeque interior, opus esse, sed usum dumtaxat, ut quod quisque per se possit, quamvis aliquando aegre, id auxiliante gratia, delectabilius faciliusque peragat. Longe aliter Origenes, nec uno in loco: pauca de multis profero cum erudito Origenianorum auctore (Tomo I. Oper. Orig. lib. II Origen. quaest. 7) .
Cum mentionem fecisset Origenes de Petro propter animi praefidentiam lapso: Per hoc, inquit (Tract. 35 in Matth.) , instruimur, ut numquam sine consideratione aliquid promittamus, super habitudinem nostram humanam; quasi qui valeamus Christi implere confessionem ex nobis, aut aliquod praeceptorum Dei; et alio in loco (Homil. 4 in Psal. XXXVI) : Vides ergo quia Domini semper auxilio indigemus, primo ne cadamus, tum deinde, etiamsi ceciderimus, ut resurgamus; et iterum (In Psal. IV) : Quaenam ergo bona sint ἀπροαίρετα nunc dicendum est, quoniam verum est id: Nisi Dominus aedificaverit domum, frustra laboraverunt qui aedificant eam; et: Nisi Dominus custodierit civitatem, [Col. 0683B] frustra vigilat qui custodit eam (Psal. CXXVI, 1) . Aedificat domum quicumque proficit, custodit civitatem quicumque perfectus; vanum autem opus aedificantis, et vana custodia servantis, nisi Dominus aedificaverit, et Dominus custodierit. Extra liberam voluntatem nostram fuerit bonum, virtus Domini, quae aedificantis aedificationem adjuvat, et ei opitulatur, unaque cum eo aedificat, qui aedificationem per se consummare non potest. Et paulo post: Non solum igitur ad id ut honestus et bonus fiat aliquis, opus est voluntate nostra, et divina ope conspirante, quae quantum ad nos arbitraria non est; sed ad id etiam ut qui honestus et bonus evasit, in virtute perseveret: quod nimirum in ruinam delapsurus sit, etiam perfectus, si in honestate fuerit elatus, et sibi hujus causam arroget, nec debitam gloriam referat ei qui multo plus ad acquirendam et retinendam contulit, etc.
Verum ne, quod est in proverbio, actum agam, si diutius in hac parte morer, amantem sincerae veritatis [Col. 0683C] lectorem rogo ut locum Origenianorum a me laudatum consulat: capiet inde, procul dubio, non minorem voluptatem quam utilitatem, veritate se prodente, quae alienis praejudiciorum tenebris invita opprimebatur.
Unum id attingam, quod vir eruditus praetermisit, Pelagianos in nonnullis quidem Origeni imprudentes consensisse, ab eo tamen volentes mutuari nihil potuisse, quippe quem non spreverint modo, sed capitali etiam odio prosecuti sint, immo et quoties licuit, maledictis nominatim oneraverint. Theodorum certe Mopsuestenum memoriae proditum est adversus Origenem, velut Scripturae corruptorem, stylum strinxisse. Rufinus Syrus impie ac nefarie fatuum dixit (Num. 17) , quorumdam errore mentis deceptorum dementiam secutum, impium, et ignarum divinae Scripturae (Num. 19) , quam sine sensu doceret (Num. 23) , etc., Pelagius, pro eodem sumpsit Origenistam esse, atque anathemate percellendum (Ibid.) . Pelagiani communiter (Lib. de Gest. Palaest. cap. 2) , qua data occasione, doctrinam Origenis de praeexistentia animorum, de creatione mundi Deo necessaria, de siderum animatione atque significatione, de peccato originali, de impeccabilitate perfectorum, de improborum inconvertibilitate, de temporalitate, sive poenarum, sive beatitudinis, de qualitate corporum resurgentium, deque aliis ejusmodi, veluti imperitam, dementem, impiam, nefariam, exsecrandam in suis fidei libellis damnarunt. Et ubi Amasius?
Non tamen inficior quin Pelagiani omnes Origenem, cum esset interpretum Scripturae celeberrimus, qua etiam lingua scribentem legerint, quandoquidem et affectabant opinionem peritiae in tractandis Scripturis, et nemo Latinus hujus sectae Graece non noverat, et volebat videri nosse. Pelagius certe, si Augustino credimus, Graeco sermone usus est in synodo Palaestina. Coelestius, cum diu, qua docens [Col. 0684A] Ephesi Rhodique, qua negotia factionis procurans Constantinopoli, qua Mopsuestiae cum Theodoro conferens, in Oriente versatus sit, Orientalibus, credo, Latinae linguae prae sua despicientibus, Graece loquebatur. Julianus praeterquam quod iisdem cum Coelestio, sive negotiis, sive collationibus implicatus est, fidemque Rufini Latinam fecit, eo usque Graecorum se lectione jactabat, ut suam vellet Orientalibus doctrinam acceptam ferre. Annianus denique, quid Graece nosset, suis homiliarum Chrysostomi versionibus testatum reliquit posteris.
Unum igitur id pugno, Origenem longe dissensisse Pelagianis; etiam in eo in quo consentire vulgo fertur, id est, de ἀπαθείᾳ et ἀναμαρτησίᾳ, deque naturae viribus ad gratiam divinam provocandam.
Nam solis ille gratiae auxiliis, quibus perfectionis gradus quidam summus acquireretur, impeccantiam tribuebat: hi solis naturae viribus, quibus divinam opem conjungi optabile quidem sit, non tamen opus.
[Col. 0684B] Ille naturae vires, ad credendum Deo tantum promittenti dona, seseque in tentationibus, legis scientia et recti humani amore, continendum valere voluit: hi ad perficiendam quoque sive fidem, sive justitiam. Ille neminem, isti multos, sine vera Christi gratia, quae interna sit, et non externus tantum Dei favor, regnum Dei posse ingredi docebant.
Fassus sum initio, quod plane verum est, Origenem, de gratia consequente liberi arbitrii visum, ea scripsisse quae Massilienses presbyteri, ducentis fere post annis, defenderunt; verum vix ac ne vix quidem adduci possum ut credam, suam, quod placitum Iprensi praesuli, Massilienses doctrinam ex Origenis libris, praesertim Commentariis in Epistolam ad Romanos et libris Περὶ Ἀρχῶν sumpsisse.
Quis enim affirmet ex Origene ipso sumpsisse, et non potius e Rufino, quod ex Commentariis haustum dicitur? si modo advertat, quod nemo nescit eruditus, Commentarios de quibus sermo est a Rufino [Col. 0684C] Latinitate donatos: ita ut propter plurima, sive explanata, sive suppleta, Rufini potius quam Origenis dici debere multi ea aetate crederent, nec ipse credentibus admodum repugnaret, totumque opus adoptaturus esset; sin minus invidiosum putasset, plenumque arrogantiae, tantum sibi, ut ait, honorem assumere.
Legenda in hanc rem ipsius tum praefatio, in qua quid praestare rogaretur, tum peroratio, ubi quantum de suo addiderit, aperte confitetur. Aiunt, inquit, in his quae scribis, quoniam plurima in eis tui operis habentur, da titulum nominis tui, et scribe: Hieronymi (lege Rufini) in Epistolam ad Romanos explanationum libri: sicut et apud auctores, inquiunt, saeculares, non illius, qui ex Graeco translatus est, sed illius qui transtulit nomen, titulus tenet. Hoc autem totum mihi donant non amore mei, sed odio auctoris: verum ego, qui plus conscientiae meae quam nomini defero, etiamsi addere aliqua videor, et explere quae desunt, aut breviare quae longa sunt; furari tamen titulum [Col. 0684D] ejus, qui fundamentum operis jecit, et construendi aedificii materiam praebuit, rectum non puto. Sit sane in arbitrio legentis, cum opus probaverit, operis meritum, cui velit ascribere. Scripserat antea: Quamvis nec in caeteris defuerit plurimus labor, dum supplere cupimus ea quae ab Origene in auditorio Ecclesiae ex tempore, non tam explanationis quam aedificationis intentione perorata sunt, etc.: quem laborem adimplendi quae deerant, idcirco suscepimus, ne pulsatae quaestiones et relictae, quod homiliatico dicendi genere ab illo saepe fieri solet, Latino lectori fastidium generarent, etc.
Idipsum ego sentiendum reor de libris Περὶ Ἀρχῶν : hoc enim opus cujusmodi nunc habemus, a Rufino pluribus in locis interpolatum est, et in iis maxime in quibus de quaestione proposita agitur; unus hic ex multis, sed palmaris sufficiat. Origenes in libro III Περὶ Ἀρχῶν capite 1 disputaverat de libero [Col. 0685A] arbitrio, eaque disputatio tota verbatim translata est in capite 21 Philocaliae; quo tamen capite non continentur ista quae oportet a Rufino supposita. Volens Deus arguere excusationes hujuscemodi querelarum, et ostendere quia non dissimulatio divinae providentiae, sed humanae mentis arbitrium causa sibi perditionis exsistit. Contulit etiam indignis et incredulis gratias benefactorum suorum, ut vere omne os obstruatur, totumque a se, nihil a Deo esse sibi, mens humana cognoscat. Non continentur, inquam, ista in Philocalia, licet orationis series ibi constet, immo longe sit aptior sine isto Rufini assumento.
Haec cum ita sint, cumque doctrina libris Περὶ Ἀρχῶν comprehensa, Rufini potius dici possit quam Origenis, immo etiam debeat non immerito; sin minus aliis aperte locis, quod non pertinaciter diffiteor, tradita sit: ex eo certe quod Massilienses ex libris Περὶ Ἀρχῶν profecerint, non continuo dici debent ex Origene profecisse. Verum ne ex libris quidem Περὶ Ἀρχῶν opinionem suam accepisse reor: [Col. 0685B] nam si Prospero credimus, invaluerat error iste in Galliis, priusquam eo libri deportati essent. Nec enim in Occidentem venerunt ante Anastasii tempora, ut Hieronymus tradit; et tamen in praecedentium tractatorum operibus opinio haec inveniri dicitur a Prospero et Hilario.
Unde ergo, inquies, suum Massilienses istius temporis venenum suxerunt? Quid si responderet aliquis, suxisse ex libris ab Augustino ante episcopatum scriptis? siquidem se fatetur tunc temporis eodem errore implicatum fuisse, suisque eum libris prodidisse, quos in Gallias deportatos credibile est, immo indubitatum propter famam viri orbe toto celebris, viciniamque Hispaniae, ubi legebantur, teste Augustino (Lib. de Praedest. 35, cap. 3) .
An non forte, alter dixerit, Augustinus ipse ex libris Περὶ Ἀρχῶν errandi causam acceperat? Qui vero fieri potuit, cum neque Graecos per se legerit, neque Latine redditos videre tunc potuerit? Namque [Col. 0685C] ordinatus est episcopus ann. 395, qui Siricii undecimus; nec tamen Rufinus in Occidentem, cum sua nave blasphemiarum plena rediit, priusquam Anastasius Siricio successisset.
Probabilius alter quispiam conjecerit, didicisse Massilienses a Cassiano, Cassianum a Chrysostomo, Chrysostomum a prioribus nonnullis Scripturae interpretibus, quibus nondum obscurissimum Deus gratiae mysterium revelarat. Illorum enim animis communiter insederat anticipata quaedam divinae justitiae opinio, qua crederent, Deum fore acceptorem personarum, si modo gratiam daret, neque petentibus, neque volentibus; si quem diligeret prae caeteris, quorum eadem esset conditio; si electio ex praescientia non fieret, sed ex electione praescientia, etc.
Quamquam Cassianus ipse, cum docuit, in negotio salutis primas sibi partes aliquando gratiam vindicare, aliquando liberum arbitrium, generalis hujusce opinionis fundamentum convellere coeperat, nec tamen adhuc, retinente veteris praejudicii parte, [Col. 0685D] ad veritatem integram, quam per Augustinum Deus patefieri voluit, pervenire potuerat.
Sed jam tempus est de eo dicere quod scripsit Iprensis, ab Origenistis monachis, atque ab Evagrio Pontico, Palladioque Galata, Pelagianos suum venenum hausisse: verum cum eadem Evagrii quae Palladii causa sit, Evagrius enim Palladii magister fertur, de Palladio dicere sufficiet. Sed a quo Palladio Pelagius traditam sermone doctrinam accepit? Tres enim ejusdem nominis novimus ea tempestate exstitisse, et eos quidem omnes, vel Galatas, vel non admodum remotos, Helenopolitanum scilicet Bithyniae, Lausiacae historiae scriptorem, qui Chrysostomo adhaesit, Romamque Attico persequente ann. 404 confugit; Helenopolitanum Palaestinae alterum, qui colloquitur cum Theodoro diacono Ecclesiae Romanae in dialogo de Vita Chrysostomi; tertium Hieronymi criminatorem, quem ille servilis nequitiae, [Col. 0686A] haeresisque ἀπαθείας instauratae accusat, quemquo Baronius memoria lapsus Romam pro Pelagio venisse tradit ann. 417. Quis de tribus Pelagium Romae docere potuit? Nam vulgaris fabula de Pelagii in Aegyptum, atque in Orientem peregrinatione, antequam Romam veniret, manifeste, opinor, profligata est.
Quis, inquam, Palladiorum Pelagii institutor fuit An primus? Potuit ipsum quidem Pelagius videre Romae, ut ratio temporum demonstrat; sed de erroribus ab eo primum doceri non potuit, cum in Urbem Palladius venerit anno 404, et librum de Actuali Conversatione, in quo errores continentur, Pelagius ante confecisset.
Ergone alter dialogi collocutor? Sed cum ille Romam venerit, post Urbis obsidionem, Pelagio, qui ante obsidionem fugerat, congredi non potuit; nec si potuisse detur, hinc tamen Pelagius eruditus fuerit, ut qui discipulos longe ante haec tempora collegisset.
[Col. 0686B] An denique tertius? Sed fuit ille potius Pelagii discipulus quam magister, siquidem Pelagium non prius novit quam in Palaestinam venisset, post sparsos in Italia Siciliaque errores.
Facit tamen, quod diffiteri non licet, difficultatem, eamque non levissimam, autoritate sua Hieronymus, cum docet ἀπαθείας haeresim ab Origene propagatam esse, et Evagrium Ponticum Palladii magistrum, Pelagio praeivisse: hinc enim videtur ab Origene Evagrioque et Palladio Origenistis Pelagius didicisse. Verum aliud est praeivisse, aliud docuisse, aliud ἀπάθεια ipsa seu ἀναμαρτησία, aliud modus attingendi gradum, in quo qui constiterit, nulla umquam cogitatione vitiorum titilletur, qua notione ἀπάθειαν definit Hieronymus: in ἀπαθείᾳ praedicanda praeivit quidem Origenes atque Evagrius Ponticus Pelagio, doctrinam non tradidit; alioquin unus esset utriusque, in explicando acquirendi ἀπαθείας modo, sensus, cum tamen alter ab altero multum distet.
[Col. 0686C] Id vero ostendere operosum non est: nam hactenus nemo finxit, veniri posse in hanc, quae dicta est, summitatem virtutum, nisi modis quinque: nempe vel solis naturae viribus, sine ullo gratiae auxilio; vel naturae quidem viribus, sed quas gratia interior juvet ad facilius assurgendum; vel conatibus, et quasi votis naturae, quae promoveat gratia, sine qua optari quidem possit perfectio, haberi non possit; vel solis viribus gratiae, quae praeveniat quidem excitetque voluntates, non tamen sit singulare beneficium quod paucis conferatur; vel denique viribus solis gratiae, sed eximiae cujusdam, quae aut soli collata sit Deiparae, aut etiam forte Baptistae, sanctisque apostolis.
Primum modum secuti sunt gentiles cum Xysto philosopho, cujus opus Sixto martyri Rufinus supposuit; secundum Pelagius cum suis; tertium Origenes; quartum nonnulli quorum Augustinus tolerabilem putat errorem; quintum fideles communiter; omnes igitur in ἀναμαρτησίᾳ defendenda conveniunt, [Col. 0686D] sed alii alium acquirendae modum afferunt, longiusque a Pelagio Origenes, quam Pelagius a Xysto distat.
Ex his, quae disputando adducta sunt, manifeste constat, Origenem id quidem sensisse multis ante annis, quod Massilienses, saltem rigidiores, non tamen id, quod Pelagius toto, ut aiunt, coelo a Massiliensibus diversus. Constat quoque ab Origene, nec Pelagianos ipsos didicisse, nec Massilienses: illi enim Origeni pugnant in explicandis liberi arbitrii viribus, quoad opera pietatis; isti, nec libros Origenis viderunt, nec Origenistas.
Mirum profecto, quod ait Hieronymus, Manichaeum et Priscillianum, aliosque Pelagii fuisse principes, cum ipsemet testetur a Pelagio catholicis [Col. 0687A] Manichaeorum nomen affictum esse, et aperte Augustino Julianus objecerit, quod Priscilliani fatum gratiae efficacis nomine dissimularet. Qua autem ratione pugnantes inter se sententiae cum una eademque conveniant?
Augustinus, fateor, exprobravit olim Juliano, quos suis dogmatibus Manichaeoum juvaret, sed quod ea ipsa didicisset a Manichaeo, non memini me legere, ubi aliquando scripserit.
Par est igitur opinari, Hieronymum, cum Manichaeum diceret Pelagii principem, sive magistrum, id unum voluisse, ut erat non vehementior errorum quam morum accusator, quod Pelagius perinde ac Manichaeus, quosdam ἀναμαρτήτους agnosceret, qui secure cum mulierculis versari et possent, et cum amarent, jactarent tamen se, quamvis virginum agminibus vallarentur, nullam habere concupiscentiam. Non tam igitur dogmatis quam morum societatem crimini vertebat, cum sciret, inter utrosque haereticos discrepantiam dogmatum esse maximam, [Col. 0687B] nullam morum: ambosque intelligeret, diversa via ad idem flagitii compitum venisse. Hanc porro in rem operae pretium est legere quae de amazonibus Pelagianorum Hieronymus sive in epistola ad Ctesiphontem sive in dialogis scripsit: id enim quod diximus, palam faciunt.
Hic oriuntur quaestiones quatuor: prima, quamobrem Manichaeismus catholicis, ipsique in primis Augustino, quo duce catholici pugnabant, crimini versus sit. Id ego factum reor septem de causis: 1 o propter assertum peccatum originale, quod naturale Pelagiani dicere malebant; 2 o ob traducendi peccati modum, per propagationem ab Adamo in posteros, unde videbantur damnari nuptiae, ipsaque viri et mulieris commixtio; 3 o ob defensam necessitatem habendi peccati contractam Adami peccato, factamque posterorum naturam peccatricem, donec sanetur; 4 o propterea quod catholici aiebant, nostram omnium carnem esse peccati, Christum vero [Col. 0687C] venisse in solam similitudinem carnis peccati, quo dicto videbantur Christi carnem nostrae consubstantialem negare; 5 o quoniam iidem dicebant, singulos homines nasci sub potestate diaboli, tamdiuque permanere donec renascantur in Christo; 6 o ob depressam vim legis, fidei contra vim elatam, gratiaeque Christi commendationem, quasi vetus inde Testamentum rejiceretur, et patriarchis calumnia fieret; 7 o propter gratuitam nonnullorum prae aliis electionem, qua videbatur gemina constitui hominum massa, altera mali, altera boni impotens. Erant enim Manichaeorum ista septem dogmata, tunc temporis eo invidiosiora quo sectarii in majorem morum turpitudinem proruebant. Hujus in suspicionem vel etiam in crimen ausi sunt Pelagiani catholicos, per summam impudentiam, vocare, etiam Augustinum, quem idcirco Julianus Epicurum sui temporis dixit, Ecclesiae constupratorem, et morum corruptorem.
[Col. 0687D] Ista vero quae dixi, constant partim ex Coelestii litteris ad clericos Romanos, partim ex Theodori, Julianique et Anniani libris.
Coelestius (Apud Aug. lib. I ad Bonif. cap. 2 et 5) : Dicunt illi Manichaei, quibus modo non communicamus, id est, toti isti cum quibus dissentimus, quia primi hominis peccato, id est, Adae. liberum arbitrium perierit, et nemo jam potestatem habeat bene vivendi, sed omnes in peccatum carnis suae necessitate cogantur. Dicunt etiam istas, quae modo agantur, nuptias a Deo institutas non fuisse; dicunt et motum genitalium ac commixtionem conjugum a diabolo fuisse repertam, ac propterea eos qui nascuntur infantes reos esse, et a diabolo fieri, non a Deo, quia de hac diabolica commixtione nascuntur; hoc autem sine aliqua ambiguitate Manichaeum est.
Theodorus apud Photium (Cod. 277) : Aiunt, ne Christum quidem Deum, assumpta peccatrice natura, sceleris purum esse; quamquam et in aliis ipsorum [Col. 0688A] blasphemiis observare licet, non vere hos et natura, sed figura dumtaxat, humanam ipsi naturam tribuere.
Julianus omnibus fere operum paginis, sed tunc demum impudentissime, cum ex commentitia Manetis ad filiam Menoch epistola decerpit quae objiciat Augustino veluti cognata: Audi nunc, inquit (Lib. III Op. Imperf. cap. 17) , et agnosce quid parens tuus ad quamdam filiam suam vestram scribat sororem, etc.
Annianus (Epist. ad Oront. praefixa homil. Chrysost. in Matth.) . Quid enim ille magis hominibus inculcat, quam naturae suae nobilitatem, quae adversus Manichaei rabiem omnium recta sapientium consensu concentuque laudatur? Quid, inquam, pressius ille commendat quam ingenitae nobis a Deo libertatis decus, cujus confessio praecipuum inter nos gentilesque discrimen est? Quid ille adversus eosdem magistros potius insinuat quam Dei esse possibilia mandata et hominem totius, vel quae jubetur, vel quae suadetur a Deo, capacem esse virtutis?
Secunda quaestio, an omnes Pelagiani communiter [Col. 0688B] catholicis Manichaeismi calumniam fecerint, et quo quisque tempore, quisve omnium primus. Verum ex his quae modo allata sunt liquido constat responsio; hanc enim calumniam Annianus, Julianus, Coelestiusque post ann. 418 fecerunt, sed didicerunt a magistro, quem Hieronymus in epistola ad Ctesiphontem hisce verbis compellat: Reclamabis, et dices Manichaeorum dogma nos sequi, et eorum qui de diversis naturis Ecclesiae bella concinnant, asserentium malam esse naturam, quae immutari nullomodo possit, etc. Eodem pertinent quae in Commentariis scriptis ann. 402 habentur (In cap. XV Epist I ad Corinth.) , de errore Manichaeorum et Apollinaristarum circa utriusque Adae naturam: soliti namque erant Pelagiani catholicis exprobrare quod veram Christo carnem nostraeque consubstantialem non tribuerent; quippe qui nostram dicerent peccati carnem, Christi vero similitudinem carnis peccati. Hanc impudentem porro injustamque exprobrationem a Theodoro Mopsuesteno [Col. 0688C] docti erant, ut ex verbis paulo ante allatis constat.
Tertia quaestio, cur tam sollicite Augustinus tamque laboriose calumniam hanc qua data occasione depulerit. Quatuor, opinor, exstiterunt causae. Prima, quod accusatio nonnullam haberet speciem veri, saltem apud simpliciores, propter peccati originalis corruptique ex eo humani generis assertionem; altera, quod nullum foret ea tempestate nomen invidiosius quam Manichaeorum, propter sanctiones principum et abominanda sectae flagitia; tertia, quia Julianus tota qua pollebat dicendi vi hanc partem urgebat, ut defensores peccati originalis pejores Manichaeis eloquentiae fuco effingeret; postrema, eaque singularis, quod Augustino inhaesisse nonnihil erroris pristini, quo se implicatum aliquando fassus est, suboriri posset suspicio, tanto quidem damnosior rei catholicae, quanto praestabat aliis fidei defensoribus Augustinus.
[Col. 0688D] Quarta quaestio, qua ratione Augustinus, vel se ipse consensione sanctorum a calumnia defenderit, vel sanctos fidemque Ecclesiae Scripturarum testimoniis et traditione tutatus sit, vel Manichaeorum errores placitis Pelagianorum adjuvari ostenderit, facile solvitur. Quid enim responsi adduci debeat, videre unicuique licet in Operibus ea de re scriptis; libris nempe duobus de Nuptiis et Concupisc., libris quatuor ad Bonifacium, libris sex adversus Julianum. et Opere Imperfecto, cui egregius Ecclesiae propugnator immortuus est. Haec autem Opera fere tota exscribenda essent, si testimoniorum expressis integrisque verbis pugnandum foret.
Quod porro dictum est ab Hieronymo de Pelagianorum societate cum Manichaeis in dogmate impeccantiae et inde consequente foeditate morum, idipsum de Messalianorum atque Enthusiastarum et Euchytarum cognatione sentire par est; neque enim alia vel esse potuit, vel revera ab Hieronymo objecta est.
[Col. 0689A] Sub finem porro observare juvat Orosium (Apolog. cap. 1) , magistri sui Hieronymi exemplo, crimini vertisse Pelagianis consensionem cum Origene, Priscilliano et Joviniano, eamque tantam, ut in his ipsis defuncti olim haeretici adhuc viverent, immo et loquerentur. Sic enim ait: Haec venenatissimorum dogmatum abominatio habet etiam nunc viventes mortuos, mortuosque viventes. Nam Origenes, et Priscillianus, et Jovinianus olim apud se mortui, in his vivunt; et non tantum vivunt, verum etiam loquuntur: nunc vero Pelagius et Coelestius, si in his perseveraverint, viventes mortui ecce adversus Ecclesiam, quod miserum est, et, quod multo miserius est, in Ecclesia palam sibilant, etc.
Occasione verborum Orosii quae attuli, dicam ingenue, quod semel monere me memini, unde nata sit popularis opinio de Aurelii praenomine quod Augustino tribuitur. Nata siquidem videtur ex antecedentibus Orosii verbis, nec attente perpensis a legentibus, nec ut oportet, interpunctis a describentibus; [Col. 0689B] sic autem se habent: Dei voluntas et ordinatio est ut malum quod per patientiam tolerabatur necessario proderetur, et, per contentionem furoris, eorum, ipsis dignam mercedem quam oportuit erroris sui recipientibus, non solum pessimorum fieret denotatio dogmatum, sed corripiendarum manifestatio personarum. Patres enim, et qui jam quieverunt martyres et confessores, Cyprianus, Hilarius, et Ambrosius, et quibus etiam nunc permanere adhuc in carne necessarium est, qui sunt columnae et fundamenta Ecclesiae catholicae, Aurelius, Augustinus, et Hieronymus multa jam adversus hanc nefariam haeresim, absque designatione nominum haereticorum, scriptis probatissimis ediderunt. Quamquam haec venenatissimorum, etc. Cum enim tribus Ecclesiae columnis fato functis tres viventes Orosius componat, crediderunt librarii per incogitantiam, componi solos Augustinum et Hieronymum, atque ita Aurelium Augustinumque in unum conflarunt: propterea quod ab iis duobus solis scriptum putarent [Col. 0689C] adversus Pelagianos; nec meminissent, aut concilii Carthaginensis, in quo institutum est de Coelestio judicium; aut Aurelii inter ecclesiasticos scriptores censiti. Sed quo tempore, inquies, invaluit isthaec opinio, quae in pluribus manuscriptis reperitur? Divinare me vix posse fateor, nisi forte ad Aurelii Cassiodori tempora referatur: posset conjectura utcumque firmari veterum codicum collatione, aut infirmari, aut roborari.
Pelagio ἀναμαρτησίαν suam defendenti objecit Hieronymus quod hac in parte Joviniani successor atque haeres foret, quodque damnatam haeresim instauraret, sive id imprudens faceret propter ignorantiam, sive sciens propter impudentiam. Jure id objecerit sanctus doctor, an injuria, operae pretium est inquirere, partim quia dissertationis susceptae ratio id exigit, partim, et maxime quidem, quod Hieronymum [Col. 0689D] accusent quidam, quasi alterutrius haeretici, Joviniani dico et Pelagii, mentem non satis perspexerit.
Aiunt vero id accidisse tanto viro, propter ignoratam Graecae vocis ἀναμάρτητος potestatem, atque hac de causa non satis ab ipso distinctam impossibilitatem peccandi, quam Jovinianus asseruit, ab ea possibilitate non peccandi, quam Pelagius defendit, cum tamen mirum quantum discrepent, non posse peccare, et posse non peccare.
Admirabilis profecto accusatio! praesertim cum ab iis intendatur qui minime deberent, ut qui Augustinum suspiciunt, et tantum non adorant; negat enim Augustinus contemnendum Hieronymum, ut qui Graeco et Latino insuper et Hebraeo eruditus eloquio, ex Occidentali ad Orientalem transiens Ecclesiam, in litteris sacris usque ad decrepitam vixerit aetatem, et cujus eloquium ab Oriente usque ad Occidentem adinstar lampadis resplenduerit (Lib. I contra Jul. cap. 7) . [Col. 0690A] Quid autem contempsisse est, nisi hoc est quod illi agunt?
Ut quidquid est quaestionis, planum fiat, Joviniani primum, tum Pelagii error exponendus est; ut cum alter alteri collatus fuerit, pateat quid injuriae Hieronymus, vel intulerit, vel patiatur.
Quamquam Joviniani mentem assequi non ita forte promptum est quam videtur. Veteres de ipsius errore ita scripserunt. Hieronymus (Lib. I contra Jovinian.) . Jovinianus dixit virgines, viduas et maritatas quae semel in Christo lotae sunt, si non discrepent caeteris operibus, ejusdem esse meriti. Nititur approbare eos qui plena fide in baptismate renati sunt a diabolo non posse subverti. Tertium proponit, inter abstinentiam ciborum et cum gratiarum actione perceptionem eorum nullam esse distantiam. Quartum, quod et extremum, esse omnium qui suum baptisma servaverint unam in regno coelorum remunerationem. Haec sanctus doctor in libro primo, quem cum posuisset totum in priore haeresis capite confutando, secundum inde orditur. [Col. 0690B] Secunda propositio Joviniani est eos qui fuerunt baptizati a diabolo non posse tentari; quicumque autem tentati fuerint, ostendi eos aqua, et non spiritu, baptizatos, etc.
Augustinus (Lib. de Haeres. haer. 82) . Jovinianus omnia peccata, sicut Stoici philosophi, paria esse dicebat, nec posse peccare hominem lavacro regenerationis accepto. Eadem habet auctor Praedestinati (Haer. 82) .
Pelagius (Parte III libelli Fidei) eumdem in sensum Joviniani mentem interpretatus est, cum scriberet: Liberum sic confitemur arbitrium, ut dicamus non semper Dei indigere auxilio, et tam illos errare qui cum Manichaeo dicunt hominem peccatum vitare nos posse, quam illos qui cum Joviniano asserunt hominem non posse peccare; uterque enim tollit arbitrii libertatem.
Julianus paulo clarius baptismi meminit (Part. III libelli Fidei num. 8) : Condemnamus Jovinianistas, qui dicunt hominem post baptismum nullo modo posse peccare.
[Col. 0690C] Observandum porro a nemine ante Hieronymum id erroris Joviniano objectum esse; neque enim, vel a Siricio papa in litteris ad Mediolanensem Ecclesiam, quibus alii errores proscribuntur; vel ab Ambrosio in responsione synodica Mediolanensis concilii ad Siricium, tribuitur; id vero mirum, siquidem liber secundus Joviniani in Romana, immo et Mediolanensi synodo lectus est, quod testantur synodicae, et in hoc tamen libro, si credimus Juliano, continebatur error ἀναμαρτησίας (Op. Imperf. lib. I cap. 97) : unde augurari posset quispiam doctrinam Joviniani περὶ τῆς ἀναμαρτησίας vel contemptam ab utraque synodo, veluti parvi prae aliis momenti, quod vix credam; vel in sensum tolerabilem acceptam, quod minus improbabile.
In eam porro sententiam Jovinianus videri potest, aut venisse, aut suos potius impulisse, partim voluptuosae vitae studio, ut sine periculo versari crederetur inter epulas et virginum greges; partim virtutis, quae in sacris mysteriis inest, falsa aestimatione, [Col. 0690D] quasi nemo vere per baptismum regeneretur in Christo, nemo vere exspoliet veterem hominem, et moriatur peccato, nemo renascatur vere ex Spiritu sancto, et asseratur in libertatem filiorum Dei, nisi qui desierit esse postmodum, aut erroris, aut diaboli, aut concupiscentiae tentationibus obnoxius: unde inferre poterat baptizatorum neminem peccare posse, cum quisque peccet, vel errore deceptus, vel alterutrius modi tentatione pulsatus.
Hoc ratiocinium probant loci duo Hieronymi, quibus praefidentia hujus sectae palam se prodit: in altero Jovinianus ipse inducitur, in altero Joviniani haeres, hoc est, Pelagius.
In priore, Jovinianus ita loquitur (Lib. II adversus Jovin.) : Joannes dicit: Omnis qui natus est ex Deo, peccatum non facit, quoniam semen ipsius in eo manet; et non potest peccare, quia ex Deo natus est; et in hoc manifesti sunt filii Dei, et filii diaboli (I Joan. III, 9) . Et in fine Epistolae: Omnis qui natus est ex Deo, non peccat; sed generatio Dei conservat eum, et malignus non tangit eum (Ibid., V, 18) .
In posteriore Pelagius (Dial. 2) . Sine omni peccato sum, inquit, sordida vestimenta non habeo, proprio regor arbitrio, major Apostolo sum: ille facit quod non vult, et quod vult non facit; ego facio quod volo, et quod nolo non facio: praeparata sunt mihi regna coelorum, immo ipse ea mihi meis virtutibus praeparavi. In quo Adam tenetur obnoxius, et alii, qui reos se putant in similitudinem praevaricationis Adae, ego solus cum mea caterva non teneor: alii clausi cellulis, et feminas non videntes, quia miseri sunt et verba mea non audiunt, torquentur desideriis; ego etiamsi mulierum vallor agminibus, nullam habeo concupiscentiam; de me enim dictum est: Lapides sancti volvuntur super terram (Zach. IX, 16) ; et ideo non sentio, quia liberi arbitrii potestate Christi tropaeum circumfero.
His adde quod habet Julianus Augustinum Joviniano componens (Op. Imperf. lib. IV cap. 121) . [Col. 0691B] Jovinianus ait per mysteria hominem ab errore liberari; tu vero, nec per gratiam liberari. Ex his quippe tribus constat quomodo per baptismum Jovinianus vellet eos qui vere ex Spiritu renascerentur, et ab errore, et a diabolo, et a concupiscentia liberari, atque adeo esse impeccabiles.
Verum quaesierit forte quispiam qua de ἀναμαρτησίᾳ totum id quod relatum est intelligi debeat; potest enim fingi duplex, prout vario ex principio nasci visa fuerit: nempe, ex impotentia patrandae actionis pravae, vel physica, ut aiunt, vel morali: quae et ipsa rursum gemina est, siquidem oritur, aut quia singulari gratia Deus protegit hominem, quoad singulos actus, cujusmodi beneficium confertur iis qui confirmati in gratia dicuntur: aut quia mentis error sublatus est, compressusque tentator, sive externus, qui daemon et mundus; sive internus, quae concupiscentia.
Si per regenerationem haereticus tolli funditus crediderit [Col. 0691C] possibilitatem peccandi, quam in scholis physicam vocant; immo si quicumque baptizantur, in gratia confirmari senserit, aut nullis tentationibus aliquando vinci, oportet hominem fuisse, aut immaniter stupidum, aut naviter impudentem, aut suae famae incredibiliter prodigum. Quantus enim stupor, nescire apostoli Petri, utique a Christo baptizati, facinus tam expresse in Evangelio descriptum? Quanta impudentia, excusare factum quod Petrus ipse flendo accuset? Quantus famae contemptus, non metuere se sibi ab omnibus objiciatur quod nemo nesciat?
Alio igitur sensu eoque probabiliore in speciem locutus est. Sed quo tandem? Non alio forte quam isto, nempe quod sacri baptismatis virtus tanta sit ut quisquis factus est nova in Christo, ex vetere in Adamo, creatura, jam non possit nisi voluntate peccare, vel aeque libera ac Adamus, vel etiam liberiore, id est, nec errore captus, nec a diabolo tentatus, nec a concupiscentia abstractus, nec errore seductus.
[Col. 0691D] Ita vero sensisse Jovinianum, non pauca suadere possunt: et primo quidem verba tum Hieronymi, tum Juliani mox allata, quibus peccati triplex incentor excluditur. Diabolus: Secunda propositio Joviniani est, eos qui fuerunt baptizati a diabolo non posse tentari, etc. Concupiscentia: Ego etiamsi mulierum vallor agminibus, nullam habeo concupiscentiam, etc. Error denique: Ille ait per mysteria hominem ab errore liberari. Nam qui tribus hisce peccandi principiis caret, nae ille merito dici potest carere proxima, ut aiunt, possibilitate peccandi, atque ita non posse peccare, cum nemo peccet nisi vel ignorantia veritatis, qui error; vel suggestione diaboli, quae tentatio exterior; vel concupiscentiae illecebris, quae tentatio interior.
Deinde, quod aetate illa, cum quaereretur an possit homo esse sine peccato, quaestio non moveretur de consensu tantum, quae culpa dicitur, sed maxime de motibus concupiscentiae, propter quos lamentabiliter [Col. 0692A] Paulus optabat liberari de corpore mortis, et lege carnis suae solvi; unde ἀναμάρτητος tunc dicebatur, atque ἀπαθὴς, qui perturbationes illas non pateretur.
Tertio, Jovinianus, cum diceret omnia peccata esse paria, non obscure fatebatur bona opera esse quoque paria: quare duo quaedam admittebat: alterum, aliqua esse fidelium peccata; opponebat enim peccata operibus post baptismum factis; alterum, peccata fidelium, perinde ac opera bona, esse paris meriti: quippe cum ista pari sanctitate fiant, illa pari malitia, pura scilicet, ut aiunt, id est, sine infirmitate aut errore. Videbatur enim Joviniano per baptismum homo ad eum statum redire unde Adami peccato exciderat, in quo scilicet, neque error, neque infirmitas esset ulla, sed perfecta vis, possibilitasque non peccandi.
Quarto, Jovinianus agnovit aliqua, et ea quidem gravia fidelium peccata; nec enim, opinor, calumniose inducitur ab Hieronymo, virgines ad nuptias exhortans in haec verba (Lib. II adversus Jovinian. sub fin.) : Nolite timere fornicationem; qui semel in Christo lotus est, cadere non potest: habet enim ad despumandas libidines solatia nuptiarum; quod si cecideritis, redintegrabit vos poenitentia, etc. Agnovit igitur, si qua fides Hieronymo, vim poenitentiae, non internae tantum illius, quae cordis contritio, sed exterioris etiam, quae sacramento continetur, et potestate dimittendi peccata Ecclesiae a Christo concessa. At si omnimodam sensisset peccandi impossibilitatem baptismo contrahi, debuisset procul dubio negare datam ullam Ecclesiae a Christo facultatem remittendi fidelium peccata, saltem graviora, quippe quae nulla esse possent, quae dimitterentur.
Quinto, ut nemo veterum Novatianismi Jovinianum reum fecit, sic neque Donatismi, quod Ecclesia sit in terra sine macula et ruga; debuissent vero utrumque haeretico errorem objicere defensores fidei, quippe qui Ecclesiam constitueret ex solis impeccabilibus.
[Col. 0692C] Sexto, nemo pariter veterum Jovinianum damnavit erroris cujus Augustinus Pelagium insimulasse fertur, quod Ecclesia solis constet praedestinatis; debuisset vero damnare, si modo Ecclesia aliis non constet quam sanctis, qui perfectam in baptismo impeccabilitatem adepti sint.
Septimo, non aliam haereticus ille sine dubio defendit ἀναμαρτησίαν, quam quae a Stoicis philosophis excogitata est, dictaque ἀπάθεια : nec enim aliam agnovit quam quae ab eo, sicut a Stoicis, ex erroris depulsione nata diceretur; atqui Stoicorum ἀπάθεια in eo tantum posita erat, quod sapiens nec errore deciperetur, nec alienis suasionibus inclinaretur in malum, nec animi perturbationibus laboraret.
Octavo denique, ipsimet Pelagiani videntur non obscure indicasse, suam de ἀναμαρτησίᾳ et ἀπαθείᾳ sententiam, verbis quidem discrepasse a Joviniani doctrina, reipsa vero convenisse: nam et secundum librum Joviniani quasi suum propugnarunt, et inde suae opinionis argumenta descripserunt, et pluribus [Col. 0692D] Scripturae testimoniis, velut contra se ab Hieronymo allatis, partim Pelagius in libro de Natura, partim Coelestius in ratiocinationibus respondit. Haec attulerat Hieronymus: Nos juxta Epistolam Jacobi multa peccamus omnes (Jacob. III) , et nemo mundus est a peccatis, nec si unius quidem diei fuerit vita ejus (Job XIV) . Quis enim gloriabitur castum se habere cor? aut quis confidet mundum se esse a peccatis, etc. (Proverb. XX) . Attulerat et ista: Si dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 9) . Eadem sibi Coelestius opposuit objectione 1, 5 et 13, immo ut suam opinionem firmaret, descripsit verba quibus apud Hieronymum Jovinianus suam stabilire nisus est. Joannes dicit (Ibid. V, 18) : Omnis qui natus est ex Deo, peccatum non facit, quoniam semen ipsius in eo manet; et: Qui natus est ex Deo, non peccat, quia generatio Dei conservat eum, malignus non tangit eum.
[Col. 0693A] Hae rationes octo non parvam habent similitudinem veri, facerentque fidem conjecturae de mente Joviniani circa impeccabilitatem, sin minus aperta viderentur esse in contrarium veterum testimonia; sed veteres illi, ut sunt, vel omnes vel magnam partem, Pelagiani, qui mentiri potuerunt pro more, parum apud me auctoritate valent; faciunt tamen vehemens dubium quod Jovinianus jam inde a primis hisce temporibus praeformaverit haereticorum aetatis nostrae commentum de gratia inamissibili, id est, quae amitti non possit ab eo qui vere baptizatus sit veramque fidem professus.
Hactenus de Joviniani errore. Pelagius vero arguitur quod hominem dixerit posse esse sine peccato et mandata Dei servare, si velit; et ita quidem utrumque posse, ut non tantum singula, sed etiam omnia, sive peccata vitare, sive mandata implere, facile valeat, quod est esse ἀναμάρτητον. Ita Pelagius primum in libro Eulogiarum, cum haeresim spargere moliretur; tum deinde in libro de Natura, cum pro [Col. 0693B] ea scribere inciperet; denique in libris de Libero Arbitrio, post synodum Diospolitanam, cum damnatam defenderet. Ita quoque auctor Ratiocinationum, sive Coelestius ille sit, sive Julianus; ita et catholici qui de erroribus Pelagianis retulerunt, Paulinus diaconus, Hieronymus, Augustinus et Orosius. His autem vocibus, si velit, tantam voluntatis nostrae potestatem significabat, quanta sibi homo sufficeret ad recte vivendum, nec alia Dei gratia egeret quam vel sua libertate, quae in ortu concessa est, vel cognitione legis, quae cum ratione accedit, vel etiam adoptione filiorum Dei, et venia peccatorum, quae baptismo confertur.
Et vero necesse fuit in hanc sententiam abire Pelagium, cum duo ista simul sentiret, Adami nempe posteros in eodem statu procreari quo creatus ille olim, et Adamum a Deo creatum, ut revera est, instructum omnibus adjumentis ad pie vivendum, si vellet; neque tamen haec adjumenta catholico sensu [Col. 0693C] intelligeret, id est, velut divina quaedam dona, atque auxilia naturae per se impotenti addita; sed aliud nihil esse vellet, praeter nativam liberi arbitrii potestatem, lege adjutam, et favore quodam Dei ornatam.
Error igitur Pelagii duas habuit partes: alteram, quod homo possit esse sine peccato, si velit; alteram, quod id sine Dei gratia suisque naturae viribus valeat. Propter illam Joviniano consensit; incertum an ob istam quoque, cum Joviniani mens de gratia Dei lateat.
Justa igitur de causa Pelagius iisdem pressus est argumentis ab Hieronymo in Dialogis, quibus Jovinianus in libro secundo, cum paria uterque haereticus sentiret. Merito quoque Pelagius reus societatis cum Joviniano peractus est, ab inclyto gratiae defensore; nec vim Graecae vocis ἀναμάρτητος nescivit, vir linguarum peritia nemini Patrum secundus. Atque haec apta videri potest quaestionis solutio, si modo Jovinianus ita sensisse credatur atque conjectum est.
At si aliud impeccabilitatis genus reipsa induxit, [Col. 0693D] cujusmodi scilicet haeretici nostrae aetatis, quod longe probabilissimum, sin minus certum, dicendus est Pelagius sententiam mutasse, et primis quidem temporibus, quemadmodum et Coelestius, Joviniano adhaesisse; postea vero, cum invidiosam cernerent consensionem, ab eo recessisse. Prius ergo asseruerunt hominem, qui baptismum vere susceperit, jam non posse peccare, eamque assertionem ipse quidem Pelagius in expositionibus Paulinis, Coelestius in libro Capitulorum tradidit; dixerunt postea, quod et Julianus ( In libello suae fidei ), hominem post baptismum posse non peccare, quo dicto impeccantiam Joviniani duriorem per se nimiumque admirabilem mollierunt, credibilioremque fecerunt.
Priorem sententiam legerat Hieronymus in operibus Pelagii Coelestiique sibi notis, atque ita merito Pelagium Joviniano addidit; posteriorem viderunt accusatores Hieronymi in libellis fidei ab haeretico [Col. 0694A] utroque editis, unde criminandi occasionem sumpserunt.
Ea vero distinctio non est a me excogitata studio defendendi Ecclesiae doctoris, quamquam esset justa excogitandi causa; sed pars utraque ab haereticis ipsis traditur non obscuris verbis; et posterior quidem aperte in omnibus fidei libellis. Liberum, inquiunt. sic confitemur arbitrium, ut dicamus, nos semper indigere Dei auxilio, et tam illos errare qui cum Manichaeo dicunt hominem peccatum vitare non posse, quam illos qui cum Joviniano asserunt hominem non posse peccare; uterque enim tollit arbitrii libertatem. Nos vero dicimus hominem semper peccare, et non peccare posse, ut semper nos liberi confiteamur esse arbitrii. Prior vero a Pelagio ad haec verba Pauli: Qui enim mortui sumus peccato, quomodo adhuc vivemus in illo (Rom. VI, 2) ? Cum enim de baptismo sermo fiat a Paulo, et vox interrogantis ἀδυνασίαν quamdam significet, brevi scholio Pelagius addidit, vult tam firmum esse baptizatum, tamquam perfectum; quae pura [Col. 0694B] Joviniani et sententia, et ratio, et loquendi forma. Deinde Coelestius cap. 6 libri mox appellati asseruit filios Dei non posse vocari, nisi omnino absque peccato fuerint effecti. Quo in libro apertum est, dictos esse filios Dei pro baptizatis, siquidem baptismus sit sacramentum adoptionis; dictum quoque, sine peccato pro perfectis: statim enim objectione facta, in concilio Diospolitano infertur, unde secundum ipsum dictum est, neque Apostolum Paulum esse filium Dei, qui dicit: Non quod jam acceperim, aut quod jam perfectus sim (Philip. III, 12) . Fuit igitur eadem Coelestii quae Pelagii, eadem amborum quae Joviniani sententia.
Sed quo primum tempore, inquies, Pelagius reperitur mutasse sententiam? Tunc opinor cum in Diospolitana synodo objectum est quod diceret, hominem posse esse sine peccato, et Dei mandata observare, si velit; respondit enim in haec verba (Lib. de Gest. Palaest. cap. 6) : Posse quidem hominem esse sine peccato, [Col. 0694C] et Dei mandata custodire, si velit, diximus; hanc enim possibilitatem Deus illi dedit; non autem diximus quod inveniatur aliquis ab infantia usque ad senectam, qui numquam peccaverit; sed quoniam a peccatis conversus, proprio labore et Dei gratia possit esse sine peccato, nec per hoc tamen in posterum inconvertibilis.
Vides, lector, consentientem rursus Pelagium cum Joviniano suas virgines a sancto proposito ad vitam impuram hortante, spe veniae per poenitentiam consequendae et redeundi ad integritatem mentis. Vides pariter consensionem quidem fuisse Jovinianum inter et Pelagium de ἀναμαρτησίᾳ, qua parte nocet moribus, licentiamque facit viris familiarius versandi cum gregibus mulierum; non fuisse tamen de caeteris dogmatibus, sive quae ad traducem peccati, sive quae ad consequentia alia pertinerent; atque ita intelligis Hieronymum Mercatori de primis auctoribus haeresis Pelagianae non pugnasse.
Pervulgatum est illud haeresis Nestorianae et Pelagianae epitaphium, quod communi utriusque tumulo inscriptum fertur a Prospero; et in quo simile quiddam aenigmati legitur, alteram haeresim alterius fuisse matrem simul et filiam. Dicitur enim Nestoriana Pelagianae ortum dedisse, et quem dederat ortum, ab ea vicissim recepisse: nam cum Nestoriana Dominum Jesum docuisset, ut quidem videtur poetae, naturae meritis dignitatem, qua Christus esset, consecutum fuisse: Pelagiana multo post tempore, velut hinc enascens, asserere ausa est, singulos homines iisdem naturae meritis gratiam, qua fiant filii Dei, accipere. Quae cum assertio invalesceret, Nestoriana haeresis pene annis confecta, atque emortua, coepit inde reviviscere, atque ita error, qui a capite Christo in membra, id est, in homines, [Col. 0695A] defluxerat, a membris postmodum ad caput quasi rediit: quod canit epitaphii scriptor; sed audiendus ipse est.
Ingeniose quidem haec et acute dicta fateor, sed vere, an secus, opus est diligentius inquirere: tum quia ratio dissertationis susceptae id exigit, tum propter popularem opinionem, in qua Cassianus ( Libris septem de Incarn. Verbi ) poetae consentiens, aliique Occidentis Patres, quibus Nestoriana haeresis minus initio perspecta fuit, concesserunt.
Erit autem diligentis hujusce operae non leve pretium, siquidem vera utriusque haeresis cognatio non admodum vulgo nota, inter inquirendum, opinor, patefiet.
Auctor igitur epitaphii de Nestoriana haeresi sex omnino docet: ipsam scilicet Pelagianae originem [Col. 0695C] dedisse, ab ipsa vicissim originem recepisse, voluisse hominem pietate et mercede operum factum esse Deum, pugnasse post vulnera consanguineae fraudis, unica sententia peremptam esse, et simul cum Pelagiana insepultam, atque detrusam ad inferos.
Haec omnia contendo, ut a poeta eleganter, ut ab historico vel confuse, vel falso dicta; quod ut manifestum fiat, tria sunt paulo attentius observanda.
Primum, quaestionem de divinitate Christi in Oriente natam esse, propositamque ea fere communi formula, qua quaereretur quo nomine Maria mater Jesu deberet dici, an ἀνθρωποτόκος tantum, an Λογοτόκος, an Χριστοτόκος, an Θεοτόκος ; non quod de vocula lis esset, sed quod praecipua Christianae fidei controversia propriis, ut fit, verbis conciperetur.
Secundum, haeresim, quae negat Deum ex Maria natum, variam habuisse variis temporibus formam. Primam ipsi, quantum huc pertinet, induit Paulus Samosatenus Antiochiae episcopus: secundam, Photinus, qui Sirmiensi Ecclesiae praefuit: tertiam, Leporius [Col. 0695D] monachus: quartam, Nestorius Constantinopolis praesul; atque hinc una haeresis, ut diversas formas, sic et nomina a diversis auctoribus diversa accepit: dicta siquidem est Pauliana, Photiniana, Leporiana, et Nestoriana.
Paulus tertio saeculo eo vesaniae prorupit, ut, quia quem Maria peperit purum hominem assereret, Mariam diceret, proprie nominari non posse, nisi ἀνθρωποτόκον. Addidit vero Mariae filium suis operibus promeruisse conjunctionem quamdam specialem cum Deo, propter quam filius Dei utcumque vocaretur; sed conjunctionem intelligebat solius habitudinis, eamque cum Deo ipso toto, si licet ita loqui: neque enim, ut erat Judaicae perfidiae addictus, trinitatem personarum divinarum catholice fatebatur, sed voce tenus, quare Mariam neque Λογοτόκον, neque Θεοτόκον, neque Χριστοτόκον, nisi abusive, vocari volebat.
[Col. 0696A] Docuit Photinus quarto saeculo, natum quidem ex Maria esse Christum, id est, hominem conjunctum Verbo Dei: ideoque Mariam non esse tantum ἀνθρωποτόκον, sed etiam Χριστοτόκον ; nolebat ille vero conjunctionem esse pure moralem, sed negasse fertur Verbum esse Deum reipsa, verum prolaticium quiddam, quod subinde et a Deo proficisceretur ad opus demandatum, et ad Deum rediret post impletum opus. Ille Mariam negabat esse vere Θεοτόκον, sed tantum Λογοτόκον.
Leporius, initio quinti saeculi, cum Paulo sensit eum quem Maria genuit esse purum hominem, eumque suis operibus promeritum ut conjungeretur, et quidem substantialiter, Verbo ejusdem cum Deo substantiae; unionem tamen nolebat fuisse perpetuam, quippe cum in cruce sublata sit, licet resumpta post resurrectionem: quare asseruit Virginem proprie dici debere tantum ἀντρωποτόκον, non item aut Χριστοτόκον, aut Λογοτόκον, aut Θεοτόκον.
Nestorius ann. 428 praedicare coepit Mariam peperisse [Col. 0696B] Christum, atque ita dici debere, non ἀνθρωποτόκον tantum, sed etiam Χριστοτόκον ; Christum tamen purum hominem esse, qui non meritis, sed gratia jam inde a matris utero sit assumptus a Verbo Deo, id est, a secunda Trinitatis persona, sed assumptionem non fuisse καθ` ὑπόστασιν, qua homo Deus fieret, sed mere χετικήν, qua homo esset Dei, vel instrumentum, vel indumentum, vel templum, vel simulacrum: quamobrem Virginem Θεοτόκον nominari posse fatebatur; non tamen proprie, sed eo tantum modo quo Elizabeth appellari posset Πνευματοτόκος, quia Joannem peperit, in quo esset Spiritus sanctus.
Tertium, haeresim quae a Pelagio nomen accepit, variam quoque a variis auctoribus, de gratia Dei in negotio salutis male sentientibus, formam accepisse; aliam scilicet a Leporio, qui Christum voluit, hominesque caeteros meritis naturae promeritos id omne divinae gratiae, quo donati sunt; aliam a Pelagio, qui homines quidem promereri dixit. Istud quodcumque [Col. 0696C] habent gratiae, Christum vero gratiam qua Dei filius factus est, beneficio recepisse, aliam a quibusdam Pelagianis, qui assererent, neque Christum ullis suis meritis, neque reliquos homines mereri posse gratiam qua donati sunt, sed homines suis tantum conatibus, suaque ad Deum fide, divinam benevolentiam provocare, ad impertiendam gratiam, qua instructi possint opera pietatis praestare.
His autem animadversis, petendum a defensoribus epitaphii, quid nomine luis Nestorianae intellectum putent a poeta, an totam haeresim suis quatuor veluti partibus constantem; an unam potius, eamque proprii nominis Nestorianam. Si totam, quomodo una sententia dicitur victam dedisse letho, cum Pauliana haeresis Antiochenis conciliis duobus, Photiniana in Sirmiensi, Leporiana in Africano, Nestoriana in Romano, Alexandrino et Ephesimo damnata sit? Si Nestorianam proprie dictam significatam velint, quomodo Christus, operum pietate ac mercede, [Col. 0696D] factus Deus dicitur, cum Nestorius, et reipsa Deum esse negaverit, et in utero Virginis, qualemcumque admisit, unionem naturarum factam dixerit?
Petendum pariter quomodo velint a suo poeta Pelagianam haeresim spectatam: an totam, an in parte. Si totam, qua veritate cecinit haeresim hanc, cum vellet iterum surgere, bis cecidisse? Nam et in Pelagio, Coelestioque non semel, sive Diospoli, sive Romae, sive Carthagine, sive Ephesi, et in Leporio in Africa anathemate percussa est. Si in parte tantum, qua ratione asseruit voluisse Pelagium ut Christus meritis evaserit in Deum? Cum Julianus in libello Fidei, in quo libellis aliorum duorum consonat, factam in utero Virginis conjunctionem naturarum confessus sit iisdem verbis quibus Leporius, approbante concilio Africano, et Augustino subscribente, ad fidem catholicam pristino suo errori contrariam exponendam, usus est. Nascitur ergo nobis, inquit Leporius, proprie de Spiritu sancto et Maria [Col. 0697A] semper Virgine Deus homo Jesus Christus Filius Dei, etc. Julianus: Nascitur ergo nobis ex Spiritu sancto et Maria semper Virgine, qui secundum divinitatem numquam defuit Patri: ex duabus igitur substantiis plenissimis, atque perfectis Dei et hominis Jesum Christum Filium Dei accepimus.
Quod si nomine Pelagianae haeresis ipse quoque Massiliensium error comprehensus dicatur, quam multa oportet in historiam peccari? Nam et Cassianus Massiliensium princeps acerrime invehitur ( In libris de Incarn. ) in hanc Christi ex meritis, quasi mercenariam deitatem, et Massiliensium dogma proscriptum non est cum Nestoriano, in Ephesina synodo sed centum fere post annis in Arausicana II.
Quid plura persequar? Poetae procul dubio Leporiana haeresis pro Nestoriana illusit, cum tamen multum discriminis inter utramque intercedat; sed danda poetae eo facilior venia, quod ipse quoque Cassianus, et in eodem peccaverit, et suam in sententiam traxerit amicum Leonem Magnum, aliosque [Col. 0697B] postmodum plures, tantam utriusque auctoritatem secutos.
Opinatus est scilicet Cassianus, Nestorium paria in omnibus cum Samosateno meritoriae dignitatis auctore sentire, quicum in capitali dogmate, quod Christus sit re ipsa purus homo, consentiebat: sed opinione sua falsus est, propterea quod in Oriente vixerat ante Nestorii patefactam haeresim, et in Occidente scribebat Massiliae, ubi Samosateni dogma, propter Leporium monachum, in aperto erat. Erat autem in obscuro adhuc Nestorianus in Galliis, atque etiam in Italia: nam fama vulgante rescitum erat, a Nestorio Samosateni haeresim renovari, nec tamen sermones, epistolaeque Nestorii a Leone tunc diacono, Coelestini jussu ad Cassianum missa super ea re haeretici mentem latere volentis aperiebant: id vero facile quisquis intelliget, si modo scriptas a Nestorio ad Coelestinum litteras, cum nostris ad ipsas notis, legerit.
[Col. 0697C] Quid ergo, inquies, nullane fuit Pelagianam inter et Nestorianam haeresim societas? Fuit sane, eaque longe major quam vulgo creditur: Nestorius enim bene sensisse non videtur, neque de peccato ipso originali, prout mente discernitur a debito moriendi, propter Adami peccatum contractum; neque de gratia Christi, quam a lege et doctrina non distinguit; neque de Incarnationis fine, quem voluit esse solum recte vivendi exemplum caeteris hominibus a Christo praestandum: quae tria sunt praecipua Pelagianarum quaestionum capita.
Julianus vero, partim in professione fidei, partim in opere postremo contra Augustinum, non obscure prodit, ut ipse quidem putavit Augustinus, se suosque magistros Pelagium et Coelestium de incarnatione Verbi, Theodoro Mopsuesteno, Rufinoque Syro assentiri (Vide notas ad professionem fidei, et dissertationem de haeresi Nestoriana, infra ad II part. op. M. Mercatoris lib. IV) .
Quantumcumque ergo latere conati sint Pelagiani, [Col. 0697D] verbisque in speciem catholicis dissimulaverint mentem haereticam, idoneis tamen indiciis produntur, ut non immerito Hieronymus Pelagium dixerit Antichristum, quo nomine Patres Nestorium vocare solent, aliosque Christomachos. Nihil ergo mirum, si Nestorio tam pertinaciter Pelagii sequaces adhaeserint, ut Ephesina synodus eosdem canones adversus Nestorianos ac Coelestianos condiderit, et utrumque nomen, ejusdem invidiae, ejusdemque impietatis, ea tempestate existeret.
Mirabitur forte quispiam, quod de Pelagianis asserimus, cum ipsos Hieronymus, Augustinus, Orosius, [Col. 0698A] Mercator, Patresque in concilia tot tantaque coacti, neque hac invidia oneraverint, neque impietatis hujusce accusarint: qua enim ratione potuit tantam, tamque acrium fidei defensorum diligentiam, intelligentiamque id fugere, quod aliorum oculi deprehenderint? Haec sane gravis est objectio, sed quae possit inde dilui, unde vim accipere videtur.
Nondum profecto fuerant exortae Nestorianae turbae, cum Pelagii haeresis in publicum erupit: nondum Theodori fama laborare coeperat, neque impietas clepens sese, catholicis aut certe ambiguis verbis, deprehensa fuerat, cum ubique prostratus Ecclesiae fulminibus Pelagianismus videbatur emortuus. Ea omnes aetate Samosatenum, Photinumque exsecrabantur, tamquam geminae blasphemiae reos, violatae scilicet Trinitatis ac Incarnationis: infandum quidquid illi effutierant, Theodorus partim emollierat, manifesta ὁμοουσία confessione, partim dissimulaverat obtentu meliorum de Christo vocum: quare apparebat sana in speciem fides Pelagianorum de Incarnatione, [Col. 0698B] dum pestem tegerent in recessu, cumque Theodoro, immo cum catholicis loquentes, crederentur eadem animo, quae verbis sentire. Erat autem eo propensior in hanc partem credulitas, quo manifestius se prodebant alii errores, qui sua specie detinerent animos, studioque fidei verae succensos in sui odium converterent.
Quamquam Augustinus, ut erat hominum perspicacissimus in pervidendis errorum latebris, Julianum propter imprudentes quasdam voces suspectum habuit dogmatis de mercenaria Christi divinitate.
Ex eo sane, quod erat positum a Pelagianis principium, gratiam non nisi ex meritis dari, ne sit apud Deum iniquitas, atque acceptio personarum, necessaria consecutione connectebatur error de promerita humanis meritis a Christo divinitate: quare illo dato, quod erat quoddam totius haeresis fundamentum, negari non poterat istud ab homine, qui suam vellet constare sibi, atque consentire sententiam. Verum [Col. 0698C] aliud est laborare vitio ἀνακολουθίας, aliud consequens per seipsum tueri: id enim nisi ita se haberet, nemo haereticus ratione umquam convinci possit; unde enim possit, quam ex eo quod verum fatetur? Pelagianos fateor peccasse in dialecticae leges, peccasse nego contra fidem hanc Incarnationis; Cassianum reor, praejudicio magis quam certo testimonio, Pelagianos accusasse.
Immo Pelagius eo in libro (Lib. de Natura) , quo maxime gratiam impugnavit, videri potest beatam Virginem Deiparam credidisse: cum enim sanctas feminas recenseret, pro coronide adjunxit, ipsam etiam Domini ac Salvatoris nostri matrem, quam sine peccato confiteri necesse est pietati. Si enim Maria Virgo Domini ac Salvatoris mater vere dicitur, is profecto quem genuit, neque suis meritis obtinuit dominatum in caeteros homines, neque operum mercede accepit, unde posset populum suum salvare a peccatis eorum, alioqui infirma esset Ecclesiae conclusio colligentis [Col. 0698D] ex symbolo, ubi Filius Dei dicitur, natus ex Maria Virgine, Mariam proprie esse Deiparam.
In summa, nec Cassianus Nestorii aut Pelagianorum doctrinam assecutus est: nec scriptor epitaphii pro veritate cecinit: nec ambae haereses in eo cognatae sunt, quod utraque Deiparae nomen Virgini Mariae abjudicaret: nec Massilienses, quorum dux Cassianus, rati sunt Christum mercede operum factum esse Deum: nec Augustinus gratuitam praedestinationem aliunde probavit, quam ex confesso apud ipsos exemplo Christi: nec popularis opinio, de confoederatis contra Θεοτόκον haeresibus duabus, idonea auctoritate nititur.
Praefatio historica
Posterior pars operum Marii Mercatoris cum Nestorianam causam contineat, qua nulla fere est in ecclesiasticis monumentis celebrior; cumque exhibeat omnia fere istius causae instrumenta, quae in hunc usque diem vel obscura fuerunt vel penitus ignota: non erit, opinor, ingrata studiosis rerum ecclesiasticarum, immo placitura credi potest, propter novitatem, lucisque diu expetitae affulgentiam. Non videtur tamen posse legi tanta cum animi voluptate tantaque utilitate, quantam afferre valet, nisi prius perspecta sit historia annorum octo, qui a Nestorii ordinatione ad ipsius deportationem in Oasim effluxerunt.
Atque haec me ratio adduxit, ut putarem hujuscemodi historiam praemittendam; nec tamen accipiendam ex aliis scriptoribus, quam qui vel negotium hoc gesserint, ut Coelestinus, Cyrillus, Nestorius, Cassianus, Theodoretus, et Patres Ephesini; vel suis oculis spectare potuerint, quae gerebantur, ut Socrates et Sozomenus; vel paulo post exstiterint, ut Gennadius, auctor Praedestinati, Evagrius, aliique, sive qui catholicas partes secuti sunt, sive qui contrarias: eo enim majorem quae dicentur obtinebunt fidem, quo minus aut dubiis conjecturis, aut levibus ratiociniis probabuntur; immo quo certioribus ejusmodi auctorum testimoniis verbisque etiam referentur.
Scio rei Nestorianae synopsim praefixam esse concilio Ephesino. Scio et ejusdem rei a Patre Petavio conscriptam historiam; nec ignoro nuper a Christiano Lupo dissertationem editam, immo et additam dissertationi appendicem de sacrosancta synodo Ephesina. Sed neque me synopsis quam dixi, neque Petavii historia, licet accuratissima, neque alterius viri docti labor a proposito deterruit: perinde quasi me superflua opera exercerem, idque agerem quod jam ab eruditis hominibus occupatum esset.
Nam praeterquam quod necesse fuit rationem reddere ordinis quo Mercatoris Opera disposuimus, lectoribusque ostendere quo singula tempore, quaque occasione nata sint, synopsis certe concilio Ephesina praeposita brevior est quam par sit; Petavii historia ad id quod intendimus parum conducit; et Christianus Lupus, cum immensa eruditionis copia, quam in scholia canonum ab octo conciliis editorum congessit, vix non obrueretur, non valuit ad subtiliora quaedam attendere, quae a nobis, dum pauciora prosequimur, et in uno concilio Ephesino haeremus, curiosius animadversa sunt: ea tamen non parvo operae pretio referuntur, siquidem subtilitatis non parum, multum momenti ad historiam habent. Nam populares opiniones non paucas auctoritate gravissima convellunt, et Mario Mercatori quantum gens eruditorum debeat, manifeste ostendunt.
Sisinnius, Attici successor, cum tenuisset urbis regiae sedem episcopalem non totos annos duos, fato functus est VIII kal. Januar. Hierio et Ardaburio coss.; fuit annus ille Christi 427, Coelestini papae 5, Theodosii junioris 20, Valentiniani tertii 3 (Socrates lib. IV, cap. 26) . Post Sisinnii obitum Constantinopolitanus clerus, inter agendum de successore ita divisus est in partes, ut aliis Proclo, quem Cyzycenae Ecclesiae Sisinnius praefecerat, aliis Philippo presbytero pertinaciter faventibus, vix ulla concordiae spes affulgeret: quare visum fuit Theodosio imperatori, ad componendum dissidium, ex Antiochena Ecclesia Nestorium accersere, qui sin minus utrique parti foret acceptus, neutri certe foret ingratus.
Ad id vero imperatoris animum, praeter studium pacis, tres causae induxerunt. Nam et in urbe regia Chrysostomi memoria sancta erat, qui Antiochia evocatus ad sedem Constantinopolitanam, omnes impleverat numeros absoluti pontificis: et ea tempestate Antiochena Ecclesia abundabat presbyteris, non sanctitatis modo, [Col. 0701] sed etiam doctrinae eloquentiaeque opinione celebribus; et Nestorius tot inter insignes viros, aut merito praestabat, aut certe majorem aliis famam collegerat.
Erat ille Germanicia oriundus oppidulo Syriae, quamquam Marcellinus Antiochiae natum prodidit. Addit Cassianus in eadem urbe institutum, baptizatumque adhuc infantem: scribit Evagrius monasticam vitam professum in Laura sancti Euprepii prope Antiochiam; cumque diu se exercuisset, Joanne et Theodoreto sociis, factum ex monacho presbyterum a Theodoto episcopo. Ipsum alii tradunt, ubi primum factus est presbyter, praepositum fuisse catechesi, fidemque in Ecclesia non tantum competentibus exposuisse, sed etiam adversus haereticos defendisse: quae duo erant presbyteri cathechistae officia.
Habuit animum a natura superbum, et honoris avidum, mentem opiniosam, et ingenium tractabile in quaslibet simulandi artes. Fovit haec vitiorum semina solitudo, homini per se vanissimo faciens sui ipsius pretium et amorem. Haec eadem mirum in modum auxit Theodori Mopsuesteni disciplina, quo magistro didicit, primum male sentire de incarnatione Verbi, tum orthodoxos despicere quasi rudes, et tandem haeresim populis incautis facunde insinuare pro tempore et loco: nativam enim facundiam, dicendique extemporalem facilitatem convertit in nefarios usus.
Ejusmodi indole disciplinaque informatus, affectavit in primis sanctitatis speciem, cui fidem etiam apud non imprudentissimos faciebat infrequentia publici, secessus inter libros, pulla vestis, pallor vultus, inediae continentiaeque index, cogitabunda frontis gravitas, et modesta quaedam tristitia, aliique fuci, quibus nequitia solet mentiri virtutem.
Illusis porro hunc in modum oculis mentibusque hominum, alias adhibuit artes, et pene praestigias, quibus voluntates omnium ordinum sibi conciliaret. Et primum quidem, etiam cum Antiochiae versaretur, praebuit se Chrysostomi non admiratorem tantum, sed etiam imitatorem, quoad genus illud dicendi Asiaticum, quo nullum populo gratius est. Postea ut optimi cujusque studiosique fidei benevolentiam promereretur, adversus haereticos, qui maxime tunc erant invisi, Apollinaristas, Arianos, Origenistas, aliosque odium capitale exercuit. Denique, postquam venit Constantinopolim, in magnatum existimationem, ipsiusque imperatoris et reginarum virginum gratiam, conciliatrice fama, obrepere ausus est. Neque audentem spes fefellit, magno rei christianae malo: nam cuncta moliebatur eo tantum consilio, ut haeresim mente conceptam tum demum proderet, cum eam posset auctoritate sustentare.
Molitionibus hominis tam fraudulenter improbi favebat conditio temporum, aulae status, et imperatoris Theodosii indoles: erat enim optimo principi mitis animus, pacisque et religionis amans, sed facilis capi pietatis specie, et occupantium praejudiciis. Diu vixerat sub Pulcheriae sororis, sanctae quidem virginis, sed imperiosae regimine, qua velut ex servitute, ut se aliquando in libertatem assereret, res per se gerere videri volebat; serviebat tamen aulicorum consiliis, quibus summa erat audendi quidlibet sub nomine principis licentia.
Nestorius igitur a Theodosio evocatus post trimestre spatium vacantis sedis, Constantinopolim advenit, Tauro et Felice coss., secumque Antiochia Anastasium presbyterum adduxit, arcanorum omnium consiliorumque socium, quo postmodum usus est, velut administro impietatis et professi in Deiparam odii.
Ordinatus IV idus Aprilis magno tum episcoporum, tum clericorum, aulaeque et plebis favore. «Extemplo, inquit Socrates, cum orationem apud imperatorem haberet, hanc sententiam, quae multis in ore est, coram universo populo protulit: Tribue mihi, imperator, terram haereticis purgatam, et ego tibi coelum tribuam. Tu mihi in profligandis haereticis subveni, et ego tibi in profligandis Persis subveniam. Qua voce visus est non tam zelum fidei quam animi intempestivam audaciam et inanis gloriae cupiditatem prodidisse (Lib. VII, cap. 29) .»
Quinto post die, Arianorum ecclesiam demoliendam curavit; sed ipsismet Arianis, prae impotentia irae, faces in templi sui tectum injicientibus, ignis corripuit vicinas aedes, incendioque foedasset urbem, nisi Deus impetum flammae repressisset: unde commotus populus Nestorio, quasi vaticinans, fecit incendiarii nomen.
Nec Arianos tantum insecutus est, sed Macedonianos quoque et Novatianos, atque Quartadecimanos, immo et Coelestianos; sed istos remissius, alios tam acriter, ut de modo servando moneri debuerit ab imperatore: qui tamen ipsius impulsu ad Florentium P. P. adversus omnes haereticos legem dedit Constantinopoli III kal. Junii, Felice et Tauro coss. (Socrat. lib. VII cap. 29) . Poterant haec videri officia optimi episcopi, nisi, quod ait Vincentius Lirinensis, ut uni suae haeresi aditum patefaceret, cunctarum haereseon blasphemias insectatus esset (Commonit. n. 11) .
Quin etiam Chrysostomi nomen jam relatum ab Attico in sacra diptycha, sed adhuc invisum aulae, propter veteres parentum Theodosii inimicitias, gratiosum effecit omnibus: tantaeque pacis sequester, non solum aulicos sibi devinxit, sed plebem etiam, et eos maxime, qui, quoniam ab aliis propter Joannem Chrysostomum ingenti numero discessionem fecerant, Joannitae dicebantur.
Cum occuparet hac arte omnium saecularium animos, tendebat simul insidias utrique alteri ordini, ut cum haeresim propalasset, clericos monachosque, et coepiscopos, quos procul dubio repugnaturos intelligebat, partim aulae potentia, partim multitudinis violentia terreret.
[Col. 0703] Rebus ita comparatis, credidit se jam tuto posse haeresim insinuare, sed dolose adhuc et per fidos dumtaxat ministros, alienaque persona, ut si secundis auribus exciperentur ministrorum dicta, uteretur ipse populari aura ad tendendum porro; sin contra commoverentur animi, subduceret sese invidiae, et voces ab aliis in vulgus sparsas opportuna explicatione inflecteret in molliorem sensum.
Primum illud factum alii aliter narrant. Ita Cyrillus: Erat episcopus quidam, Dorotheus nomine, Constantinopoli eademque Nestorius sapiens, vir quaestus causa adulationi deditus, linguaque ad temeritatem promptus. Hic dum frequens esset in ecclesia populus, Nestorio in cathedra Constantinopolitanae ecclesiae sedente, surrexit, et magna voce inclamare ausus est: SI QUIS MARIAM DEiPARAM ESSE DIXERIT, ANATHEMA SIT. Mox ingens populi clamor, et discessio consecuta est, etc. ( Epist. ad Acacium Beroens. ).
Aliter Socrates. Causa, inquit, ejus generis fuit. Anastasius presbyter, qui una cum eo Antiochia illuc venerat, ejusque consuetudine semper usus erat, et in magno honore ab illo habitus, eique in rebus gerendis consiliarius, quodam tempore in ecclesia docuit, MARIAM A NEMINE DEIPARAM VOCARI DEBERE; EAM ENIM HOMINEM ESSE, ET AB HOMINE DEUM NON POSSE NASCI. Haec verba omnium animos, tam clericorum quam laicorum, magnopere conturbarunt (Lib. VII, cap. 32) .
Quocumque tandem modo res acciderit, sive eo, quem refert Cyrillus, sive altero, quem Socrates, sive etiam utroque, quod magis reor; Anastasio scilicet primum disputante, Dorotheo primum anathema dicente, adversus Θεοτόκον ; Nestorius certe neutri restitit, sed oratione potius favit. Nam cum Anastasius suo sermone tumultum in ecclesia concitasset: Nestorius, inquit Socrates, sententiam Anastasii confirmare studens (nam eum, quem tanti faciebat, non ut blasphemias in Christum jacientem coargui voluit), saepissime de ea controversia in ecclesia pro concione disseruit; deque eadem pugnaciter quaestiones posuit, et vocem DEIPARAM omnino rejecit (ibid.) . Dorotheum pariter sin minus impulit, quod tamen similius vero, saltem, ut scribit Cyrillus, passus est palam in ecclesia, dum sacra peragerentur, temerario ausu effutire: SI QUIS MARIAM DEIPARAM ESSE DIXERIT, ANATHEMA SIT ( Epist. ad Acacium Beroensem ).
Nec tantum patienter tulit Anastasium Dorotheumque impie locutos. Sed cum decrevisset conceptum ex longo virus per se tandem evomere, in magna ecclesia, ubi frequens erat omnium ordinum exspectatione pendentium consessus, sermonem habuit de incarnatione Dominica, vel de virgineo partu, quem non immerito insipientissimum tractatum Marius Mercator (In contrad. 11 anathem.) , pestiferum Cassianus (Lib. VII de Incarn. cap. 6) , blasphemiae omnis compendium Cyrillus vocat; totum enim continet venenum impietatis tunc primum a Nestorio propalatae; et haec praesertim verba, quae ab omnibus fere scriptoribus cum exsecratione referuntur: Habet matrem Deus: ergo excusabilis gentilitas matrem diis subintroducens. Non, vir optime, Maria peperit Deum, etc., peperit hominem Deitatis instrumentum, hominem Θεοφόρον, etc. Sermonis initium, etc. Doctrina pietatis est sensatorum in ecclesia intentio; pietatis autem doctrina providentiae cognitio est, etc.
Ad tantam blasphemiam cohorrescentibus omnibus, ea fuit auditorum indignatio, eaque fidelium animorum commotio, ut non defuerint qui in sanctissima ecclesia coram illo reclamarent; factum enim est eodem die quo sermo de incarnatione dictus est, ut simplex quidam monachus, statim habita concione, cum fidei studio arderet, in medium ecclesiae progressus, cum synaxis celebraretur, impietatis praeconem, quod haereticus esset, ab ingressu prohibere conatus sit. Sed hunc ille (Nestorius) caesum magnificis praesidibus tradidit, flagrisque denuo dissectum, et publice caesum, praecone non absque clamore praeeunte, in exsilium expulit. Neque tragoedia haec hisce finibus constitit; etenim qui partes sequebantur omnia per vim agentis, post impiam illius concionem, nisi Deus prohibuisset, in ipsamet sacrosancta Dei ecclesia caedem edituri erant. Ita monachi Constantinopolitani in supplicatione imperatori oblata (I part. conc. Ephes. c. 30) .
Factum quoque, quod scribit Cyrillus, ut plebs Constantinopolitana, levibus quibusdam vanisque hominibus, et iis qui Nestorio adulabantur, exceptis, a synaxi abstineret; abstinerent ab ea quoque omnia fere monasteria, eorumque archimandritae, immo et magna pars senatus: verentes ne ipsomet episcopo, et illis etiam, quos Antiochia discedens inde secum abduxerat, quidvis perversum evomentibus, aliquod in fide detrimentum acciperent (I part. conc. Eph. cap. 14) .
Nestorius partim ira furens, partim fretus aulae potentia, paulo post alterum sermonem fecit, velut adversus Arianos et Macedonianos, reipsa vero adversus catholicos, quo et priorem confirmare visus est, sive calumnia catholicis inusta, sive symboli Nicaeni auctoritate suos in sensus detorta. Quo tempore contigit mirabile quiddam, atque audax facinus, quod narrat Cyrillus de Eusebio, qui propter singularem doctrinam et pietatem Dorilaei episcopus fuit. Ille cum inter laicos tunc temporis versaretur, impie dicentem pro concione episcopum ausus est verbo palam arguere, suaeque fidei, atque animosae in haereses fortitudinis specimen eximium dedit.
Fecit et tertium, brevi post tempore, velut in Apollinaristas, de dogmate seu Θεογνωσίᾳ, id est, de inconfusa duarum in Christo naturarum conjunctione, et reciproca nominum communione; in quo venenum texit paulo artificiosius, tantoque nocentius populis infudit, quod videretur in Apollinaristas, qui naturas in Christo confundebant, invisum catholicis ea tempestate nomen, invehi: quamquam haeresim suam de Christo puro homine, et sola praestantia a sanctis aliisque hominibus diverso, tacere non potuit.
[Col. 0705] Ita furenti in Christum haeretico plures magnis animis restiterunt; sed, quod admiratione dignum est, laici primum, et monachi, deinde presbyteri, demum episcopi. Neque vero rem agendam verbo tantum putarunt magnanimi defensores fidei, sed scriptis et stylo quoque, ut ad plures pertineret causae tantae tamque religiosae cognitio.
Primus omnium Eusebius, divino spiritu incensus, obtestationem in Nestorium publice proposuit, eoque facto omnium animos inflammavit fidei studio adversus episcopum haeretica Pauli Samosateni dogmata renovantem. Obtestatio sic se habet: Quicumque schedam hanc accepturi sunt, eos per sacrosanctam Trinitatem adjuro, obtestorque, ut eadem episcopis, presbyteris, diaconis, lectoribus, necnon et laicis quoque Constantinopoli habitantibus ostendant, ejusdemque exemplum ad evidentem haeretici Nestorii confusionem iisdem impertiantur; ut qui eadem prorsus sentiat quae Paulus Samosatenus, ante centum sexaginta annos a catholicis episcopis anathemate condemnatus (Leontius lib. III contra Eutych. et Nestorianos) .
Tunc temporis, ut mihi quidem videtur, Marius Mercator scripsit epistolam ejusdem cum Eusebii obtestatione argumenti, et ejusdem fere modi, nimirum de discrimine inter haeresim Nestorii, et dogmata Pauli Samosateni, Ebionis, Photini, et Marcelli Galatae; fervebat enim inter omnes quaestio, an Nestorius cum Samosateno sentiret; et ut quisque, aut ingeniosus sibi videbatur, aut eruditus, sententiam ferebat: unde suum quoque Socrates, quantumcumque laicus, et rerum theologicarum peritus, ut homo de aula, judicium interponere voluit (Lib. VII, cap. 31) . Habet vero Mercatoris epistola hoc initium: Samosateni Pauli atque Nestorii est ista non minus impia quam vana doctrina, etc.
Tunc pariter exemplo laicorum incensi presbyteri, cum in ecclesia quae Irene maritima dicebatur in pravum dogma invecti essent, continuo minis et auctoritate frendentis episcopi silere jussi sunt: unde accidit ut populus usitatam fidei praedicationem requirens publice inclamaret: IMPERATOREM HABEMUS, EPISCOPUM NON HABEMUS (In supplic. Basilii, I part. conc. Eph. cap. 30) .
Neque tantum querelis populus rem egit, sed minis quoque et publica exprobratione scelerum quae specie pietatis Nestorius tegeret; objecit enim indigentium negligentiam, facultatesque pauperum cupidis hominibus erogatas; tum minatus est projectionem in mare, et pastoris in lupum versi necem (Cyrill. in Encomio Virginis ).
Minas excepissent facta, nisi magistratuum potentia, ipsiusque imperatoris Nestorio faventis retinuisset metus. Utrumque libera simplicitate monachi ipsimet Theodosio objecerunt. Postquam enim impotentiam Nestorii, et furendi adversus quemlibet licentiam exposuerunt: Superbia, inquiunt, qua omnes parvipendit, elatus, pecuniisque et corruptorum quorumdam hominum potentia fretus, et ut libere quod res est dicamus, vestra quoque dominatione fretus, haec facit (In supplic. I part. conc. Eph. cap. 30) .
Dum cuncta ferverent odiis, hinc et inde quidem infestis, non tamen pariter hinc et inde justis, Proclus, qui a Sisinnio ordinatus fuerat Cyzycenorum episcopus, pergebat pristinum officium implere Constantinopoli, et in ecclesia populum docere. Cum autem moleste ferret zizania spargi pro bona semente in agrum Christi, quem excolendum susceperat, dum fieret amplissima quaedam synaxis, urgente pectus vere apostolicum Christi charitate, habuit in maximo omnium ordinum coetu pro Deipara virgine contra Nestorium orationem panegyricam, in qua, licet adversarii nomen tacuerit, praesidentem episcopum reveritus, haeresim tamen omnibus notam, summo auditorum plausu, refellit. Factum narrant Theophanes et Cedrenus his verbis: Ἐν μιᾷ δὲ κυριακῇ, προκαθεζομένου Νεστορίου, προτραπεὶς Πρόκλος τοῦ ἐξηγήσασθαι εἶπεν· Ὁμιλία εἶς τὴν Θεοτόκον, ἧς ἡ ἀρχὴ, Παρθενικὴ πανήγυρις σήμερον, ἀδελφοὶ, etc. Die festo solemniore, praesidente Nestorio, conversus ad concionandum Proclus dixit: Homilia in Deiparam, cujus initium est, VIRGINALIS CONVENTUS HODIE, FRATRES, etc. Vincentius Ricardus, ex vetere Chronologia Graeca manuscripta, paulo aliter factum refert. Μίαν δὲ κυριακὴν ὥρισεν Νεστόριος τῷ Πρόκλῳ, ἵνα διδάξῃ, καὶ εὐθὐς εἶπεν ὁ Πρόκλος μεγάλῃ φωνῇ· Ὁμιλία εἶς τὴν δέσποιναν Θεοτόκον. Παρθενικὴ, etc. Constituerat Nestorius festum solemnius Proclo, quo doceret populum; Proclus vero repente magna voce dixit: Homilia in dominam Deiparam, VIRGINALIS, etc.
Habita est insignis illa omniumque laudibus celebrata homilia anno Christi 429, qui primus fuit Nestorii, die festo solemniore, aut Christi, aut beatae Virginis. Erant enim ejusmodi ἑορταὶ κυριακαί. Habitam ergo oportet, vel in Θεοφανείᾳ, die 6 Januarii, quod minus reor; vel ἐν τῷ Εὐαγελισμῷ, quam Annuntiationem dicimus, die 25 Martii, ut ipsum docet orationis argumentum, atque ipse contextus.
Dicenti tantus ab omnibus datus est plausus, quantum facere potuit maximum, non solum orationis dignitas, sed auditorum etiam cum pietas in Deiparam, tum odium in Nestorium: ausus est ipse tamen continuo pro more populum affari, summaque impudentia ac impietate, Procli praecipua quaeque dicta reprehendere, immo et blasphemiae damnare. Orationis initium est: Amatores Christi populos plausus his conferre qui pro beata Maria impendunt sermonis officium, non est mirandum. Hoc enim ipsum, quod facta est templum Dominicae carnis, excedit omne quod est laude dignissimum, etc.
Neque vero contentus semel dixisse adversus Deiparae laudatorem, tres iterum habuit sermones, tribus consequentibus post paschalia synaxibus, quibus singulis prolixius tres praecipuas Procli sententias arguit, quod Deus sit passus et mortuus, quod Deus sit noster pontifex, quodque beata Virgo dici debeat Θεοτόκος. Cum vero synaxes olim fierent diebus Dominicis et sabbatis, atque etiam in memoriis martyrum, vix definire [Col. 0707] licet quo quisque sermo die sit dictus: quamquam vix ullum crediderim factum die festo, sive martyris, sive sancti alterius; in id enim temporis nullum novi, qui inciderit.
Unum prae caeteris dixit in ingenti corona per suos coacta, eumque tanto nocentiorem reliquis, quanto et prolixior est, et ea continet explicatius, quae in aliis breviter minusque aperte dicta fuerant. Sermonis argumentum erat: Adversus eos qui propter unionem aut divinitatem Verbi mortificant, aut humanitatem deificant. Initium: Contumelias quidem haereticorum in me, tamquam delirantium machinas, et horum in mare comminatas submersiones, perturbationum quoque desideria, et persecutionum nova quae intenduntur molimina, et indigentium negligentiam, quam nobis objiciunt, et aliorum in nos garrulitatis deliramenta, tamquam ranarum strepitus rideo, aut certe quantum infantium jacula seu castra contremisco, etc.
In hac oratione tacuit Procli nomen, ut in aliis tribus prioribus; sed singula ipsius arguens, atque ea in primis quae Deum continerent pro nobis mortuum, virum omnibus exinde satis notum, miserrimi, haeretici, calumniatoris, Apollinaris, Ariique nomine traduxit.
Miserat infandus haereticus per fidos homines primum suum tractatum de Incarnatione, cum nonnullis aliis homiliis in provincias, ad pestem latius spargendam. His in Aegyptum perlatis, et in monasteria insidiose maligneque submissis, Cyrillo Alexandrinae Ecclesiae episcopo imposita est necessitas scribendi ad monachos, ut obviam iret malo, quod propter nonnullorum, quorum in manus scripta venerant, imperitam simplicitatem, et credulam levitatem timeri poterat: proclive enim erat, ut commotio animorum, quae jam suborta fuerat, paulatim, ut fit, altercatione cresceret, et in pertinaciam erroris haeresimque verteretur. Ita Cyrillus ipse narrat Coelestino papae: Homiliis Nestorii in Aegyptum perlatis, leves quosdam homines in errorem abductos, rectene ille sentiret et loqueretur, an secus, anxie inter se disquirere cognoveram, metuens ne forte morbi contagium in simpliciorum mentibus altiores radices paulatim ageret, ad Aegypti monasteria generalem epistolam scripsi, nutantesque in recta fide confirmavi (I part. conc. Eph. cap. 14) . Missam oportet epistolam, non circa diem festum Θεοφανείας, quo tempore monachis indicebatur dies paschalis, alioqui suam haberet solemnem clausulam, quae Paschatis tempus indiceret; sed post diem festum paschalem, ad quem cum episcopo celebrandum nonnulli, ex singulis monachorum coetibus, Alexandriam venire soliti erant, sic tamquam omnium procuratores.
Praestantis illius epistolae ad monachos exempla, inquit Cyrillus, ad Constantinopolitanam urbem quorumdam opera deportata (a Cyrillo suis apocrisiariis pro certo missa sunt) ibidemque lecta, tanto adjumento fuerunt, ut plurimi e magistratu ejus rei causa per litteras Cyrillo gratias egerint. Verum hoc ipsum Nestorio quoddam irae contra Cyrillum susceptae fomentum subministravit (Epist. ad Coelestinum ).
Jussit ergo Nestorius Photium quemdam respondere (I part. conc. Eph. cap. 12) ; sed responsio, quam Cyrillus aliquando vidit (In epist. 2 ad Nestorium) , ad nostra, quod sciam, tempora non pervenit; nec ea responsione contentus, occultas primum, tum apertas inimicitias adversus Cyrillum exercuit. Cumque in urbe regia Aegyptii quidam versarentur, in quos Alexandrinus episcopus propter infamiam vitae ex canonum praescripto animadverterat, eos Nestorius subornavit, ad calumniam Cyrillo faciendam, dandosque adversus ipsum sibi ac Theodosio libellos, quibus argueretur, non Ecclesiam modo male administrare, sed in Aegypto etiam contra imperatorem pene tyrannidem occupare, certe in magistratus turbas ciere. Haec calumnia postmodum erupit in apertum, sicut et alia, quae, ut quibusdam visum est, Alexandrinis clericis in comitatu existentibus inusta est, quasi cum Manichaeis sentirent.
Non tantum Constantinopoli turbatum est, sed Oriente toto, quod tradit Cyrillus, occasione sermonum Nestorii: quos cum accepisset alicunde Coelestinus Romanus pontifex, simulque nuntios de turbis Ecclesiarum orientalium, offensus inde, cum aliis episcopis, quorum in coetu de cunctis referri fecerat, consulendum ratus est super ea re Cyrillum, an perinde se res haberet atque fama jactabat. Litterae Coelestini perierunt, sed earum meminit Cyrillus Nestorio scribens in haec verba: Quid postremo faciam? tempus enim loquendi est et conferendi cum veneratione tua, indicante de chartulis quibusdam, quae nescio quomodo Romam perlatae sunt, reverendo ac religiosissimo Romanorum episcopo Coelestino, cum omnibus qui cum eo sunt episcopis venerandis, quia utrum sint religionis tuae, an non, habetur incertum; scribunt enim nobis, propter ipsas vehementer offensi.
Uno eodemque tempore, ut par est credere, id est, sub finem Aprilis, epistola adversus homilias Nestorii missa est a Cyrillo, tum ad monachos, ut erudirentur, tum Constantinopolim ad clericos Alexandrinos a quibus spargeretur: plures enim Cyrillus e suis clericis eo submiserat, qui non tantum de more res agerent Ecclesiarum Aegypti in urbe regia, sed etiam qui excubarent pro fide, certoque, de singulis Nestorii molitionibus atque consiliis, praesulem suum monerent.
Ab his cum nuntiatum esset Nestorium exulcerato animo omnem lapidem movere, quo epistolae auctoren offenderet, omnibusque aliis invisum redderet, litteras dedit Cyrillus ad Nestorium, quibus et objecta purgaret, et motuum causas refunderet in suum auctorem, et querelas Romani pontificis de tractatibus ad se missis exponeret, et poenitentiam suaderet, et suam sponderet, in promovenda re fidei, constantiam. Epistolae initium est: Venerabiles viri ac fide digni Alexandriam venientes retulerunt nobis, aegre admodum ferre religionem tuum, et ad laedendum me cuncta movere, et modis omnibus niti; meque doloris tui volente causas addiscere, dixerunt, quod epistolam meam ad sanctos monachos circumferant Alexandrini quidam, etc.
[Col. 0709] Acceptis litteris Nestorius rescripsit per Lamponem presbyterum, breviter quidem, sed non sine gravi Cyrilli accusatione, quod intemperantius ad se prior scripsisset.
Atque hoc initium fuit apertae contentionis duos inter majorum sedium antistites, Alexandrinae et Constantinopolitanae: quorum ut erat maxima tunc auctoritas, sive propter sedium dignitatem, sive propter singulorum personam, sic eorumdem partes secutus orbis pene universus, seipsum incredibiliter commovit, atque etiam divisit. Nam exinde coepit res agi magno animorum aestu, duobus partium ducibus nihil non molientibus, quo adversarium quisque suum prosterneret: quamquam malignis artibus, ut erat factus a natura, pugnabat Nestorius; aperto marte Cyrillus, cui nimirum animus erat excelsus erectusque, et nisi retineretur freno christianae virtutis, pene ambitiosus. Imitatus nempe fuerat cum sanctitate mores avunculi Theophili, cujus in sedem successerat: atque hinc ortum, ut ancipitem sui hac in causa opinionem faceret, etiam apud prudentes; nam sedis suae, post Romanam secundae, amor, ardensque fidei studium, et odium haeresis, ac impatientia injuriae Christo illatae, factis ipsius varios quasi vultus affingebant: ipsi etiam sermones, quos habebat, prae doctrina atque eloquentia, eximios, efferri videbantur aliquando, et vix non iracundia accendi.
Eodem tempore in omnes artes intentus Nestorius tentavit, si qua ratione posset, occupare animum Coelestini. Didicerat ex litteris Cyrilli, summum pontificem, lectis quibusdam tractatibus, qui Nestorii ferrentur, vehementer offensum esse: ad ipsum ergo epistolam dedit, occasione quidem Pelagianorum episcoporum, Constantinopoli existentium; reipsa vero ad sollicitandum pontificem, suasque, si valeret, in partes trahendum. Unde et suam mentem litteris exposuisse videri voluit, etsi tegebat quam callidissime, et aliquot tractatus misit per Antiochum virum illustrem, qui venenum continerent multis verorum dogmatum involucris absconditum. Tres saltem hi tractatus, quantum colligere licet ex Coelestini litteris, et Cassiani libris, ab Antiocho delati sunt. Primus de Incarnatione, quae turbarum causa; alter in speciem contra Macedonianos et Arianos; tertius, qui veluti adversus Apollinaristas, reipsa in catholicos existebat. Epistola porro sic incipit: Fraternas nobis invicem debemus collocutiones, etc. (Vid. sup. col. 173) .
Circa id temporis, suum videtur Mercator obtulisse Theodosio Commonitorium contra Julianum et Coelestium, caeterosque Pelagianos episcopos, illudque omnibus aliis, sive de clero, sive de curia et aula, edidisse (Vid. sup. col. 63) . In eo totam ejuscemodi hominum causam ita patefecit, ut cunctis innotesceret, quos homines amicitia sua Nestorius foveret; atque ita quisque intelligeret, quo animo insectatus esset antea haereticos, cum viam pararet errori.
Oblata est etiam Theodosio supplicatio a Basilio diacono et archimandrita, Thalassio lectore et monacho, aliisque sanctis monachis, qua, post exposita quae hactenus indigne passi essent paterenturque quotidie a Nestorio, post objectum quoque libera simplicitate imperatori suum haeretici patrocinium, duo maxime postulabant: alterum, convocari synodum, qua dissensiones fidei tollerentur; alterum, comprimi impotentem Nestorianorum audaciam, ne interim pergerent bacchari. Temporis ratio conficitur ex eo quod in illa supplicatione res Nestorianae dicuntur perinde se habere ac in litteris Nestorii ad Coelestinum; augeri nimirum et invalescere in dies, Nestorio multos, ut ipse quidem mentitur, errorem dedocente; ut autem verius monachi aiebant, minis et verberibus terrente.
Tunc etiam Cyrillus respondit nonnullis querentibus quod, cum audiisset impiam Nestorii doctrinam ruere in pejus, non continuisset sese, tacendoque passus esset ipsam per se interire; sed e contrario misisset Constantinopolim epistolam quam ad monachos Aegyptios scripserat, eaque sparsa in vulgus Nestorium exacerbasset, et quasi coegisset pertinaciter obfirmare animum alienae reprehensionis impatientem. Scripto Cyrillus exposuit, tum facti sui causas, tum negotii momentum, quod silentium nequaquam permitteret. Duxit vero inde exordium: Ἐπειδή μοι γέγραφεν, ἡ εὐλάβεια ὐμῶν, ὡς λυπουμένου τοῦ θεοσεβεστάτου Νεστορίου, ὅτι τὴν πρὸς μονάζοντας ἐποίησα ἐπιστολὴν, etc.
Non multo post Cyrillus, de more diem Paschatis nuntiaturus, misit ad omnes Ecclesias, sed maxime ad Constantinopolitanam, homiliam paschalem (ea est decima septima) qua fidei dogma de incarnatione Verbi sic explicuit, ut egregie refelleret sermonem primum Nestorii de virgineo partu, singulis partibus non leviter perstrictis. Cum vero nihil de Deo facto sacerdote hac in homilia dicatur, signum est non obscurum, nondum tunc aut orationem Procli, aut ejus a Nestorio reprehensiones Alexandriam venisse: nullam enim Cyrillus, posteaquam de controversia rescivit, praetermittere occasionem Procli super ea re defendendi solitus est. Signum est quoque indubium, paschalem hanc homiliam scripsisse prius Cyrillum quam litteras a suis Constantinopoli agentibus accepisset; in iis enim sermo fiebat de sermone quarto adversus Proclum, in quo de Deo facto sacerdote agebatur.
Interim a suis Constantinopoli morantibus, et praesertim a Bupha Martyrio diacono agente in rebus Ecclesiae Alexandrinae, accepit exemplar factae a Photio responsionis ad epistolam ad monachos; accepit una pariter quartum Nestorii sermonem adversus Proclum; immo et intellexit a quibus calumniam in urbe, quibusve incentoribus pateretur; rescivit etiam homines qui Nestorii partes sequebantur de pace verba facere, concordiamque inter duos partium antistites moliri. Quare scripsit ex synodo Alexandrina, quae de more habebatur ante Quadragesimam, secundas ad Nestorium litteras, quibus et se ab improbis ipsius adulatoribus [Col. 0711] injuriam pati quereretur, et sermonem quartum in Proclum, quasi aliud agens, refelleret, et fidem catholicam exponeret, sciens utique dolos versari ab adversariis: qui enim alias videretur amans turbarum, si pacis cupidum irritasset? Incipit epistola ab his verbis: Garriunt, sicut audio, quidam de existimatione mea apud religionem tuam, et hoc frequenter processionum vel conventuum opportuna tempora aucupantes. In concilio Chalcedonensi datae dicuntur mense Mechir, indictione 12, id est, a die 26 Januarii ad 26 Februarii; hoc enim temporis intervallo Aegyptii mensem Mechir definiebant.
Sub idem temporis, immo eadem via, suos illos apocrisiarios, misso commonitorio, Cyrillus docuit, qua ratione deberent, si de pace tractaretur, gerere se cum Nestorianis; quibus pacisci conditionibus; quid ad quaestiones respondere; quid in congressibus dicere; quam testari suam esse animi sententiam, etc. Scriptum ita incipit: Legi litteras missas a vobis, quibus didici, etc.
Dedit una litteras ad amicum quemdam Nestorii, quo et ipse etiam familiariter utebatur (Acacium Melitenensem reor) quibus testatur se non abhorrere a pacis consiliis, modo fides salva esset, offensioque fidelium tolleretur; sin minus, se paratum quodlibet ferre prius quam Dei causam desereret. Initium sic se habet: Οἵδα μὲν τῆς σῆς ἀγαπῆς τὸ εἶλικρινὲς, καὶ οὐκ ἠγνόηκα τὴν σπουδήν, etc.
Dum verba de pace fierent ab hominibus Nestorianarum partium, Nestorius ipse perfidiose calumniam moliebatur, vel ipsismet Alexandrinis clericis, vel aliis potius, qui cum Cyrillo sentirent; hos enim, coacto concilio, impellentibus, ut par est credere, Pelagianis, Manichaeae impietatis reos peragendos fecit, atque exauctoratos anathemate perculit. Sic enim ipsemet Cyrillo scribit: Γίνωσκε δὲ πεπλανημένον σαυτὸν ὑπὸ τῶν τῆς σῆς ἴσως διαθέσεως κληρικῶν, ὑπὸ τῶν ἐνταῦθα ἀπὸ τῆς ἀγίας συνόδου καθειρημένων, ὡς τὰ Μανιχαίων φρονύντων, etc., quae verba Marius Mercator ambigue ita interpretatur: Scito autem, seductum esse te ab iis qui a sancto concilio depositi sunt, propterea quod morbo Manichaeorum essent repleti, aut, quod potissimum est, a clericis affectionis tuae. Concilium ejusmodi haberi oportuit hoc anno, circa mensem Augustum. In eo factum id pro Pelagianis decretum, quod in hunc usque diem creditum est a schismaticis orientalibus Ephesi sancitum.
Interea summus pontifex Coelestinus, cum accepisset a Nestorio litteras, quas ante diximus, simulque tres tractatus, re communicata cum Leone diacono, quo utebatur praecipuo in regenda Ecclesia administro, statuit totum id Nestorii scriptum Cassiano Leonis amico mittere, non vertendum modo ex Graeco sermone in Latinum, sed etiam refellendum; Cassianus enim praeter utriusque linguae peritiam, maxima doctrinae laude ea tempestate clarebat, Constantinopolitanamque Ecclesiam, cujus a Chrysostomo ordinatus fuerat diaconus, singulari studio prosequebatur. Acceptis ille tractatibus, statim aggressus est opus eximium de Incarnatione Christi, quo septem libris confutavit haeresim Nestorii, sed tacito nomine, cum adhuc Constantinopolitanam ille sedem teneret: plures vero Cassianus sententias in hocce opere retulit, tum ex litteris Nestorii ad Coelestinum, tum ex primo sermone de Incarnatione, alteroque adversus Arianos et Macedonianos.
Nestorius tempore Quadragesimae, secundae Cyrilli epistolae secundam et ipse suam reposuit, quae cum legeretur in concilio Ephesino, visa est Patribus continere doctrinam catholicae contrariam; nec immerito, cum Cyrillianae secundae contradiceret, quae sincera quaedam erat fidei a majoribus acceptae expositio. Nestorius porro totus in eo fuit cum scriberet, ut probaret neque natum, neque passum, neque mortuum Dei Filium dici posse; id autem moliebatur non artificiosius quam malignius: nam et nomen Divinitatis usurpavit pro Deo, hoc est, ut loquuntur, abstractum pro concreto, et testimonia Scripturae detorsit in alienos sensus; denique doctrinae a Cyrillo traditae de conjunctione naturarum in unitatem hypostasis, verbo tenus assensus est, per subdolum vocis personae abusum. Initium epistolae ejusmodi est: Injurias admirabilium litterarum, etc.
Sub autumnum versipellis haereticus iterum Coelestino papae retulit de Pelagianorum causa, sed, ut erat solitus, de aliena re minus quam de sua sollicitus. Litteras detulit Valerius vir illustris, qui sua dignitate pondus his adderet, fidemque faceret, non scriptis tantum Nestorii, cujus erat fidelissimus amicus, sed iis etiam quae dicturus erat de rebus Constantinopolitanis, id est, de Pelagianorum querelis apud imperatorem, et de contentionibus Nestorii, partim cum Cyrillo urbisque regiae clero, partim cum aliis ipsius doctrina offensis. Epistolae exordium est: Saepe scripsi beatitudini tuae propter Julianum, Orontium, et caeteros, qui sibi usurpant episcopalem dignitatem, etc.
Cyrillus cum legeret secundam Nestorii epistolam, attentius perpendit extrema haec verba: Quae ad Ecclesiam nostram pertinent, quotidie augentur in melius; et quae ad plebem, noveris in majorem profectum extendi, per gratiam Christi, in tantum, ut multitudo haec vocibus prophetae clamet: REPLEBITUR TERRA SCIENTIA DOMINI, SICUT AQUA MULTA COOPERIENS MARIA. Noveris et regiam domum dilucidato dogmate in magno gaudio degere; et ut paginae finem faciam, illam de Ecclesia, quae apud nos est, super omnibus haeresibus, quae adversus Deum litigant, vocem vide impleri: IBAT DOMUS SAUL, ET INFIRMABATUR; IBAT DOMUS DAVID, ET CONFORTABATUR (II Reg. III, 1) .
Cum haec vero attentius perpendisset, immo ita se rem habere, atque scripserat Nestorius, didicisset ex suis, intepescere scilicet fidelium ardorem, Nestorianorumque animos accendi, invalescente in dies apud multos opinione, quod de dogmate quaestio non esset, sed de unica tantum vocula; veritus est fidei defensor egregius, ne vafer haereticus, et summo pontifici per litteras, et imperatori blandis sermonibus, et aliis Ecclesiis [Col. 0713] per fidos ministros imponeret. Statuit igitur tanto periculo obviam ire, datis ad Coelestinum quidem litteris, ad alios autem scripta rectae fidei expositione: duos enim de recta fide libros misit, partim ad Theodosium imperatorem, partim ad Pulcheriam Augustam. Scripsit etiam de more ad majores omnes Ecclesias homiliam, ea est decima octava, qua, ex praescripto concilii Nicaeni, Paschatis diem indiceret in annum 431. In ea usus allegoria pugnae cum pravis animi motibus ineundae, videri potuit classicum canere, fidelesque incendere ad pugnandum fortiter praelium Domini; neve in incerto haererent animi, quod praelium pugnandum diceret, mysterium incarnationis ita exposuit, ut qua ratione Deus dicatur mortuus, unde Nestorius calumniam maxime faciebat catholicis, manifeste explicaret. Hortatus est porro sub finem potissimum ad indigentium sublevationem, cujus neglectae Nestorius accusabatur. Ea ipsi exhortatione, gravem quidem, sed non immeritam invidiam regessit.
Aestate nova, vel etiam vere praecipite, Cassianus absolvit suum opus de Incarnatione, Romamque misit, quo tempore Possidonius Alexandrinae Ecclesiae diaconus eodem litteras Cyrilli attulit. Id Coelestinus innuit Nestorio scribens: Dudum, inquit, sumpsimus epistolas tuas, quibus in angusto nihil potuimus dare responsi; erat enim in Latinum sermo vertendus, quod cum, licet sero, facimus, sancti fratris et coepiscopi mei Cyrilli probatissimi sacerdotis per filium meum Possidonium diaconum talia de te scripta suscepimus, quibus his, qui de tua ordinatione retulerant, periisse suum testimonium doleremus.
Possidonium certe venisse Romam circiter aestatis initium ex eo constat, quod litteras Coelestini III idus Augusti datas Cyrillo retulerit, nec credibile sit ab eo plusquam duobus mensibus exspectatum, donec responderetur, cum inclinatio rerum causaeque qualitas moras omnes damnaret. Vix tamen Romam venire potuit quo tempore diximus, quin Alexandria solverit, ut quam tardissime, circiter medium Aprilem. Tunc vero Cyrillus epistolam misit Acacio Beroensi in eamdem fere sententiam, atque Coelestino papae; neque enim misisse prius dici potest, cum testetur se hac de re scripsisse prius Coelestino, quam ulli alii consacerdotum; neque etiam postea, siquidem datarum a se litterarum ad sedem apostolicam nullam fecit mentionem, facturus utique, si suas a Coelestino acceptas scivisset; mandaverat enim Possidonio ut eas Coelestino non prius redderet quam eidem datas a Nestorio novisset.
Statim acceptis litteris Acacius respondit, sed pro ingenio, subdole nimirum: Cyrillum enim ita laudavit propter studium fidei, ut interim Nestorium excusaret, tamquam verbo solo lapsum; utrumque vero imprudentiae damnavit, quod, cum orta esset de una vocula quaestio, alter Patrum more loqui nollet, alter rem vehementius urgeret quam ratio sineret. Etsi autem neutrius in partes abivit expressis verbis, oculatius tamen intuentibus videri potest in Nestorianas propendere.
Romae sub initium Augusti habita est a Coelestino synodus episcoporum, qui vel tunc in Urbe reperti sunt, vel ex vicinia acciti. In ea lectum est, opinor, Cassiani opus; lecta quoque Alexandrinae synodi confessio, litteris Cyrilli comprehensa; recogniti etiam Nestorii quaterniones cum litteris ad Cyrillum; tum damnatus inde Nestorius, jussusque, ne depositionis poena multaretur intra decimum a denuntiatione diem, revocato errore, Alexandrinae confessioni subscribere; postea restituti in Ecclesiae communionem, qui propter fidem erecti fuerant; deinde Alexandrino praesuli demandata provincia exsequendae sententiae; actum quoque de Pelagianis a Nestorio receptis, confirmataque pristina ipsorum exauctoratio; denique ex synodo scriptae septem epistolae a summo pontifice, Cyrillo scilicet, ut sedis apostolicae hoc in negotio fungeretur vice; Nestorio, ut ad poenitentiam rediret; clero Constantinopolitano, ut constans remaneret in fide; Joanni Antiocheno, Rufo Thessalonicensi, Juvenali Hierosolymitano, Flaviano Philippensi, id est majorum sedium Orientis episcopis, ut strenue causam fidei agerent. Consignantur omnes eadem temporis nota, III idus Augusti, Theodosio XIII et Valentiniano III coss.
Pontificiae litterae delatae sunt per Possidonium, Alexandriam primum ad Cyrillum, tum ad alios Orientales, in suam unumquemque civitatem. Pontificiis suas comitari voluit Cyrillus ad Joannem Antiochenum, et Juvenalem Hierosolymitanum, quibus pertentaret utriusque animum, quomodo esset affectus erga Nestorium, et quid in causa fidei inde sperandum foret.
Scripsit vero ambobus ante synodum Alexandrinam, ex qua missi sunt per urbem regiam episcopi exsecutores quatuor: nec enim ulla fit ipsius mentio in litteris, quas non prius ab iis ad quas dabantur acceptas oportet, quam October vergeret ad finem. Possidonius enim, nec Alexandriam ante medium Septembrem, nec Hierosolymam, aut saltem Antiochiam, ante affectum Octobrem pervenire potuit, propter intercapedinem locorum.
Joannes Antiochenus, ubi primum litteras summi pontificis et Cyrilli accepit, easque communicavit cum episcopis quos tunc forte sex habebat apud se (unus fuit Theodoretus), confestim ad Nestorium misit singularum exempla, simulque amica sanctaque monita, ut impendentem capiti suo, qua ratione posset, tempestatem averteret, et totius Ecclesiae offensionem confessione Θεοτόκου tolleret. Argumenta plura adhibuit, sed exemplum maxime Theodori communis magistri, verbum aliquando, quod sibi exciderat retractantis, ne tumultus inde ortus Ecclesiae pacem turbare pergeret. Epistola Joannis non potuit ante medium Novembrem [Col. 0715] Constantinopolim afferri. Ignotum quid responderit Nestorius, pertinaciter in sententia mansisse eventus docuit.
Interim in Aegypto concilium Cyrillus coegit ex universa dioecesi, quamquam ordinariam par est opinari, quae circa autumni tempus haberetur ex Nicaeno praescripto. Inde synodicam misit Nestorio, qua continerentur tria, fidei expositio, duodecim anathematismi subscribendi, et denuntiatio sententiae a summo pontifice Coelestino latae. Initium est: Dicente Salvatore nostro, etc. Legati sunt a synodo episcopi quatuor, qui litteras Coelestini et synodicam darent Nestorio, Theopemptus, Daniel, Potamon et Macarius, quem alii perperam Comarium vocant. Latet me porro causa cur Baronius duos tantum legatorum episcopos faciat Theopemptum et Danielem, Potamonem vero et Macarium in ordinem ministrorum Alexandrinae Ecclesiae redigat. Tempus, quo data est synodica, atque adeo synodus habita, in vetere manuscripto invenimus, nempe diem tertium Novembris.
Cum synodica directae sunt aliae duae a Cyrillo litterae, ad clerum nempe et archimandritas urbis regiae, quibus de re tota docerentur, et simul inflammarentur ad tuendam fidem, perseverandumque in constantia, et interim communicandum iis quos inique Nestorius a coetu fidelium sejunxisset.
Interim Nestorius, cum acceptis a Joanne litteris, quibus moneretur, visisque exemplis tum apostolicae sententiae, tum epistolarum Coelestini et Cyrilli ad Joannem, intelligeret quanta suo capiti impenderet tempestas, nec eam tamen vellet prae animi impotentia avertere, qua una ratione fas erat, idonea nimirum retractatione dictorum, et publica Θεοτόκου confessione, vocatis in consilium amicis, aut adulatoribus potius, quod postmodum ipse questus est, tentavit in caput Cyrilli procellam convertere. Quare cum ipsum apud Theodosium, tum impietatis in Deum, tum criminis in imperatorem accusasset, petiit convocari generale concilium, in quo judicium de reo institueretur. Id vero factum postea doluit: sperabat enim fore ut hac ratione retineret et quasi suspenderet sententiae apostolicae ictum, donec haberetur synodus, in qua posset comitum potentia, et Antiochenorum suorumque multitudine Cyrillum facile cum suis Aegyptiis opprimere. Secus accidit post multas rerum commutationes, Deo cuncta in melius vertente. Crimini vertebat Cyrillo quod ad Pulcheriam et sorores librum singularem de recta fide misisset, non contentus scripsisse eodem argumento ad Theodosium, quasi Augustae gratiam captaret adversus imperatorem fratrem, cui sororis potentia coeperat esse invidiosa, et videri quasi jugum, quod excussum vellet.
Theodosius Nestorii instinctu generale concilium indixit, atque ex universis dioecesibus episcopos ad diem Pentecostes sequentis anni Ephesum vocavit, missis ad majorum sedium antistites, Coelestinum Romanae, Rufum Thessalonicensis, Cyrillum Alexandrinae, Joannem Antiochenae, Juvenalem Hierosolymitanae, Capreolum Carthaginensis, litteris. Ut autem singulos, sine excusatione vel mora, cum suis quos idoneos scirent, venire jussit, ita vetuit ne ulla interim ante coactam synodum, communemque ejusdem, quae de omnibus danda esset, sententiam, fieret privatim a quibuscumque innovatio. Consulebat scilicet Nestorio, quem alioqui sententia sedis apostolicae de suo solio erat dejectura. Datum est edictum Constantinopoli XIII kal. Decemb. Theodosio XIII et Valentiniano III AA. CC.
Evocatoriae communi ad Cyrillum missae comitari voluit imperator privatas litteras, quibus perturbationem Ecclesiae, tentatam Augustae domus concordiam, curiosam rerum alienarum inquisitionem, impotentem dominandi cupiditatem, acerbam inconsultamque agendi rationem, aliaque objecit non minus gravia; comminatus, si pergeret ciere turbas, ut iram experiretur principis, cujus benevolentia abusus esset.
Cyrillus objectis criminibus non prius se purgandum apud Theodosium credidit, quam synodus absoluta esset, ut ne videretur, aut veniam deprecari aut judicium declinare. Id porro quod de cupiditate dominandi objectum est ab imperatore, nescio quo pacto Alexandrinis fere omnibus episcopis adhaeresit: nam et ipse Athanasius apud Constantinum postulatus est usurpatae in Aegyptum laicae potestatis, et Socrates de Theophilo ipsoque etiam Cyrillo haec habet: Post mortem Theophili Cyrillus in sede episcopali collocatus, episcopas potitus est, majoremque principatum, quam umquam Theophilus habuisset, pariter sibi assumpsit. Etenim ex ille tempore episcopus Alexandrinus, praeter sacri cleri dominatum, rerum praeterea saecularium principatum acquisivit.
Edictum imperatoris praevertit Nestorius, suis ad Coelestinum litteris, quibus Cyrillum et perstrinxit, quasi male sibi conscius metueret synodi de libellis in se oblatis judicium; et accusavit malignae cujusdam tergiversationis, morosaeque inconstantiae, qua mox vocem Χριστοτόκῳ rejiceret, modo ad libitum admitteret Artificiose postea pontificem hortatur, ad componendam litem inter dimicantes de Θεοτόκῳ et ἀνθρωποτόκῳ partes, jubendo, singulas, abjecta sua illa quae purum Deum vel purum hominem significare posset voce, uti tertia, Χριστοτόκῳ, quae utriusque alterius vim in se conjunctam habeat. Denique indictam a Theodosio generalem synodum monet, idque callide, velut insultans pontifici, ob declinatam ipsius sententiam.
Quem vero metum affingebat Cyrillo, conceperat in se ipse ingentem, propter conscientiam; nec ita continere potuit, quantumcumque obnitente superbia, quin proderet Coelestio Pelagianarum partium ductori, cujus dolorem, ob exsilium a Theodosio imperatum, consolans exemplo sanctorum persecutionem passorum, eodem exemplo scribit se sustentari, adversus ingruentem malorum procellam: Siquidem. inquit, epistolae missae episcopis a concilio Occidentis, et ab Alexandrino multis rescriptis, nostram nobis notam fecere sententiam, etc.
[Col. 0717] Dum haec geruntur Constantinopoli, eo appulerunt episcopi a synodo Alexandrina missi, litterasque apostolicas Coelestini papae et synodicas Cyrilli ejus vicarii, Nestorio die Dominico dederunt, in maxima cleri illustriumque virorum frequentia. Rei seriem Theopemptus unus legatorum narravit Patribus Ephesinis: Die dominica, inquit, post synaxim peractam, in episcopium ascendimus, ibidemque toto praesente clero, cunctisque fere illustribus astantibus, litteras de quibus sermo est Nestorio tradidimus: quibus acceptis, constituit nobis ut sequenti die sermonem cum eo haberemus. Abivimus ergo; at postero die reversos non admisit, neque etiam satisfecit litteris; sed publice pro concione eadem quae ante, et his quoque deteriora dogmata proposuit. Diem Dominicum incidisse in septimum Decembris, docet Marius Mercator, cum acceptas a Nestorio tradit litteras VII idus Decembris, Theodosio XIII et Valentiniano III AA. CC.
Sexto post die in Ecclesia S. Sophiae, postquam presbyter κατηχηστὴς habuisset de charitate prolixam orationem, Nestorius in Cyrillum, tacito ejus nomine, debacchatus est, eumque provocans ad singulare certamen de dogmatibus, veteremque causatus Alexandrinorum in Antiochenos et Constantinopolitanos invidiam, tentavit a se quidem amoliri opinionem societatis cum Paulo Samosateno et Photino; Cyrillum vero, quasi cum Apollinari et Ario sentiret, convincere. Hic sermo incipit: Dulcem nobis praecedens doctor charitatis mensam apposuit; non enim habet fraterni amaritudinem odii; non habet venenum livoris; non habet simulatae fraternitatis rubiginem, etc.
Die crastino, qui Dominicus, alterum habuit sermonem, verbis quidem breviorem, sed impietate parem; habuit vero frequenti concione, sive auditores curiositas, sive partium studia coegissent. Argumentum idem, quod superioris concionis, cujus est velut compendium. Exordium: Aliis in terris sita est aliarum rerum utilitas, etc. Crediderim callide Nestorium post catechistae orationem de scientia pietatis non subjunxisse quidquam, ut erat in more; sed siluisse potius, quasi fessus hesterno labore, ut a plebe rogaretur dicere de quaestione, saltem compendio. Sic enim loquitur: Quae est autem scientia pietatis? Si quis velit compendio discere, parco enim et mihi qui fessus sum, et vobis qui constipatione laboratis. Quae ergo, ut dicebam, si quis velit compendio discere, scientia pietatis est? De consubstantivae Trinitatis Divinitate inire rationem, divinam naturam corporatum hominem assumpsisse; de his quae frequenter dicta sunt, tamquam dicta non sint, urgetis et circa exactionem vehementer insistitis. Quoniam igitur necesse est violentiae vestrae succumbere, quae piam in nobis possidet tyrannidem, iterum apud vos eadem verba repetemus; servate igitur compendio hanc scientiam pietatis.
Acceptis utriusque synodi litteris, confestim exemplum Antiochiam misit ad Joannem amicum, rogans, ut a doctissimis duobus sui concilii episcopis, Andrea Samosateno et Theodoreto Cyrensi, scribendum curaret adversus duodecim anathematismos Cyrilli, quasi Apollinaris haeresim Ariive continerent. Id a singulis ita praestitum est ut Cyrillus utriusque objecta diluerit ante Pascha.
Cum vero Cyrilli epistola, cum suis duodecim capitibus, non soli tradita fuisset Nestorio, a quo premi posset, sed communiter omnibus, velut perfecta quaedam fidei regula, quae cunctis prodesset; cumque Nestorius anathematismis duodecim videret doctrinam suam peti, quasi totidem telis: duodecim et ipse anathematismos condidit, singulos singulis Cyrillianis respondentes, eosque suis hominibus vulgandos tradidit, velut arma quibus Apollinaris, ut jactabat, Ariique impetus retunderetur atque infringeretur.
Marius Mercator ea tempestate versabatur Constantinopoli, utque erat acer fidei defensor, coeperatque haeresi nascenti animose resistere, ita impatienter tulit anathematismos Nestorii sine responsione ab omnibus legi, et pluribus nocere. Quare zelo veritatis incensus scripsit opus eximium, quod inscribitur: Liber Contradictionum adversus Nestorii blasphemiarum capitula duodecim, quibus litteris ad se missis a sancto Coelestino Romanae urbis episcopo et sancto Cyrillo Alexandrino contradicit, et disputationibus brevissimis respondendo duodecim capitula fidei quae ad se missa fuerant refellere nititur. Verba haec duo praesentis temporis, contradicit et nititur, aperte satis significant non alias opus esse compositum, quam quando diximus.
Per hiemem Cyrillus elucubravit opera tria, quibus partim anathematismos suos tueretur, partim orationem Procli. Nam uno oppositiones Andreae Samosateni, nomine Orientalium factas; altero Theodoreti objecta solvit; tertio contradicit libro cuidam Nestorii adversus Proclum. Plena sunt omnia excellentis doctrinae, sed tertium praesertim: disputat enim Cyrillus tota vi mentis adversus eos qui rejiciunt Θεοτόκον, Christumque dividunt in duos filios, et Deum negant passum ac mortuum, factumque nobis sacerdotem.
Festis paschalibus peractis, continuo Nestorius Constantinopoli, Cyrillus Alexandria Ephesum profectus est, uterque cum suis, uterque animo promptus; sed ille ad versandos dolos, iste ad fortiter fidem tuendam. Maturandae profectionis causa fuit, intercapedo quidem locorum, sed longe magis utriusque sive metus, sive prudentia; et metus quidem, ne quis duorum videretur, aut imperatori diem dicenti non paruisse ad verbum, aut aliquatenus concilii in sua causa coacti judicium vei differre, vel declinare; prudentia vero, ne si unus praevenisset alterum, exciperet interim venientes episcopos, devinctosque officiis suas in partes adduceret.
Venerunt cum Nestorio comites duo, Candidianus et Irenaeus; ille cum mandatis ab imperatore, ut ordinem [Col. 0719] in synodo servandum curaret; iste tamquam privatus Nestorii amicus, quamquam et ipsum Candidianum Nestorio impense favisse eventus docuit. Candidianum, inquit imperator, praeclarissimum sacrorum domesticorum comitem ad sacram vestram synodum adire jussimus; sed ea lege et conditione, ut cum quaestionibus et controversiis, quae circa fidei dogmata incidunt, nihil quidquam commune habeat. Denique nec id quoque vobis clam sit, videlicet, magnificentissimum comitem Irenaeum, neque sanctissimae vestrae synodi consiliis, neque his quae eximio legato nostro Candidiano a nobis demandata sunt ullatenus communicare debere, ut qui solius amicitiae causa cum piissimo celeberrimae civitatis hujus episcopo Nestorio Ephesum profectus sit.
Nestorius magno comitatu Ephesum veniens adduxit secum decem episcopos de suis, quorum nomina subscripta sunt relationi a Nestorio factae, de rebus synodi, ad imperatorem. Adduxit episcopos longe plures Cyrillus, quinquaginta nimirum, si credimus Joanni Antiocheno, quorum nomina ex actionum subscriptionibus dignosci facile queunt. Opinor totam synodum Alexandrinam, aut fere totam comitatam antistiti. Cyrillus vero ante synodum bis scripsit ad suos Alexandriam, semel de via, ex insula Rhodo; iterum Epheso, cum pervenisset ante Pentecostem, qua in epistola posteriore de molitionibus Nestorii: Circumcursat, inquit, perversa illa pervigilque bestia, etc.
Pervenit igitur Ephesum Cyrillus quatuor aut quinque diebus ante Pentecostem, cujus Dominicus dies incidit anno illo in septimum Junii. Quinto abhinc die adfuit Juvenalis cum Palaestinis. Quando advenerit Flavianus, qui pro Macedonibus erat, nescitur. De industria traxit moras in via cum Orientalibus Joannes Antiochenus; scripsit tamen Cyrillo per episcopos duos, Alexandrum Apameae, et Alexandrum Hierapoleos, cum abesset tantum itinere quinque aut sex dierum. Rescriptum sibi a Cyrillo die vigesimo Junii testatus est.
Evagrius, aut si qui alii quorum mentionem facit, Joannem excusare nititur. Joannes, inquit, praesul Antiochiae, una cum suis ad diem dictam abfuit, non quidem sua sponte, sicut multis videtur, qui ejus factum defendere volunt; sed quod suos episcopos tam cito cogere non poterat, quippe nonnullae ex civitatibus quibus praeerant ab Antiochia homini expedito ac strenuo distant itinere duodecim dierum et amplius, et Ephesus abest Antiochia circiter triginta dierum itinere. At cum Joannes constanter affirmaret se non posse ad statutum diem, id est, ad novum Dominicum (sic enim vocatur) adesse, sui omnes apud sedes proprias ac suas mansere. Sunt haec omnino corrupta atque perturbata; corrigi vero ita possunt atque restitui ex Nicephoro: Confirmavit ille etiam ad designatum se non venturum fuisse diem, si novo qui dicitur, Dominico die collegae sui in sedibus suis esse perseverassent. In Graeco textu legitur νέα Κυριακή : ea vero est absolutio paschalium festorum, ante quam episcopi non solebant a suis ecclesiis recedere, ut recens baptizatos, veste alba deposita, benedictione donarent.
Fuit vero idonea excusatio Joannis, si res ita se habuit. Nam cum Pascha inciderit anno illo in diem 19 Aprilis, absolutio festorum seu νέα Κυριακή in diem 26, quindecim vero dies, aut etiam sexdecim posuerint episcopi qui Antiochia longius aberant in conficienda ad primatem via, nonnullosque dies in reficiendis corporibus de via fessis, non potuerit sane Joannes Antiochia discedere cum suis ante medium Maium. Cum ergo Antiochia distet Epheso itinere triginta dierum, non valuit profecto tantus comitatus pervenire Ephesum, nisi die 14 Junii, id est, septem diebus post condictum, etsi quam celerrime properaret; quod tamen nec potuit omnino fieri a viris senio gravibus, nec posset, nisi aegre, a valentibus. Ephesum certe pervenire cum suis Joanni vix licuit ante finem mensis Junii. Verum satius est opinari excusationem Joannis non fuisse justam, quam Patres Ephesinos praeproperae festinationis damnare, quod est primam celeberrimamque concilii actionem vitiosam sentire.
Donec omnes convenirent, fieretque initium synodi, quaestionem, inquit Liberatus, movebant praesentes episcopi de beata Maria Dei genitrice; Cyrillus autem deflorationes quasdam librorum Nestorii faciebat, eum perturbare volens. Deflorationum nomine intelligit excerpta, quae Mercator interpretatus est, hoc facto titulo: Nestorii de diversis ejus libris vel tractatibus excerpta ab episcopo Cyrillo capitula, ex Graeco a nobis in Latinum versa. Differunt ista vero ab excerptis, tum Ephesinae synodo oblatis a Petro notariorum primicerio; tum ab iis quae libro Contradictionum continentur: magnam autem aliis, immo toti historiae, lucem afferunt.
Poterat hic imponi finis historicae praefationi, cum nihil apud auctorem nostrum, saltem quod indubitatum sit, quodque pertineat ad synodum Ephesinam, reperiatur. Verum quia Mercator Theodoreti quaedam post concilium scripta, eaque magni momenti exhibet, visum est operae pretium breviter complecti quae gesta sunt ad id usque temporis quo Theodoretus sive epistolas sive libros praedictos scripsit. Fatebor tamen, quod res est, nihil implicatius ordine temporis quo contigere plurima quae secunda parte concilii Ephesini continentur; nihil perturbatius dispositione scriptorum, ut mirari satis non possim collectoris sive consilium, sive incuriam, qua omnia usque adeo permiscuit, ut in torquendis curiosorum ingeniis oblectationem sibi voluisse facere videri queat.
Igitur dum vacant Patres, qui maturius venerant, aliosque exspectant propediem adfuturos, positum est tempus, non tantum in salutationibus amicis collocutionibusque de rebus agendis, sed in audiendis etiam viris orbis fere totius eloquentissimis doctissimisque, Cyrillo, Acacio Meliteno, Theodoto, etc. Tunc de perdice allegorica Jeremiae sermonem habuit Cyrillus, deque laudibus virginis Deiparae: tunc Acacius Melitenes orationem [Col. 0721] dixit de unitate Christi plane admirabilem: tunc lectae Theodoti homiliae duae, quibus nihil par tam erudito saeculo scriptum est.
Illi ipsi duo eximii episcopi, Theodotus Ancyrae et Acacius Melitenes, pro antiqua necessitate conati sunt Nestorium colloquiis adducere ad communem cum Ecclesia sententiam, sed frustra: nam triduo ante inchoatam synodum audiverunt ab eo impias illas voces, quae cunctis postea horrorem fecerunt: Deum ego bimestrem, aut trimestrem non colo, nec eum qui fugit in Aegyptum. Audiverunt et has alias ab ipsius comitibus: Alius est qui passus, alius qui Verbum Dei; et Judaei hominem crucifixerunt, non Deum.
Cum de cunctatione Joannis quererentur Patres apud duos episcopos ab ipso praemissos, dixerunt illi non semel, sed saepius: MANDAVIT NOBIS, UT PIETATI VESTRAE INDICEMUS NE SYNODUM PROROGETIS, SI IPSUM AMPLIUS TARDARE CONTIGERIT; SED POTIUS, QUOD OPUS EST FACTO, ID FIAT. Cum haec illi renuntiassent, certoque constaret, tam ex mora quam ex iis quae nuntiata fuerant ipsius nomine, eum detrectare consessum; vel quod amicitiae quae ipsi cum Nestorio intercedebat indulgeret; vel quod is Ecclesiae suae fuerit clericus; vel etiam quod quorumdam pro illo deprecationibus morem gereret, sancta synodus in magna Ephesi ecclesia, quae appellatur Maria, sessionem celebravit.
Cum ergo Patribus condictum esset ad Ecclesiam quae Maria dicebatur (sanctam et Deiparam vocatam videtur docere Cyrillus), petiit Nestorius aperiri suis ecclesiam sancti apostoli Joannis, ubi considerent. Negavit Memnon Ephesiorum episcopus, obstititque plebs Virgini devota; et hinc querelae frequenter Nestorii, quasi per seditionem repulsus esset. Hujus tantae seditionis, inquit, auctor et antesignanus fuit Memnon Ephesiorum episcopus; hic etenim sanctas ecclesias, sanctorumque martyrum aedes, et sacrosanctam apostoli basilicam nobis praeclusit, ut neque hostiliter agitatis perfugium ullum ad eas pateat; his vero magnam ecclesiam aperuit, idoneamque consessui sedem ibidem praeparavit; nobis autem omnibus mortem est interminatus.
Actio prima sic se habuit. Diebus sexdecim post diem condictum ab imperatore, cum citatus legitime fuisset Nestorius, qui venire noluit, lecta est primum fides Nicaenae synodi; tum sacra imperatoris; postmodum epistola secunda Cyrilli ad Nestorium, Nestorii secunda ad Cyrillum; deinde Coelestini ad Nestorium litterae, Cyrillique denuntiatoria cum anathematismis; tandem excerpta ex libris Nestorii; contrariaque duodecim Patrum antiquiorum testimonia. Denique post lectam Capreoli Carthaginensis epistolam ad synodum, occidente jam sole, lata est in contumacem, depositionis atque excommunicationis ista sententia. Sancta synodus dixit: Cum praeter caetera impiissimus Nestorius, neque nostrae citationi parere, neque sanctissimos religiosissimosque episcopos a nobis destinatos admittere voluerit, non potuimus ad eorum quae impie docuit examinationem animum non adjungere. Deprehendentes itaque, partim ex litteris commentariisque ipsius, partim ex sermonibus quos nuperrime in hac Ephesiorum metropoli habuit, quique testimoniis comperti sunt, illum impie sentire et praedicare, coacti per sacros canones et epistolam sanctissimi fratris nostri et comministri Coelestini Romanae Ecclesiae episcopi, lacrymis subinde perfusi, ad lugubrem hanc contra eum sententiam necessario venimus. Igitur Dominus noster Jesus Christus, quem suis ille blasphemis vocibus impetivit, per sanctissimam hanc synodum eumdem Nestorium episcopali dignitate privatum et ab universo sacerdotum consortio et coetu alienum esse definit.
Haec eadem sententia postridie significata est in hunc modum: Sancta synodus Dei gratia juxta religiosissimorum christianissimorumque imperatorum nostrorum statutum in Ephesiorum metropoli congregata, Nestorio novo Judae. Agnosce te propter impias praedicationes tuas et adversum canones contumaciam, vigesimo secundo die mensis Junii praesentis, juxta ecclesiasticarum sanctionum decreta, a sancta synodo depositum, atque ab omni ecclesiastico gradu alienum esse.
Eo ipso die Candidianus comes retulit ad imperatorem de gestis in concilio; retulit et Nestorius, ambo mendaciter: sed tamen ita, ut animum Theodosii jam pronum in Nestorium, et aversum a Cyrillo commoverent in totam synodum. Periit Candidiani relatio; fuisse tamen omnino consonam relationi Nestorii, constat ex sacra per Palladium ab imperatore missa. Nestorius porro questus est, quod spreta fuissent imperatoris mandata; quod occupatus Joannis Antiocheni adventus; quod clausa sibi suisque ecclesia a Memnone; quod a clericis et monachis vis suis illata; quod denique omnia perturbate seditioseque gererentur: quare duo enixe postulabat; alterum, retractari, quae facta fuerant; alterum, formam hanc habendae synodi praescribi, ut singulis metropolitis duo tantum episcopi adessent. Id urgebat dolo malo, quippe non ignarus in Aegypto metropolitas non esse, perinde ac in Oriente et in Asia, Thraciaque, et reliquis faventibus sibi dioecesibus.
Eodem die synodus scripsit illustrissimo Euchario Ecclesiae Constantinopolitanae defensori, presbyterisque et oeconomis, ac aliis clericis brevissimas litteras, quibus monuit depositum esse Nestorium, et proinde omnia, quae ad Ecclesiam pertinerent custodienda, donec electus esset episcopus, cui ratio cunctorum redderetur. Scripsit una Cyrillus Dalmatio archimandritae, suisque Constantinopoli positis, ut intelligerent quid facto foret opus in hac rerum conversione ac perturbatione, moliente scilicet Candidiano, ne verum imperatori pateret. Quoniam, ut intellexi, inquit, relationes a magnificentissimo comite Candidiano delatae sunt, cauti ac vigilantes estote, ac docete commentarios rerum in Nestorii depositione gestarum nondum perfecte perscriptos esse: unde ne ad religiosos quidem victoresque imperatores nostros relationem, quae mitti debet, adhuc mittere potuimus; [Col. 0723] et Deo bene favente una cum commentariis mittetur, si modo nobis mittere liceat qui perferre queat. Quod si commentariorum et relationis series tardaverit, sciatis nos quominus mittamus impediri.
Habebatur Dalmatius ea tempestate omnium monachorum sanctissimus, ut qui totos quadraginta octo annos monasterio pedem non extulisset, vitamque ageret angelicae parem. Fuit autem Cyrillo addictus in paucis, Christi studio communi viros sanctos conjungente, eoque administro Deus rem omnium difficillimam absolvit, ut postea dicetur.
Quibus vero suis scripserit Cyrillus, docet litterarum inscriptio, Macario et Potamioni episcopis, Timotheo et Eulogio presbyteris; ut inde arguas Baronium opinantem Macarium et Potamionem non fuisse episcopos. Ex quatuor igitur Aegyptiis episcopis, ab Alexandrina synodo ad Nestorium Constantinopolim missis, duo Ephesum ad concilium profecti sunt, Theopemptus et Daniel; duo substiterunt Constantinopoli, ad res curandas, Macarius et Potamion: Eulogius vero is ipse est ad quem commonitorium a Cyrillo datum postea dicetur.
Antequam adveniret Joannes Antiochenus cum suis, advenit autem post quinque dies a depositione Nestorii, retulit synodus ad imperatorem de rebus Ephesi gestis, scripsitque ad clerum populumque Constantinopolitanum de Nestorii damnatione. Scripsit etiam tunc temporis ad Alexandrinum clerum populumque, et Patres monachorum Cyrillus, qui et habuit sermonem ad Patres, die, ut opinor, 23 Junii, cum septem e schismaticis ad sanctam Mariam descenderunt, seque synodo adjunxerunt. Sermonis initium est: Φαιδρὸν ὀρῶ τὸ σύστημα τῶν ἀγίων πάντων, etc. Habuit etiam alium die sabbati, ut videtur, cum synaxes agerentur, postquam Rheginus, Constantiae Cypri episcopus, aliique perorassent.
Eodem sabbati die, sub vesperam, adfuit cum suis Joannes: missi fuerant a synodo episcopi cum clericis, qui venientem exciperent extra civitatem; unicus eorum Cyrillus admissus est ad complexum; caeteri a satellitibus rejecti; nulli permissum synodi mandata exponere, Irenaeo comite ipsis etiam episcopis plagas imponi a satellitibus vel jubente, vel permittente. Venerat comes ille cum Nestorio Ephesum, ieratque obviam Joanni, ut praeverteret synodi legatos, animumque Antiocheni episcopi exulceraret adversus Patres, quasi aut ipse contemptus esset, propter maturatum negotium; aut violatus immerito amicus, propter depositionem; aut utriusque sedes vexata, propter veteres cum Alexandrina simultates.
Ubi primum Antiochenus curru dissiluit, nondum excusso pulvere, coegit synodum in suo diversorio; et agente Candidiano comite, qui cuncta in consessu apud episcopos, perinde atque in relatione ad imperatorem, mentitus est, post nonnulla ex praescripto canonum gesta, conceptam in via cum Irenaeo sententiam dixit, depositionis quidem adversus Cyrillum et Memnonem, quasi ille Arii, Apollinaris et Eunomii haereses suis capitulis doceret, iste per violentiam cuncta in civitate gereret; excommunicationis vero adversus omnes alios Patres, nisi post constitutum diem, relictis Cyrillo et Memnone, ad suas partes transirent. Sententiae subscripserunt XLIII episcopi, ea vero non prius propalata est quam litterae ad imperatorem, reginasque, et clerum senatumque, ac populum Constantinopolitanum missae sint, ne catholicorum scriptis patesceret, et praecipitis judicii forma, et querelarum falsitas.
Causa porro cur Joannes ita egerit, facile intelligitur. Nam cum vellet praeesse concilio, et in civitate ad arbitrium regnare, debuit certe, et de Nestorio nihil statuere, ut reo fas non esset sedere judicem; et Cyrillum movere loco quem auctoritate tum sedis apostolicae tum suae tenebat; et Memnonem deponere, ut nihil posset amplius in Ecclesia Ephesina (de Juvenale Hierosolymitano admodum sollicitus non erat, cujus nempe sedes sub Antiochena semper fuit); et occupare adventum legatorum summi pontificis, ne quid ab eo mandati afferrent, quod consiliis suis obsisteret.
Interim Candidiani relatio Constantinopolim allata fuerat, qua lecta, Theodosius rescripsit continuo per Palladium Magistrianum, jussitque omnia rescindi, tamquam vitio gesta; cuncta in integrum restitui, ut ordine negotium ageretur; communi sententia examinari dogmata, ut tanto facilius omnes consentirent; nec ulli fieri potestatem exeundi Epheso, sive in patriam, sive ad comitatum, priusquam omnia rite absoluta essent, quo foret necessitas rei maturandae: immo testatus est scripsisse se provinciarum praefectis, ne ullum injussu discedentem, vel in patriam admitterent, vel in civitatem suam.
Rescriptum imperatoris, quod datum legitur Constantinopoli III kal. Julias, venit Ephesum septimo aut octavo abhinc die, quarto videlicet, vel quinto Julii. Lectum est utrique parti, et, properante Palladio, cum a synodo, tum ab Orientalibus datum responsum. Quod a sacra synodo datum est, in vulgatis codicibus consignatur kal. Juliis, sed errore manifestiore, quam ut egeat operosius refelli. Qui enim fieri potuit, ut litterae principis datae Constantinopoli III kal. Julias Ephesum tantopere distantem advenissent duorum dierum spatio? Reponendae igitur pro kalendis nonae; nihil enim credibilius quam quod properanti perlatori datum sit responsum, altero post adventum die, id est, nonis Juliis.
Inter respondendum synodus questa est Candidiani artibus factum hactenus ut veritas lateret imperatori eum missos a synodo commentarios non praevertisse tantum sua relatione, sed etiam in via malis artibus remoratum esse. Comitem igitur accersiri ab imperatore petiit, et una quinque episcopos, qui coram exponerent quid rerum ab utraque parte et qua ratione gestum esset. Queritur Joannes Antiochenus cum sacrae responderet, aliquos reipsa missos Constantinopolim a synodo, eosque festinasse in via, quo praevenirent Irenaeum comitem a se submissum.
[Col. 0725] Respondit igitur cum sua synodo Joannes eisdem litteris imperialibus, et reddita ratione actorum contra Cyrillum et Memnonem, postulavit decerni ne plures quam duo episcopi singulis metropolitanis adjuncti venirent in consessum, disputarentque de dogmatibus. Questus est etiam occlusam sibi, etiam post litteras imperatoris, ecclesiam sancti Joannis, quo se cum suis perrexisse dicebat, ad orandum pro imperatore; sed mendaciter dissimulabat, quod res erat, a populo nimirum cleroque occlusas templi fores, propterea quod vellet, praeter jus fasque, episcopum loco Memnonis constituere; neque enim Ephesus pertinebat ad dioecesim Antiochenam, cum esset autocephala; neque Memnon jure depositus erat, quippe et inauditus, et praecipiti judicio, et ab homine nullius potestatis hac in parte.
Joannes porro non contentus respondisse scripto, paucis post diebus, Irenaeum comitem, Nestorii amicum, et sacrae synodi hostem infensissimum, cum novis litteris submisit, qui coram imperatore synodi legatis repugnaret.
Interim appulerunt Ephesum die decimo Julii legati a sede apostolica atque occidentali synodo Philippus presbyter, Arcadius et Projectus episcopi, eodemque die habita est actio secunda, non apud Sanctam Mariam, ut prima, sed in episcopio, quia non tam sessio conciliaris fuit quam hospitum acceptio, mandatorumque sedis apostolicae inspectio: quare nihil aliud actum est quam quod Philippus post salutatam synodum petiit, quod et statim per se alii duo, legi litteras summi pontificis ad synodum, sibique communicari gesta prioris actionis privatim recognoscenda.
Recitatae sunt litterae Coelestini Latine primum, propter dignitatem Ecclesiae Romanae, tum Graece, ut ab omnibus audirentur; a Patribus acclamatum Coelestino, et tandem communicata gesta.
Postridie convenerunt Patres cum legatis apud Sanctam Mariam; lecta publice primum quae ante gesta fuerant in depositione Nestorii; tum dicta in eumdem Nestorium a tribus legatis sigillatim sententia, gestisque subscriptum; postea relatum a synodo ad imperatorem de legatorum adventu, deque unanimi utriusque Ecclesiae consensu in damnationem Nestorii, atque ita postulata discedendi facultas, quasi omnia peracta essent; scriptum denique clero et populo Constantinopolitano.
Actio quarta peracta est quinto post die, nimirum XVII kal. Augusti, considentibus Patribus apud Sanctam Mariam, Hesychio Juvenalis diacono rem agente: neque enim negotia synodi promovere jam licebat Petro Cyrilli presbytero, in causa sui episcopi. Oblatus est igitur a Cyrillo et Memnone libellus, quo apud sanctam synodum expostularent de injuria sibi ab Orientalibus facta, peterentque vocari Joannem, qui facti rationem redderet, coramque probaret, si quid aut criminis aut haeresis alterutri objiciendum putaret.
Missi sunt semel atque iterum episcopi qui Joannem vocarent; sed repulsam passi, retulerunt ipsius domum circumvallari militibus, qui aditum prohiberent: quare pronuntiatum a Patribus irrita esse quae Joannis synodus gessisset adversus Cyrillum et Memnonem; decretumque, ut hac de re scriberetur imperatori, ac tertio citaretur Joannes, priusquam jure in ipsum ageretur.
Eodem die post citationem, Joannes in contemptum synodi jussit proponi chartam conviciis mendaciisque plenam, non tantum in Cyrillum et Memnonem, sed etiam adversus totam Patrum synodum, qua illos quidem propter haeresim depositos significaret; istam vero, propter favorem haereticis praestitum, excommunicatam, donec cum Orientalibus consentiret. Ea significatione sperabat fore ut plebe commota tumultus fieret: sed spes eum fefellit.
Die consequenti Patribus considentibus in eodem loco, Cyrillus primum retulit de charta ab Orientalibus publice proposita, qua in invidiam populi vocaretur ob haeresim Apollinarii, cujus cum Memnone diceretur princeps. Tum damnavit Apollinarium, Arium, Eunomium, Macedonium, Sabellium, Photinum, Paulum, Manichaeos, ipsumque Nestorium, cum iis qui vel ipsius vel Pelagii Coelestiique partes sequerentur. Denique postulavit Joannem tertio vocari, ut quidquid scripto objecerat, coram synodo probaret. Synodus, postulatione probata, tres episcopos misit, cum notario, qui Joanni mandata ferrent; sed ille, cum superbe renueret legatos per se audire, misit archidiaconum suum, hominem contemptu dignum, qui renuntiaret frustra ultro citroque legari ullos, quippe acturos de re quae, quia ad imperatorem delata erat, jam non foret in potestate partium: significarent tamen legati presbyteris duobus quid haberent in mandatis, ne Joannes esset inscius. Itaque synodus, lata in Joannem ejusque episcopos excommunicationis sententia, statuit iterum irrita esse quae adversus Cyrillum et Memnonem aliosque gesta essent, et imperatorem de omnibus certiorem fecit.
Neque vero soli imperatori perscriptum est, sed summo etiam pontifici, cui, post narratam negotii seriem, facta est insuper relatio de sententia a synodo adversus Coelestianos et Pelagianos episcopos dicta. Postquam lecta fuissent Romanae synodi acta de iisdem episcopis, sive haec ipsa die lecta fuerint, dum episcopi ad Joannem missi reverterentur, quod credibilius reor; sive priore aliqua, ex qua nondum sedi apostolicae relatum esset: in eo consessu Patrum habuit orationem Cyrillus contra Joannem, qua videri poterat nonnihil indulsisse irae, nisi par esset credere animum Christi amantem, cum fidei zelo inflammaretur, potuisse, prophetarum more, communes loquendi leges merito praetergredi.
Joannes in hac inclinatione rerum ad artes solitas confugit; tentavit scilicet occupare litteris imperatoris animum, quem sciebat legum defensorem pariter, atque tumultuantium vindicem acerrimum. Scripsit igitur a synodo violatas leges ecclesiasticas; episcopis propter haeresim depositis Patres continenter communicare; sacra [Col. 0727] mysteria, quamvis propter excommunicationem abstenti essent, peregisse publice; sententiam insuper, etsi omni jure privati essent, tum absolutionis tulisse in gratiam Cyrilli et Memnonis, tum condemnationis in se suosque a comitibus laudatos; nihil non impotenter ejusmodi homines, et minari, et etiam audere. Quare petiit synodum vocari, aut Constantinopolim, quo praesentia imperatoris cogeret omnes pacifice agere; aut certe Nicomediam, unde citius nuntii perferrentur in urbem regiam. Petiit quoque ut antea, callide, ne plures quam duo episcopi singulis metropolitis adderentur; utque Nicaena fides (cujus exemplum epistolae praeposuit, cum actis suae synodi damnantis capitula Cyrilli, tamquam haeretico sensu imbuta) ab omnibus pura subscriberetur; nullique liceret dicere, aut Christum purum hominem, aut deitatem patibilem.
Ex hac epistola actisque conjunctis duo constant. Alterum, a sancta synodo missos jam tum ad imperatorem episcopos. Vestrae pietatis decreta, inquit Joannes, perpetuo observantes, piissimos episcopos isthuc non amandavimus, ut fecerunt illi, qui omnia facile audent; sed quae oportuit, per litteras significavimus. Alterum, tertias ad hunc diem ab imperatore jam venisse litteras, pergit enim Joannes: Cum secundis ac tertiis destinatis pientissimorum imperatorum nostrorum litteris praeceptum esset ut Dei Ecclesiae, quae ubique sunt pacis vinculo conjungerentur, etc.
Scribit etiam epistolam unam ad praefectum, alteram ad magistrum, tertiam ad praepositum Scholasticum: unde intelligere est quos et cujusmodi haberet Nestoriana factio in aula patronos, Antiochum scilicet PP. et consulem, Valerium magistrum officiorum, qui anno sequente consulatum gessit, et Scholasticum sacri cubiculi praepositum. Vetus erat cum prioribus duobus Nestorio necessitudo: nam suas eis ad S. Coelestinum litteras perferendas dederat, cum ex Oriente mitterentur ad Valentinianum imperatorem. Utraque Joannis epistola continet plura scitu digna.
Irenaeus comes, quem Joannes ad imperatorem amandarat, pervenisse videtur Constantinopolim circiter diem vigesimum Julii. Venit ille quidem quantocius; triduo tamen praeverterant missi a synodo, qui interim maximam principum partem in meliores partes adduxerant: factum est tamen Irenaei artibus ut veritati offusis mendaciorum nebulis, in opinione concepta multi fluctuarent, variaeque contentiones ultro citroque existerent, animorumque conversiones, prout studia partium dubios huc illucve agerent; pluribus tandem placuit ut qui missi a synodo Irenaeusque imperatori una se sisterent, litem disceptaturi, quod Theodosio jubente actum: sed quid inde revera evenerit, a legatis non est proditum. Audientiae certe exitum gratulatus est sibi Irenaeus in litteris ad Orientales, perinde ac si effecisset ut ex tribus quos haec vel illa pars deposuisset, solus Cyrillus exauctoratus maneret, immo ut exauctorationem statim imperator ad sanctam Dei Ecclesiam transmitteret, quae publicationis forma quaedam fuit. Verum adveniente Joanne medico et syncello Cyrilli, misso, reor, ad nuntiandam Joannis depositionem, facta est ingens rerum animorumque rursus conversio, ut jam in varias sententias distraherentur principes. Quidam enim, scribit Irenaeus, affirmant quae utrinque facta essent, in praesenti valere debere; atque adeo non duarum personarum tantum, ut aliquando visum fuerat, sed trium depositionem confirmandam esse: alii exauctorationes quidem omnium ex aequo annullandas; aliquos vero ex piissimis episcopis, ut et fidei doctrina accurate ad veritatis amussim examinetur, et quae Ephesi contra jus et fas acta sunt, huc accersendos censent. Non desunt qui maximopere studeant omnemque lapidem moveant ut certis decretis instructi a pientissimo imperatore Ephesum abire sinantur, tamquam, aiunt, omnia cognituri, et pro virili composituri: quod ne fiat, qui vos amant, obnixe deprecantur, certo scientes, cujus sint animi, qui haec moliuntur, neque nesciunt a quo id consilii ceperint.
Vicit ultima sententia de mittendo e primoribus aliquo, qui idoneis decretis instructus, tres esse depositos nomine Theodosii juberet, Cyrillum, Memnonem et Nestorium, omnesque in unam synodum cogeret, et res agendas reliquas pacifice curaret. Missus igitur Joannes comes sacrarum, cum litteris imperatoris ad omnes utriusque partis episcopos nominatim inscriptis, ut cum ab omnibus simul audiri deberent, coitionis in unam synodum initium daretur. Directa quoque cum litteris epistola Acacii Beroensis ad imperatorem, cui dederat consilia statuendae pacis, suo utique ingenio, et in Nestorium propensioni, Cyrillique odio accommoda. Epistola imperatoris nulla consignatur temporis nota; dari vero debuit paucis ante finem Julii diebus.
Die vigesimo secundo Julii convenerunt Patres cum legatis in episcopium; statueruntque referri debere in acta quae ex diversis Patribus testimonia excerpserat Petrus notariorum primicerius: faciebant illa vero ad fidem Nicaenam interpretandam, prout erat opus ad quaestionem qua de agebatur. Tunc Charisius Ecclesiae Philadelphiensis presbyter atque oeconomus questus est apud synodum, libelloque oblato petiit retractari sententiam episcopi sui Theophanis, a quo abstentus fuerat, quia obstitisset Jacobo et Antonio presbyteris, qui, ab Anastasio et Photio Nestorii administris missi cum litteris ad episcopos Lydiae, Theodori symbolum plane impium spargebant, obtendebantque subscribendum iis qui ex haeresi Quartadecimanorum ad Ecclesiam redirent. Absolutus est a synodo Charisius; damnatum symbolum Theodori; lata celebris illa lex, quae consequentibus saeculis tot disputationes movit, de non componenda fidei alia formula praeterquam quae a Patribus Nicaenis edita est. Statuit sancta synodus alteram fidem nemini licere proferre, aut conscribere, aut componere, praeter definitam a sanctis Patribus qui Niceae cum Spiritu sancto congregati fuerunt. Qui vero ausi fuerint, aut componere fidem alteram, aut proferre, vel offerre converti volentibus ad agnitionem veritatis, sive [Col. 0729] ex gentilitate, sive ex Judaismo, sive ex qualicumque haeresi: hos quidem, si sunt episcopi aut clerici, alienos esse episcopos ab episcopatu, aut clericos a clericatu decrevit; si vero laici fuerint, anathemati subjici.
Pridie kal. Augusti (in vulgatis codicibus, pridie kal. Septembris), priusquam Joannes comes Ephesum advenisset, considentibus Patribus in ecclesia quae Maria dicitur, Rheginus Constantiae Cypri episcopus, opportunam nactus occasionem, obtulit libellum synodo quo querebatur Ecclesiam Antiochenam jus sibi arrogare, contra canones Nicaenos, in insulam Cyprum; cum tamen ab apostolicis usque temporibus metropolita ordinatus fuisset a synodo provinciae totius. Vetuit synodus quidquam innovari, jussitque servari canonem sextum Nicaenum, suisque dioecesis finibus omnes esse contentos.
Verum neque Rheginus videtur cum Patribus egisse bona fide; neque Patres admodum fuisse solliciti de servandis juribus Joannis Antiocheni, quem pertinaciter adhaerere inimico Christi cernebant.
Interim Ephesum Joannes sacrarum comes mira festinatione tenuit; statimque, episcopis ambarum partium salutatis, condixit omnibus in sequentem diem ad suum diversorium; neve in ingressu tumultus fieret, animis hactenus exacerbatis, ingrediendi ordinem praescripsit. Adfuerunt cum aurora fere Joannes Antiochenus et Nestorius cum suis; adfuit et Cyrillus cum aliis episcopis; Memnonem domi aegritudo retinuit. Orta est altercatio primum, et quasi pugna, aliis negantibus Nestorium interesse debere, cum legerentur imperatoris litterae; aliis contra contendentibus, et Cyrillum rejicientibus: sed comes, abstractis per vim Cyrillo et Nestorio, litteras legit, et nequaquam frementibus partibus, post depositionis denuntiationem Nestorium Candidiano comiti custodiendum tradidit; Jacobo comiti Cyrillum et Memnonem; et cuncta, quae primo die acta essent, imperatorem continuo monuit, atque id insuper, animos episcoporum implacabiles videri, ac irreconciliabiles. Data est relatio postridie adventus.
Sancta synodus mirum in modum Comitis facto commota, binas ad imperatorem litteras scripsit. Primae initium est: Vestra quidem majestas pietatem confirmare volens, etc. Secundae: Christianissima vestra majestas, pientissimi imperatores, etc. In hac primum questa est, mendaciter suggestum fuisse imperatori, approbatam esse a sancta synodo Cyrilli et Memnonis depositionem, catholicorumque nomina schismaticorum nominibus in inscriptione permista esse. Significavit deinde, nullatenus se posse Orientalibus communicare, priusquam ipsi depositioni Nestorii subscriberent, et objecta synodo per calumniam revocarent. Postulavit denique reddi sibi Cyrillum ac Memnonem, fidemque dilucide explicatam in commentariis retineri, et mitti plures partibus non addictos, qui sincere imperatorem monerent.
Dedit eadem synodus litteras etiam ad episcopos Constantinopoli agentes, reliquosque urbis presbyteros et diaconos, quibus imprimis queritur, non licere sibi Constantinopolim scribere, ut veritas innotescat. Sciat pietas vestra Ephesum perinde ac carcerem prorsus nos inhabitare, in qua jam trimestre spatium usque adeo arcte inclusi tenemur, ut neque per mare, neque per terras libere et absque discrimine, quempiam omnino, vel ad pium comitatum, vel in aliquem alium locum, amandare queamus. Nam quotiescumque ea quae misimus, reddi contigit, ut tabellarii sexcenta vitae discrimina evaderent, in alias atque alias formas transformare se coacti sunt.
Narrat deinde quae sibi calumniae ab adversariis affingantur. Quod autem tam diligenter custodimur, hoc aliunde non provenit, quam quod ad piissimos imperatores omnia contra nos falso deferuntur. Nam alii, ut accipimus, quasi seditionis auctores, apud pias Augustorum aures nos incusant. Alii suggerere ausi sunt, quasi oecumenica nostra synodus Cyrillum sanctissimum Deoque dilectissimum archiepiscopum Alexandrinum, et sanctissimum Deoque devotissimum coepiscopum nostrum Memnonem deposuisset. Quidam et hoc fortassis adjicere veriti non sunt, quod cum defectionis conciliabulo, cujus dux est Joannes Antiochenus, amicum colloquium inire nobis placuerit. Ne igitur haec patefiant, tanta diligentia custodimur.
Denique, laudata omnium suorum constantia, siquidem mallent sequi exsulem Cyrillum quam Joanni adhaerere, hortatur ut ipsi petant ab imperatore, vel advocari episcopos aliquos qui palam loquantur; vel omnes ad suas Ecclesias dimitti, ne gravissimis quibus premuntur aerumnis conficiantur. Certiorem facite imperatorem, et supplicate, ut nostri misertus, ex hoc tandem specioso ergastulo nos revocet; et si quidem digni sumus qui pientissimi Christique amantis imperatoris faciem videamus, id fieri mandet; si vero indigni judicamur quibus hoc obtingat, saltem ad Ecclesias nostras redire nos sinat, ne hic universi, alii morbis, alii moestitia consumpti pereamus.
Additum est commonitorium, Dalmatio archimandritae, ut opinor, nominatim directum, quod commiserationem movere possit, vel durissimo cuique: Necamur aestibus, cum aeres sint graves, et pene quotidie aliquis sepeliatur, etc.
Geminas a synodo scriptas fuisse imperatori litteras, quod nonnulli vocant in dubium; singularumque ordinem et argumentum non ita communiter notum, manifeste docent epistolae, quas Cyrillus e sua custodia misit, unam clero populoque Constantinopolitano, qua in primis amicos suos duos, Dalmatium archimandritam sanctissimum, Alipiumque apostolorum presbyterum, magnae utrumque apud imperatorem auctoritatis, monuit quid pararetur et quid facto opus esset; alteram tribus simul suae dioecesis episcopis, Theopempto, Danieli et Potamioni, in urbe regia versantibus. Atque illae sunt quas cum commonitorio inclusas arundine mendicus detulit, ut falleret artes Orientalium per amicos prohibentium ne quid a sacra synodo Constantinopolim afferretur, quod rebus suis incommodaret.
[Col. 0731] Quid postea praestiterit largitionum comes, constat ex epistola Cyrilli ad clerum populumque Constantinopolitanum. Cum praedictus, ait, magnificentissimus vir nil non tentaverit, quo Joannes et qui cum eo sunt, in sanctae synodi communionem recipiantur, in hodiernum usque diem ne audire quidem hujusmodi vocem sustinuerunt; sed obsistunt quidem omnino, et dicunt: Fieri non potest, ut ad hoc veniamus, nisi quod contra legem ab illis factum est dissolvatur, ac synodo tamquam qui deliquerint supplices accidant, et Nestorium illiusque dogmata scripto anathematizent; et in his universa synodi consistit instantia. Cum vero hac spe magnificentissimus ille vir, cujus meminimus, frustratus esset, aliud rursum excogitavit, et a sancta synodo petiit ut fidei expositionem scripto sibi exhiberet, ut cum illi quoque ipsius impulsu assensissent ac subscripsissent, reversus diceret: Redegi illos in amicitiam, qui humanis offensis inter se dissidebant. Hoc intelligens sancta synodus iterum surrexit diserte dicens: Nolumus nobis ipsis eam contumeliam irrogare; non enim tamquam haeretici huc vocati sumus, sed venimus ut fidem labantem et exagitatam stabiliamus, quam et stabilivimus; nec opus est imperatori ut fidem nunc discat, cum hanc sciat et in ea baptizatus sit. Quare nec id quidem Orientalibus successit.
Epistolam hanc dedit Cyrillus postquam Ephesi rescitum est Joannem comitem non omnia recte retulisse, et priusquam tamen septem de singulis partibus Constantinopolim evocati essent, atque ita circiter medium Augustum: quo fere tempore oportuit evocatoriam sanctionem Ephesum afferri, potestatemque Nestorio fieri quo vellet abire, et quo placeret secessu depositionis dolorem solari; Cyrillo tamen interim Memnoneque in custodia retentis, dum ipsorum causa, disceptantibus utriusque partis episcopis, ab imperatore cognita et dijudicata esset.
Theodosius id consilii cepit, partim quia Nestorium legitime exauctoratum, vel ipse Joannes comes retulerat; partim quod qui auctoritate valebant in palatio, cum Nestorium subducere non possent meritae sententiae, eadem tentarent artibus aulicis involvere Cyrillum et Memnonem, suique amici dedecus immeritorum communione minuere; partim denique ob religiosum imperatoris animum, quem Dalmatii sanctissimi archimandritae monita clerique Constantinopolitani gravissima obtestatio commoverat. Jussi ergo ex utraque parte legati ad urbem regiam venire; nec videntur morati, quominus se darent in viam, circa vigesimum diem Augusti: nam Orientales suis ad socios litteris testantur se Chalcedone fuisse die quarto Septembris.
Elegit sacra synodus Philippum presbyterum, Arcadium, Juvenalem, Flavianum, Firmum, Theodotum, Acacium, Evoptium, episcopos, quibus profecturis dedit ad imperatorem litteras, et cum litteris mandata quatuor quae servarent. Primum, ut Cyrilli et Memnonis securitati consulerent; secundum, ne Joanni ejusque sociis jungerentur, quippe qui et noluerint cum synodo Nestorium deponere, et contra canones Cyrillum Memnonemque damnare ausi sint, et non minima ex parte Nestoriana dogmata Coelestianaque hactenus defenderint, et totius orbis synodum velut haereticam infamare non dubitaverint. Tertium, si communionem imperaret Theodosius, parerent quidem, sed his conditionibus, ut Orientales damnationi Nestorii subscriberent, libello veniam peterent patratorum in praesides synodi, Nestorii dogmata cum sectariis damnarent, collaborarent synodo in restituenda Cyrillo Memnonique dignitate. Quartum, ut ne prius communionem sponderent, quam restituti fuerint praesides, omniaque interim ad synodum referrent. Additur sub finem, nisi mandatis pareant, synodum nec ratum habitaram quod egerint, nec eos postmodum in suam communionem admissuram.
Orientalis factio totidem de suis episcopos legavit, Joannem Antiochenum, Joannem alterum Damascenum, Himerium, Paulum, Macarium, Apringium et Theodoretum, quibus etsi liberam fecit rerum gerendarum potestatem, id tamen mandavit ut Cyrilli capita, tamquam haeretica alienaque ab Ecclesia catholica et apostolica, modis omnibus rejicienda curarent. Adjunctus mandato libellus precum ad imperatorem, quo per quidquid sacrum est obsecrarentur ne cui liceret impune aliam fidei formulam, praeter symbolum Nicaenum, subscribere; et ut de quaestionibus quisque scripto apud imperatorem deponeret sententiam, qua posset argui si quid postea in contrarium assereret, ut esset una omnium consensio, nec duae permitterentur liberae de quaestionibus opiniones, sed res tota disputando definiretur. Id vero sin minus in praesentia effici posset, fas sibi esset ad Ecclesias suas redire. Juvenalem porro Hierosolymitanum insimularunt, quasi malis artibus conaretur Phoeniciam secundam et Arabiam in partes Cyrilli vocare. Dolebant enim unum hunc e patriarchis nominatim non fuisse accusatum.
Exstant litterae die 13 Augusti scriptae ad sacram synodum ab episcopis septem, Eulalio, Eutrechio, Acacio, Chrysaphio, Jeremia, Theodulo, Isaia, qui Constantinopoli versabantur. Suum illi studium in tuenda fide scripto testabantur Patribus, ut qui et in urbe rem strenue gererent, et Ephesinis Patribus animos adderent ad fortiter absolvendam victoriam, et parati essent ad petendam Ephesum, auxiliaremque opem ferendam, si placeret synodo, unde mandata sibi ad negotium commune gerendum mitti peterent.
Rescripsit quoque in eamdem sententiam Dalmatius sanctae synodo. Epistola vero, quia nondum edita est, afferenda videtur integra, tum Graece ut est in codice Vaticano, tum Latine. Sic ergo se habet.
Τὴν ἐπιστολὴν τὴν πεμφθεῖσάν μοι παρὰ τῆς ἁγίας συνόδου ἐδεξάμην, καὶ γνοὺς τὰ ἐν αὐτῇ ἐμφερόμενα, ἐν πρώτοις μὲν ἐλυπήθην σφόδρα διὰ τὰς συμβεβηκυίας ὑμῖν περιστάσεις τε καὶ θλίψεις. Ἐγέγραπτο γὰρ ἐν τῇ ἐπιστολῇ, ὅτι τινὲς τῶν ἁγίων πατέρων αὐτόθι διάγοντες, ἐκ τῆς στενοχωρίας ἐτελεύτησαν. Λοιπὸν δὲ γινώσκετε. ὅτι ἑτοίμως ἔχω πᾶσαν κέλευσιν ὑμῶν πληρῶσαι, καὶ ἐν οὐδενὶ παρεῖδον ἢ παραβλέπω, ἢ ἠμέλησα, καὶ μάλιστα ὅτι καὶ ὐπὲρ τῆς ὁρθοδόξου πίστεώς ἐστι τὸ πρᾶγμα καὶ ἁρμόζον πρὸς τὸν Θεόν· οὐδεὶς γὰρ δύναται ἀποστῆναι ἀπὸ Θεοῦ ζῶντος, καὶ ἄλλα τινὰ βουλεύεσθαι. Οἱ γὰρ ὀρθοτομοῦντες τὸν λόγον τῆς ἀληθείας τοῦ Θεοῦ ζωὴν ἔχουσιν, καὶ ἐν τῷ αἶῶνι τούτῳ, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι· οἱ δὲ ἀφιστάμενοι ἀπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος κατηραμένοι εἶσὶν, ἐῤῥιμμένοι εἶς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον, ὡς καὶ Νεστόριος, καὶ οἱ ὁμόφρονες αὐτοῦ μετ` αὐτοῦ. Ὁ γὰρ Θεὸς καὶ πατὴρ τοῦ Κυρίο ἡμῶν Ἰησοῦ Χρίστου ἐφαίδρυνε, καὶ ᾠκοδόμησε τὴν ἁγίαν σύνοδον πᾶσαν, καὶ τοὺς κόπους ἡμῶν, καὶ ἱδρῶτας προσεδέξατο. Εὐχαριστοῦμεν οὖν τῷ Θεῷ τῷ οὕτως εὐοδώσαντι, καὶ τὴν νίκην ὑμῖν παρασχόντι ὑπὲρ τῆς πίστεως Εὔχεσθε ὑπὲρ ἐμοῦ, παρακαλῶ τὴν ὑμετέραν ἁγιωσύνην.
Accepi epistolam a sancta synodo ad me missam, et legens quae contineret, in primis indolui vehementer, propter ea quae vobis acciderunt mala; scriptum enim erat in epistola, aliquos ex sanctis Patribus ille agentes, propter angustias locorum, exstinctos esse. Caeterum scitote me prompte jussa quaelibet vestra impleturum, nec quidquam hactenus praeterisse; neque enim negligenter aliquid provideo, nec incuriosus sum, cum praesertim res fidei orthodoxae Deique agatur; nemo enim potest deficere a Deo vivente, et alia quaedam consilia capere. Qui enim recte tractant verbum veritatis (II Tim. II, 15) , Dei vitam habent, et in hoc saeculo, et in futuro: qui vero deficiunt a Dei gratia, ejiciuntur in tenebras exteriores (Matth. VIII, 12) , quemadmodum Nestorius et qui eadem cum ipso sentiunt: Deus enim et Pater Domini nostri Jesu Christi complacuit sibi in sancta synodo, eamque totam ut aedificium suum curat, vestrosque labores et sudores gratos habet. Gratias ergo agimus Deo, qui vos recta via duxit, et victoriam de fide vobis tribuit. Orate pro me, precor sanctitatem vestram.
In eodem codice Vaticano reperitur synodi responsum ad Dalmatium: breve illud quidem, si per seipsum spectetur, sed cui insertum sit quoddam velut parergum, de summa monasteriorum urbis regiae praefectura Dalmatio collata, quod spernendum putavi propter ἀνιστορησίαν. Sic ergo synodus respondet.
Ἡ ἁγία καὶ οἶκουμενικὴ σύνοδος, ἡ συναχθεῖσα ἐν τῇ Ἐφεσίων μητροπόλει, κατὰ κέλευσιν Θεοδοσίου καὶ Οὐαλεντινιανοῦ, τῶν εὐσεβεστάτων καὶ φιλοχρίστων βασιλέων, δεξαμένη τὴν ἐπιστολὴν τὴν πεμφθεῖσαν παρὰ Δαλματίου τοῦ ἁγιωτάτου ἀρχιμανδρίτου καὶ πατρὸς τῶν μοναχῶν, καὶ εὑροῦσα αὐτὸν σπουδαίως κινηθέντα, καὶ διὰ τεσσαράκοντα καὶ ὀκτὼ ἐτῶν ἐξελθόντα αὐτὸν ἐκ τοῦ κελλίου αὐτοῦ, καὶ ἀπελθόντα πρὸς τὸν εὐσεβέστατον καὶ φιλόχριστον βασιλέα, καὶ διδάξαντα αὐτὸν πάντα, τὰ παρακολουθήσαντα καὶ γεγενημένα παρὰ τῆς ἁγίας συνόδου περὶ τῆς καθαιρέσεως τοῦ ἀνοσίου Νεστορίου.
Ηὐχαριστήσαμεν Χριστῷ τῷ ἀληθινῷ Θεῷ ἡμῶν, τῷ οὕτως κινήσαντι ὑμᾶς, ἀντιλαβέσθαι τοῦ ὀρθοῦ δόγματος τῆς πίστεως ἡμῶν, καὶ τοὺς ἡμῶν κόπους καὶ ἱδρῶτας ἐμφανεῖς καταστέσαντα, οὐ μόνον τοῖς εὐσεβεστάτοις βασιλεῦσιν, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἁγιωτάτοις ἀρχιμανδρίταις, καὶ παντὶ τῷ φιλοχρίστῳ κλήρῳ καὶ τῷ λαῷ. Τίς γὰρ ἄλλος ἀνθρώπων συνεβὰλετο ἡμῖν, εἶ μὴ μόνον ἡ ὑμετέρα ἁγιότης_ διὰ γὰρ ἄλλου οὐκ ἐφανερώθη ἡ ἀλήθεια, εἶ μὴ παρ` ὑμῶν· τουτέστι τοῦ κυροῦ Δαλματίου· τούτου χὰριν πάντες ἡμεῖς τὰς χεῖρας ἐκτείνομεν πρὸς τὸν φιλάνθρωπον καὶ ἀγαθὸν Θεὸν, ὑπὲρ εὐζωΐας καὶ σωτηρίας τῶν εὐσεβεστάτων ἡμῶν βασιλέων, καὶ τῆς ὑμετέρας ἁγιωσύνης. Παρακαλοῦμεν οὖν ὑμᾶς ἐπὶ πλεῖον προτίθεσθαι ἡμῖν, καὶ ἀναπληροῦν τὸν τόπον ἡμῶν, ἐν τοῖς αὐτόθι ἀνακύπτουσι περὶ τῆς πίστεως. Ὡς γὰρ ἔγνωμεν, ὅτι καὶ πρὸ τοῦ ἐπιδημῆσαι Νεστόριον ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἀπεκάλυψέν σοι τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ ὁ Θεὸς, καὶ ὅτι πᾶσι τοῖς ἐρχομένοις ἐν τῷ κελλίῳ σου ἔλεγες· Προσέχετε ἑαυτοὺς, ἀδελφοὶ, ὅτι κακὸν θηρίον ἐπεδήμησεν τῇ πόλει ταύτῃ, καὶ πολλοὺς ἔχει βλάψαι τῇ διδασκαλίᾳ αὐτοῦ.
Ἡ ἁγία καὶ ὁμοούσιος τριὰς φυλάξαι σε ἐῤῥωμένον ψυχῇ καὶ σώματι, ἀνυμνοῦντα Χριστὸν τὸν Οεὸν ἡμῶν. Ὑπερεύχου ὑπὲρ ἡμῶν, ὁσιώτατε ἀδελφέ.
Cum sancta et oecumenica synodus in Ephesiorum metropoli congregata jussu Theodosii et Valentiniani, religiosissimorum et Christo amabilium imperatorum, accepisset epistolam missam a Dalmatio sanctissimo archimandrita, et monachorum Patre, et ipsum comperisset, urgente fidei zelo, post quadraginta et octo annos egressum ex sua cellula ivisse ad piissimum et Christianissimum imperatorem, eumque docuisse omnia quae consecuta sunt, quaeque effecta a sancta synodo, pro depositione impii Nestorii.
Gratias egimus Christo, vero Deo nostro, qui vos ita impulit juvare rectum dogma fidei nostrae, et nostros tandem labores sudoresque demonstrasse, non tantum piissimis imperatoribus, sed etiam sanctissimis archimandritis, totique Christo amabili clero, ac populo. Nam quis alius bominum opem nobis tulit praeter vestram sanctitatem? cum a nullo manifestata sit veritas, praeter quam a vobis, id est, a domino Dalmatio. Cujus rei gratia nos omnes manus supplices extendimus ad benignum bonorumque parentem Deum, pro felici vita et sospitate piissimorum nostrorum imperatorum, ac sanctitatis vestrae. Hortamur vos igitur adjungi nobis, ad amplius aliquid praestandum, et implendum illic nostrum locum in his quae oriuntur fidei negotiis. Quamquam [Col. 0735] hortatione non est opus, novimus enim Deum tibi revelasse, quae Nestorius in corde gereret, antequam Constantinopoli palam grassaretur, teque jam tum omnibus in monasterio existentibus dicere solitum: Cavete vobis, fratres, siquidem mala bestia hac in urbe grassatur, et multos sua doctrina inficit.
Sancta et consubstantialis Trinitas servet te incolumem mente et corpore, praedicantem Christum Deum nostrum. Ora pro nobis, sanctissime frater.
Cum legati partium sub finem Augusti Chalcedonem tenuissent, jussi sunt ibidem subsistere, propter tumultuantes monachos, si qua tamen fides Theodoreto id causanti. Eo loci fama didicerunt, Nestorium ante octo dies, quam advenirent, Epheso dimissum, ut iret quo liberet. Quod cum foret praejudicium non leve causae, tantum catholicis laetitiae bonaeque spei fecit, quantum vicissim doloris metusque Orientalibus, propter inclinationem Theodosii in meliorem partem. Postquam Chalcedonem venimus (nam Constantinopolim, neque nos, neque nostri adversarii intrare permissi sumus, propter seditiones bonorum monachorum), fama accepimus, inquit Theodoretus, quod ante octo dies, quam compareremus, dominus Nestorius ab Epheso dimissus sit, ut eat quo liberet: unde valde doluimus, quandoquidem vere ea quae illicite et absque judicio facta sunt jam robur habere videntur.
Die quarto Septembris Orientalium legati ad suos Ephesum scripserunt: quo die Chalcedone transiturus exspectabatur imperator in villam Rufinianam, ubi statuerat audire causam. Et vero convocatos eo loci audivit non semel, sed quartum etiam, immo et quintum, et quidem satis benevole in speciem; unde victoriam sibi intempestive gratulati sunt, litteris ad suos Ephesum datis. Narrant enim ea quae obtulerant imperatori accepta fuisse; quae synodi legati, rejecta; reprehensum a se Acacium, quod passibilem Deitatem dixisset, et ad tantam blasphemiam cohorruisse Theodosium; ab eo imperatum fuisse, ut suam quisque sententiam scripto traderet, nec aliam ab ipsis propositam quam Nicaenam; populum, probante imperatore, Constantinopoli ad se confluere, enixeque petere ut pro fide strenue pugnarent, vixque a se retineri, ne adversariis noceat.
Tam felicem exitum certaminis Orientales legatis suis ex urbe Ephesina congratulati sunt, eosque simul monuerunt, catholicae synodi Patres, quos Aegyptios vocabant, perinde se gerere ac prius, id est, causas dijudicare, quae plurimae deferebantur, Ecclesiis diversis providere, etc. Remiserunt ipsis quoque subscripta a se exemplaria duo fidei Nicaenae, unaque expositionem capitulorum a Cyrillo recens factam, ac etiam libellum imperatori offerendum. Hoc in libello post actas pro favore suis praestito gratias summisse pro Nestorio, cujus nomen tacent, quia ingratum imperatori audiverant, abjecteque supplicabant. Quid enim abjectius istis verbis: Oramus, et ante vestigia vestra provolvimur, ut nos cum longanimitate humiliantes vestrae pietati suscipiatis, et juste petentes de offensa persona ab his qui receperunt haeretica capitula Cyrilli, etc. Dederunt insuper in mandatis ut totis viribus pro Nestorio facerent; neque suo nomine consentirent umquam in restitutionem Cyrilli et Memnonis, nisi capitula damnarentur: ea quippe eo usque exsecrabantur, ut ne unum quidem recipere vellent, etsi mors intentaretur.
Compressus est aliquot post diebus impetus exsultantis inconsiderate laetitiae: redeunte siquidem in urbem imperatore, jussi sunt synodi catholicae legati comitari, ut episcopum Constantinopoli ordinarent, Orientalibus interim Chalcedone relictis; qui libello ad Theodosium misso petierunt, ne qua fieret ordinatio, priusquam dogmata examinarentur, vaticinantes alioqui ingentia, quae forte machinabantur, inde mala oritura. Aiebant enim: Necessarium duximus ut praesentibus litteris doceremus vestram pietatem, coram Deo et Christo ipso ac sancto Spiritu, quod si quis ordinatus fuerit, antequam discutiantur recta dogmata ab iis qui haeretica sentiunt, necesse sit ut tota Ecclesia scindatur, tam clero quam plebibus dissidentibus: nullus enim piorum feret haeretica colentibus communionem dari, propriamque salutem annihilari. Si autem haec futura sunt, tunc vestra pietas praeter suam mentem agere cogetur; nam et schisma praeter sententiam invalescet, et eos qui pro pietate certant, contristabit, non ferentes, ut suae animae pereant, et constent contentiosis impia Cyrilli dogmata, quae justificare volunt. Multi autem, qui pietati student, et omnes nos, qui ex Orientali dioecesi, et vestrae provinciae ex dioecesi Ponti, et Asiae, et Thraciae, et Illyrici, et Italiarum Cyrilli dogmata admitti non sinent; qui et vestrae pietati librum beatissimi Ambrosii miserunt adversa pullulanti huic superstitioni docentem. Quapropter ne hoc eveniat, et vestra pietas magis conturbetur, supplicamus, precamur, obsecramus, ut edicat, ne ordinatio antea fiat, donec orthodoxa fides firmetur.
Libello nihil aliud responsi datum, nisi quod facta est legatis Orientalium, suisque apud Ephesum sociis, libera potestas redeundi ad suas Ecclesias. Quod cum resciissent, libellum tertium imperatori miserunt, non modo iracundiae plenum, sed vecordis etiam exprobrationis, immo et impudentis comminationis. Ausi sunt quippe Theodosio objicere: primum, quod ipsos illusisset. Vocati sumus, inquiebant, ad confirmandam sanctorum Patrum fidem; verumtamen usque in praesentem diem Chalcedone retenti sumus, et nunc ad propria dimittimur. Deinde, quod Orientales prae aliis despiceret: Caeterum non illorum tantum, sed et noster rex es; neque enim parva portio regni tui est Oriens. Tertio, quod fidem proderet propter rationes politicas: Ne despiciat vestra majestas fidem, quae adulteratur, in quam et vos, et progenitores vestri baptizati estis; qua et nunc opus habetis in bello quo Africam premitis. Quarto, quod damnationis aeternae se reum faceret: Ii qui permissi sunt Ecclesias habere, animas eorum qui ad se accedunt, et si quis ipsos volet audire, occidunt. Quinto, denique, [Col. 0737] quod eum se praestaret cum quo perinde agendum sit ac cum rejicientibus verbum Dei, atque apostolos persequentibus. Si post hanc nostram obsecrationem, hanc quae coram Deo data est doctrinam non susceperit vestra pietas, nos etiam pulverem pedum excutiemus, et clamabimus cum beato Paulo: Mundi sumus a sanguine vestro (Act. XX, 26) .
Nihil effectum hoc etiam libello: quare post acceptam abeundi potestatem, mandarunt suis Ephesum quo loco res essent, deploratam scilicet Nestorii causam, cum nemo posset ferre ipsius nomen: Cyrillianos tyrannide, fraudibus, adulatione, donis omnes decepisse: vix tandem precibus ab imperatore impetratam redeundi ad suas Ecclesias facultatem, sed ea lege, ut et Aegyptius et Memnon Ephesius in suis locis manerent. Sic enim, aiebant, poterit Aegyptius omnes excaecare muneribus suis: sic ut ille quidem, cum innumera fecerit mala, ad thronum suum redeat; iste vir innocens vix ad suam mansionem dimittatur.
Antequam vero Chalcedone recederent, Theodoretus sermonem habuit sane virulentum, quo valediceret legatorum nomine Nestorii fautoribus, qui Chalcedonem trajecerant, ut dicentem audirent: Terribiles Propontidis fluctus transire ausi estis, inquiebat, ut nostram audiatis vocem, quam vestri pastoris vocis effigiem putatis: desideratis enim audire jucundas vestri pastoris fistulas, pastoris quem pastores socii calamis occiderunt, etc. Joannes qui aderat, excepit de more dicentis verba, salutansque extremum auditores, eos ad obstinationem in errore incendit, facta catholicis calumnia, quasi patibilem Deitatem dicerent, factamque corporis et Deitatis naturam unam, quod antea quoque Theodoretus objecerat: Sancta lex est, aiebat Joannes, ut patribus accepta ferantur ea quae filiorum sunt. Meus igitur est Galaad, et meus est Manasses; immo non mei sunt, sed Dei, qui vestram cum nostra congregavit Ecclesiam, et hunc pro pietate zelum cum aliis donis largitus est. Equidem inter vos ideo surrexi, ut dicendo salutarem simul et valedicerem; etenim vobiscum sumus ad fratres nostros contendentes.
Jam vero quid a suis legatis oecumenica synodus acceperit, etsi non est proditum litteris, quod sciam; ex eo tamen intelligitur, quod Patres, post difficilem pugnam cum Christi hostibus, sic tamquam gloriosi duces, parta victoria, laureati suas Ecclesias reviserint; ipseque Cyrillus die 30 Octobris, qui tertius mensis Athyr, secundum Aegyptios, Alexandriam appulerit, ubi a suis, quasi triumphantis exercitus ductor, acceptus est. Et vero decima nona homilia, qua diem Paschatis in annum 432 edixit, Epinicion sibi quoddam videtur cecinisse, quod tamen prae modestiae studio, ut et classicum anni prioris, allegoricis figuris temperavit. Opportune, inquit, rursum, quod Psalmographi lyra antiquis occinuit, nos quoque ad vos usurpabimus: Omnes gentes plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis (Psal. XLVI, 2) . Hoc est, victoriale carmen occinamus Christo, vicit namque pro nobis mundum (Col. II, 15) , quandoquidem scilicet ipsemet ait, triumphavitque principatus, dominationes, atque mundi rectores tenebrarum harum, spiritualis nequitiae in coelestibus (I Cor. XV, 24) , nosque hoc pacto ereptos ex illorum saevitia ab antiquis criminibus liberavit, affigens cruci, quod contra nos erat, chirographum (Col. II, 14) , ut ob hoc ipsum scilicet gaudentes dicamus: Ubi est, mors, victoria tua (Osee XIII, 14) ?
Quadrimestri spatio post abdicationem Nestorii elapso, octavo kal. Novembris, id est, die 25 Octobris, qui Dominicus, synodus episcoporum, sive qui a catholicis Epheso missi fuerant, sive qui forte Constantinopoli reperti, aut etiam e provincia convenerant, urbis regiae episcopum ordinavit Maximianum ex monacho presbyterum, non excultissimum quidem litteris, sed fidei probatae, pacisque amantem, et pietatis operibus deditum. Nulli erat ille clericorum parti ingratus, immo sedi apostolicae, cujus legati aderant, eo acceptior, quod in Ecclesia Romana posuerat prima sacrae militiae rudimenta. Atque haec causa fuit cur Proclo et Philippo anteferretur, viris alioqui doctrina et pietate praestantibus, sed qui studiis clericorum contrariis foverentur.
Statim ab ordinatione synodus litteras de more dedit ad primas sedes, atque etiam ad episcopos veteris Epiri, quos schismatici fallere tentabant, proinde ac si sanctae synodi communione fruerentur, quamvis a pristina sententia non recessissent. Quamobrem canones qui in septima actione leguntur, ad ipsos missi sunt, ex quibus certiores redderentur de iis quae contra schismaticos et Nestorianos decreta fuerant, et qualis dein poena illis constituta esset, qui cum ipsis communicare praesumerent.
Litteris a synodo Alexandriam ad Cyrillum directis, suas singulares adjunxit novus episcopus, quibus sanctum Christi confessorem pro meritis laudaret, peteretque tanti praesulis, sive precibus juvari, sive consiliis informari, sive perpetuo charitatis vinculo devinciri. Addidit et suas tum synodicis, tum imperialibus ad S. Coelestinum summum pontificem, quas omnes perferendas acceperunt Joannes presbyter, et Epictetus diaconus. Non exstant tres illae, quod sciam; earum tamen mentio fit in responsionibus Coelestini ad singulas: unde scimus epistolarum perlatores venisse Romam ad diem natalem Domini; lectas imperatoris litteras, aliasque, ut opinor, in maximo coetu apud Sanctum Petrum, ac summa omnium gratulatione exceptas. Religiosos filios meos, inquit pontifex, Joannem presbyterum, et Epictetum diaconum, tantae rei nuntios, cum totius Ecclesiae gratulatione suscepimus; et lectis in tota Christianae plebis congregatione, apud beatissimum apostolum Petrum, vestrae pietatis apicibus, Deo nostro pro vobis vota persolvimus. Ita enim ad nos, agente Domino, pervenerunt, ut ad eum diem, quo celebramus Christi Dei nostri natalem, secundum carnem, cui quaestio inferebatur, concurrerent, et impietatem convicti universa congregatio confutaret.
Orientales, cum intellexissent, nulla suae protestationis habita ratione, Maximianum fuisse ordinatum, in [Col. 0739] suas quisque provincias abierunt, certi numquam aut Alexandrinis, aut Constantinopolitanis communione jungi; quippe qui Cyrillum jure, ut ipsis quidem videbatur, a se depositum, vitioque ordinatum Maximianum, praecessore per injuriam dejecto, causarentur. Atque hinc ortum est, ut cum duae tantum ineundae pacis conditiones huc usque exigerentur, consensio in depositionem Nestorii, et ejusdem errorum damnatio, tertia insuper accesserit, approbatio ordinationis Maximiani.
Theodoretus, quo nemo impatientius ferebat, sive Nestorii exauctorationem, sive Cyrilli restitutionem, non contentus reprehensionibus anathematismorum, quas ante synodum, impulsu Joannis Antiocheni, ediderat, in Orientem redux, instigante diabolo, ut ait Mercator, opus conscripsit adversus Cyrillum et sanctum concilium Ephesinum, quod aliquando ab argumento inscriptum reperitur, Περὶ ἐνανθρωπήσεως, aliquando a numero librorum, Πενταβίβλιον, quinque enim libris continetur. Scribendi occasionem explicat in praefatione. Priusquam conventus apud Ephesum celebraretur, duodecim capitulis strictim aperteque restitimus, ut praescius horum fieret intellectus, etiam studiorum et rationis expertibus. Quia vero se manifestum, qui ista protulit, in concilio declaravit, et plures ex iis qui corruerant, imperiti potius, nec ulla dogmatis imbuti notitia, pia haec arbitrati sunt, operae pretium visum est iterum contra niti, sermonemque distendere et succisam blasphemiam multipliciter confutare, ut ignorantibus evidentius approbemus, quemadmodum Evangeliis declararentur adversa, quae nunc ab istis maxime proferuntur.
Sub idem tempus, videtur Eutherius Thyanensium episcopus scripsisse, ad Eustathium Parnassi episcopum, opus viginti sive libris sive capitibus distinctum, cujus est mentio apud Photium, sub nomine Theodoreti; totum vero reperitur inter opera Athanasii. Tempus autem his ex verbis facile intelligitur: Quomodo potero mendacii omnia nunc turbantis cohibere impetus, quando temeritatis et impudentiae plena sunt quae dicuntur omnia. Dicuntur autem summa cum impudentia et arrogantia, ut nunc quidem quod ausi hactenus non sunt, ausuri sint: usque adeo haereticorum malitia non jam amplius clam leviterque simplicioribus insidiatura; sed ut quae summam omnium potestatem habeat, nullum non facinus sit patratura; sumptoque sibi in omnes imperio, leges praescriptura; ad placita sua quosvis pertractura; obedientiam subitam flagitatura; cognitura causas; poenas a diligentioribus pietatis cultoribus exactura; et hunc quidem involutura injuriis; patria pulsatura alterum, huic accusationum textura laqueos; illum de dignitatis suae gradu deturbatura; alium dejectura audacia; alium vocum inanium ampullis in nassam tractura. Taceo vincula, carceres, mulctas, infamiam, flagella, miserabilia caedium spectacula; atque hujus tragoediae multi sacrorum antistites auctores sunt. O, audaciam minime sacram! o intoleranda jura! peracturis sacra, aut docturis blandissima illa in ore est salutatio, pax omnibus. Haec cum sint Theodoreti et Orientalium querelis paria, eodem tempore proculdubio composita dici debent.
Dum haec in Oriente geruntur, Cyrillus synodo Constantinopolitanae Maximianoque respondit; illi gratulatus de constituto antistite; istum laudibus exornans, et de fide edoctum, monitis ad rem bene gerendam informans. Utraque responsio venit Constantinopolim, opinor, cum homilia paschali, id est, circa finem Novembris aut Decembris initia. Eodem venit, quatuor totis post mensibus, Coelestini respondentis quadruplex epistola; quaelibet enim data legitur idibus Martiis anni consequentis, Joanne et Epicteto festinantibus festum diem Paschatis sua in Ecclesia celebrare, cum natalem Domini Romae peregissent. Hanc, ait Coelestinus, sollicitudinem nostram praesentes probarunt Deo amabiles filii et charissimi, atque animis nostris acceptissimi, Joannes presbyter et Epictetus diaconus, quos reversos ad vos festinato remisimus; sollicitius hoc agentes, ut quos diebus Dominicae nativitatis accepimus, resurrectionis Dominicae tempore redderemus.
Cur porro tres fere menses pontificis responsum clerici urbis regiae exspectaverint, causa fuit procul dubio invaletudo Coelestini, qui vigesimo secundo die a scriptis litteris migravit ad Deum.
In his vero litteris sanctissimi pontificis elucet vigilantia pastoralis in promovenda Ecclesiae pace, apostolicus vigor in profligandis haeresibus, disciplinae studium adversus animos errorum pertinaces, mansuetudo erga poenitentes, et paterna pietas in omnes. Senis tamen optimi, cupientis dissolvi, et esse cum Christo, votis unum deerat, illudque quasi victoriae necessaria quaedam absolutio, nimirum, pax Ecclesiae, communio Antiochenorum cum aliis, et Nestorii deportatio ultra metuendi metas. Id ab imperatore postulat verbis, ut a summo pontifice, efficacissimis. Obsecramus et poscimus, sub illius invocatione quem colitis, fidei vestrae, ut quod consuestis, arma praestetis. Nunc enim est omnis opponenda custodia, ne rapax lupus ovilibus Dominici gregis, cum saevierit exclusus, rursus serpentino lapsu ad mortem perveniat animarum, effossis qua potest parte cuniculis: nec enim potest quiescere, cum praedae suae rabidus cupiat incubare. Munimen sanis, remedia praebete sanandis; vallate muris fidei vestrae religionis catholicae veritatem, per quos et credentes muniti sint, et tanti sequaces erroris non audeant introire. Hic plenus victoriae vestrae fructus est, nihil relinquere quod rursus Dei Ecclesia debeat formidare. Quem igitur universorum ejecit sententia sacerdotum, in praedicatione sacrilega perdurantem, eum vestra clementia ab omni societate removeat, ut facultatem aliquos perdendi non habeat.
Neque vero pius princeps pati debuit, irritas esse optimi Patris preces: quare adhibito in consilium Maximiano aliisque episcopis, et clero Constantinopolitanae Ecclesiae, de pace ineunda cum Cyrillo, scripsit [Col. 0741] Joanni Antiocheno, Acacio Beroensi, et Simeoni Stylitae: Joanni quidem, ut in concordiam veniret; aliis vero duobus, ut suis precibus apud Deum consiliisque negotium urgerent.
Aristolaus tribunus, cum potestate missus, imperatorias litteras detulit, utrumque antistitem coacturus, aut per se conspirare in conditiones pacis, aut Nicomediam venire, tamdiu ibidem moraturos, sine spe videndi principis, quamdiu concordes non forent. Sanctio Theodosii caret quidem omnino temporis nota; mense tamen Aprili datam ex eo constat, quod dum daretur, nondum Constantinopoli auditum esset de morte Coelestini, quae contigit die sexto Aprilis. Dum praedicti, ait imperator, episcopi sponderent si Nestorii depositioni subscriberes, illiusque doctrinam anathematizares, fore ut omnis altercationis materia mox e medio tolleretur, Cyrillusque sanctissimus Alexandriae episcopus, cum suis, et sanctissimus Coelestinus quoque gloriosae Romae episcopus, ac reliqui omnes, quotquot ubique sunt orthodoxae fidei sacerdotes, cum tua pietate ad communionem redirent, etc.
Joannes, acceptis mandatis, concilium coegit apud Acacium Beroensem, sive Antiochiae tunc ille adfuerit, ut erat solitus, sive potius Beroam Joannes ipse ad senem contenderit cum suis episcopis: quod ex Theodoreti verbis suo loco conclusimus.
Lectis in concilio divalibus scriptis, quibus imperabatur consensio in dejectionem Nestorii, et dogmatum ejusdem damnatio, atque adeo confessio victoriae a Cyrillo obtentae, mirum quantum commoti Orientalium animi fuerint: re tamen deliberata, placuit, non prius imperata facere, quam omnes fallendi artes exhaustae essent. Constitutum igitur ut Joannes quidem per se rem pacis ageret, nec ulla ratione committeret ut Nicomediam ire cogeretur; Cyrillus vero ad conditiones callide adigeretur, quibus Orientalium honori esset consultum: nempe ut omnia ipsius scripta abolerentur, omnesque uni Nicaenae confessioni subscriberent. Posteaquam vero, inquit Cyrillus ( epist. ad Acacium), Orientalibus regium decretum expositum est, et tamquam factum ex eorum episcoporum sententia, qui Constantinopoli aderant, concilio nescio quo, apud sanctissimum piissimumque Beroensem episcopum Acacium congressi, scribi ad me curarunt conventionis modum, id est, sanctarum Ecclesiarum pacis, nisi eo modo, quem ipsi praescriberent, fieri non debere; erat autem ea petitio gravis ac molesta: volebant enim ea omnia aboleri, quae vel epistolis, vel tomis, vel libris evulgaveram; et soli fidei, quae a sanctis Patribus nostris Nicaeae edita fuerat, consentire.
Absurdae ejusmodi conditiones proponendae visae sunt, privatis litteris quas Acacius Beroensis, sic tamquam pacis sequester, Cyrillo scriberet: ut si reciperentur, propter auctoritatem scribentis, Cyrillus victoria excidisse videretur; sin repellerentur, locus esset jam calumniae Cyrillo faciendae velut pacis inimico, et alterius tentandae viae, qua cogeretur vel invitus. Scripsit Acacius, ut erat deliberatum; Cyrillus vero, Ego, inquit, ad ista ita rescripsi: Expositioni fidei quam Nicaeni Patres ediderunt adhaeremus omnes, nihil prorsus eorum quae in ipsa continentur labefactantes; sunt enim ea omnia recte inculpateque tradita; neque tutum est post illam fidei editionem quidquam adhuc curiosius tractare. Quae vero recte contra Nestorii blasphemias scripsimus, ea ejusmodi esse, ut nulla nobis ratione persuaderi possit ut recte scripta esse negemus. Opus proinde magis esse ut ipsi juxta pientissimi Christique amantis imperatoris decretum, immo vero sanctae synodi Ephesinae sanctionem, illum, qui contra salvatoris Christi gloriam pugnavit, ejicerent, impiasque illius blasphemias anathemate insectarentur, ejusque depositioni consentirent, ac sanctissimi piissimique episcopi Maximiani ordinationem approbarent.
Orientales spe sua frustrati, iterum ad artes confugerunt, quas Cyrillus ita narrat: His litteris sibi redditis, miserunt Alexandriam religiosissimum et piissimum episcopum Paulum Emesenum, cum quo diu multumque de iis rebus disseruit, quae Ephesi praeter jus et officium dictae factaeque fuerant. Quia vero, istis oblivioni contraditis, iis potius curis insistendum videbatur, quae majoris momenti ac ponderis erant, interrogavi numquid litterarum a piissimo Joanne episcopo attulisset. Mox ille epistolam reddidit, non ea quae debebat habentem, sed potius non quo conveniebat modo dictatam: complectebatur enim irritationis vim potius quam exhortationis. Hanc itaque non acceptavi. Nam cum meam animi aegritudinem, qua fueram affectus ex iis quae praecesserant, et ab ipsis Ephesi facta fuerant, excusatione aliqua demulcere debuissent, tantum abest ut id fecerint, ut se quoque propter sacrorum dogmatum zelum jure optimo mihi succensuisse dicerent. At ex me audiebant nec divinum zelum ipsos movisse, nec quod pro veritatis dogmatis pugnarent aciem adversum me componere; sed quod hominum assentationibus locum darent, ac eorum qui tum potentes videbantur amicitias sibi conciliarent.
Neque vero Paulus ipse fraudibus abstinuit: nam cum litteras attulisset querelarum plenas, paratum se tamen ostendit, tria quae Cyrillus volebat, suo Orientaliumque omnium nomine implere: utrumque vero callide, ut factorum veniam Cyrillus obtinuisse potius quam dedisse videretur, et Orientales factum Pauli dissimulare magis se causarentur, quam vel approbasse vel mandasse. Qua prudentia fraudem dissolverit Cyrillus narrat his verbis ( Epist. ad Donatum): Cum has litteras misissem, animadvertentes se communionem recipere non posse, nisi ea quae facere debebant prius perfecissent, miserunt Alexandriam Paulum reverendissimum religiosissimumque Emesenum episcopum, qui ad me litteras afferret, communionis quidem instaurationem concernentes, parum tamen recte dictatas: prae se ferebant enim quasdam querelas adversus nos habere, quasi quaedam in sacro concilio, neque recte dicta, neque recte facta essent. Verum hujusmodi quidem epistolas non admisi, sed respondi: Cum de prioribus veniam petere deberent, quomodo novas iterum contumelias inferre audent? Cum [Col. 0743] autem memoratus piissimus episcopus factum excusaret, juramentoque affirmaret, non esse hoc illorum propositum; sed ex mera animi simplicitate ad id scribendum progressos esse, charitatis causa purgationem admisi. Caeterum non prius illum ad synaxim recepi, quam dato libello Nestorii dogmata suo scripto anathematizasset, seque illum pro deposito habere confessus esset, et ordinationi religiosissimi episcopi Maximiani assensisset. Petiit autem ut istis a se omnium religiosissimorum orientalium episcoporum loco oblatis libellis, nihil amplius exigerem: quod nulla ratione fieri sum passus; sed una cum domino meo praeclarissimo tribuno ac notario Aristolao duos e nostris clericis misi Antiochiam, chartamque tradidi mandans, ut si Joannes reverendissimus Ecclesiae Antiochenae episcopus subscripserit, et illam acceperit, tunc demum litteras de communione redderent.
Aliam rursus artem adhibuit Paulus pejorem priore, ut vel statuta synodi convelleret, vel causas impeditae pacis in Cyrillum rejiceret: siquidem contendit unam Nestorii depositionem sufficere ad sopiendas turbas quas unus excitarat; caeteros episcopos in suas sedes restituendos, atque ipsos adeo quatuor nominatim dejectos, Helladium, Eutherium, Himerium et Dorotheum. Sciat et hoc quoque tua sanctitas, scribit Donato Cyrillus, religiosissimum pientissimumque episcopum Paulum initio plurimum institisse, Helladii, Eutherii, Himerii et Dorothei depositorum causa, obnixeque rogasse ut quae contra ipsos decreta erant, abrogarentur: affirmabat enim pacem Ecclesiarum aliter fieri non posse, nisi id quoque fuisset adjectum. Ego vero respondebam, rem ipsum impossibilem conari, eo quod nos istud numquam essemus permissuri. Manserunt itaque in eodem schismate, in quo etiam nunc perseverant; neque ulla eorum in conditionibus de pace sanctarum Ecclesiarum propositis facta est mentio.
Orientales, cum cernerent omnes suas machinas infringi, paruerunt tandem imperatoris jussis et Cyrilli postulatis; non tamen ita quin adhuc fraudis quiddam adderent, quo viderentur id obtinuisse quod Ephesi contenderant, nempe, ut de dogmate prius ageretur quam de personis; utque pars quaelibet suae fidei expositionem scripto daret, et de duodecim capitulis sileretur: id enim est impetratum a Cyrillo, cordatius forte, propter studium pacis, se gerente cum fraudulentis quam par esset; siquidem inde Orientales occasionem sumpserunt spargendi in vulgus mendacii, quasi sua capitula retractasset, et in Orientalium sententiam venisset.
Scripsit igitur Cyrillo Joannes, sed ambiguis verbis, quibus non tam aperuisse mentem videatur quam texisse: testatus enim est neque sponte se in concordiam venisse, sed jussu imperatoris; neque alia de causa expositionem fidei mittere, quam ut occluderet os adoriri volentibus; neque unionem naturarum φυσικὴν admittere, sed unionem tantum; neque Virginem simpliciter Θεοτόκον κατὰ ταύτην τῆς ἀσυγχύτου ἑνωσεως ἔννοιαν ; neque damnare dogmata Nestorii, sed voces novas et profanas. Quae omnia ancipitem facere possunt sensum: si quidem sententiam dixit non aliis verbis quam quibus ipse etiam Nestorius non invitus uteretur. Nestorius enim confessus est, et Θεοτόκον esse Virginem sanctam; et unitas naturas inconfuse; et unum Filium Dominumque Christum; et Verbum carnem factum; et ex ipsa conceptione templum quod assumpsit sibi univisse, et caetera quae Joannes prosecutus est.
Dum ita geritur negotium pacis, partim Antiochiae, partim in Aegypto, Theodoretus aegre ferens rem non evenire ex animi sui sententia, litteras dedit ad geminum Andream, monachum scilicet Constantinopolitanum, et Samosatenum episcopum; dedit et ad Joannem Antiochenum, atque Himerium Nicomediensem, quibus testatur se quidem nihil in epistola Cyrilli reperisse quod videretur sanae doctrinae pugnare, quippe cum in ea capitulis contraria continerentur; se tamen non posse, etsi extrema quaeque impendeant, nec in depositionem Nestorii, quem miris laudibus afficit, consentire; nec dogmatum damnationem subscribere, sine exceptione, qua significaret damnare se dogmata, cujuscumque tandem essent, ut consuleretur Nestorii personae. Cujus, inquit, sanctissimi episcopi, qui doctrinam indiscrete anathematizet, pietatem ipsam anathematizare videatur.
Cum tribunus moras pertaesus, Alexandria, quo venerat accelerandi negotii causa, Antiochiam ad Joannem urgendum rediret, Cyrillus misit una duos o suis clericis, quibus chartam tradidit, mandans, ut si Joannes subscriberet et illam acciperet, tunc demum litteras ei de communione redderent. In charta continebantur tres conditiones pacis, sic enim scribit Cyrillus ( Epist. ad Donatum): Cum igitur piissimus Joannes subscripsisset, caeterique, qui cum ipso illustriores erant; cumque Nestorii doctrinam anathematizassent, et quod ipsum pro deposito haberent professi essent; ac Maximiani religiosissimi pientissimique episcopi ordinationem approbassent, communionem illis restituimus. Theodoretus, ut Joanni non aderat, cum pax constitueretur, ita neque subscripsit cum aliis; sed in suo secessu turbas meditabatur, immo sollicitabat animos episcoporum suae provinciae, quos etiam cogebat, velut in synodos, sicubi commodum foret: quamobrem ab imperatore postmodum jussus est, veluti pacis publicae perturbator, Cyri se continere.
Paulus Emesenus, rebus utrinque compositis, postquam obtulisset libellum Cyrillo, quo consentiret in omnes conditiones pacis, non tantum communionem recepit, sed etiam potestatem habendae ad populum, praesidente Cyrillo in magna ecclesia, homiliae die 25 Decembris, qua catholice locutus de incarnatione Verbi et Deipara virgine, tantos plausus a plebe acclamante accepit, ut non solum abrumpere sermonem coactus sit, sed etiam partem in primum Januarii diem differre. Observa in vulgatis editionibus sub finem verba perverti, quae sic restituenda sunt. Populus dixit: Fili Theophili, et Athanasii, et Cyrilli. Episcopus Paulus dixit: Patris sapientiam audiamus, quae nostras quidem orthodoxorum mentes exsuscitat: hostium vero Ecclesiae acies [Col. 0745] prosternit, etc. Dicentis verba excepit Cyrillus de more, sermonemque commendans, Hausimus, inquit, vobis aquam ex sacro fonte: doctoris, inquam, qui ante nos disseruit; qui Spiritus sancti lumine illustratus, exposuit nobis magnum ac venerandum Salvatoris nostri mysterium, etc.
Postquam intellexit Theodoretus negotium omnino peractum esse, scriptumque a Joanne Antiocheno, non tantum ad majores sedes, sed etiam ad imperatorem, quo testaretur se et dogmata Nestorii damnare, et ejus depositioni ordinationique Maximiani consentire; dedit iterum ad Himerium litteras, quibus animi sui impotentiam simul et factionis fraudes prodidit. Ad ipsum quoque Nestorium epistolam misit, quasi pignus quoddam suae in tuendis haeretici partibus pervicaciae. His, inquit, quae contra tuam venerationem injuste atque inique patrata sunt, nec si mihi utramque manum quis abscinderet, potero praebere consensum, divina proculdubio mihi cooperante gratia, et infirmitatem animae sublevante. Hoc autem etiam his qui haec exigunt, certum litteris feci, et vestrae sanctitati, quid eis a me rescriptum sit, exempla transmisi, quatenus agnoscat quod nullum tempus nos per divinam gratiam commutabit.
Quin etiam in vicinas provincias suis litteris famam sparsit, neque apologiam Orientalium a Nestorii sententia abhorrere, neque Cyrillum in pristina opinione mansisse; sed in contrariam potius venisse; immo novam fidei expositionem recepisse, Nicaena despecta. Haec et alia sparsisse Theodoretum constat certis argumentis, etsi nomen ipsius tacuerit Cyrillus, Acacio ea de re monenti respondens. Neque vero contentus his mendaciis vicinos tentasse, Constantinopolim eadem scripsit, immo et in Epirum, atque etiam, ut prius, in Italiam ad Ravennatem, Aquileiensem et Mediolanensem episcopos, quae ut refelleret Cyrillus, coactus est Acacio in Cappadociam, et Eulogio Constantinopolim, et Donato in Epirum veterem, litteras mittere. Neque enim ea pax omnibus probata fuit, tum Antiochiae, dubitantibus ex episcoporum numero adhuc aliquibus, verba sunt Liberati, Cyrillo communicare, putantibus eum errasse, et postea veritatem agnovisse, et culpantibus Joannem, cur ab eo non expetierit capitulorum ejus damnationem; tum Constantinopoli, unde quidam de palatio, pergit Liberatus, per Eulogium presbyterum et apocrisiarium Alexandrinae Ecclesiae culpaverunt Cyrillum cur susceperit ab Orientalibus episcopis duarum confessionem naturarum, quod Nestorius dixit et docuit.
Alexandriae quoque nonnulli prae imperitia, aut etiam propter improbitatem, obstrepebant, quasi aut Joannes Antiochenus ipse non scripsisset consentanea Pauli sermoni, aut Cyrillus in Orientalium partes nimia quadam οἶκονομίᾳ inclinasset. Quamobrem in ecclesia, facto sermone, Cyrillus jussit palam utrasque litteras pacis recitari. Confessi sunt, inquit, Deo amantissimi episcopi ibi constituti rectam et sine profanatione fidem. Quae autem scripsit ad me Deo amantissimus et reverendissimus episcopus Antiochiae Joannes, quaeve ego ad eum rescripserim, Deo favente, audietis. Irrepsit error in notam temporis, quam habent vulgati codices; neque enim die vigesimo octavo Pharmuthi, sed Tybi, factus est sermo, id est, non vigesimo tertio Aprilis, sed Januarii. Nam quomodo pace composita sub initium Januarii, aut tamdiu Cyrillus omisisset referre ad populum; aut rationis, cur tamdiu dilata sit relatio, non meminisset?
Ubi primum pax composita est, Cyrillus et Joannes, suis singuli litteris ad summum pontificem Sixtum retulerunt. Litteris consentanea exposuerunt legati Romam reversi sub finem Aprilis. Certe apud sanctum Petrum, et litterae in consessu lectae sunt, et auditi legati ab episcopis qui ad diem natalem Sixti convenerant. Is erat dies vigesimus sextus Aprilis. O relatio, inquit pontifex ( Epist. ad Cyril.), digna mittente, digna conventu! gaudii coelestis judicium tales habere debuit cognitores; et quia res et causa deposcit, locum quoque convenit non tacere. Ad beatum apostolum Petrum fraternitas universa convenit. Ecce auditorium congruens auditoribus, conveniens audiendis. Habuerunt coepiscopi nostri illum congratulationis testem, quem habemus honoris exordium. sanctae namque et venerabili synodo, quam natalis mihi dies, favente Domino, congregarat, quia sic credendum est, ipse praesedit, quandoquidem probatur, nec spiritu, nec corpore defuisse. Adfuit palmae, qui contentioni non defuit: juvit animorum vota nostrorum, qui videt symbolo primum inter apostolos tradito derogari: non passus est nefandum caput gaudere solatiis, nec turbari diu sivit lutulento gurgite fontis illius perspicui puritatem. Ad nos reversi fratres, ad nos, inquam, qui morbum communi studio persequentes, animarum curavimus sanitatem. Et alibi. Audivit universa fraternitas, quae ad natalis mei convenerat diem, etc.
Nestorius interim, in suo secessu monasterii Euprepiani, non desinebat turbare; sed cum esset superbe miser, audebat, deploratis licet rebus suis, sperare pristinam dignitatem, ideoque coactis amicorum coetibus, collectisque eorumdem munere opibus, parabat unde posset aliquando redimere amissam aulicorum gratiam, atque ita pergebat haeresim fovere, suisque in partibus retinere provinciae episcopos, clericosque plures: quin et conciliabat sibi non paucos, et eos maxime, quos vel Cyrilli odium, vel invidia in Joannem, vel pacis initae taedium urebat.
Jam quartum fere annum exegerat, nihil remittens impiae sollicitudinis in procurando negotio, cum Joannes pertaesus turbarum quibus provinciam suam scindi videbat, indignatusque sua monita pertinaciter a Nestorio contemni, atque etiam, ut multi tradunt, impulsus studio fidei, quam peti tandem agnoverat, conversa vetere amicitia Nestorii in justam pacis fideique ultionem, petiit ab imperatore, procul amandari malorum auctorem, nec aegre obtinuit, annitente Proclo, qui Maximiano successerat in sedem Constantinopolitanam.
[Col. 0747] Deportationis edictum habetur in quinta parte concilii Ephesini, capite 12 editionis Peltanae; deest in Biniana et regia, refertur a Baronio ad annum 436, caret vero temporis nota: unde factum ut Baronius, cum in inscriptione apud Peltanum legisset, Antigraphum decreti imperatorii ad Isidorum praetorii praefectum consulemque, de exsilio Nestorii missum, ad eum annum retulerit quo Isidorus consulatum gessit. Verum cum Nestorius quatuor tantum annos in monasterio Euprepii ante exsilium egerit, cumque longe probabilissimum sit, non prius editam sanctionem de comburendis Nestorii libris, quam de Nestorio deportando, edictum quo de agitur pertinere oportet ad initium anni 435, siquidem alterum de comburendis libris consignatur in codice Theodosiano III nonas Augusti; in Justinianaeo III kal. Augusti, Theodosio XV et Valentiniano IV AA. CC.
Deportato in Oasim Nestorio, ejusque libris igne damnatis, tentaverunt nihilominus, qui haeretico adhaerebant, efficere, si qua ratione possent, ut injuriam passus Nestorius crederetur, et librorum jactura sarciretur: cum enim eo vel unico, vel praecipuo capite damnatus esset, quod nova de incarnatione Verbi, Patribusque contraria doceret, Diodori Tarsensis et Theodori Mopsuesteni, virorum fama celebrium, et in pace defunctorum, libros sparserunt, aut certe collectanea singulis Cyrilli capitulis respondentia, Nestorianisque consona, eaque, ut ab omnibus legi possent, in ipsam quoque Syrorum Armenorumque et Persarum linguam verterunt. Hac autem arte usi sunt, ut procul a primis sedibus negotium ageretur primum, ne facile interverti posset; tum paulatim inde, cum dogmata videri possent multitudine firmari, ad majores Ecclesias subreperetur. Erant vero hujus consilii auctores duo praecipui, Theodoretus et Ibas, societate studiorum conjunctissimi, et doctrina nobiles; ille episcopus, iste adhuc presbyter; uterque pariter Cyrillo infensus. Theodoretus episcopus Phoeniciae pervertendis studebat, Ibas libris in peregrinam linguam vertendis; ambo turbandae Ecclesiarum paci.
Acacius Melitenae et Rabulas Edessae episcopi Armenos scripto monuerunt de cavendo haeresis Nestorianae veneno, quod sibi propinatum accepissent Theodori libris. Admoniti illi convenerunt, et ex synodo presbyteros duos, Leontium et Aberium Constantinopolim ad Proclum miserunt, cum libellis et Theodori volumine, doceri expetentes quae doctrina melior, Theodori an Acacii, atque Rabulae: fecerant enim ipsis dubium Ciliciae episcopi, Acacium et Rabulam invidia scripsisse causati. Proclus re diligenter examinata, misit celebrem ad Armenos de incarnatione epistolam, quam et Joanni Antiocheno probandam direxit; in ea vero, etsi Theodori dogmata, quae et retulit, tum per se rationibus, tum subjunctis Patrum testimoniis egregie refellerit, tacendum tamen Theodori nomen putavit, propter famam viri Oriente toto celebris. Atque hinc ortae graves turbae, monachis ex Armenia in Orientem ferentibus, immo et in urbem regiam, excerpta quaedam ex libris Theodori, quae, si jure damnatus esset Nestorius, non posse quoque cum suo auctore non damnari contenderent. Hinc et quaestio de nomine Theodori commovit Ecclesias. Dicitur enim Cyrillus scripsisse tres libros in Theodorum, unum in Diodorum, quibus nominatim utriusque dicta referret atque convelleret. Joannes Antiochenus coegit synodum, ex qua tres epistolas dedit, quibus Theodorum defenderet. Proclus in sententia perstitit, eaque scintilla videri potuit tunc temporis sopita, tribus magnarum sedium episcopis, Cyrillo Joanne ac Proclo, non ita post vita functis, donec tandem erupit in incendium, cui restinguendo par fuit sola quinta synodus, Theodori, Ibae et Theodoreti nominibus anathemate perculsis.
Nonnulla excerpsit Mercator ex Theodori libris de Incarnatione, Latinaque facta suis Operibus inseruit. Eam ob rem historiae hujusce memoria habita est: quidni enim et tunc laborem hunc suscepit Mercator, cum vel a Proclo tomus, sive epistola dogmatica scriberetur, vel monachi Armenii postea Constantinopolim suis querelis implerent.
Deportatus igitur in Oasim impius Christi hostis, longam scripsit eo loci miseriarum suarum historiam, saepiusque, propter barbarorum incursiones, habitationem mutare coactus, malis tandem confectus est, et vermibus detestabilem linguam depastis, infeliciter periit [Col. 0747A] Ex hac praefatione apertum est quam multa desint in editionibus vulgatis concilii Ephesini, etiam Romana, regiaque, immo et recentiore, cum ea tamen non minus ad hoc concilium pertineant, atque etiam magis necessaria sint, quam quae habentur. Apertum etiam quam perturbate collocentur omnia fere in editionibus praefatis, et qua ratione perturbatio tolli possit, cunctaque suum in ordinem restitui. Videtur ergo totum opus distribui debere quatuor in partes, quarum prima, quae antecesserunt indictionem concilii, ejusque indicendi causam dederunt; secunda, quae ab indictione ad primam usque actionem acciderunt; tertia, quae toto concilii tempore; postrema, quae consecuta sunt, ad pacem usque Ecclesiarum, deportationemque Nestorii, atque ortas in Armenia turbas, complectatur. Opus igitur totum continere debet negotium decem fere annorum: siquidem [Col. 0748A] prima pars quae a fine anni 428 ad Novembrem anni 430 scripta sunt comprehendet; secunda, quae ab hoc mense Novembri ad diem vigesimum secundum Junii anni 431, quo die inchoata est synodus; tertia, quae quatuor consequentibus mensibus habiti concilii; quarta, quae a fine anni 431 ad ipsum pene annum 437 aut etiam 438. Quae desunt in editionibus vulgatis, asteriscis notantur.
Sermones
[Col. 0753C] [Col. 0754C] Scripta est prooemialis haec epistola post concilium Ephesinum, quod ostendunt haec verba: Nestorii quondam episcopi; non tamen multo post tempore: scripta est siquidem providente Mercatore, ut in Occidentalium cognitionem venirent simul, et condemnatio Nestorii, et totius causae instrumenta, [Col. 0755A] ut per se posset unusquisque intelligere, quam merito exauctoratus fuisset a generali synodo, qui tantas blasphemias, vel dixisset vel scripsisset MARIUS MERCATOR servus Christi, lectori conservo suo parem [Baluz. et parens] in Domino fidei salutem.
Nestorii quondam episcopi Constantinopolitanae [Col. 0754C] urbis nonnulla ad plebem blasphemiarum dicta vel scripta, ex Graeco in Latinum sermonem, fervore catholicae fidei incitatus, curavi transferre, a fidelibus linguae meae fratribus cognoscenda atque vitanda: [Col. 0755A] in quibus verbum de verbo, in quantum fieri potuit, conatus sum translator exprimere, ne prius falsarius magis quam verus postea probarer interpres.
Da igitur veniam, pie lector, si aut minus oratio luculenta [ Baluz. add. est], aut verborum ubicumque praesumptorum novitas, aurem forte perculerit: elegi obtrectatorum linguis magis exponi, quam a veritate sensuum exprimenda; ubi omne est de falsitate periculum, longius aberrare.
Occupent igitur se ex hoc instanti [ Baluz. idem] isti [Col. 0755A] Respicit forte in Julianum, aliosque Coelestianos, quorum disertissimus fuit Annianus, interpres homiliarum [Col. 0755B] quarumdam Chrysostomi: ridebant illi quippe catholicos, quasi minus disertos, et errorem suum, tum sermonis in scribendo elegantia, tum in interpretando solertia, curiosis lectoribus insinuabant. Augustinum certe Julianus, Annianus alios, velut imperitos delicatioris Latinitatis despexerunt; sed falsarii crimen Augustinus interpreti homiliarum Chrysostomi objicit (Lib. I cont. Julian. cap. 6) , objicit et Pelagio Hieronymus (Dial. 3, sub. fin., et epist. ad Ctesiph., etc.) , eumque suis singulis syllabis insidiari queritur. nostri disertuli, ad singulas syllabas nostras scrutandas et verba rimanda: non id curo, nec magni [Col. 0756A] pendo, securus quod mihi de hoc opere nullus falsarii nomen imponat.
Scio etiam, ab istis exprobranda nobis esse aliqua dicta vitiosa, quae nobis vis servandae Graecae proprietatis extorsit. Dicat hinc [ Baluz. add. de] nobis quisque quod volet, sentiat quod placet, ego sapientum judicio fretus sum, quibus absque lenocinio fucoque verborum, et scholaribus nugis, simplex veritatis semper grata est pulchritudo.
Nunc hic [Col. 0755B] Ambigere non licet quin impietatis hicce sermo vere sit Nestorii: ipsi enim tribuitur ab omnibus fere ejusdem aevi scriptoribus, nimirum a M. Mercatore, partim hoc in loco, partim in contradictione undecimi anathematismi, ubi cum INSIPIENTISSIMUM TRACTATUM vocasset: Quid miramur, inquit, eum hoc fecisse de Evangelii testimonio, cum et illud aliud similiter violenter attraxerit, et abusus sit ad impietatem [Col. 0755C] sensus sui, quo putavit evangelica auctoritate ei robur afferri, ubi dictum est: Quod de carne natum est, caro est; quod de spiritu, spiritus est (Joann. III, 6) . Namque hoc testimonium adhibuit in illo insipientissimo tractatu, in quo primo de virgineo partu disputavit. Quo in loco sic dixit (Num. 7) : « Non peperit Deum Maria, vir optime, quod enim de carne nascitur, caro est, et quod de spiritu, spiritus est; sed peperit hominem divinitatis instrumentum, et hominem portantem Deum. » A Cassiano ubique passim in libris de Incarnatione, sed in septimo praesertim (Cap. 6) , ubi PESTIFERUM TRACTATUM appellat. Posuisti, ait, in quodam pestifero tractatu tuo dicens (Num. 5) , « quoniam divinae naturae imago est homo: hanc autem projecit diabolus in corruptionem. Doluit sicut pro imagine sua Deus, sicut pro statua sua imperator, et corruptam reparat imaginem, et sine semine formavit de virgine naturam: secundum illum qui sine semine natus est Adam, et per hominem humanam naturam suscitat. [Col. 0755D] Quoniam enim per hominem mors, ideo et per hominem resurrectio mortuorum. » A sancto Cyrillo in epistola prima ad Nestorium (Num. 7) : Prope enim fuerunt quidam, ut jam confiteri minime patiantur quia Deus est Christus, sed potius ὄργανον καὶ ἐργαλεῖον τῆς Θεότητος, καὶ ἄνθρωπος
Θεοφόρος. Et epistola tertia (Ibid.) : Sed nec illud dicimus, quod Dei Verbum veluti in homine communi, qui de sancta Virgine natus est, habitaverit, ne Christus homo Θεοφόρος credatur. Ab Eusebio tunc causarum patrono postea episcopo Dorylaei, in obtestatione quam publice proposuit (I part. conc. Eph. cap. 13) , postquam habitus est hic sermo: Paulus Samosatenus ait: «Maria Verbum non peperit.» Nestorius ab hujus sensu non recedens (Num. 7) : « Heus tu, bone vir, Maria Divinitatem [Col. 0756A] non edidit? » A Theodoreto (Ibid.) , aut si quis alius est auctor epistolae ad Sporatium: In orthodoxorum ecclesia multas istiusmodi voces edidit: «Non peperit, optime vir, Maria Deum, sed hominem peperit Divinitatis instrumentum; [Col. 0756B] culpa vacat gentilis, qui diis matrem inducit (Num. 6) . Ab auctore Praedestinati, haeresi octogesima octava: Maria solum hominem genuit. Si enim dixerimus quia hominem genuit, facimus matrem deum, sicut gentiles. Maria ergo templum Deo genuit, non ipsum, qui in templo habitat (Ibid.) . Ab auctore conflictus Arnobii cum Serapione. Serapion dixit: Nestorii est ista doctrina. Arnobius dixit: Nestorius quae asserit, prae manibus habeo, si jubent judices, recitabo. Judices dixerunt: Legatur quod ab Arnobio offertur, ut possit Serapionis si vera sit objectio, demonstrari. Cumque accepta esset homilia, ad locum lecta est ita: «Non peperit sanctissima Maria deitatem, nam quod natum est de carne, caro est. Non peperit creatura Creatorem, sed peperit hominem Deitatis ministerium. Non aedificavit Deum Verbum Spiritus sanctus, quod enim ex ea natum est, de Spiritu sancto est. Deo itaque Verbo templum ex Virgine [Col. 0756C] aedificavit.» Et paulo post: «Non per se, qui natus est in utero, Deus est.» Et paulo post: « Θεοδόχον formam honoremus. » A Gennadio denique (Lib. de Script. Eccl. cap. 53) : Nestorius postquam Constantinopolitanae Ecclesiae pontificatu donatus est, scripsit librum quasi de incarnatione Domini sexaginta et duobus divinae Scripturae testimoniis pravo suo sensu refertum, in quo quid asseveraverit, in catalogo haereticorum monstrabitur. Verum haec Gennadii verba magnam faciunt quaestionem: nam hujus sermonis de Incarnatione a Nestorio compositi meminerunt veteres, sed nullus, quod sciam, libri alterius de eodem argumento; et hic tamen, quem habemus, sive sermo, sive tractatus, vix quinque aut sex divinae Scripturae testimonia pro haeretico sensu continet. Quaestio, etsi implicatissima, solvetur suo loco ( In dissert. de Nestorii libris ). Adde, quod adversus hunc sermonem scripserint [Col. 0756D] viri tres praestantissimi. Proclus panegyricam orationem de laudibus Deiparae virginis; Cyrillus epistolam ad monachos Aegypti, et homiliam 17 paschalem, aliaque plura; Cassianus septem libros, quos idcirco de Incarnatione inscripsit, quia in his pugnabat adversus Nestorii tractatum de Incarnatione. Omnes porro Nestorii nomen in dictis operibus tacuerunt, quia cum scriberent, necdum damnatus fuerat, immo nec publico judicio de haeresi postulatus. Atque haec causa est cur in notis nihil aliud fere praestandum putarim, quam ut singulas tantorum virorum sententias singulis Nestorii dictis conferrem, et loca, ubi vitiosa occurrerint, emendarem.
1. [Col. 0757C] Sermonis sui Nestorius duas fecit partes; unam de Providentia, quae tota fere catholica videri potest, quamquam Cassianus in ea nonnihil reprehendit; alteram de incarnatione Dominica, quae totius impietatis fons et origo fuit. Doctrina pietatis est sensatorum in Ecclesia intentio; pietatis autem doctrina Providentiae cognitio est: cognoscit namque Dei providentiam, qui Deum cognoverit corporum animorumque [Col. 0757C] Esse tutorem. Hanc lectionem quam accepimus ex codice Bellovacensi, confirmant sequentia, confirmandi me prima et summa tutela est. Item infra, quanta nostri tutela sit. Et tamen Garnerius hinc sustulit vocem tutorem ut creatorem poneret, Gerberon. auctorem. BALUZ. creatorem. Quotquot igitur id nescientes adorant Deum, ignorare eos manifestum est veritatem: Deum enim [Col. 0757B] confitentur se nosse, factis vero, ut scriptum est, negant (Tit. I, 16) .
2. Oportet autem creatorem horum curam gerere, quos creavit: oportet dominum iis, quibus dominatur, sollicitudinem impertiri: oportet patremfamilias domus suae esse defensorem.
3. Impar est vita nostra ad hujus tanti regiminis dignitatem: fingit me [ Baluz. add. denique] in materno utero opifex Deus, et in illis matris [ Baluz. mihi] viscerum secretis conservandi me prima et summa tutela est. Nascor, et fontes lactis invenio. Incipio opus habere ciborum sectione, et cultris quibusdam, dentibus videlicet, armatus invenior. Virum ago, et vectigalis mihi efficitur creatura: deorsum [Col. 0757C] namque me pascit terra, et de coelo mihi lucerna accenditur sol, flores mihi [Col. 0757C] Verni tempus. Garnerius cum istic ederet vernum, Gerberonius vero veris, non meminerant vernum [Col. 0757D] quoque dici substantive. Plinius, lib. XIX, cap. 3, ait tubera tenerrima verno esse. Vide Glossarium Dufresnii. BALUZ. vernum tempus attribuit, [Col. 0758A] affert mihi aestas spicas, hiems pluvias generat, autumnus tributum in vino dependit.
4. Quam inaequalem ex paupertate et divitiis consistentem ducimus vitam! non enim sustentari [ Baluz. subsistere] mortales aliter potuissent. Vide namque in his ipsis quanta nostri tutela sit. Facilis frumenti putredo cogit divitem timore corruptionis indigentibus vendere; mutabilis vini natura possessorem mercaturam inire damni terrore compellit. [Col. 0758B] Imputribile ideo est et repugnans tempori aurum, quia retentum nihil pauperi nocet. Quae enim mala edunt [ Baluz. Quid enim me laedunt] divitiae, si aurum suum restringant, cum ea quae me pascunt, vendere divites compellantur?
5. Decem millibus donis humanum genus honoratum ultimo et finitimo Dominicae Incarnationis munere decoratum est. Quoniam enim homo divinae imago naturae est, [Col. 0757D] Locum hunc Cassianus ex Graeco vertit, et refellit in haec verba (Lib. VII de Incarn. cap. 6) : Quoniam divinae naturae imago est homo, etc., quae prius allata sunt. hanc autem impulit et dejecit diabolus in corruptionem: [Col. 0757D] Cassianus (Ibid.) : Ita ergo et tu dicis: «Divinae naturae imago est homo; hanc autem projecit diabolus in corruptionem. Doluit sicut pro imagine sua Deus, sicut pro statua sua imperator.» Dei nomen objicis, ut religionis nomine mentiaris. Sancta praemittis, ut perversa persuadeas; et confitendo Deum id efficias, ut eum ipsum neges quem confiteris, etc. doluit [ Baluz. add. pro sua imagine] tamquam [Col. 0757D] Iterum Cassianus (Lib. VI, cap. 6; vide etiam lib. VII, cap. 6) : Numquid aliquid de phantasiis iis quibus nunc furis symbolum dicit? numquid etiam tu ipse [Col. 0758C] dixisti: Ubi hic statua, ubi organum tuum? tuum inquam: absit enim ut hoc alterius sit quam tuum. Ubi illud quod Dominum Jesum Christum statuae instar affirmans, non quia Deus, sed quia imago Dei, adorandum putas, et ex Domino majestatis organum faciens, non propter se eum, sed propter eum qui quasi in eo spiret ac resonet honorandum esse blasphemas. pro propria statua rex, et [Col. 0758C] Cassianus (Lib. VII, cap. 6) : Dicis ergo quod imaginem Dei, quam diabolus projecerat in corruptionem, pietas divina repararit: «corruptam enim, inquis, reparat imaginem,» jam hoc quam subdole quod ais, corruptam reparat imaginem: scilicet ut persuadeas nihil plus fuisse in eo in quo imago reparabatur, quam [Col. 0758D] in ea ipsa imagine fuerit cui reparatio praestabatur. Ac per hoc idem tantummodo vis esse Dominum, quod Adam; nihil plus imaginis reparatorem, quam ipsam imaginem corruentem. Denique quid agas, quid moliaris, sequentibus probas, dicens: Sine semine formavit naturam secundum illum qui sine semine nascitur Adam, et per hominem humanam naturam suscitat.» Similem in omnibus et parem Adae Dominum Jesum fuisse asseris: illum utique sine semine, et hunc sine semine; illum hominem solum, hunc hominem solitarium, ac per hoc vides te diligenter cavisse ac prospexisse ne Dominus Jesus Christus, aut major in aliquo Adamo, aut forte melior putaretur; cum ita eos sibi mensuris paribus comparaveris, ut derogaturum te quodammodo Adae aliquid crederes, si eidem quidpiam praetulisses. corruptum renovat simulacrum, sine semine fingens de Virgine naturam, sicut et Adam, qui et ipse sine semine figuratus est, humani generis operatur restitutionem [ Baluz. suscitationem] per hominem, [Col. 0758C] [Col. 0758D] Cassianus (Lib. VII, cap. 7) . « Quoniam enim, inquis, [Col. 0759A] per hominem mors, ideo et per hominem resurrectio mortuorum:» etiamne apostolico testimonio perversitatem ac scelus probare niteris, et contagione impietatis tuae Vas electionis infamas? videlicet ut, quia a te auctor salutis tuae non intelligitur, idcirco etiam Apostolus Deum negasse videatur, et tamen si apostolicis testimoniis uti placebat, cur uno ejus contentus cuncta siluisti, et hoc non subdidisti statim: Paulus [Col. 0759B] Apostolus ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum (Gal. I, 1) ? aut illud: Sapientiam loquimur inter perfectos (I Cor. II, 6) . Et post alia: Quam nemo, inquit, principum saeculi hujus cognovit. Si enim cognovissent, numquam Dominum majestatis crucifixissent (Ibid. 8) ? vel illud: Quoniam in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II, 9) . Et: Unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia (I Cor. VIII, 6) . An in parte Apostolum probans, in parte reprobans, in eo tantum eum recipis in quo pro dispensatione hominem Christum nominat, in eo repudias in quo Deum? Paulus enim hominem Jesum non negat: sed Deum tamen eumdem hominem confitetur; et ita humano generi per hominem resurrectionem venisse praedicat, ut in homine tamen ipso Deum resurrexisse confirmet. Vide enim annon eum qui resurrexerit Deum praedicet, qui eum qui crucifixus est Deum majestatis esse testatur. quoniam, inquit, per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum (I Cor. XV, 12) .
[Col. 0759A] 6. [Col. 0759B] Hactenus utcumque catholice Nestorius; nunc haeretico spiritu debacchatur in divinitatem Christi [Col. 0759C] et dignitatem Deiparae virginis: egit enim Nestorius, ut Cassianus monet (Lib. VII, cap. 6) , veneficorum quorumdam more, qui in poculis quae conficiunt, venenis mella permiscent, ut dulcibus nocitura celentur, et dum quis mellis dulcedine capitur, veneni peste perimatur. Audiant haec, qui in dispensatione Dominicae innovationis [ Baluz. incarnationis] caecati non intelligunt. neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant (I Tim. I, 7) : qui, sicut modo cognovimus, [Col. 0759C] In ea quaestione tota vertebatur religionis causa, non quod ageretur de solis nominibus, quod inscite putavit Socrates (Lib. VII, cap. 31) ; sed quod ea brevissima quasi formula comprehenderetur totius rei momentum. a [ Baluz. in] nobis invicem frequenter sciscitantur, an Θεοτόκος dicenda sit [ Baluz. sciscitantur. Θεοτόκος, inquit], id est, puerpera Dei, sive genitrix Dei Maria, [Col. 0760A] an autem ἀνθρωποτόκος, id est, hominis genitrix. Habet matrem Deus? [Col. 0759C] Haec aliaque multa in idem argumentum auctor, sive epistolae ad Sporatium, sive capitis duodecimi libri quarti Haereticarum fabularum; atque etiam auctor Praedestinati, ut dictum est in notis ad praefationem. Ergo excusabilis gentilitas matres diis subintroducens. [Col. 0759C] Id Cassianus refert atque etiam refellit (Lib. VII, cap. 14) . Uteris ergo adversus Deum Scripturis sacris, et suos in ipsum testes agere conaris. Sed quomodo? [Col. 0759D] Vere ut non solum Dei, sed etiam testimoniorum ipsorum praevaricator sis. Nec mirum utique, si quia id quod vis non potes, id facis solum quod potes: qui vertere in Deum testimonia sacra non vales, quod vales ipsa pervertis. Dicis enim: «Ergo et Paulus mentitur de Christo dicens: Sine matre, sine genealogia.» Interrogo te, de quo hoc velis dixisse Paulum, de Filio et Verbo Dei, an de Christo, quem tu a Filio Dei separas, et hominem tantum esse blasphemas. Si de Christo utique, quem hominem solitarium dicis, quomodo nasci homo sine matre, sine genealogia maternae originis potuit? Sin autem de Dei Verbo ac Dei Filio, quid facimus, quod idem Apostolus, ut tu sacrilege aestimas, testis tuus eodem loco atque eodem testimonio, eum quem tu sine matre asseris, etiam sine patre esse testatur, dicens: Sine patre, sine matre, sine genealogia? Ergo superest ut Apostoli testimonio utens, quia Filium Dei sine matre asseris, etiam sine patre esse blasphemes. Paulus ergo mendax de Christi Deitate dicens, [Col. 0760A] Cassianus (Ibid., et cap. 15) : Quis ergo te furor compulit testimonium illud ponere, ubi dum matrem eum non habuisse dicis etiam patrem ejus negasse videaris? nam cum in eodem testimonio, sicut sine matre, ita etiam sine patre esse dicatur, necesse est ut eodem modo quo sine matre esse ibi intelligitur, etiam sine patre esse credatur. Sed hoc praerupta illa ad negandum Deum insania non intellexit, quae cum truncatum poneret [Col. 0760B] quod integrum scriptum est, non vidit, reserata sacri voluminis serie, redargui impudens atque apertum posse mendacium. O stulta blasphemia et amentia, quae dum ipsa non videt quid sequi debeat, etiam illud non sapuit quid legi possit! quasi vero quia auferebat sibi intelligentiam, auferre posset omnibus lectionem; aut ideo perdituri omnes ad legendum oculos capitis sui essent, quia ipse jam mentis oculos perdidisset. Audi ergo, haeretice, quod furatus es; audi plena et integra quae debilia ac truncata posuisti. Apostolus duplicem Dei nativitatem insinuare omnibus cupiens, ut in Deitate natum Dominum et in carne monstraret, ait: Sine patre, sine matre. Alterum enim proprium est Divinitatis nativitati, alterum carnis. Quia sicut in Deitate est sine matre generatus, ita in corpore est sine patre; ac sic cum nec sine patre, nec sine matre sit, et sine patre tamen, et sine matre credendus est. Quia si, dum ex patre nascitur, respicis, sine matre est; si dum ex matre, sine patre. Ac sic in singulis nativitatibus alterum habens, alterum in utroque non habuit; quia nec [Col. 0760C] Divinitatis nativitas matre eguit, et ad nativitatem corporis sibi ipse suffecit sine patre: ergo, inquit Apostolus, sine matre, sine genealogia. Quomodo sine genealogia Dominum fuisse dicit, cum Evangelium Matthaei evangelistae a genealogia coeperit Salvatoris, dicens: Liber generationis Jesu Christi, filii David, filii Abraham (Matth. I, 1) ? Ergo et juxta evangelistam habet genealogiam, et juxta Evangelium ex matre habet, juxta Apostolum ex patre non habet. Et ideo bene Apostolus dicens: Sine patre, sine matre, sine genealogia; ubi eum sine matre genitum esse posuit, ibi etiam sine genealogia esse memoravit. Ac per hoc in utraque Domini nativitate, et evangelica sibi, et apostolica simul scripta conveniunt: quia et juxta Evangelistam habet genealogiam, sine patre in carne natus; et juxta Apostolum non habet, sine matre Dominus in Deitate generatus, Isaia dicente: Generationem autem quis enarrabit (Isaiae, LIII, 8) ? Proclus. Quomodo juxta Paulum sine patre et matre [Col. 0760D] est? Si enim purus homo est, utique non sine matre est, matrem enim habet. Rursum si purus Deus est, haud dubie non est sine patre, habet enim patrem. Nunc vero unus idemque est ἀμήτωρ, qua creator, ἀπάτωρ vero, qua homo. —Sac. textus Heb. VII, 3, ἀγενεαλόγητος. Quem in locum videsis Wesselingium in epist. de Aquilae fragmentis in scriptis Phil. Jud. p. 30. GALLAND.
7. [Col. 0760D] Locus ille refertur in contradictione anathematismi undecimi a Mercatore; deinde in obtestatione Eusebii; tum in supplicatione monachorum ad imperatorem; denique in epistola ad Sporatium et libro quarto Haereticarum Fabularum apud Theodoretum (cap. 12) . Supplicantium monachorum notanda sunt haec verba: Semel autem atque iterum in aliud tempus rejecti, vix tandem prodiens (Nestorius) « quae, inquit, vultis ea paucis exponite.» Posteaquam vero ex nobis audivit, quae docuerat, scilicet «Mariam nihil aliud peperisse quam hominem sibi consubstantialem; nihil rursum [Col. 0761B] ex carne nasci posse, nisi carnem;» ea rectae fidei consentanea non esse, statim nos capi jussit, etc. Reducti denuo ab illo in faciem caedimur. Denique composita oratione per fraudem, assensus est, ut postea patuit, de naturali Dei Filio, quod natus sit de sancta Maria Deipara, addens, quoniam est etiam alius filius, etc. Non, vir optime, Maria peperit Deum. Quod [Col. 0761A] enim de carne natum est, caro est; et quod de spiritu, spiritus est (Joan. III, 6) . [Col. 0761B] Cassianus in hunc locum spectabat, cum scriberet (Lib. VII, cap. 24) : Ubi illud tuum: «Non potuit creatura parere creatorem: quod natum est ex carne, caro est, etc.» Non peperit creatura eum, qui est increabilis; non recentem de Virgine Deum Verbum genuit Pater: In principio enim erat Verbum (Joan. I, 1) , sicut Joannes ait. Non peperit creatura [Col. 0761B] Reponit increabilem pro creatorem Baluzius, subdens ad calcem hanc notam: «Ita ( increabilem ) veteres [Col. 0761C] libri. Garnerius vero reposuit creatorem, secutus haud dubie auctoritatem Cassiani, qui sic scribit lib. VII de Incarnatione Domini cap. 24: Et ubi illud tuum: Non potuit creatura parere creatorem; et: Quod natum ex carne, caro est. » EDIT. Creatorem [ Baluz. increabilem], sed peperit hominem [Col. 0761C] Mercator in contradictione undecimi anathematismi addit, et hominem Θεοφόρον ; quem in locum intendisse videtur Cyrillus, sive cum quintum anathematismum conderet in haec verba: Si quis audet dicere Christum esse ἀνθρώπον Θεοφόρον, et non potius Deum secundum veritatem, tamquam unicum filium, qui naturaliter, secundum quod Verbum caro factum est, participaverit nobis similiter carne et sanguine, anathema sit. Sive cum ita prius scriberet Nestorio (Epist. 1) : Prope fuerunt quidam ut jam confiteri minime patiantur quia Deus est Christus; sed potius ὄργανον, καὶ ἐργαλεῖον τῆς Θεότητος, καὶ ἄνθρωπος θεοφόρος. Et in epistola ad monachos (Parte 19) post relatum Isaiae testimonium (Isai. LIX, 3) : En quomodo veluti [Col. 0761D] in spiritu loquens Emmanuelem et Dominum appellet, et Deum nominet, quod non hominem simpliciter Θεοφόρον aut instrumenti loco assumptum illum sciret, sed Deum incarnatum. Et postea (Parte 20) prolato Joannis testimonio: Addo his magnum illum Baptistam Joannem, cum de Christo concionandi exordium faceret, non divinitatis organum, aut hominem simpliciter Θεοφόρον, secundum nonnullos, ipsum appellasse, sed Deum incarnatum, id est, hominem factum. Et iterum (Parte 21) : Quod si quis illum aliud nihil quam nudum Dei organum exstitisse contenderit, is vel invitus veram filii rationem illi auferet. Et (Parte 23) : Neutiquam ergo templum illud, quod ex sacra Virgine assumptum est, organi loco acceptum dicimus, etc. Denique (Parte 26) : Porro autem, si neque verus Dei Filius est Christus, neque natura Deus, sed aeque ac nos nihil aliud quam homo, aut Divinitatis instrumentum, nequaquam per Deum salutem consecuti sumus. Deitatis instrumentum; non creavit Deum Verbum Spiritus sanctus: Quod enim ex ea natum est de Spiritu sancto est (Matth. I, 20) ; sed Deo Verbo [Col. 0761D] Proclus (Orat. paneg. part. 2) : Ubi serpens per inobedientiam virus suum infuderat, ibi Verbum per [Col. 0762B] obedientiam ingressum vivum sibi templum exaedificavit. templum fabricatus est, quod habitaret ex Virgine.
8. [Col. 0762B] Licet Garnerius hunc locum edidisset sic emendatum, ad eum tamen appendit notam contextam ac si reproduxisset antiquam codicum lectionem, quae est: Est, et non est mortuus incarnatus Deus. «Quamvis (inquit, hac allata lectione) utriusque codicis eadem sit lectio, vitiosa tamen est atque perturbata; restitui potest hunc in modum: Est quidem incarnatus Deus, non est mortuus. Hunc locum Proclus vehementer oppugnat (Orat. Paneg. part. V et seqq.) » Baluzius secutus est codices. EDIT. Incarnatus est quidem Deus, sed non est mortuus: sed illum in quo incarnatus est suscitavit; inclinatus est elevare quod ruerat, ipse vero non cecidit: Dominus de coelo prospexit super filios hominum (Psal. XIII, 2) ; [Col. 0762C] Ne me inclinans. Apparet hunc locum esse mendosum. Garnerius scripsit, nempe inclinans eum. Gerberonius, nec me indignans reum levare qui cecidi. Ego putarem legendum, nec me inclinans reum levare qui cecidit, ita ut sic constructa videatur oratio: nec inclinans reum levare qui cecidit, id est, me, vituperatur ille tamquam corruerit. BALUZ. nempe inclinans eum [ Baluz. [Col. 0761B] reum] levare qui cecidit, tamquam ille corruerit, vituperatur. Vidit Deus naturam collapsam, eamque Deitatis potentia apprehendit elisam, et illam elisam [ Baluz. om. elisam] tenens, et manens quod erat, in [Col. 0762A] altum sublevavit: exempli causa, quod dicitur, nosce. Si jacentem elevare volueris, nonne continges corpus corpore, et te ipsum illi conjungendo elisum eriges, atque ita illi conjunctus ipse manes quod eras? sic et illud incarnationis aestima sacramentum.
9. [Col. 0762C] Quae parte nona decimaque et undecima continentur, inducta opinor in hunc locum ex sermone septimo (Part. 26, 27, 28) , si tamen pauca haec excipias: Propter utentem illud indumentum quo utitur colo. Opinandi ratio est quoniam si Cassianus ea verba legisset in sermone hoc, quem apud se habuit, ipsa non praetermisisset, credo, sine gravi reprehensione, cum plena sint impietatis longe nefandissimae; reliqua enim diligenter persequitur, prout errorem in his comprehendi ratus est. Propter utentem illud indumentum [Col. 0762C] Malit Gallandius quod utitur. «Recte, inquit, interpres pro quo utitur, Cicero ad Attic. ep. 31 lib. XII, Ne Silius quidem quidquam utitur. » EDIT. quo [ Baluz. quod] utitur colo; propter absconditum adoro [ Baluz. adorans] quod foris videtur, inseparabilis ab eo qui foris [ Baluz. oculis] paret est Deus.
10. Quomodo igitur ejus qui non dividitur, honorem [ Baluz. add. ego] et dignitatem audeam separare? Divido naturas, sed conjungo reverentiam.
11. Intende in haec quae dicuntur. Non per seipsum Deus est qui in utero figuratus est: nam si sic esset, essemus hominis vere cultores; sed quoniam in assumpto [Col. 0762B] Deus est, ex illo qui assumpsit qui assumptus est, appellatus est, et [ Baluz. om. appellatus est, et] appellatur Deus.
12. Formavit Deus [Col. 0762D] Bellovacensis codex non minus corruptus est quam Vaticanus. Sic enim habet: Domini itaque incarnationem intremiscam susceptricem Dei formam una ac pari qua Deum Verbum tamquam Divinitatis, etc. Utriusque codicis vitium emendari debuit, partim ex Cassiano, partim ex Cyrillo. Cassiani sunt haec verba in vulgatis codicibus (Lib. VII de Inc. cap. 8) : Sed tamen ne Dominum Jesum quasi unum de plebe crederes, dedisti ei aliquid dignitatis, tribuens ei honorem ut sancto homini, non Divinitatem vero homini ac vero Deo. Quid enim dicis: «Formavit Deus Dominicam incarnationem: Theotoci formam honoremus cum Deo, sicut unam formam Deitatis, sicut divinae voluntatis inseparabilem statuam, sicut imaginem latentis Dei? Superius imaginem Dei Adam esse dixisti, hic Christum imaginem dicis; illum statuam, et hunc statuam. Sed gratiae videlicet tibi pro honore Dei agendae sunt, quod Theotoci formam honorandam cum Deo esse concedis: in quo [Col. 0763B] non tam honor est quam injuria. Neque enim in hoc ipso tribuis Domino Jesu Christo honorem Divinitatis, sed negas: subtili quippe impietatis arte honorandum [Col. 0763C] cum Deo dicis, ne Deum esse fatearis, et hoc ipso quo videris eum fallaciter conjunxisse, disjungas. Nam cum utique eum, non ut Deum colendum, sed quasi cum Deo honorandum esse blasphemes, ideo ei tribuis divinae vicinitatis conjunctionem, ut Deitatis auferas veritatem. Impiissime et callidissime hostis Dei, peragere vis scelus negantis, sub nomine confitentis. «Honoremus, inquis, sicut divinae voluntatis inseparabilem statuam, sicut imaginem latentis Dei.» Profecit videlicet apud nos per beneficia sua honor Creatoris, ac Redemptoris nostri Domini Jesu Christi. Si ideo ab eo de aeterno interitu redempti sumus, ut Redemptorem nostrum statuam diceremus, digno videlicet obsequio, digno cultu respondere benignitati ac pietati illius nitimur, si majestatem, quam ille propter nos humiliare non renuit, nos etiam auferre conemur. Quamquam hic ipse locus Cassiani correctione eget; sic enim legendus: Formavit Deus Dominicam incarnationem: Θεοδόχον formam honoremus cum Deo, [Col. 0763D] sicut vivam formam Deitatis, sicut divinae majestatis inseparabilem statuam, sicut imaginem latentis Dei, etc. Legendum ita docet non tantum consequens oratio, ut apparet; sed etiam Cyrillus in epistola ad suos Constantinopoli agentes (I part. conc. Eph.). Quia causatur, inquit, locutionem inconsuetam flagitari Dei genitricem, id est, θεοτόκον virginem sanctam, dicat nobis ipse interrogatus ubi genitricem Christi, id est, χριστοτόκον Scriptura loquatur? An ullum episcopale concilium est, quod Θεοδόχον, id est susceptricem, vel capacem Deitatis formam nominaverit Christum? in illo enim quaternione, quem huc misit, nosque vehementer offendit, ita est, τὴν Θεοδόχον, etc. Ex hoc Cyrilli testimonio colligere est, Nestorii sermonem quo de agimus aliqua ex parte apud Mercatorem deficere, siquidem apud ipsum desiderantur extrema verba atque, ut probabile est, longe plura.—Baluzius Garnerio dissentiens sic totum locum [Col. 0764B] reposuit: Dominicam itaque incarnationem intremiscamus, τὴν Θεοδόχον τῷ Θεῷ λόγῳ συνθεολογῶμεν
μόρφην, id est susceptricem: quibus ista subjungit ad [Col. 0764C] calcem: «Hunc locum, qui valde corruptus est in aliis editionibus, sic restituimus ex fide codicis Bellovacensis, nostramque emendationem confirmant verba Cyrilli relata infra p. 107. Corruptum autem fuisse etiam aevo Cassiani hinc colligitur quod ipse quoque eum retulit valde mendosum lib. VII de Incarnatione Domini cap. 8: Formavit Deus Dominicam incarnationem. Theotoci formam honoremus cum Deo, sicut unam formam Deitatis, etc. Ubi illud monendum, vocem formavit videri pertinere ad antecedens membrum orationis, tamquam diceret Nestorius: Sed quoniam in assumpto, is qui assumptus est appellatur Deus ex illo qui eum assumpsit sive formavit. Dominicam incarnationem, Theotoci formam honoremus. Illud praeterea monendum, in codice Regio scriptum esse theotocon pro eo quod editiones Cassiani habent theotoci hincque confirmari eorum sententiam qui hic apud Cassianum legi volunt Θεοδοχον. Vide verba Mercatoris infra p. 69.» Ita primum Baluzius. [Col. 0764D] Deinde singillatim verba τὴν Θεοδοχον carpens, sic exagitat: «Ex his verbis, quae exstant etiam in epistola Cyrilli ad clericos suos Constantinopoli constitutos, quae vero isthic omisit Garnerius, quia locus iste valde turbulentus est in codice Bellovacensi, ex verbis, inquam, Cyrilli collegit Garnerius sermonem istum Nestorii aliqua ex parte deficere apud Mercatorem ac plurima in illo deesse: quod verum non est postquam nos hunc locum restituimus.» Vide etiam infra serm. 7 sub fin. EDIT.
[Col. 0763B] Habitum in ecclesia docet Cyrillus ( Epist. ad Acacium Melitenum ): inscriptum de dogmate ostendunt tituli excerptorum concilii Ephesini. Dogmatis nomine intelligi Θεογνωσίαν, atque adeo cognitionem humanitatis simul et Divinitatis Christi, loquitur exordium. Seriem partium non excogitatam a nobis ad arbitrium, sed veram esse facile noverit, quisquis loca unde singulae sumptae sunt inter se contulerit.
Non clamoribus probo erga me studium nostrum; sed laudo circa dogmata desiderium, et quod Deitatis et humanitatis Domini meministis.
Et post pauca: Aspicio populos multam quidem reverentiam et pietatem prudentissimam possidere; ignorantia vero Θεογνωσίας caecutire. Hoc autem non [Col. 0764A] est crimen plebis; sed ut verecunde dicam, propterea quod doctores elimatius et liquidius vobis aliquid etiam de dogmatibus tempus non habuerint apponendi.
Meministis autem prorsus eorum quae saepe dixi vobis, cum duas in Christo Domino naturas distinguerem: duae sunt enim, si naturam spectes; si dignitatem, simplex. Naturarum enim auctoritas una est, propter conjunctionem; naturis quidem semper in suo ordine permanentibus, sed dignitate conjuncta, ut jam dixi, in auctoritatem unicam.
Propterea volo vos cautius favere, vel plaudere: divisio non est, neque conjunctionis, neque potentiae, neque filiationis, neque hujus, quod est Christus. In his divisio non est; in Deitate vero et humanitate divisio est. Christus, secundum quod est Christus, [Col. 0764B] indivisus est; et Filius, secundum quod est Filius, indivisus est. Non enim habemus duos Christos vel duos filios; neque est apud nos primus Christus, et secundus; neque alter et alter; neque iterum alter Filius, et iterum alter Filius; sed idem ipse est duplex, non dignitate, sed natura.
Sed quemadmodum dicimus, Deum omnium opificem, et Deum Mosem: Deum enim, inquit, posui te Pharaonis (Exod. VII, 1) ; et Israel Filium Dei: Filius enim, inquit, primogenitus mihi Israel (Exod. IV, 22) ; et quemadmodum dicimus christum Saul: Non, inquit, imponam meam manum super ipsum, eo quod [Col. 0765A] christus Domini sit (I Reg. XXIV, 7) ; similiter et Cyrum: Haec dicit, inquit, Dominus christo meo Cyro (Isai. XLV, 1) ; et Babylonium sanctum: Ego enim, inquit, praecipio ipsis sanctificatis, et ego duco ipsos (Isai. XIII, 3) ; ita dicimus Dominum, et Christum, et Deum, et Filium, et sanctum; sed communio quidem nominum similis est, dignitas vero non eadem est.
Quoties igitur sancta Scriptura dictura est, vel generationem Christi ex beata Virgine, vel mortem, nusquam Deum dicit, sed aut Christum, aut Jesum, aut Dominum; quoniam haec tria naturas indicant duas, modo hanc, modo illam, modo utramque. Est autem tale quod dico, quoties nobis generationem ex Virgine Scriptura commemorat, quid dicit? Misit Deus Filium suum (Gal. IV, 4) ; non dicit: Misit Deus [Col. 0765B] Verbum; sed utitur eo nomine, quod naturas indicat duas. Quia enim Filius homo est et Deus, dicit: Misit Deus Filium suum factum ex muliere; ut cum audieris, factum ex muliere, statim reputes nomen positum, quod naturas indicat duas; et generationem ex beata Virgine Filii voces. Filium enim Dei peperit Virgo Χριστοτόκος : nam quoniam Filius Dei duplex est in naturis, peperit quidem Filium Dei, quia peperit hominem, qui est Filius Dei, propter conjunctum ei Filium Dei.
Quod in nativitate ex Christi genitrice Virgine divina Scriptura ponat Filii nomen, declaravimus. Audi jam et in morte, et vide sicubi tandem Dei nomen est positum, ut passibilem Deum inducamus. Cum inimici essemus, inquit, reconciliati sumus Deo [Col. 0765C] per mortem Filii ejus (Rom. V, 10) ; non dicit, per mortem Dei Verbi.
Erat quidem Deus Verbum ante incarnationem, et Filius, et Deus cum Patre; sumpsit vero novissimis temporibus servi formam: sed cum sit et antea Filius, et ita vocetur post assumptionem, non potest vocari divisus Filius, ne duos filios constituamus; sed quia illi conjunctus est, qui erat a principio Filius, non potest secundum dignitatem filiationis divisionem suscipere. Quoad dignitatem filiationis, inquam, non quoad naturas; propterea et Deus Verbum nominatur Christus, quia habet conjunctionem cum Christo perpetuam; neque contingit ut Deus Verbum sine humanitate faciat aliquid; perducta est enim ad [Col. 0765D] summam conjunctionem, non tamen ad deificationem, [Col. 0766A] ut sapientes e recentioribus dogmatistis asserunt.
Ita etiam Christum secundum carnem, propter conjunctionem, quam habet cum Deo Verbo, Deum nominamus, scientes esse hominem, qui apparet. Audi utrumque Paulum praedicantem: Ex Judaeis, inquit, Christum secundum carnem, qui est supra omnes deos (Rom. IX, 5) . Prius hominem confitetur, deinde, conjunctione ad Deum, dicit Deum eum qui apparet, ne quis Christianitatem hominis putet esse cultricem.
Audi etiam hoc nomen, Dominus, aliquando de humanitate Christi, aliquando de Divinitate ejus, aliquando de utraque positum. Quotiescumque manducabitis panem, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis (I Cor. XI, 26) . Audi ex praecedentibus [Col. 0766B] imperitiam objicientium, quod maximam esse legant hujus mysterii utilitatem, et cujus commemorationem hominibus afferat; atque audi non me hoc dicentem, sed beatum Paulum: Quotiescumque manducabitis panem hunc; non dixit, quotiescumque manducabitis Divinitatem hanc, sed quotiescumque manducabitis panem hunc. Vide de corpore Dominico illi propositum esse: Quotiescumque manducabitis panem hunc, cujus est ipsum corpus antitypum. Videamus ergo cujus mors. Quotiescumque manducabitis panem hunc, et calicem hunc bibetis, mortem Domini annuntiabitis. Audi in sequentibus apertius, donec veniat. Quis autem veniet? Videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum gloria multa (Matth. XXIV, 30) . Et, quod majus est, ante apostolos propheta manifestius venientem [Col. 0766C] ostendit, et clamat de Judaeis dicens: Videbunt in quem compunxerunt (Zach. XII, 10) . Quid igitur illud compunctum est? Latus. Latus vero non est Dei, sed hominis.
Inconfusam igitur servemus naturarum conjunctionem; confiteamur in homine Deum; colamus divina quadam conjunctione cum Deo omnipotente adorandum hominem.
Dic de assumente quod Deus sit; adjice de assumpto quod servi forma; infer postea conjunctionis dignitatem, quod communis sit duorum auctoritas, quod eadem sit duorum dignitas; manentibusque naturis, confitere unitatem.
Id, ut initio diximus, praeter Marium Mercatorem, testes quinque affirmant.
Cyrillus (Lib. Cont. c. 9) : Rursum namque sic scribit, cum adversus Arianos disputationem instituisset: «Divinitate certe, quae major est, ipsum Dei Verbum recentius esse nugantur: at vero hi beata Maria ipsum posterius efficiunt, et matrem temporalem ipsi Deitati opifici temporum praeponunt. » Et alibi (Lib. IV c. 1) : Deus Verbum factum est caro, et habitavit in nobis. Secum considere fecit Pater assumptam humanitatem, etc. Et postea (Cap. 3) : Hic autem bonus vir Deum Verbum Deo Patri consubstantiale, perinde ac si ignoraret ipsum factum hominem, non abjiciendo quod Deus est, sed potius assumendo, quod non erat, audet extenuare. Nam cum sancto Spiritui, ut dictum est, patrocinetur, Filium afficit injuria, ubi adversus Arii sectatores ita [Col. 0766D] dicit: «Majorem in ipsum struentes injuriam, et Spiritum [Col. 0767B] a divina natura separantes, qui humanitatem ejus formavit, etc.»
Cassianus (Lib. VII de Incarn. c. 17) : Ais ergo in [Col. 0767C] alia disputatione, immo in alia blasphemia tua: «Spiritum a divina natura separant, qui humanitatem ejus creavit.» Ait enim, quia quod ex Maria natum est, de Spiritu sancto est, et caetera ad haec usque verba: Hunc denique, qui tantam gloriam Christo donavit.
Eusebius in obtestatione (I part. conc. Ephes. c. 13) : Nestorius ait: «Divinitati, quae tempora condidit, matrem temporalem assignant.» Rursum Paulus: «Maria Verbum suscepit, neque est antiquior Verbo.» Nestorius ait: «Qui fieri queat, ut Maria ex se genuerit antiquiorem se?» Paulus ait: «Maria edidit hominem nobis similem.» Nestorius dicit: «Qui ex Virgine natus est, homo est.» Paulus ait: «Atqui per omnia nobis praestantior est, nam de Spiritu sancto est, divinisque editus promissis, et juxta Scripturam, gratia illi data est.» Nestorius ait: «Vidi Spiritum descendentem quasi columbam, et manentem super illum, necnon ascensionis vim illi impertientem; quandoquidem praecipiens apostolis quos elegerat, per Spiritum sanctum assumptus est. Hic igitur ille est qui hanc tantam gloriam [Col. 0767D] Christo impertitus est. »
Petrus primicerius notariorum (Act. 1 conc. Ephes.) . Quomodo sit servus, inquit, qui cum Filio cooperatur et Patre? Et si quis requirat opera Spiritus, inveniet ea non distantia operibus Patris et Filii, et caetera, ad haec usque verba: Quando enim venerit Spiritus veritatis, ipse me clarificabit.
Auctor conflictus Arnobii cum Serapione. Item in alia praedicatione, cujus initium est: «Saepe mecum fluctus vitae versans, et terrestrium rerum multiplicem mutabilitatem, sparsasque per vitam insidias cogitans, haesitans exclamavi: Quis poterit liberari?» Et post paululum ait: «Spiritum a divina separant natura, qui humanitatem ejus creavit. Quod enim ex Maria natum est, de Spiritu sancto est, etc.»
Cum aperte constet, sermonem hunc esse Nestorii, quaesierit forte quispiam, quo tempore habitus sit. [Col. 0768B] Ante profecto quam Nestorius primam epistolam daret ad Coelestinum papam: cum ea enim missus est Romam, et inde ad Cassianum, qui decerpsit quae antea [Col. 0768C] retulimus; immo ante propositam obtestationem ab Eusebio, siquidem ipse ex eo probavit Nestorii cum Samosateno consensionem; multo potiori jure ante scriptos a Cyrillo contradictionum libros, excerptasque Alexandriae, et Romam allatas per Possidonium diaconum Nestorii blasphemias; ista enim duo post epistolam praefatam propositamque obtestationem acta sunt.
Cum igitur Nestorius primas Coelestino litteras dederit ann. 429, sub autumnum, cumque obtestatio proposita videatur ante dictam a Proclo panegyricam orationem ann. 429, mense Martio, die 25, necesse est ut hic sermo primum ann. 429 sub Decembris statim secutus sit, atque ita dictus sit circa initium Januarii.
SERMO III. Habitus a Nestorio [Col. 0766D] Duas fecit Nestorius partes sui tractatus: primam contra Macedonianos, alteram in Arianos; sed ea tamen sive calliditate, sive malitia contra singulos disserit, ut exaggeret ille quidem haereticorum dogmatum impietatem, non eo tamen usque, quin videri possent catholicorum sententiis tolerabiliora. Atque haec causa cur Mercator, atque etiam Cyrillus, sermonem habitum dicat non simpliciter adversus Arianos. Utriusque partis fragmenta quae restant, par est credere prae toto admodum exigua esse. Unica enim Macedonianorum blasphemia, qua Spiritum sanctum asserebant Christi servum, refellitur in prima parte; in altera leviter Arianorum causa attingitur. velut in Arianos et Macedonianos, reipsa adversus catholicos verae naturarum unionis in Christo defensores.
[Col. 0768C] Refellitur quidem impietas Macedonianorum de Spiritu sancto Christi servo, sed per alteram non minorem, qua Christus ipse sancto Spiritu minor dicatur; a quo nempe, et in utero Virginis formatus sit, et justitia ornatus, et daemonibus terribilis effectus, et in [Col. 0768D] templum Divinitatis consecratus, et gloria ascensionis donatus. Ampliorem in Christum injuriam excogitantes, Spiritum sanctum a divina dissecant natura, qui ejus humanitatem figuravit in utero Virginis: Quod enim, inquit Scriptura, in ea natum est, de Spiritu sancto est (Matt. I, 20) ; qui secundum justitiam, quod figuratum est, reformavit: Manifestum enim, inquit, in carne, justificatum est in spiritu (I Tim. III, 16) ; qui eum terribilem et formidabilem daemonibus faciebat: Ego enim, inquit, in Spiritu Dei ejicio daemonia (Luc. XI, 20) ; qui ejus carnem templum est fabricatus: Vidi enim spiritum, inquit, descendentem tamquam columbam, et manentem super eum (Joan. I, 32) ; qui ei in [Col. 0767B] coelum ascensionem donavit: Praecipiens enim, inquit Scriptura, Apostolis quos elegit per Spiritum sanctum, elevatus in coelum est (Act. I, 32) . Hic, inquam, Spiritus, qui tam magnam gloriam donavit, esse ab his asseritur Christi servus.
Quomodo vero sit servus, qui cum Filio cooperatur et Patre? Nam si quis requirat opera Spiritus, ea inveniet nec distantia nec dissimilia operibus Patris et Filii; non quia una Deitas dividatur, sed quia divina Scriptura ea quae sunt unius virtutis, singulis substantiis dispertiat, ut Trinitatis similitudo demonstretur. [Col. 0768A] Hoc considera, incipiens ab operibus suo tempore factis: Deus Verbum factum est caro, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Considere sibi fecit assumptum hominem Pater: Dixit enim Dominus Domino meo: Sede ad dexteram meam (Ps. CIX, 1) . Ejus qui assumptus, gloriam clarificavit Spiritus: Quando enim venerit spiritus veritatis, ipse me clarificabit (Joan. XVI, 4) .
Visne etiam aliam ad haec adjiciamus Trinitatis efficientiam? Habitavit Filius in corpore. Commendavit baptizatum Pater. Efformavit eum in Virgine Spiritus. Apostolos Filius elegit: Ego, inquit, elegi vos (Joan. XV, 19) . Pater sanctificavit: Pater, inquit, sanctifica eos in veritate tua (Joan. XVII, 17) . Spiritus effecit oratores (Act. II, 4) .
[Col. 0768D] Leviter, ut dixi, sed improbe, Arianorum causam attingit, ut ab iis minus quiddam impium dicat, quam a catholicis defensoribus Incarnationis proferri. Ait enim ab his et illis Verbum deprimi; sed tamen ita, ut ab Arianis subjiciatur soli Divinitati, qua minor asseratur; a catholicis etiam creaturae, qua recentius dicatur. Et isti quidem (Ariani), tametsi majestate paternae [Col. 0768B] Deitatis Verbum Deum minorem delirent, non tamen novellum fatentur: hi autem eum etiam beatae Mariae secundum et posteriorem esse pronuntiant, et temporalem matrem opifici temporum Divinitati consignant: [Col. 0768D] Admodum placuit argumentum illud Nestorianis, ut nemo fere non usurpaverit: reperitur certe apud Eutherium (Serm. 3) . Quidquod, inquit, secundum istos, ne mater quidem fuerit Virgo. Si enim Verbum seipsum fecit carnem, non ex illa carne assumpta prodiit. Quomodo enim mater sit cujus quod natum est, partem nullam in se habet? quomodo partus dicatur, inconveniens ille quasi per canalem transitus? Non igitur matrem, sed vas faciunt Virginem sanctam. quin immo nec matrem Christi esse concedunt. Si enim non hominis natura, sed Deus Verbum erat, quem illa pariebat, quae peperit, nequaquam mater ejus qui natus est invenitur; quomodo enim aliqua fiet ejus mater, qui a natura genitricis est alienus? Quod si vera mater ab iis appellatur; ergo qui editus est, non Divinitatis natura est, sed homo; siquidem [Col. 0769A] proprium omnis est matris consubstantivum sibi parere.
Ergo non erit mater, quae consubstantivum sibi minime peperit. Ergo, quia mater ab iis dicitur, eum qui secundum substantiam similis est genuit. Quis autem secundum substantiam ejus erit similis? Is sine dubio qui Spiritus sancti opificio exstitit: Quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est (Matt. I, 20) ; cum quo indesinenter erat Verbum Deus.
Verbum ergo Deus non est natus ex Maria, sed in illo, qui ex ea natus est, mansit. Non ex Virgine initium habuit, sed illi qui crescendo per menses paulatim compositus in utero Virginis est, inseparabiliter omni tempore sociatus est. Aliud est autem dicere: Cum illo qui natus est, manet; et aliud, illum qui [Col. 0769B] cum nato manet, hunc esse cui ut nasceretur mensium opus fuisset curriculo.
Cum Nestorius in media Ecclesia profanis uteretur vocum novitatibus (quibus et Θεοτόκον, et geminam Christi nativitatem insectabatur ), [Col. 0769C] Vir ille, qui probus dicitur, qui admirabiliter eruditus, qui fidei studio incensus, qui tunc inter laicos adhuc erat, cum Nestorio contradiceret, quique postmodum, quod vox ista, adhuc, significat, in altiorem gradum evectus est, alius proculdubio non est ab Eusebio postmodum Dorylaei episcopo. Quo enim tempore primus omnium Nestorii haeresim deprehendit, non tantum florebat virtutis laude famaque eruditionis, et studio fidei, sed etiam inter advocatos urbis regiae censebatur. Atque ex his aperte intelligitur quam ob causam Eusebius famosam illam suam obtestationem publice Constantinopoli proposuerit, qua Pauli Samosateni Nestoriique consensionem demonstraret. Cum enim palam haeretico restitisset, ab eoque male habitus esset tamquam impie locutus, sentiebat interesse suae famae, immo et catholicae fidei, patefacere omnibus, sed praesertim clericis, quam merito id fecisset. Intelligitur etiam tempus publicatae obtestationis; [Col. 0769D] secuta est enim sermonem Nestorii adversus Arianos, antecessit orationem Procli, atque ita incidit in medium circiter Januarium. Sic enim verum est, quod scripsit Leontius, ab Eusebio primum deprehensam, immo et publice reprehensam Nestorii haeresim: nemo enim prius episcopum regiae urbis, et imperatori charum, ausus est palam arguere. Quaerat vero aliquis cur obtestationem quae in vulgatis Ephesini concilii codicibus tribuitur clericis Constantinopolitanis, nos Eusebio tam affirmanter, repugnantibus licet omnibus conciliorum editoribus, adjudicemus. Respondeo id a nobis fieri ratione simul et auctoritate veterum. Nam primum qui obtestationem proponit, unus quidam homo est. Quicumque, ait, schedam hanc accepturi sunt, eos per sacrosanctam Trinitatem adjuro, obtestorque, etc. Deinde postulat ille chartam communicari episcopis, presbyteris, diaconis, lectoribus, necnon et laicis quoque Constantinopoli [Col. 0770C] habitantibus ad evidentem haeretici Nestorii confusionem. Haec autem duo, ut convenire possint in clericos Constantinopolitanos, apte omnino congruunt uni alicui homini, qui neque inter episcopos censeretur, neque inter presbyteros, aut etiam diaconos, et lectores Constantinopoli habitantes. Accedit apertum Leontii, Scolastici testimonium: Proposita est, inquit, utriusque confutatio, Pauli scilicet et Nestorii, ex testimonio publice proposito, ut aiunt, ab Eusebio, qui tunc florebat in judicandi potestate: postea autem praefectus fuit Ecclesiae Dorylaeensium, qui divino zelo, ut testantur, incensus, primus haeresim Nestorii et Eutychis deprehendit, et convicit, infinitis periculis pro pietate objectus. Audi igitur cum quibus et cujusmodi blasphemiis ex Paulo Samosatensi collectis Nestorii blasphemias conjunxit, et unam utriusque mentem amentissimam esse demonstravit, etc. (Lib. III cont. Nestorianos et Eutychianos, tom. IV Antiquarum Lectionum).
Gaudeo vestrum aspiciens zelum: indidem enim perspicue coargui possunt, quae ab infelici homine sunt flagitiose dicta. Nam quorum duae sunt generationes, eorum duo sint filii necesse; sed Ecclesia unum agnoscit Filium ipsum Dominum Christum.
Nos autem oportet nosse id quod modo venit in recordationem [Col. 0770C] Apud Constantinopolitanos non aliud symbolum [Col. 0770D] erat in usu, quam Nicaenum, cum tamen alio uterentur Antiocheni, eoque non parum diverso. Nestorius, ut Constantinopoli disputabat adversus catholicos, attulit Nicaenum; Cassianus contra Nestorium Antiochenum adhibuit (Lib. VI toto) . Ut autem utriusque differentia innotescat, visum est operae pretium alterum alteri παραλλήλως opponere. concilii Nicaeni, quod nusquam ausum est dicere quia Verbum Deus natum est ex virgine Maria; ait enim: Credimus in unum Patrem omnipotentem, et in unum Dominum Jesum Christum. [Col. 0770B] Attendite, quia prius cum Patres posuissent Christum, quod duarum naturarum conjunctionem demonstrat, non dixerunt, unum Deum Verbum; sed acceperunt nomen quod significaret utrumque, ut subdescendendo, cum audis mortem, nulla novitate turberis, et cum crucifixum et sepultum, tamquam Divinitate ita patiente, [Col. 0770D] Hunc locum acriter exagitat Cassianus (Lib. VI c. 9, 10, 11, 12) . Quid dicis (Nestorium alloquitur)? Quid est cur qui ex Χριστοτόκῳ natus est, Filius Dei non putetur? «Si dixerimus, inquis: Credo in Deum, Verbum Filium Dei unigenitum, ex Patre natum, ὁμοούσιον Patri, qui descendit et sepultus est; non statim auditus ipse accipit plagam.» Fidem ergo salutis nostrae, sacramentum spei ecclesiasticae tu auditus tui atque aurium plagam putas. Et quomodo quondam cum ad baptismum curreres, sanis haec sacramenta auribus audiebas? Quomodo cum te magistri Ecclesiarum docerent, [Col. 0771D] aures tuae non vulneratae sunt? Sine ulla tunc certe plaga, duplici oris atque aurium fungebaris officio, cum et audita ab aliis diceres, et ipse te dicentem dictor audires. Ubi erant tunc haec aurium tuarum vulnera? ubi haec auditus tui plaga? . . . . . Plaga ergo auditus tui, et vulnus aurium tuarum est Deus natus, et Deus passus. Et ubi illud tuum est, Paule Apostole: Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam: ipsis [Col. 0772D] autem Judaeis vocatis et Graecis Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam (I Cor. I) ? . . . . . Vulnerabantur ergo illorum aures ad praedicationem ac passionem Dei, sicut nunc vulnerantur tuae. Plagam esse hoc auditus sui putabant, sicut tui putas. Et hinc erat quod ad nomen Dei ac Domini Jesu Christi, praedicante Christum Deum Apostolo, claudebant illi capitis sui aures, sicut tu claudis animi. non vulnereris auditu.
Deinde videamus quid illi subjungunt. Credimus et in unum Dominum Jesum Christum, unigenitum Patri, qui propter nos descendit, et incarnatus est de Spiritu sancto. Non dixerunt quia natus est de Spiritu sancto. Vide quemadmodum interpretentur subdescendendo, quia dixerunt hominem factum. Deum, inquiunt, dicimus incarnatum, non mutabilitatem in carnem suscipiente [Col. 0771A] divina natura, sed inhabitationem, quam gessit in homine, demonstrantes.
Et post aliquanta: Hoc retinete, quoniam praetermittentes dicere: Credimus in Deum Verbum Filium ejus unigenitum, dixerunt: Credimus in unum Dominum Jesum Christum, consubstantivum Patri, Deum verum de Deo vero, per quem omnia facta, qui propter nos homines et nostram salutem descendit, atque incarnatus est de Spiritu sancto, ex Maria virgine, et homo factus est. Nusquam dixerunt, natus est. Cur, putamus? Ut non duas nativitates introducerent Divinitatis.
Et post aliquanta: sic enim Scriptura dicit: Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV, 4) . Hic quidem duas demonstrat naturas. [Col. 0771B] Quod autem tantum circa hominem contingit, narrat. Exige certe a contentioso quis sub lege sit factus. Verbum Deus? nequaquam.
Quid igitur dicebamus? Ne timeas accipere Mariam conjugem tuam; quod enim natum est (sive natum, sive factum dixerimus, sensui nihil nocet), quod enim in ea natum est, ex Spiritu sancto est (Matt. X, 20) . Si dixerimus, quod Deus Verbum natum est in utero (est enim aliud simul esse cum nascente, aliud nasci), quod enim, inquit, in ea natum est, ex Spiritu sancto est, hoc est, Spiritus sanctus creavit id quod est in ea. Viderunt igitur Patres, utpote scientes sanctarum Scripturarum, quod si eum qui incarnatus est natum dixerimus, invenietur Deus Verbum Filius Spiritus sancti, aut duos Patres habens. Si vero factum dixerimus, [Col. 0771C] invenietur Deus Verbum creatura Spiritus sancti. Fugientes igitur generationis dictionem, dixerunt ita: Qui descendit propter nostram salutem et incarnatus est. Quid est, incarnatus? non conversus a Divinitate in carnem.
In eo quod dixerunt, incarnatus ex Spiritu sancto, secuti sunt evangelistam: nam cum evangelista venisset ad ἐνανθρώπησιν, fugit generationem de Verbo dicere, et dixit incarnationem. Audi: Et Verbum caro factum est (Joan. I, 14) ; non dixit: Verbum per carnem factum. Ubi enim aut apostoli aut evangelistae Filii faciunt mentionem, dicunt natum ex muliere. Adverte, quaeso, ubi dicunt nomen Filii, id quod natum est, ex muliere natum dicunt. Ubi vero Verbi faciunt mentionem, nemo audet dicere generationem [Col. 0771D] per humanitatem. Audi beatum Joannem evangelistam, cum venisset ad Verbum et ἐνανθρώπησιν ejus. Audi quid dicat: Verbum caro factum est; hoc est, assumpsit carnem; et habitavit in nobis; hoc est, nostram induit naturam. Et vidimus gloriam ipsius Filii; non dixit: Vidimus generationem Verbi.
[Col. 0772A] Et post aliquanta: Quoniam vero si dixissent: Credimus in unum Deum Verbum, futurum erat ut mors divinae naturae tribueretur; ideo nomen accipiunt commune, nempe Jesus Christus, ut et mortuum illum significarent, et illum non mortuum. Itaque perinde ac si quis dicat, ille homo est mortuus, quamvis anima sit immortalis; tamen quia nomen dixit quod significat duas naturas, et corpus quod moritur, et animam immortalem, ideo nihil est periculi in ea voce; utrumque enim vocatur homo, et corpus, et anima. Ita igitur etiam magnus ille chorus de Christo dixit.
Credimus in unum [Col. 0772B] Deum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium creatorem.
Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum, natum ex Patre, hoc est, ex Patris substantia, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, genitum non factum, consubstantialem Patri: per quem omnia facta sunt, et quae in coelo, et quae in terra.
[Col. 0772C] Qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est, et homo factus est, et passus est, et tertia die resurrexit; ascendit ad coelos, venturus judicare vivos et mortuos.
Et in Spiritum sanctum.
Qui autem dicunt: Erat aliquando cum non esset, et priusquam nasceretur, non erat: vel quod ex non existentibus, aut ex [Col. 0772D] alia substantia, vel essentia sit: aut qui Filium Dei mutationi, aut alterationi obnoxium asserunt; hos catholica et apostolica anathematizat Ecclesia.
Credo in unum et solum [Col. 0772B] verum Deum, Patrem omnipotentem, creatorem omnium visibilium et invisibilium creaturarum.
Et in Dominum nostrum Jesum Christum, Filium ejus unigenitum, et primogenitum totius creaturae, ex eo natum ante omnia saecula, et non factum, Deum verum ex Deo vero, ὁμοούσιον Patri, per quem et saecula compaginata sunt, et omnia facta.
[Col. 0772C] Qui propter nos venit, et natus est ex Maria virgine, et crucifixus sub Pontio Pilato, et sepultus, et tertia die resurrexit secundum Scripturas, et in coelos ascendit, et iterum veniet judicare vivos et mortuos.
Marius Mercator, [Col. 0773C] Eo se nomine inscribit, quo solebant laici, ut inde constet eum tunc temporis non fuisse constitutum in ullo cleri gradu; illa enim aetate nemo clericus sui gradus nomen non gaudebat praeferre. servus Christi, lectori [Col. 0773C] Ut erat epistola spargenda in vulgus, et per manus [Col. 0773D] tradenda obvio cuique, ita nulli singulari personae inscripta est; sed generaliter conservo ejus, qui se diceret servum Christi, cujus gloria periclitabatur ab haeretico. Opinor autem Graece primum scriptam, tum Latine, aut utraque lingua simul a Mercatore, ut nullius gentis homines praeteriret. Simile quiddam Marius in Commonitorio praestitit. conservo salutem.
1. [Col. 0773D] Super hac collatione Nestorii cum Samosateno, operae pretium est consulere, praeter obtestationem Eusebii, Nestorium ipsum et Mercatorem; et illum quidem postremis duobus sermonibus, in quibus conatur amoliri a se crimen consensionis cum Samosateno et Photino; hinc vero contradictione ad anathematismum 12 Nestorii, sub finem. De ipsa dicemus prolixe in singulari dissertatione de haeresi Nestoriana. Samosateni Pauli atque Nestorii est ista non minus impia quam vana doctrina.
Nestorius circa [ Baluz. quidem] Verbum Dei, non quidem ut Paulus sentit, qui non substantivum, sed prolatitium potentiae Dei efficax Verbum esse definit: [Col. 0773D] Baluz.: Confitetur tamen idem Nestorius in Verbo substantivo ipsum Filium raro, liect ragute, quia non [Col. 0774B] expresse ab aeternitate Filium dicit Verbum esse. EDIT. non confitetur tamen idem Nestorius de Verbo substantivo, ipsum Filium Dei naturaliter esse; sed dicit, [Col. 0774B] Admonitio haec observanda est, ne videatur Mercator imponere Nestorio in speciem affirmanti Verbum [Col. 0774C] ante incarnationem et Filium et Deum fuisse (Serm. 3) ; verum cum ubique passim dicat Filii nomine significari duas naturas (Serm. 2) , recte infert ab eo Mercator asseri Verbum ab aeternitate Filium non esse, sed Verbum tantum: quamquam totus hic locus adeo implicatus est, ne dicam corruptus, ut vix sensus attingi queat. In novis forte rebus, neque Nestorius, ut fit, aperuit satis mentem; neque Mercator satis ex verbis ambiguis intellexit sententiam hominis eam tegere quaerentis. argute quidem, quia nonexpresse, ab aeternitate Filium non esse, sed Verbum tantum, quod in substantia Patris manens, Deus sit [Col. 0774C] Garnerius in marg. consubstantivus. EDIT. consubstantialis, [Col. 0773B] quem Graeci ὁμοούσιον dicunt; Filium vero illum esse et dici debere asserit, qui ex Maria sit natus.
2. Atque ita dividit aeternum a temporali; illi quidem Deo et Dei Verbo quae majestatis sunt, huic vero alteri quae humanae infirmitatis sunt, deputans: propter individuam autem atque inseparabilem connexionem dignum fuisse habitum nuncupatione Filii Dei, quippe [ Baluz. om. quippe] qui hoc ipsum [Col. 0774C] Ne merita cogites proprie dicta, sive operum; sed ἀξίαν, id est, dignationem, eamque Dei adoptantis; neque enim opinatus est umquam Nestorius, recte factis filium Virginis conjunctionem cum Verbo obtinuisse, cum infinitis in locis doceat in ipso Virginis utero naturas fuisse conjunctas. Popularem super ea re opinionem convellemus in dissert. 1. pro meritis, et ex adoptione habeat, non ex natura.
3. Verum cum ei a catholicis objicitur, cur per hunc sensum duos [ Baluz. add. Jesus] Christos et duos Filios sentiat, pro se ipse ita respondet: Ego, [Col. 0774A] inquit, unum Christum definio, qui a chrismate unctus sit dicendus; unum hunc ipsum esse Filium Dei, quia [Baluz. qui ], ut superius dictum est, indivisibili societate Deo Verbo conjunctus est; nonnumquam [Baluz. add. sane] propter hanc ipsam inseparabilem conjunctionem, vel connexionem, etiam Verbum illud iisdem cognominibus connuncupari, quae ab ejus natura sunt penitus aliena; ex merito tandem hunc Jesum Christum singularis nativitatis, et incomparabilis vitae, dignum fuisse habitum, tamquam templum, tota plenitudine divinitatis, atque ab hoc Deo et Dei Verbo inhabitari.
4. In eo igitur Paulo Samosateno conjungitur, in quo habitatorem et habitaculum pro meritis separat, dividens quod unicuique eorum sit proprium, ex diversitate naturae; quod quidem illis ambobus cum [Col. 0774B] Ebione, et Photino, et Galata Marcello commune est.
5. In eo vero, quod [ Baluz. In id quod vero] substantiale Verbum Dei confitetur, et esse ab aeterno cum Patre Deum asserit, a memoratis recte dissentit, et fidei rectae conjungitur.
6. Sed quod iterum idem Verbum Deum naturaliter Dei Patris non esse Filium dicit, sed Verbum tantum, ut superius exposuimus, et in Christo Domino [ Baluz. nihilominus] dividit merita uniuscujusque substantiae, impietatis magnum crimen incurrit, et hinc tamquam alienus et extorris ab ecclesiastica fide jure [Col. 0774C] Ab Eusebio utique in obtestatione, et a fidelibus reliquis ab episcopo discedentibus (Vid. serm. 5) . Obtestatio publice proposita Constantinopoli adversus impios Nestorii sermones. «Conjuro accipientem hanc chartam, per sanctam Trinitatem, ut eam palam faciat episcopis, presbyteris, diaconibus, lectoribus, laicis habitantibus Constantinopolim. Insuper etiam exemplar eis praebeat ad increpationem Nestorii, quia similia sapit anathematizato Paulo Samosateno ante annos centum sexaginta ab orthodoxis episcopis. Sunt autem quae ab utroque dicta sunt haec:—Paulus dixit: Maria Verbum non genuit. Nestorius consone dixit: Non genuit, optime, Maria Divinitatem (Serm. 1) .—Paulus dixit: Neque enim fuit ante saecula. Nestorius dixit: Et Matrem temporalem opifici temporum assignant Divinitati (Serm. 3) .—Paulus dixit: Maria Verbum suscepit, et non est senior Verbo. Nestorius dixit: Quomodo [Col. 0775A] ergo se antiquiorem peperit (Serm. 1) .—Paulus dixit: Maria peperit hominem nobis aequalem. Nestorius dixit: Homo est, qui natus ex Virgine (Ibid.) .—Paulus dixit: Melior est vero per omnia, quoniam ex Spiritu sancto, et ex Scripturis, et ex promissionibus, in eo gratia. Nestorius dixit: Vidi enim, inquit, Spiritum descendentem quasi columbam, et manentem super eum illum, qui ascensionem ei donavit. Mandans, inquit, apostolis, quos elegit per Spiritum sanctum, assumptus est (Act. I, 2) ; qui videlicet tantam Christo donavit gloriam (Serm. 3) .—Paulus dixit: Ut neque qui ex David ortus est, alienus sit a sapientia; neque sapientia in alio sic inhabitet. Etenim in prophetis erat, magis autem in Mose, et in multis dominis [ κυρίοις, praecipuis viris]; potius autem in Christo, tamquam in templo; et alibi dixit, alium esse Jesum Christum, et aliud Verbum. Nestorius dixit: Numquid possibile est eum, qui ante omnia saecula natus est, aliud semel [ ἄλλο ἅπαξ ] nasci et hoc Divinitate? Ecce probatus est aperte transgressor dicens: Non est [Col. 0775B] natus de Maria, qui natus est de Patre. Ecce consentit haeretico Paulo dicenti, alium esse Verbum, et alium Jesum Christum, et non esse unum, sicut recta praedicat fides.—Propterea designavi tibi, o zelota sanctae fidei, partem anathematis [ In vulgatis codicibus, μέρος τοῦ
μαθήματος ] Ecclesiae Antiochenae (ex qua etiam Christianorum vocabulum in primis habuimus), quia non novit alium et alium Filium Dei; sed unum, qui ante omnia saecula natus est, Deum ex Deo Patre, consubstantialem Patri, et eumdem sub Augusto Caesare ex Maria natum. Habet enim expresse: Deum verum ex Deo vero, consubstantialem Patri, per quem et saecula creata sunt, et omnia perfecta: qui propter nos venit, et natus est ex Maria sancta virgine; et crucifixus sub Pontio Pilato. Et reliqua symboli.—Concordat autem his et beatus Eustathius, qui fuit episcopus Antiochiae, unus existens ex trecentis decem et octo episcopis in sancto magno concilio, dicens ita: Non solum homo, sed etiam Deus est, sicut et Jeremias propheta dicit (Baruch III, 36) : Hic [Col. 0775C] Deus noster, non reputabitur alter praeter eum. Adinvenit omnem viam disciplinae, et dedit eam Jacobo puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec in terra apparuit, et cum hominibus conversatus est. Quando igitur conversatus est cum hominibus, nisi quando natus est cum eis ex Virgine, et cum his infans, et concrevit, et comedit, et combibit? Et alia.—Si quis igitur praesumpserit dicere, alium esse Filium ante saecula unigenitum, qui de Patre natus est, et alium ex Maria virgine natum, non eumdem unum Dominum Jesum Christum, anathema sit.»
Fuit ille quidem suo tempore Constantinopolitanus [Col. 0775D] episcopus, post Maximianum scilicet Nestorio deposito suffectum; dicitur tamen in praesenti Cyzicenus, quia cum haberet orationem, ita vulgo nominabatur. Fuerat enim ad sedem Cyzicenae Ecclesiae evectus a Sisinnio Nestorii praecessore, sed rejectus a Cyzicenis clericis, ipsius licet virtutem suspicientibus, siquidem volebant retinere auctoritatem eligendi sui episcopi, quam urbis regiae antistes contra canones et consuetudinem assumere tentabat: quare, rejecto Proclo quem Sisinnius ordinasset, Dalmatium sibi praefecerunt; Proclus vero Constantinopoli remansit, episcopi quidem titulo, sed presbyteri, uterat antea, officio.
Diu porro vixit in Ecclesia Constantinopolitana, antequam ejus sedem obtineret: adhaesit enim adhuc adolescens Chrysostomo tamquam amanuensis, eique, [Col. 0776A] cum factus esset lector, in conscribendis libris obsequium praestitit. Ab Attico deinde, qui successit Chrysostomo post Arsacium, diaconus presbyterque ordinatus est, coepitque tunc docere populum, magna quidem eloquentiae, sed majore pietatis fama. Fecit illa vero ut quoties vacavit sedes, vocatus sit in contentionem de episcopatu cum praestantissimis aliis hujusce Ecclesiae presbyteris: nam post Attici mortem, cum Sisinnio et Philippo; post obitum Sisinnii, iterum cum Philippo, pertinaciter dissidentibus clericis; post depositionem Nestorii, rursus cum Philippo et Maximiano virtus ipsius contendit: sed toties repulsam tulit, nec invita, propter insignem viri modestiam et morum sanctitatem. Repulsae causa fertur partim Chrysostomi inimicorum molitio ex aula; partim nimium populi studium, indeque suborta imperatori, sive suspicio, sive invidentia; partim competitorum gratia apud clericos urbis clericorumque metus, ne Proclus, Chrysostomi exemplo, disciplinam [Col. 0776B] religiosius teneret. Post tot repulsas tandem Maximiani fato functi sedem obtinuit (Ann. 434) , sublatis pristinis obicibus: nam et aula redierat velut in gratiam cum Chrysostomo; et probata longo usu Procli virtus imperatoris suspicionem in cultum converterat; et Philippus opinionem de se conceptam corruperat importuna proborum obtrectatione; et canon Nicaenus, quo prohibetur episcoporum translatio, ex litteris Coelestini papae ita commodam explicationem receperat, ut jam non Proclus, si constitueretur in sede Constantinopolitana, videri posset, quod ait aliquando Hieronymus, virginis pauperculae societate contempta, ditioris adulterae amplexus quaerere. Quid autem in episcopatu gesserit totos duodecim annos, quibus praefuit, id est, ad annum usque 446, quo vita decessit, narrat Socrates, quem tu consule.
PROCLI, episcopi Cyzici, [Col. 0776B] Si tam exacte tempus, quam reliqua adjuncta ediceret titulus, non parum lucis afferret historiae; nonnulla tamen auctorum dicta, nonnullaeque orationis [Col. 0776C] voces silentium tituli sarcire possunt. Habitam diximus ( In praef. hist. ) ann. 429, qui secundus Nestorii, die 25 Martii, cum celebraretur εὐαγγελισμός : nam, si credimus Theophani, habita est ἐν μίᾳ Κυριακῇ. Ea vero est potestas vocis Κυριακὴ, ut quando absolute ponitur, solemniorem aliquem diem festum significet, subintelligitur enim ἑορτὴ : quando vero diem unum hebdomadae, semper habeat, aut ferme, adjectam hanc vocem ἡμέρα. Cum ergo nulla diceretur olim ἑορτὴ Κυριακὴ praeterquam quae Christi vel beatae Virginis foret; nec ista de qua sermo est Christi fuerit, sed Virginis; ait enim Proclus: Virginalis hodie solemnitas linguam nostram in praeconium vocat, etc.; cumque a Decembri mense, quo dictus est sermo primus a Nestorio, usque ad festum Paschatis, quo temporis spatio factam oportet orationem, nulla exstiterit ejusmodi ἑορτὴ praeter εὐαγγελισμὸν, in quo omnes conveniunt; tunc temporis habitus est procul dubio panegyricus sermo de quo agimus: nam quod causari posset aliquis propter nonnulla concilii Toletani [Col. 0776D] X verba, istasque tituli voces: In Incarnationem Domini nostri Jesu Christi (I part. Oper. M. Mercat.) , dixisse Proclum in ecclesia pro virgine Deipara, die 18 Decembris, qui festus εὐαγγελισμῷ, non magni apud me est momenti. Nam etsi fateor unam eamdemque solemnitatem modo εὐαγγελισμὸν dictam fuisse, qua Virginem spectabat; modo ἐνανθρώπησιν, qua Christum; scio tamen opinionem de εὐαγγελισμῷ a Graecis olim mense Decembri celebrato, neque certam esse, quod eo loci confecimus; neque, ut esset, valere satis ad difficultatem tollendam, siquidem historiae ratio vetat ne panegyricus sermo Procli in aliud tempus differatur. habita sedente Nestorio in magna ecclesia Constantinopolis, [Col. 0776D]Nestorius in suo impietatis sermone nefarie multa protulerat, sed haec praesertim quinque: beatam [Col. 0777C] Virginem non esse Θεοτόκον, id est, Deum non peperisse; purum fuisse hominem, quem Virgo peperit, nec a creatura gigni posse creatorem; Spiritum sanctum creasse templum, quod Verbum inhabitaret; Deum non posse vere dici passum aut mortuum; Θεοτόκου defensores mysterium divinae incarnationis ridendum gentilibus traducere, Arianisque arma suppeditare adversus catholicos.
Haec omnia perstringit Proclus, triaque in contrarium dogmata demonstrat: nempe qui genitus est a Virgine purum non esse hominem, sed vere Deum; Deum vere passum ac mortuum; beatam Virginem [Col. 0777D] proprie Θεοτόκον appellandam. Quartum quiddam obiter attigit, quod tamen Nestorio bilem vehementer accendit, ut id postmodum qua data occasione acriter oppugnaret, pontificem nostrum vere esse Deum.
in incarnationem Domini nostri Jesu Christi, quod Deipara sit beata virgo Maria, et ex ea natus, neque Deus tantum, neque purus homo, sed Emmanuel, inconfuse et incommutabiliter Deus et homo.
[Col. 0777D] Cur ita videatur, contra opinionem nonnullorum versionem orationis tribuentium Dionysio Exiguo, facit primo quod cum nemo veteris hujus versionis auctorem crediderit Dionysium Exiguum, ante Vincentium Richardum, qui nuper edidit in lucem omnia Procli Opera, et eruditum Labbeum, qui Richardo consensit; uterque tamen non vehementer id affirmet, sed ille, fortasse ita rem se habere dicat; iste Vincentii dictum praestare noluerit, de Dionysio contentus scribere in haec verba ( In lib. de Script. Eccl. verbo DIONYSIUS): Ab eodem auctore ex Graeco reddita [Col. 0778C] dicitur oratio Procli de laudibus Virginis. Facit deinde quod Richardi ratio ex stylo petita, illud ipsum evertat propter quod stabiliendum affertur: neque enim idem est, quod aiebat, veteris interpretis ac Dionysii stylus, licet utriusque dictio sive humilis, sive neglecta sit; potest enim videri id affectasse interpres, ut tanto sincerius auctoris sensum exprimeret, quanto minus a phrasi Graeca recederet, quod Mercator in re simili de se profitetur ( In praef. ad varios Nestor. serm. ). Facit denique, quod cum in antiquis codicibus manuscriptis, et in Vaticano maxime (Vatic. cod. manuscripto 2836) , unde exscripsit Richardus, [Col. 0778D] ignotus dicatur, relinquitur locus conjecturae. Quoniam igitur isthaec versio non abhorret a ratione interpretandi quam Mercator secutus est in vertendis de verbo, ut ait, ad verbum Nestorii et Cyrilli scriptis Graecis, non improbabiliter credi potest hujus versionis auctor. Fides augeri potest, vel ex eo quod sin minus Mercator Procli orationem Latinitate donasset, pecasset procul dubio in consilium quo voluit blasphemias Nestorii a fidelibus linguae suae fratribus cognosci et vitari. Intelligi enim vix ac ne vix quidem potuerint quae quarto quintove sermone continentur, immo et sequentibus; quaeque in ipsis Cyrilli epistolis, et aliis in libris, nisi perspecta Procli, in quem unum maxime Nestorius spectabat, oratione: his enim omnibus vel una, vel maxime, argumentum praebuit. Interprete, ut videtur, Mario Mercatore.
1. Virginalis hodie solemnitas linguam nostram, fratres, in praeconium vocat, et praesens festivitas his, qui convenerunt, quasi provisor utilitatis efficitur, et valde competenter. Castitatis enim habet materiam, et feminei gloriam sexus, propter eam quae in tempore mater est, et semper virgo.
2. Ecce enim et terra et mare munera Virgini offerunt: illud quidem fluctibus dorsum suum tranquille substernens; haec autem gradientium sine impedimento dirigens vestigia. Gaudeat natura, mulieres honorentur, choros ducat humanitas, glorificentur virgines: Ubi enim abundavit peccatum, superabundavit [Col. 0777B] gratia (Rom. V, 20) . Convocavit nos beata Maria, immaculatum virginitatis vas, rationalis secundi Adam paradisus, opificium unitionis naturarum, solemnitas salubris commutationis, rubus quem divini partus ignis non combussit, vere levis nubes, quae eum, qui supra cherubim est, cum corpore portavit. O coelestis imbris purissimum vellus, ex quo pastor ove indutus est!
3. Maria mater et ancilla, Virgo et coelum, solus Dei ad homines pons, terribilis dispensationis tela, in qua ineffabilis incarnationis texta est tunica, cujus operis supertextor Spiritus sanctus est; textrix, ex altissimis obumbrans virtus; vestis autem, antiquum Adam indumentum; flocci, ex Virgine immaculata caro; radius, immensurabilis induentis gratia; artifex, [Col. 0777C] quod per obedientiam insiluit Verbum. Quis vidit, quis audivit, quia vulvam Deus incircumscriptus habitavit, et quem coelum non caperet, venter Virginis cepit.
4. Natus est ex muliere Deus, sed non nudus; et natus est homo, sed non purus; et qui natus est veteris peccati portam, portam salutis ostendit: ubi [Col. 0778A] enim serpens per inobedientiam venenum effudit, ibi Verbum per obedientiam ingrediens templum vivifice plasmavit. Unde primus peccati discipulus Cain emersit, inde generis nostri liberator Christus sine semine pullulavit.
5. Non erubuit amator hominum muliebres partus, vitae enim erat negotiatio quae agebatur. Non coinquinatus est habitans viscera, quae ipse sine contumelia condiderat. Si non virgo mansit mater, purus est homo qui natus est, et non exstitit mirabilis partus; si autem et post partum virgo permansit, ille ineffabiliter ex ea natus est, qui sine prohibitione januis clausis ingressus est, cujus conjunctionem naturarum agnoscens Thomas, exclamavit dicens: Dominus meus et Deus meus (Joan. XX, 28) .
[Col. 0778B] 6. Non erubescas, o homo, partum, ipse enim nobis factus est occasio salutis. Si non ex muliere nasceretur, nequaquam moreretur; si non moreretur, nequaquam per mortem destrueret eum qui habet mortis imperium (Hebr. II, 14) , id est, diabolum. Non est injuria architecto manere in his quae ipse aedificavit; non coinquinat figulum lutum renovantem, quod plasmaverat: sic non coinquinat incontaminabilem ex Virginis ventre procedere; quam enim dum plasmaret, non coinquinatus est, per eam transiens non pollutus est.
7. O utere, in quo communis libertatis cautio composita est! O venter; in quo contra mortem fabricata sunt arma! O area, in qua naturae agricola Christus, sicut spica, sine semine pullulavit! O templum, in [Col. 0778C] quo Deus factus est sacerdos, non naturam commutans, sed eum, qui secundum ordinem est Melchisedech, propter miserationem indutus est!
8. Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , etsi Judaei non credunt partum. Deus hominis formam indutus est, etsi pagani detrahunt miraculo: propter hoc enim et Judaeis scandalum, et gentibus stultitia (I Cor. I, 23) est mysterium, quia ultra rationem est miraculum. Si non Verbum habitasset in utero, nequaquam caro sederet super thronum. Si Deo injuria fuisset in vulvam ingredi, et angelis injuria esset hominibus ministrare.
9. Qui est secundum naturam, utpote Deus, ἀπαθὴς, propter misericordiam factus est πολυπαθής. Non ex provectu factus est Deus Christus, absit, sed propter miserationem, quemadmodum credimus, factus est homo. Non hominem deificatum praedicamus, sed Deum incarnatum confitemur. Propriam ancillam conscripsit matrem. Qui secundum essentiam sine matre est, est secundum dispensationem sine patre: nam quomodo ipse, secundum Paulum, sine patre et sine matre est (Hebr. VII, 3) ? Si purus homo est, non [Col. 0779B] est sine matre; si nudus Deus est, non est sine patre: nunc autem idem ipse est, sine matre quidem ut plasmator; sine patre autem, ut plasmatus.
10. Erubesce vel appellationem archangeli, o homo; qui Mariam evangelizavit, Gabriel dicitur. Quid autem interpretatur Gabriel? Deus et homo. Praecessit appellatio, ut crederetur dispensatio.
11. Disce causam praesentiae, et glorifica incarnati virtutem. Multum debebat genus humanum, et deficiebat ad debitum. Per Adam omne peccatum conscripsimus, et servos nos retinebat diabolus: instrumenta nostra proferebat, pro chartis utens multa patiente corpore: stabat malus passionum falsarius concutiens contra nos debitum, et postulans judicium. Erat igitur necessarium alterum e duobus, aut [Col. 0779C] importari ex judicio mortem, quia omnes peccaverunt; aut talem dari in compensationem, qui totius repetitionis justificatio existeret. Et homo quidem salvare non poterat, subjacebat enim debito: angelus redimere non valebat, deficiebat enim in pretio liberationis; eum qui sine peccato erat pro peccatoribus mori oportebat: ipsa enim haec et sola relicta est mali solutio.
12. Quid ergo? Ipse qui ex nihilo universam naturam ut esset adduxerat, qui in nullo bonitatis dono deficiebat, adinvenit, et adjudicatis morti vitam certissimam, et morti solutionem decentissimam: fit enim homo, sicut novit ipse (sermo enim interpretari miraculum non potest), et eo moritur, quod homo factus est; et eo liberat, quod prius exstiterat, secundum [Col. 0779D] Paulum dicentem: In quo habemus redemptionem, per sanguinem ejus remissionem peccatorum (Eph. I, 7) .
13. O stupenda res! aliis negotiatus est immortalitatem, ipse enim erat immortalis; talis enim alter secundum dispensationem, nec erat, nec factus est, nec est, nec erit, solus est qui ex Virgine natus est Deus et homo, non solum, quae contraponi ad appretiationem possit, habens dignitatem ad multitudinem reorum, sed omnibus sententiis supereminentem. In hoc quidem quod Filius erat, id quod incommutabilis est ad Patrem conservans; in hoc autem quod conditor, id quod virtutis est indeficienter habens; in hoc quod amans misereri, ea quae compassionis sunt sine ulla publicans [Col. 0780A] collatione; in id denique quod sacerdos est, id quod ad repraesentationem erat idoneum offerens: quorum nihil simile inveniet quis, aut vicinum aliquando in aliquo.
14. Attende enim ejus in homines amorem. Voluntarie adjudicatus morti, eam, quae contra crucifigentes erat, dissolvit mortem, et convertit perimentium se iniquitatem in iniquorum salutem.
15. Hominis igitur puri salvare non erat, etenim ipse etiam indigebat salvatore, secundum Paulum dicentem: Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei (Rom. III, 28) . Quia vero peccatum diabolo reum tradebat hominem, diabolus traditum in mortem agebat: in magno periculo ea quae circa nos sunt, erant, impossibilisque erat solutio mortis.
16. Qui missi sunt medici, accusabant; quid igitur? [Col. 0780B] Cum viderent prophetae ultra humanam artem vulnus esse, ad coelestem medicum clamabant: et hic quidem dicebat: Domine, inclina coelos tuos, et descende (Ps. CXLIII, 5) . Alius: Sana me, Domine, et sanabor (Jer. XVII, 14) . Alius clamabat: Excita potentiam tuam, et veni, ut liberes nos (Ps. LXXIX, 3) . Alius dicebat: Heu me! anima mea, quia periit misericors a terra. Alius dicebat: Si vere Deus habitavit cum hominibus. Alter: Cito apprehendat nos misericordia tua, Domine. Item alter: Deus, in adjutorium meum intende, Domine, ad adjuvandum me festina (Ps. LXIX, 2) . Alter: Qui venturus est veniet, et non tardabit (Habac. II, 3) . Alius: Erravi sicut ovis quae perierat; require servum tuum (Ps. CXVIII, 176) .
17. Non despexit igitur humanae naturae oppressionem, [Col. 0780C] qui natura exstat rex et Deus; sed venit qui semper aderat, et exsolvit redemptionem proprium sanguinem, et dedit pro genere humano compensationem morti, quod ex Virgine indutus est corpus, et redemit mundum ex maledicto legis; unde clamat Paulus: Christus nos redemit de maledicto legis (Gal. III, 13) .
18. Qui igitur redemit nos, non purus homo, o Judaee: hominum enim natura peccato serviebat; sed nec Deus nudus, corpus enim habebat, o Manichaee, nisi enim me indutus esset, me non salvasset; sed qui in utero Virginis sententiam tulerat, indutus est reum, et ibi terribilis facta est commutatio: dans enim Spiritum accepit carnem, idem ipse cum Virgine et ex Virgine; et Spiritus quidem obumbravit [Col. 0780D] eam, ipse vero ex ea caro factus est.
19. Si alter Christus et alter Deus Verbum, non jam trinitas, sed quaternitas erit. Non disrumpas dispensationis tunicam, quae desuper contexta est, non sis discipulus Arii; impie ille essentiam dividit, tu unitatem ne partiaris, ut non dividaris a Deo.
20. Dic age, quis apparuit in tenebris et in umbra mortis sedentibus (Luc. I, 79) ? Homo? Et quomodo, si in tenebris degebat, secundum Paulum dicentem: Qui eripuit nos ex potestate tenebrarum (Col. I, 13) ; et iterum: Eratis enim aliquando tenebrae (Ephes. V, 8) . Quis ergo illuxit? David te doceat dicens: Deus Dominus, et illuxit nobis (Ps. CXVII, 27) ; convenerunt naturae, et inconfusa permansit unitas.
[Col. 0781A] 21. Venit salvare, sed oportebat et pati: quomodo ergo poterant utraque fieri? Homo purus salvare non valebat, Deus nudus pati non poterat, ipse existens Deus natura, factus est homo, et eo quod quidem erat salvavit; eo autem quod factus est, pertulit.
22. Propterea quando vidit Ecclesia coronasse eum spinis Synagogam, deplorans praesumptionem dicebat: Filiae Jerusalem, exite et videte coronam, qua coronavit eum mater sua (Cant. III, 11) ; ipse enim ex spinis coronam portavit, ut spinarum sententiam dissolveret; ipse in sinu Patris et in ventre Virginis, inter ulnas matris et super pennas ventorum: sursum ab angelis adorabatur, et deorsum cum telonibus recumbebat: Seraphim non prospiciebant prae reverentia, et Pilatus interrogabat: servus percutiebat, et creatura [Col. 0781B] tenebatur: in cruce figebatur, et thronus gloriae nudus non erat: in sepulcro jacebat, et coelum extendebat, sicut pellem: inter mortuos reputabatur, et infernum spoliabat: deorsum quasi seductor calumniabatur, et sursum a sanctis glorificabatur. O stupendum mysterium!
23. Video miracula, et praedico deitatem: aspicio passiones, et non abnego humanitatem; sed Emmanuel naturae quidem portas aperuit, ut homo; virginale autem claustrum non disrupit, ut Deus; sed sic ex vulva egressus est, quomodo per auditum ingressus est. Sic natus est, quomodo conceptus; impatibiliter introiit, incorruptibiliter egressus est secundum prophetam Ezechiel dicentem: Convertit me Dominus ad viam portae sanctuarii exteriorem, quae attendit ad [Col. 0781C] Orientem, et haec clausa erat. Et dixit Dominus ad me: Fili hominis, porta ista clausa erit, et non aperietur: nullus transibit per eam, sed solus Dominus Deus ingredietur, et erit clausa (Ezech. XLIV, 1) .
24. Ecce approbatio manifesta sanctae genitricis Dei Mariae, dissolvatur deinceps omnis contradictio, et sanctarum Scripturarum illuminemur doctrina, ut coelorum regnum obtineamus in Christo Jesu Domino nostro, ipsi gloria in saecula saeculorum. Amen.
1. [Col. 0781D] Ante amatores apud Baluzium habetur plausus; cujus verbi, cum mox iteretur, sat placet repetitio. EDIT. Amatores Christi populos plausus his conferre, qui pro beata Maria impendunt sermonis officium, non est mirandum: hoc ipsum enim quod [Col. 0781D] Intendit in sententiam Procli, cum Virginem alloqueretur, exclamantis: O templum, in quo factus est sacerdos! eamque corrigere nititur, breviter innuens beatam Virginem ea tantum ratione templum esse, et illud quidem singulariter sacrum, quatenus [Col. 0782C] Dominicam carnem, qua nihil creatum sanctius, continuit. templum facta est [ Baluz. ad. illius] Dominicae carnis, excedit omne quod est laude dignissimum. Sed in illud vestra amabilitas debet intendere, ne cum plusquam oportet aut decet [ Baluz. debet] circa illius beatae honorem laudemque versamur, dignitatem Dei Verbi confundere videamur, [Col. 0782C] Mirum quantum invectus est Nestorius in duos Christi ortus: aeternum unum ex Patre, qua Verbum est; alterum temporalem ex matre, qua homo. Unde exarsit vehementer in Eusebium publice objicientem, [Col. 0782D] utriusque distinctione omnes ejus argutias dissolvi. Vide notas ad secundum sermonem. bis eum faciendo generatum.
Et ut rem intelligatis, [Col. 0782D] Suggillat obscuritatem orationis a Proclo dictae, quae vix ac ne vix quidem potuit ab auditoribus nisi paucis, iisque doctioribus capi, propter grandiloquentiam, ut ita loquar, sententiarumque brevitatem, et admirabiles quibus abundat metaphoras, ac alias similes figuras dictionis, quae quanto perstringere solent delectabilius animos, cum dicuntur, vel leguntur, tanto facilius mentis suspensae, ac velut attonitae intelligentiam fugiunt.—Baluz.: Et ut simpliciore sermone fungamur, ne auditorum quod dicitur excedat auditum, utar eloquio omnibus ad capessendum facillimo. EDIT. simpliciore sermone fungamur, utamurque eloquio omnibus ad capiendum [Col. 0782B] facillimo, ne auditorum quod dicitur excedat auditum.
2. Qui Deum simpliciter dicit de Maria natum, primo omnium nobilitatem gentibus prostituit dogmatis, atque exponens in medium, vituperandum id ridendumque proponit; statim enim paganus cum reprehensione accipiens, quia de Maria Deus est natus, inferet adversus Christianum: necessario enim qui dicit simpliciter [ Baluz. similiter] de Maria natum Deum, et non illum qui natus est [ Baluz. om. qui natus est], conjunctione duarum naturarum, divinae scilicet et humanae, Deum [ Baluz. om. Deum] esse reputaverit, audiet: Ego natum et mortuum Deum et sepultum adorare non queo. Liquida autem divisio dogmatis ista est: Qui natus est, et per partes incrementorum temporibus eguit, et mensibus [Col. 0782C] legitimis portatus in ventre est, hic humanam habet naturam, sed Deo sane conjunctam.
3. Aliud est autem dicere quia nato de Maria conjunctus erat Deus ille qui est Verbum Patris, quod est liquidissimum ac firmum atque irreprehensibile gentilibus; et aliud, quia ipsa Divinitas indiguit nativitate in mensibus decurrente: Verbum enim Deus temporum est opifex, non in tempore fabricatus.
4. Divisionem igitur super hoc [Col. 0782D] Procli scilicet, cujus sunt haec verba (Num. 3) : Natus est ex muliere Deus, sed non nudus; et natus est homo, sed non purus; et qui natus est veteris peccati portam, portam salutis ostendit: ubi enim serpens per [Col. 0783C] inobedientiam venenum effudit, ibi Verbum per obedientiam ingrediens templum vivifice plasmavit. Unde primus peccati discipulus Cain emersit, inde generis nostri liberator Christus sine semine pullulavit: non erubuit amator hominum muliebres partus. praecedentis magistri [Col. 0783A] valde sum admiratus dicentis (Parte 3) : Qui ex muliere natus est, nec Deus nudus, nec purus homo [Col. 0783C] Verba, Qui ex muliere natus est, nec Deus nudus, nec purus homo, Baluzius omittit. EDIT. ; quia neque Deum oportet dicere nude et utcumque generatum: [Col. 0783C] Idem argumentum adhibet scribens ad sanctum Coelestinum. Ferri tamen potest hoc vocabulum Θεοτόκος propter ipsam considerationem, et quod solum nominetur de Virgine hoc verbum, propter inseparabile templum Dei Verbi ex ipsa, non quia ipsa sit mater Dei Verbi; NEMO ENIM ANTIQUIOREM SE PARIT (Epist. 1, ad S. Coelest.) . Inde Cassianus excerpsit sententiam, quam acriter refellit (Lib. VII c. 2) . Neque enim opinor sermonem hunc ad Coelestinum a Nestorio missum fuisse, cum extemporalis foret, minorisque proinde momenti, etsi missus foret, Cassianoque communicatus: ex eo utique plura sibi refutanda sumpsisset, quippe aliis quae [Col. 0783D] refellit pejora.
5. In illud attractos vos esse volo, qui estis intenti examinatores religionis (hanc enim et de vobis, quam de Antiochenis, habeo opinionem), in illud ergo, ut dicebam, attractos vos esse volo, quia [Col. 0783D] Haec verba sunt Procli, ut dictum est (Num. 3) : O utere, in quo communis libertatis cautio composita est! O venter, in quo contra mortem fabricata sunt arma! O area, in qua naturae agricola Christus, sicut spica, sine semine pullulavit! O templum, in quo Deus factus est sacerdos, non naturam commutans, sed eum qui secundum ordinem Melchisedech propter miserationem indutus est! Deus pontifex factus est, ferre non possum; si enim Deus opifex et pontifex est, cujus a pontificibus legatio exhibenda est?
6. Haec ad vestram dilectionem sermocinatus sum, [Col. 0783B] et dicerem plura, nisi hoc subintrasset animum meum, quod [Col. 0783D] Eos intelligit absque dubio, qui in Ecclesia populum docebant, qualis et ipse fuerat Antiochiae, priusquam assumeretur in episcopum Constantinopolitanum, qualis et erat Proclus, in quem declamabat. Hinc autem colligere licet quantum dissentirent a Nestorio de incarnatione Dominica illustriores presbyteri Constantinopolitanae Ecclesiae, quod etiam constat, tum ex Coelestini Cyrillique epistolis, tum ex eorumdem [Col. 0784C] Constantinopolitanorum, sive clericorum epistolis ad diversos, sive monachorum apud imperatorem querela; quamquam non est improbabile Nestorium respexisse quoque antiquiores Patres Ecclesiae, a quibus eum dissentire objecerat Eusebius in obtestatione, Eustathiumque Antiochenae Ecclesiae antistitem nominatim laudarat, allato ipsius luculento testimonio. Ecclesiae doctoribus videor contraria disputare.
Volo igitur vos perspicaces esse in examinandis dogmatibus, et neque susceptam humanitatem a Deo Verbo confundere, neque [Col. 0784C] Respicit ad verba Procli: ἄλλ` ἐκ γυναικὸς ἐγεννήθη Θεὸς οὐ γυμνὸς, καὶ ἄνθρωπος οὐ ψιλός. Ex muliere natus est non Deus nudus, neque purus homo (Parte 2) . Ὁ τοίνυν ἀγοράσας ἡμᾶς οὐ ψιλὸς ἄνθρωπος, ὦ Ἰουδαῖε. Qui nos redemit, o Judaee, non est purus homo (Parte 8) . Et, ἄνθρωπος ψιλὸς σῶσαι οὐκ ἴσχυε· Θεὸς γυμνὸς παθεῖν οὐκ ἠδύνατο. Purus homo salvare non potuit; Deus nudus pati non poterat (Parte 9) . hominem nudum eum qui natus est dicere; sed nec Deum Verbum contemperatum, vel commixtum propriam amisisse essentiam.
7. Propterea enim, discipulis in stupore constitutis, tempore quo sublevatur in coelum, et apud se, quantum arbitrandum est, hoc reputantibus: putasne resoluta est humana natura? putasne in coelis in eadem essentia permanet? Et eis de hac visione stupentibus advenientes angeli dicebant: Hic Jesus qui videtur, [Col. 0784A] hic qui mensium incrementis indiguit, hic qui mortuus est, hic qui crucem pertulit, sic veniet quemadmodum vidistis eum ascendentem in coelum (Act. I, 11) . Et iterum beatus Paulus in Actibus apostolorum: In viro, inquit, in quo decrevit Deus judicare orbem terrae, fidem praestans omnibus, suscitans eum a mortuis (Ibid. XVII, 31) . Numquid Verbum Deus surrexit a mortuis? Si autem vivificator mortificatus est, quis erit qui conferat vitam?
8. Praeter hoc et Arianis hinc valde reprehensibiles sumus; si enim utcumque natum [ Baluz. om. natum] Deum Verbum et simpliciter nominemus, vide ex hoc quid conficiatur. Dicis simpliciter: [Col. 0784C] Iterum vexat dictum Procli (Parte 2) , nititurque ostendere non minus Arianis quam gentilibus mysterium incarnationis a Proclo irridendum proponi. Deus est qui natus est de Maria, statim haereticus infert reprehendens: [Col. 0784C] Aliqua desiderabantur ad faciendum sensum, quae [Col. 0784D] suppleri posse visa sunt hunc in modum: ergo immerito nos arguitis Filium minorem Patre et creatum dicentes, quoniam apud nos, etc. Quiddam enim simile habet ipse Nestorius sermone tertio, cum catholicos incarnationis defensores Arianis in eo pejus sentire dicit, quod Ariani solo Deo Patre minorem facerent Filium; catholici matre creatura recentiorem. Ergo immerito nos arguitis, filium minorem [Col. 0784B] Patre et creatum dicentes; quoniam apud vos etiam hoc in confessione est, inquiens Verbum Deum esse qui natus est de Maria.
9. Audi quae idem Deus Verbum de se ipse testatur: Euntes renuntiate fratribus meis: Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum (Joan. XX, 17) . Sed cum hoc diceret, qui natus est de beata Maria, humanitate quidem nobis consubstantialis erat; in eo autem quod conjunctus Deo, [ Baluz. ad. a] nostra erat longe, quia Deus, substantia melior.
10. Tunc illorum blasphemia liberaberis: et facile ac breviter sacramentum religionis edices hoc modo: [Col. 0784D] Alludit ad haec verba Procli: Si alius est Christus, et alius Deus Verbum, jam non trinitas in divinis, sed quaternitas est. Alius quidem Deus Verbum est, qui erat [Col. 0784D] Proclus. Ubi serpens per inobedientiam venenum effudit, ibi Verbum per obedientiam ingrediens templum vivifice plasmavit (Parte 2) . Iis contradixit Nestorius, quia Proclus antea contradixerat istis a Nestorio prolatis: Non creavit Deum Verbum Spiritus sanctus, sed Deo Verbo templum fabricatus est, quod habitaret, ex Virgine (Serm. 1 num. 7) . in templo, quod operatus est Spiritus, et aliud templum [Col. 0785A] praeter habitantem Deum. Templi est morte dissolvi; inhabitantis autem templum, id ut resuscitet proprium est. Non hic meus sermo, sed vox est Domini: Solvite templum, inquit, hoc, et in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19) .
11. Conjunctionis igitur confiteamur unitatem [ Baluz. dignitatem], naturas autem et substantias duplices, alioquin invenietur Verbum [ Baluz. add. Deus] esse sancti Spiritus creatura: quid enim ait evangelista [Col. 0785C] Baluz.: Quid enim ait evangelista de eo qui in ventre creatus est? EDIT. ? Quod in ea natum est, de Spiritu sancto est (Matth. I, 20) . Quod si Verbum Deus nudus ac solus erat, qui natus est [ Baluz. ad. creatus est], nec, quod dicit evangelista, Spiritus creavit illius templum in beata Maria, invenietur Deus Verbum sancti Spiritus opificium.
[Col. 0785B] 12. Fugiamus itaque hujus confusionis errorem: Dominum nostrum Christum, secundum naturam, duplicem dicamus; secundum quod est Filius, unum.
13. Ego autem quibusdam mihi et illud renuntiantibus, cum laetitia saepius risi, quoniam, inquiunt, [Col. 0785C] Etsi objiciebatur maxime consensio cum Paulo Samosateno, ut ex obtestatione Eusebii constat; Photini tamen meminit, cujus ut erat recentior invidiosiorque memoria, ita societas objecta vehementius [Col. 0785D] urebat. Objecta vero est primum, quod ex veterum monumentis sciri queat, a Mario Mercatore in epistola, quam sparsit in vulgus eo tempore quo obtestationem Eusebius proposuit ( Vide notas ad epist. istam ). episcopus, quae Photini sunt, sapit, nescientes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant (I Tim. I, 7) ; hoc enim quod a me dicitur, Photini [ Baluz. add. dogmatis] eversio invenitur. Photini enim sensus a partu Mariae Verbo Deo dat principium, me dicente Verbum Deum semper [Col. 0785D] Codex Vatic., praeexistere. BALUZ. existere ante saecula.
14. Ad illos mihi quidem proverbialis sermo sufficiat: Noli respondere imprudenti secundum imprudentiam ejus (Prov. XXVI, 4) . Vos autem volo perspicaces examinatores dogmatum, [Col. 0785D] Reprehendit iterum plausus Proclo factos et admirabilem panegyricae orationis elegantiam, qua mirum in modum captus populus dicenti acclamarat, ad invidiam Nestorii. neque plausibus uti, neque [Col. 0785C] attrahi sermonis illecebra, neque dogmatum aliquid, examinatamque rationem novitatis praesumptionem putare, sed veritatis eam magis gloriam judicare.
Cum Nestorius extemporali oratione tria Procli dicta breviter arguisset, nempe quod Virgo esset Θεοτόκος ; quod Deus passus et mortuus; quodque factus pontifex: singula postmodum singulis sermonibus impugnanda prolixius putavit; et primum quidem isto, quem ex collectaneis tum Cyrillianis, tum Ephesinis, quae Mercator vertit, non sine aliqua vel diligentia, [Col. 0786C] vel felicitate eruimus.
Posuit porro totum in explicanda ratione qua Virgo dici queat Deipara, sine suae doctrinae praejudicio. Facit vero gravem catholicis calumniam, quasi Virginem Deitatis ipsius parentem, immo et deam dicerent, vel certe sentirent cum Ario, Eunomio et Apollinari [Col. 0786D] naturas confundentibus in Christo; nec minorem conflat invidiam, quasi duas ob ratiunculas, easque levissimas, venissent in opinionem Θεοτόκου.
In hoc sermone refellendo Cyrillus insumpsit totum fere suum librum primum ac secundum de quinque, quibus contradixit blasphemiis Nestorii (Lib. I et II Contradict.) . Quod eximium opus merito quispiam appellaverit apologiam Procli: in eo enim respondet Cyrillus iis fere tantum sermonibus qui a Nestorio dicti sunt adversus Proclum. Nam primus et secundus liber de Virgine Θεοτόκῳ et Deo nato est; tertius de Deo sacerdote; quartus et quintus majori ex parte de Deo passo et mortuo: quae res fecit ut idem sermonibus ordo a nobis tribueretur. Duae tantum posteriores sermonis partes reperiuntur apud Mercatorem, reliquae ex opere Cyrilli mox laudato suppletae sunt. Omnes Graece habentur.
adversus Proclum.
1. Saepe illos rogavi, qui Θεοτόκον defendunt: Num Deitatem dicitis ex sancta Virgine natam? Ad haec verba illico resiliunt: Ecquis, inquiunt, tanto blasphemiae morbo laborat, ut quae templum genuit, Spiritus [Col. 0786A] sancti opera, in ea Deum ipsum creatum dicat? Deinde cum ad haec subjicio: Quid igitur absurde dicitur a nobis, cum vocem hanc efferre quidem suademus, sed ad commune duabus naturis significatum pergere? Tum vero putant blasphemum esse, quod dicimus: Aut aperte confitere Divinitatem ex beata Maria genitam; aut, si ut blasphemam fugis hanc vocem, cur qui eadem atque ego dicis, te haud dicere simulas?
2. Si fide simplici Deiparam proferres, nulla esset apud me dictionis invidia verbi sensum exquirentem; sed quia video te, praetextu erga beatam Mariam honoris, haereticorum confirmare blasphemiam, ideo dictionis prolationem caute praemunio, cum periculum in ea dictione latens suspectum habeam.
[Col. 0786B] 3. Id ut clarius dicam, et ut ab hominibus percipi facilius possit, qui Arium sectati sunt, et Eunomium, et Apollinarium, et omnium hujusmodi familiae hominum chori, studuerunt Θεοτόκου appellationem invehere, ut facta mixtione, duabusque naturis minime distinctis, nihil ex his quae viliora sunt de humanitate dictum acciperetur; ac locus illis jam adversus ipsam Divinitatem pateret, tamquam omnia de uno dicerentur, non ratione dignitatis ex ipsa conjunctione consequentis, sed ipsius ratione naturae. Unus est namque Christus, et unus Dominus; sed in Christo, inunigenito, inquam, Filio, et Christi nomen et Filii, nunc de divinitate, nunc de humanitate divinitateque dicitur.
4. Dixi jam saepius: Si quis inter vos simplicior, sive inter quoscumque alios, voce hac Θεότοκος gaudet, [Col. 0786C] apud me nulla est de voce invidia, tantum ne Virginem faciat deam.
5. Si Deus est Christus, inquiunt, et Christus ex beata Maria est ortus, cur Virgo non est Dei genitrix? Nihil occulto, quod ab illis objicitur. Nam veritatis amator omnia quae a falsitate dici possunt accepta sibi objicit. Formatur in utero infans, sed quoad figuram acceperit, nondum habet animam: at ubi figuratus fuerit, jam anima informatur a Deo. Ut igitur mulier corpus parit, sed Deus animam tribuit; neque [Col. 0787A] ideo mulier dicetur animae genitrix, quia peperit animatum, sed potius hominis genitrix: sic quoque beata Virgo, etsi peperit hominem, simul cum illo pertranseunte Dei Verbo, non ideo est Dei genitrix: non enim Verbi Divinitas a beata Virgine initium cepit, sed erat natura Deus.
6. De beato Joanne Baptista praedicatur a sanctis angelis, implendum esse infantem Spiritu sancto, adhuc ex utero matris suae (Luc. I, 15) ; atque ita beatus Joannes Baptista Spiritum sanctum habens editus est. Quid igitur? Appellabisne ipsam Elisabeth Spiritus genitricem? Huc animum referte, ac si qui in vobis fuerint qui ad ea quae dicuntur, tamquam ad inaudita et insolita, moveantur, veniam date illorum imperitiae.
[Col. 0787B] 7. Audi etiam aliud ipsorum testimonium, si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent. Ecce Dominum gloriae dicit. Non sic appellat humanitatem, sed Divinitatem; hoc autem est hominum summam illam copulationem distrahentium: cum enim dicis hunc non esse Dominum, illum esse, tu nudum hominem facis Christum. Quid ergo sub ecclesiastica persona dicis, haeretice? Dominusne est etiam ipse homo, an secus? Siquidem Dominus, communicant inter se quae dicuntur. Sin minus, noli tu, cum nudum ac simplicem hominem Christum facias, mihi hoc probrum impingere. Audiamus beatum Paulum aperte clamantem quisnam sit ille crucifixus. Audi igitur apertissime ejus vocem: Etenim crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei. Si crucifixus [Col. 0787C] est ex infirmitate, quis infirmatus est, haeretice? Illene Deus Verbum?
8. Vide quid accidat, haeretice. Non invideo nomen Virgini Χριστοτόκῳ : fateor enim reverendam esse eam quae conceperit Deum; per quam transierit Dominus omnium; per quam justitiae sol illuxerit: Deus enim erat Verbum, et cum homine conjunctum, et in eo habitans; sed porro suspicor plausum. Quomodo hoc, quod dixi, transierit, intellexistis? Non dixi, pertransiit, pro eo quod est genitus: non enim ita facile meae sententiae obliviscor. Transiisse Deum per Virginem Χριστοτόκον, a Scriptura perdoctus sum; natum, non edoctus sum.
9. Nusquam divina Scriptura Deum ex Virgine Χριστοτόκῳ asserit natum; sed Jesum Christum, Filium, [Col. 0787D] Dominum. Haec omnes confiteamur: quae enim docuit divina Scriptura, qui non statim accipit, miser est. Surge, accipe puerum et matrem ejus (Matth. II, 13) . Haec angelorum vox est, immo tua. Fortasse generationem ipsius noverat archangelus. Surge, et accipe puerum et matrem ejus; non dixit: Surge et accipe Deum et matrem ejus.
1. Apostoli nomen in Christo audientes, Deum Verbum male intelligunt apostolum esse. Legentes item pontificis vocabulum, Deum esse imaginantur pontificem, [Col. 0788A] mira dementia. Quis enim apostoli officium audiens, non statim videat hominem demonstrari? Quis summi sacerdotis nomen audiens, Divinitatis naturam ad sacerdotis ministerium vocet?
2. Si enim Deus pontifex est, quis erit qui officio ejus debeat coli? Si Deus oblaturus est sacrificia tamquam pontifex, nullus erit cui offerantur Deus. Quid enim dignum jam Divinitate est, si tamquam inferior offerat sacrificia superiori?
3. Unde igitur eis Deus appellandus pontifex visus est, qui sacrificio, secundum sacerdotii ritum, ad profectum suum omnino non indiget? perpetuus quippe possessor est Divinitatis. Ex hominibus nempe electus, atque susceptus pontifex, pro hominibus constituitur apud Deum (Hebr. V, 1) .
[Col. 0788B] 4. Non angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit (Hebr. II, 16) . Numquid semen Abrahae es ipsa Divinitas? Audi consequentem etiam vocem: Unde debuit per omnia fratribus similis fieri (Ibid., 17) . Numquid Divinitati? Quos enim Deus Verbum habere potuit fratres similes sui?
5. Respice etiam illud, quod his dictis adjungitur: Ut misericors fieret et fidelis pontifex ad Deum; in eo enim, in quo passus est et ipse tentatus, potest et his, qui tentantur, auxilium ferre (Ibid., 18) . Qui igitur passus est, ille est pontifex misericors; patibile autem templum est, non hic qui vivificator est Deus.
6. Semen Abrahae is est qui heri et hodie, secundum Pauli apostoli vocem (Hebr. XIII, 8) ; non ille qui dixit: Antequam Abraham esset, ego sum (Joan. VIII, 58) . [Col. 0788C] Similis hic fratribus per omnia (Hebr. II, 17) ; qui humanae animae corporisque suscepit fraternitatem, non ille qui dixit: Qui me videt, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9) .
7. Missus est autem ille, nobis consubstantialis, et unctus, et praedicans captivis remissionem, et caecis visum: Spiritus enim Domini super me, propter quod unxit me; pauperibus evangelizare misit me, sanare contritos corde, praedicare captivis remissionem, et caecis visum (Isai. LXI, 1) .
8. Cum porro de Christo diceret quod missus esset denuntiare captivis remissionem; Apostolus addidit hoc etiam, et dixit: Hic qui fidelis Deo factus est pontifex (Hebr. II, 17) . Factus est enim hic, non perpetuo antea fuerat. Hic paulatim in pontificis profecit, haeretice, [Col. 0788D] dignitatem. Audi vocem tibi hoc evidentius declamantem: Qui in diebus, inquit, carnis suae preces supplicationesque ad eum qui posset salvum a morte facere, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia; et quidem cum esset Filius, didicit ex illis quae passus est obedientiam, et consummatus factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae (Hebr. V, 7) .
Consummatur autem id quod paulatim proficit, haeretice, de quo etiam et Lucas in Evangelio clamat: Jesus proficiebat aetate, et sapientia, et gratia (Luc. II, 52) . Quibus congrue etiam Paulus dicens: Consummatus factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae, appellatus a Deo pontifex secundum ordinem [Col. 0789A] Melchisedech (Hebr. V, 6) . Hic ille cum Mose, quoad ducendi exercitus typum, comparatus; ille semen Abrahae vocatus, ille per omnia similis fratribus, ille tempore factus pontifex, ille per passiones consummatus; ille qui in quo passus est, ipse tentatus, potest tentatis auxiliari; ille secundum ordinem Melchisedech pontifex appellatus. Cur igitur diversa sentis a Paulo? Cur impassibilem Deum Verbum corpore terreno commiscens, passibilem pontificem facis?
Cum sit igitur nobis hic solus pontifex condolens, et cognatus, et firmus, de ejus fide numquam depellamini. Ipse enim nobis ex promissa benedictione, ex semine Abrahae missus est, utpote pro se, et pro suo genere, corporis sacrificium offerens.
Dubitare non licet quin sit verus hic haeresiarchae fetus: neque enim fallit fides eorum qui non meminerunt tantum ipsius, sed etiam prolixa inde fragmenta retulerunt.
Cyrillus. Miserunt, inquit, huic diacono qui rerum ecclesiasticarum curam gerit, duas chartulas; unam quidem compositam a Photio forsitan, aut ab alio quolibet, adversus librum meum, quem ad monachos edidi; et aliam veluti in speciem quaternionis, inconvenientem habentem etiam titulum, hoc modo: ADVERSUS EOS, QUI PROPTER CONJUNCTIONEM, VEL DIVINITATEM VERBI MORTIFICANT, VEL HUMANITATEM DEIFICANT. Praefatio [Col. 0789C] autem sic se habet, CONTUMELIAS, etc. Deinde conatur ostendere quod corpus passum sit, et non Deus Verbum, etc. (In epist. ad cleric. suos Constant. existentes, parte 3) .
Ex eodem refert prolixa fragmenta excerpto 8, 9, 10, 11, 12, apud Mercatorem. Refert quoque libro primo Contradictionum, p. 14; libro secundo, p. 52, 54, 58; libro quinto, p. 134, 138, editionis Graeco-Latinae Parisiensis. Refert item in responsione ad objectiones Orientalium adversus tertium anathematismum: quibus ex locis Graecum textum desumpsimus.
Oblata sunt in concilio Ephesino (Parte 2, act. 1) excerpta quaedam ex libris Nestorii. Pertinent ad hunc sermonem, quae 7, 8, 14, 19, numero recensentur: et hinc quoque Graeca accepimus.
Titulus, ut modo dictum est, repeti debet ex epistola Cyrilli ad suos clericos.
Adversus eos qui propter conjunctionem, vel divinitatem Verbi mortificant, vel humanitatem deificant.
1. Contumelias quidem in me haereticorum arbitror tamquam [Col. 0789C] Erat in utroque manuscripto codice, infantium [Col. 0789D] rapinas, manifesto vitio, quod ex Cyrilli loco mox citato emendandum putamus, quamquam nec ipse textus Cyrilli admodum verus est, sive Graecus concilii Ephesini textus, sive Mariana versio consulatur. Sic autem se babet: τὸ δὲ προοίμιον εἶς τὰς
παρὰ τῶν αἱρετικῶν λοιδορίας, ὡς ἐπὶ σκληρῶν, vel ἐπὶ λήρων γενομένας ἐπιτείνεται. Interpres Romanus ita vertit: At vero prooemium haereticorum convicia tamquam petulantius facta insectatur. Mercatoris praefatio autem sic se habet: In contumelias quae ab haereticis durissimae irrogantur; nullo, aut non apposito uterque sensu. Legi, nisi fallor, debet: Contumelias quidem haereticorum in me arbitror, tamquam delirantium machinas, vel tamquam a deliris factas, vel tamquam ab induratis factas, prout nempe legi potest, vel [Col. 0790B] ἐπὶ σκληρῶν vel ἐπὶ λήρων. Primam lectionem elegimus, utpote conformiorem corruptis manuscriptorum codicum vocibus.— Infantum apinas. In veteribus libris scriptum est infantum rapinas; quod cum Garnerius intelligeret esse admodum mendosum, reposuit delirantium machinas. Nobis veram lectionem indicavit R. P. Joannes Commirius e Societate Jesu. Apinas et tricas antiqui dicebant res futiles ac nugatorias, metaphora ducta ab Apina et Trica, duabus urbeculis Apuliae quas Diomedes delevit. Plinius lib. III, cap. 11: Diomedes ibi delevit gentes Moradorum Dardanorumque et urbes duas quae in proverbii ludicrum [Col. 0790C] vertere, Apinam et Tricam. Martialis lib. I, epigr. 114:
2. Nihil autem illo est pastore miserius, qui luporum laudibus gloriatur, quibus si placere voluerit, atque ab his amari delegerit, erit hinc ovibus magna pernicies. Nullus igitur pastorum placere lupis et gregibus ovium potest; illorum ergo, sicut praedixi, despiciam voces, Domini contra eos proferens dicta: Progenies viperarum, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali (Matth. XII, 34) ?
3. His tamen sensibus, quibus contra Dominum [Col. 0790B] armantur, obsistere et adversari necessarium est. Mortalem enim vivificatricem Deitatem appellant, et in theatricas fabulas Deum Verbum audent deducere, tamquam idem sit pannis involutus, et mortuus, proh nefas! Ut Dominus Christus in nos benignitatem suam extenderet, periclitatur apud eos de [Col. 0790D] In eum locum intendebat Cyrillus, cum scriberet: Numquid igitur ipsum, propterea quod factus est caro, ante omnia existendi decus et gloriam a se abdicasse existimabimus? Nullo modo. Illud vero potius sapienter cogitabimus Filium, licet in carne factum, non privari tamen a Patre iis quae ipsi naturaliter insunt praerogativis; sed ab eo nihilominus, ut suum agnosci, licet se [Col. 0791B] humano habitu spectandum praebuisset. Non ea namque de causa factus est homo Unigenitus, Dei Verbum, ut excideret a Divinitate; sed potius in ipsa quoque [Col. 0791C] assumptione carnis suam nihilominus excellentiam retineret et gloriam (Hom. paschal. 17) . Deitatis dignitate decidere.
[Col. 0791A] 4. [Col. 0791C] Ad Proclum convertit orationem, tacito nomine, propter populi gratiam, qua plurimum pollebat. Dixerat enim ille (Orat. paneg. parte 10) : Ipse enim ex spinis coronam portavit, ut spinarum sententiam dissolveret; ipse in sinu Patris, et in ventre Virginis; inter ulnas matris, et super pennas ventorum; sursum ab angelis adorabatur, et deorsum cum telonibus recumbebat; seraphim non prospiciebant prae reverentia, et Pilatus interrogabat; servus percutiebat, et creatura terrebatur; in cruce figebatur, et thronus gloriae nudus non erat; in sepulcro jacebat, et coelum extendebat sicut pellem; inter mortuos reputabatur, et infernum spoliabat; deorsum quasi seductor calumniabatur, et sursum a sanctis glorificabatur. O stupendum mysterium! —Ponens lauda subnotat Baluzius: «Ita codex Bellovacensis. Gerberonius edidit Accedas; Garnerius Audi, qui putat orationem tacito nomine converti ad Proclum.» EDIT. Audi, miserrime, et quamvis rabidus, curam ad te sanitatis admitte: non occidit Pilatus Deitatem, sed Deitatis vestimentum; non Deus Verbum sindone a Joseph involutus sepulturae mandatus est. Quomodo enim ille hoc poterat pati, qui tenet circulum terrae, et omnes habitantes in ea, tamquam locustas, sicut ait propheta (Isai. XL, 22) ?
5. Sed quis ille est, qui involvitur linteis sepulturae? Audi evangelicis vocibus personari: [Col. 0791D] Theodoretus hunc locum iisdem fere verbis exscripsit, immo et auxit ( In Impatibili). Cum autem sero esset factum, venit quidam homo dives, etc. Vide quoties corporis mentionem faciat, ut Divinitatem blasphemantium ora obturet. Idem fecit beatissimus Marcus, etc. Mirare igitur consonantiam cernens, et consonanter continenterque repetitum corporis nomen. Celeberrimus quoque Lucas similiter narravit, quod Joseph corpus petierit. Divinissimus autem Joannes alia quoque adjecit: Rogavit Pilatum Joseph ab Arimathia, etc. Vide quoties facta corporis mentione, et postquam hoc cruci affixum fuisse, et hoc Joseph a Pilato petiisse, et hoc de ligno deposuisse, et hoc linteis cum myrrha et aloe involvisse dixerat, personae nomen tunc posuisse, et Jesum in monumento positum dixisse. Hac de causa et angelus dixit: Venite, videte, ubi positus erat Dominus; communi nomine corpus appellans. Sic enim et [Col. 0792B] nos loqui solemus: In hoc loco ille sepultus est; et non dicimus illius corpus, sed ille; omnis autem sanae mentis scit nos loqui de corpore. Sic autem loqui consuevit [Col. 0792C] sacra Scriptura. Mortuus, inquit, est Aaron, et sepelierunt ipsum in Or monte, etc. (Num. XXXIII, 37) ; mortuus est Samuel, et sepelierunt ipsum in Armathem (I Reg. XXV, I) ; et ejusmodi alia innumera. Hunc morem observavit divinus Apostolus, cum mortis Dominicae mentionem faceret. Tradidi enim vobis, inquit, in primis, quod et accepi, quod Christus mortuus est pro peccatis nostris, secundum Scripturas, et quod sepultus est, et quod resurrexit tertia die, secundum Scripturas (I Cor. XV, 3) , et quae sequuntur. Idipsum repetitur libro quinto Haereticarum Fabularum cap. 15. Venit homo dives ab Arimathia, cui nomen erat Joseph, qui et ipse fuerat discipulus Jesu. Hic adiit Pilatum, et postulavit corpus Jesu. Tunc Pilatus jussit reddi corpus; et accipiens corpus illud Joseph involvit in sindone munda, et posuit illud in monumento (Matth. XXVII, 57) . Ter dixit corpus, et nec semel meminit Deitatis; [Col. 0791B] nec enim vulneraverant milites lancea Deitatem. Sed quid est quod ab illis est vulneratum? A Joanne docere: Unus, inquit, militum lancea sua pupugit latus ejus (Joan. XIX, 34) Et audi adhuc argumentum, quo constat Deitatem minime vulneratam. Exiit, inquit, statim sanguis et aqua (Ibid.) .
6. Non ipse mortuus est, qui vivificat; qui enim subsisteret? qui mortuum suscitaret? Venit homines mortuos suscitare: nam ipse mortuis invenitur auxilium ferre jacentibus; non ipse tamquam jacens auxilii inops esse.
Non est mutatus conjunctione seu societate hominis [Col. 0792A] Deus; ipse enim est, qui per prophetam clamat: Ego sum, ego sum, et non sum mutatus (Mal. III, 6) . Et iterum: Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Ps. CI, 28) . Sed unitus humanae naturae, et Deitatis eam complexibus stringens [Col. 0792C] Eodem exemplo abusus erat sermone primo. Vidit Deus naturam collapsam, eamque Deitatis potentia apprehendit elisam, et illam tenens, et manens quod erat, in altum sublevavit. Exempli causa quod dicitur, nosce; si jacentem elevare volueris, nonne continges corpus corpore, et te ipsum illi conjungendo elisum eriges, atque ita illi conjunctus ipse manes, quod eras; sic et illud incarnationis aestima sacramentum (Serm. 1 num. 8) . in altum levavit, manens id quod existebat.
7. Ipse propterea Petrus de primitiis nostris praedicans, et illam altitudinem narrans, quam huic visibili naturae contulit Deus: Hunc, inquit, Jesum suscitavit Deus (Act. X, 40) . Non ergo mortuus est Deus, sed suscitavit.
8. Audi Petrum dicentem, o Apollinaris. Audi cum Apollinare tu quoque impietas Ariana. Hunc, inquit, Jesum suscitavit Deus; hunc qui paret; hunc quem oculi intuentur, qui affixus est ligno, qui [Col. 0792D] Operae pretium est consulere Cassianum super ea re, Locum enim hunc tractat ut probet Divinitatem Christi, evertitque Nestorii sensum, et alia refert lectu digna, non tamen quae spectent hunc sermonem, quippe quem non vidit, sed primum potius. Sic autem habet: Quid proclamavit? Dominus, inquit, meus, et Deus meus! Numquid dixit hoc quod tu dicis: Homo, et non Deus; Christus, et non Divinitas? Corpus utique sui Domini tetigit, et Deum esse respondit. Numquid discretionem aliquam hominis et Dei intulit? Aut carnem illam Θεοδόχον, ut tu ais, id est, susceptricem Deitatis imaginem nominavit? vel more impietatis tuae, eum quem contigit, non propter se, sed propter eum quem in se receperat venerandum esse memoravit? Sed subtilitatem hanc discretionis tuae apostolus Dei forte non norat (Lib. III de Incarnat. c. 15) ? palpatus [Col. 0792B] est manibus Thomae, qui ad eum clamavit: Palpate et videte quia spiritus ossa et carnem non habet, sicut me videtis habentem (Luc. XXIV, 39) . Et his certior vocibus factus, ipsius palpati et crucifixi corporis resurrectione, mira haec facientem glorificabat Deum: Deus meus, dicens, et Dominus meus (Joan. XX, 28) . Non illud quod palpaverat, appellans Deum; nec enim indagatur Deitas isto palpatu. Si enim Deum Verbum cognoscere, vel addiscere palpatu isto Thomas inciperet, dixisset sine dubio ad eum Dominus: Contrecta et vide, quia spiritus sum et Deus. Nunc autem e diverso palpa, inquit, et vide, quia spiritus non [Col. 0793A] sum: nam spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habentem (Luc. XXIV, 39) . Me scilicet, quem secundum id quod videtur et paret videtis esse compositum, et secundum corporis substantiam esse contrectabilem cernitis.
9. Non enim, Apollinaris, ossa et caro est Deitas Verbi paterni. De isto palpabili clamat Petrus: Hunc Jesum suscitavit Deus (Act. X, 40) . Dextera itaque exaltatus est Dei, non tamen dextera adjuvante Verbum. O insania Ariana! Promissione quoque sancti Spiritus accepta a Patre (Act. II, 33) , effudit hunc, quem vos videtis et auditis.
10. Et audi Paulum de Deo ratiocinantem, et illam inconvertibilem Dei et hominis exponentem conjunctionem. In forma, inquit, Dei constitutus, non rapinam [Col. 0793B] arbitratus est esse se aequalem Deo; sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philipp. II, 6) . Sic et in aliis quidem, inquit, locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum, per quem fecit et saecula, qui est splendor gloriae (Heb. I, 2) . Prorsus filium caute eum, et splendorem gloriae nuncupat, et positivum haeredem: [Col. 0793C] Inde patet quo merito Elipandus dicitur ad Nestorianismum declinasse: duos enim perinde ac Nestorius filios admisisse ex eo convincitur, quod unum fateretur, qui naturalis; alterum, qui adoptivus: hoc enim est haeredem positivum fieri, quod adoptari. Ex [Col. 0793D] eo, inquam, convincitur, siquidem fieri non potest ut in eamdem personam utraque simul ejusdem parentis filietas conveniat. haeredem quidem positivum secundum carnem; splendorem autem gloriae paternae secundum Deitatem, quia nec discessit incarnatus a similitudine, quae ei cum Patre est. Propter quod et Paulus inquit: Qui est splendor gloriae; ne forte cum audisset quispiam: Erat in forma Dei; tamquam transeuntis et commutatae suspicaretur eum esse naturae.
11. Joannes quidem Verbi et Patris adinvicem [Col. 0793C] coaeternitatem describendo, utebatur his dictis: [Col. 0793D] Ex hoc loco desumptum est quod septimo loco refertur in concilio Ephesino, quodque nono apud Cyrillum, atque etiam in responsione ad objectionem Orientalium adversus tertium anathematismum. Eadem fere Nestorius habet in epistola secunda ad Cyrillum: Paulus cum divinae incarnationis memoriam faceret, incipiens subjungere quae sunt passionis, prius posuit, Christus, commune, ut paulo ante dixi, nomen naturarum. Tunc decentem infert sermonem, sive rationem utriusque; etenim ait: Hoc sentiatur in vobis, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem [Col. 0794C] Deo (Philipp. II, 5) . Sed ne ad unumquodque loquar: Factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Ibid.) . Quoniam igitur coeperat mortis facere mentionem, ut ne quis hinc Verbum Deum passibilem suspicaretur, posuit, Christus, tamquam [Col. 0794D] passibilis et impassibilis essentiae, in singularitate personae, significativum vocabulum, ut impassibilis et passibilis Christus sine periculo nominetur, impassibilis quidem Deitate, passibilis vero natura corporea (Nestor. in epist. 2, ad Cyrillum num. 6 et 7) . In principio erat Verbum (Joan. I, 1) , EST praetermittens; non enim dixit: In principio est Verbum, et Verbum est apud Deum; sed: In principio Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Quaerebatur enim quae prima esset existentia sive essentia ejus qui hominem gessit.
12. Paulus autem omne simul quod accidit narrat, et incarnatam essentiam, et incarnatae Deitatis unitionem incommutabilem ac semper manentem, propter quod et scribens clamabat: Hoc sentiatur in vobis, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset constitutus, semetipsum exinanivit, formam servi accipiens [Col. 0794A] (Philipp. II, 5) . Non dixit: Hoc sentiatur in vobis, quod et in Deo Verbo, qui cum in forma Dei esset constitutus, formam servi accepit. Sed accipiens Apostolus Christi nomen, tamquam duarum naturarum appellationem significativam, absque sui periculo, eum, et servi formam, et Deum nuncupat irreprehensibiliter: his divisis quae ad naturam duplicem significandam dicuntur; et non hoc solum christianis praedicans, quia incommutabilis est Deus Christus, sed et benignus, formam servi accipiens, et quod subsistebat existens, ut noveris non mutatum post unitionem, sed visum simul benignum et justum: mors enim pro impiis sine peccato carnis est ejus; et quod eam pro inimicis non refugit, inaestimabilis benignitatis est gratia. Vix enim, secundum Paulum, pro [Col. 0794B] justo quis moriatur (Rom. V, 7) ?
13. Suscipere autem humanum genus per hominem, et reconciliare Adam, multa justitiae circumspectio est: justum enim erat naturam quae offenderat, hanc denuo Deo placitam liberare; et justum est obnoxiam quondam, quae debitum incurrit, absolvere: irreprehensibilem namque et sine querela hominum natura debebat Deo conversationem; sed deficiebat in exsolutione. [Col. 0794D] Forte legendum est, Neglectae enim passiones. —Gerberonius edidit passiones. Garnerius putat legendum esse, Neglectae enim passiones. Quid si legamus pensionis, ut continuatur metaphora de debito et exsolutione? BALUZ. Negligentiae enim passionis animam huc atque illuc trahentes, nudam eam a virtutibus impellebant, et rari erant pietatis ac justitiae [Col. 0794D] Corrigit possessores Baluzius, notatque ad calcem: «Hanc lectionem et hic et paulo post praeferunt veteres libri, quam confirmare videntur haec verba habita inferius, primitias massae suae natura cum possedisset. Garnerius utrobique reposuit professores. » EDIT. professores: et tunc illi, ad illius temporis paupertatem, qui viderentur vel putarentur esse professores? Per universum autem terrarum orbem debitum erat: Omnes enim, inquit, peccaverunt, et egent [Col. 0794C] gloria Dei (Rom. III, 23) . Peccati fenus quoque crescebat.
14. Quid ergo Dominus Christus? Peccatis obligatum videns genus humanum, et indignum ad redhibitionem, non imperio exsolvit debitum, ne justitiam benignitas laederet; et hujus rei testis Paulus apostolus clamans: Christus, inquit, quem proposuit Deus propitiatorium per fidem in sanguine ipsius ad ostensionem justitiae ejus (Ibid., 25) ; ut ostendatur, inquit, benignitas justa, non sine judicio passim et utcumque donata: propterea Christus debentis suscepit personam naturae, et per eam debitum tamquam Adae filius reddidit.
[Col. 0795A] 15. [Col. 0795C] Huc respiciebat sanctus Coelestinus cum scriberet Nestorio: Hoc loco, quia opportunitas sermonis exposcit, tacere non possumus quod stupemus. Legimus quam bene teneas originale peccatum, qualiter ipsam naturam asseris debitricem, et eum debitum merito reddere, qui descendit de genere debitoris. Quid tecum faciunt, qui sunt haec negando damnati (Epistola ad Nestor. 11, p. VI, Eph. c. 18) ? Verum non obscure ostendimus in notis ad Nestorii sermones adversus Pelagianos, Nestorium de solo debito moriendi contracto per peccatum Adami locutum fuisse, saltem aperte; non item de morte animae, quod tamen catholica fides [Col. 0795D] postulat. Et vero inducitur natura humana orans apud Deum, petensque liberari per Christum a miseriis ex Adamo contractis (Num. 18) ; nec tamen ullius alterius fit mentio, quam quae ad mortem corporis pertinet. Atque hinc lucem accipit quod diximus de concilio Constantinopoli coacto, ubi Manichaeae consensionis damnati sunt, qui dicerent primum hominem anima mortuum diaboli opera. Oportebat enim debitum luentem ex genere deduci ejus qui id aliquando contraxerat; ex muliere debitum, ex muliere absolutio: sed disce debitum, ut discas retributionem.
Escae causa Adam poenae debitor factus est. Solvit hanc Christus in deserto esuriens, diaboli super escae refectione consilium spernens.
16. Ille Divinitatis contra Deum appetitae reatum incidit, cum audisset a diabolo: Eritis tamquam dii (Genes. III, 5) , et escam promptus invasit. Sed hanc Christus exsolvit, quando daemoni potentiam promittenti, haec enim ad eum dicebat: Omnia tibi dabo, si procidens adoraveris me (Matth. IV, 9) , et ejus vocem ipse respuens respondebat: Vade, Satana; Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Ibid., 10) .
[Col. 0795B] 17. Ex inobedientia in ligno poenae Adam debitor fuit; reddidit et hanc Christus in ligno obediens factus (Philipp. II, 8) . Propterea et Paulus ait: Chirographum peccatorum nostrorum, quod erat nobis contrarium, tulit de medio, affigens illud cruci (Col. II, 14) . Et qui reddebat pro nobis, Christus est; in ipso autem nostra debitum natura solvebat. Personam enim ejusdem naturae susceperat, cujus passiones in sua passione solvebat, quia habemus redemptionem in sanguine ipsius, ut dictum est a Paulo (Eph. I, 7; Col. I, 14) .
18. Vide nunc naturam nostram in Christo apud Deum causam adversus diabolum perorantem, et justis hisce utentem allegationibus: Injuria opprimor, justissime judex, diabolus me iniquus impugnat, evidenti [Col. 0795C] adversus me utitur impotentiae tyrannide. Esto priorem Adam tradiderit morti, quia ejus peccati occasio fuit; secundum Adam, quem ex Virgine figurasti, ob quam, rex, noxam crucifixit? Qua etiam causa latrones cum ipso una suspendit? Cur qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus, cum iniquis est deputatus (I Petr. II, 22; Luc. XXII, 37) ? [Col. 0796A] An forte exsecranda ejus intentio non manifesta est? Aperte mihi tamquam imagini tuae, Domine, invidet. Sine ulla occasione irruens in me, subvertere me nititur; sed tu mihi justum te judicem tribue. Iratus es mihi causa praevaricationis Adae, pro quo si habes Adam sine peccato tibi conjunctum, ut propitieris exoro. Esto propter illum corruptioni me tradideris, propter hunc de incorruptione participa. De mea uterque eorum natura est. Sicut prioris in morte particeps fui, et immortalis vitae secundi particeps fiam. Indubitatis et inexpugnabilibus firmor allegationibus. Omnifariam adversarium supero. Si de corruptione, quae ex Adam mihi facta est, controversiam moverit, ex illius qui peccatum non fecit vita ego e diverso praescribam. Et si me ille ex illius accusat inobedientia, [Col. 0796B] ex hujus eum obedientia reum ego constituam.
19. Hunc de diaboli victoria Christus agens triumphum: Nunc judicium, inquit, est mundi hujus; nunc princeps mundi mittetur foras (Joan. XII, 31) . Sicut enim protoplasti tenuit diabolus culpam adversus omnem ejus [Col. 0795D] «Garnerius (inquit Baluz. hic reponens potestatem ) emendavit posteritatem, eamque emendationem ego puto esse bonam. Non ausus sum tamen discedere a scriptura veterum librorum.» EDIT. posteritatem, et originariam habuit actionem; sic inculpatas in Christo primitias massae suae natura cum possedisset, adversus diabolum nitens, ipsis vincebat defensionibus de quibus adversarius praesumebat: in Christo enim justissime primitiarum suarum contra eum inculpatam originem profert, si priores ex Adam reatus causas diabolus ingerit. Et hoc est quod Paulus ait: Christus mortuus est pro peccatis nostris; immo qui et resurrexit, qui est in dextera Dei, etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII, 34) .
20. [Col. 0795D] Revocare non licet in dubium quin hic locus sit excerptus a Cyrillo, relatusque numero undecimo: nam et antecedentia et consequentia hinc excerpta constat, et undecimo numero praelegitur: Et post [Col. 0796C] plura in eodem libro. Mirum tamen utriusque loci tantam esse tum sententiae, tum versionis differentiam; sic enim se habet undecimum Cyrilli excerptum: Nostra enim natura pro nobis interpellat in Christi usu, tamquam vestis constituta, inculpabilis originis suae defensionibus nitens, et quia illud peccatum qui prior figuratus est, totius generis exstitit causa huic suscipiendi hominis, o homo, occasio fuit ut per carnem destrueretur corruptio, quae per carnem contigerat. Hujus carnis est, non Divinitatis diei tertiae sepultura. Hujus pedes detenti sunt clavis; hanc sanctus Spiritus in utero figuravit. De hac Dominus ad Judaeos, Solvite, dicebat, [Col. 0796D] templum hoc, et in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19) . Numquid ego duplicem quemdam Christum solus appello, et non semetipse, et templum solubile, et Deum se nuncupat suscitantem? Quod si Deus erat, qui solvebatur, o Ariane, quod sane in ejus caput blasphemiarum convertatur, oportuerat dicere: Solvite Deum istum, et in triduo suscitabitur. Si mortuus est Deus, si sepulturae mandatus, est inane illud in Evangelio dictum: Quid me quaeritis occidere hominem, qui verum locutus sum vobis (Joan. VIII, 37) ? Nunc autem ait: Quid me quaeritis occidere hominem, cujus capiti spinea corona superposita est; hominem, qui dicit: Deus, Deus meus, quare dereliquisti me (Matth. XXVII, 47) ? et qui triduanam sustinuit mortem. Adoro autem hunc cum Deitate, tamquam divinae cooperarium auctoritatis. Interpellat namque a Christo induta massa nostra, libera prorsus ab omni peccato, et oritur injusta defensio contra poenam nostram, quam ex initio ille qui prior figuratus est suo generi intulit: haec suscepti hominis occasio, ut homo per carnem dissolveret, quam per carnem meritus est corruptionem.
[Col. 0797A] 21. Hujus hominis, non Deitatis, tertii diei sepultura est. Hujus pedes tenti sunt clavis. Hunc Spiritus sanctus in utero figuravit. De hac carne Dominus ad Judaeos: Solvite, inquit, hoc templum, et in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19) .
22. Numquid ego duplicem Christum solus appello? Nonne semetipsum et templum solubile, et Dominum nuncupat suscitantem. Si autem Deus erat, qui solvebatur (quae in caput Arii blasphemia convertatur), dixisset Dominus: Solvite Deum istum, et in triduo suscitabitur; si Deus mortificatus est in sepulcro, mentitur Christus, qui dixit: Quid me quaeritis occidere hominem, qui vera locutus sum vobis (Joan. VIII, 40) ?
23. Sed non nudus homo Christus, o calumniator; sed homo simul et Deus: si autem Deus tantummodo [Col. 0797B] existeret, oportebat eum, secundum Apollinarem, dicere: Quid me quaeritis occidere Deum, qui vobis veritatem locutus sum? Nunc autem dicit: Quid me quaeritis occidere hominem istum, qui spinis coronatus est; istum, qui dixit: Deus Deus meus, quare me dereliquisti (Matth. XXVII, 46, seq.) ? istum, qui triduanam sustinuit mortem?
24. Adoro hunc autem cum Deitate, tamquam divinae cooperarium auctoritatis. Manifestum sit enim, inquit Scriptura, viri fratres, quia nobis per Christum remissio peccatorum annuntiatur (Act. XIII, 38) .
25. Tamquam Dominicae bonitatis veneror instrumentum. Estote enim, inquit, invicem benigni et misericordes, sicut et Deus in Christo donavit nobis (Ephes. IV, 32) .
[Col. 0797C] 26. Honoro tamquam consiliorum Dei curiam: Volo enim vos scire cognitionem sacramenti Dei Patris et Jesu Christi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Col. II, 1) .
27. Suscipio tamquam formam pro Deo apud nos spondentem. Qui me misit, inquit, verax est, et ego quae ab ipso audivi, haec loquor (Joan. VIII, 26) .
28. Beatifico tamquam obsidem pacis aeternae: Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae, solvens inimicitias in carne sua, etc. (Ephes. II, 14) .
29. Colo tamquam divinae indignationis propitiatorium. Christum, inquit, proposuit Deus propitiatorium fidei per fidem in sanguine ipsius (Rom. III, 25) .
30. Amo et revereor tamquam mortalium immortalitatis [Col. 0797D] initium. Ipse enim est, inquit, caput corporis Ecclesiae, qui est initium, primogenitus ex mortuis (Col. I, 18) .
31. Amplector tamquam speculum divinitatis resplendentis. Deus enim, inquit, erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) .
32. Adoro tamquam animatam regis purpuram. In forma enim, ait, constitutus Dei, semetipsum exinanivit formam servi accipiens, et habitu inventus ut homo (Philipp. II, 6) .
33. Laudo tamquam manum Divinitatis in vitam me eripientem de morte. Cum enim exaltatus, inquit, fuero de terra, tunc omnes ad me attraham (Joan. XII, 32) . Et quis ille exaltatur, ostendens scriba fidelis, ait: Hoc enim dicebat significans qua morte esset moriturus (Ibid., 33) .
34. Admiror tamquam januam ad divina introitus. Ego enim sum janua, inquit; per me qui ingressus fuerit, liberabitur, et intrabit, et exibit, et habitationem inveniet (Joan. X, 9) .
35. Adoro tamquam omnipotentis imaginem Deitatis. Superexaltavit enim eum, inquit, Deus, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine ejus omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philipp. II, 9) .
36. Propter occultum adoro quod oculis paret. Inseparabilis est Deus. Ejus qui paret dignitatem non separo, inseparabilis est enim; separo naturas, sed [Col. 0798B] conjungo reverentiam.
37. Non per se ipsum Deus est, quod in utero figuratum est; non per se Deus est, quod creatum est a Spiritu sancto; non per se Deus est, quod in monumento sepultum est: sic enim essemus hominis et mortui manifesti cultores.
38. Sed quoniam in assumpto Deus, ex assumente qui assumptus est, tamquam assumenti conjunctus, appellatur Deus. Propterea et crucifixae carnis daemones vocabulum perhorrescunt, crucifixae scilicet carni conjunctum, non compassum, scientes Deum. Ideo et judex venturus est iste, qui visui paruit, quoniam omnipotenti conjungitur Deitati. Tunc enim, inquit, parebit signum Filii hominis in coelo, et videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum virtute et gloria [Col. 0798C] multa (Matth. XXIV, 30) .
39. Sicut enim rex parta victoria cum his in civitatibus videtur armis cum quibus hostem in bello superavit, et se cum iisdem conspicuum vult esse; sic et omnium Dominus rex cum cruce et carne in suam veniet creaturam, cum his armis videndus, quibus impietatem superavit, et judicabit orbem in hominis forma, omnipotenti virtute, secundum Pauli praeconium, qui ait: Tempora ignorantiae despiciens Deus, qui nunc sunt omnibus hominibus praecepit poenitentiam agere; siquidem statuit diem, in quo judicaturus est orbem in viro in quo constituit fidem praestare omnibus, suscitans eum a mortuis (Act. XVII, 30) . Quod ideo dictum est, ut nullus mortuam suspicetur esse Deitatem.
[Col. 0798D] 40. Nam etsi omnem omnino simul novam Scripturam perscruteris, non apud eam usquam invenies, mortem Dei esse; sed cum scriptum est, aut Christo, aut Filio, aut Domino assignari. Christus enim et Filius et Dominus in unigenito in Scripturis acceptus, duarum significatio est naturarum; et aliquando quidem Deitatem, vel humanitatem, aliquando simul utrumque designat: verbi causa, cum Paulus scribens praedicat: Qui cum essemus inimici, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus (Rom. V, 10) ; humanitatem ejus demonstrat. Quando iterum ipse dicit ad Hebraeos: Deus locutus est nobis in Filio, per quem fecit et saecula (Hebr. I, 2) ; indicat et Filii Deitatem. Nec enim caro opifex est saeculorum, post multa saecula [Col. 0799A] fabricata. [Col. 0799D] Alludit ad extrema verba orationis panegyricae, quam Proclus ita finit: ἶδοὺ ἀποδείξεις ἐναργεῖς τῆς ἁγίας καὶ Θεοτόκου Μαρίας. Ecce Filii Dei et Deitatis, et humanitatis essentiae appellationis conveniens documentum.
41. Interrogemus jam, si nomen hoc, id est, Christus, etiam Filius accipiatur, et hoc ipsum ad utraque designanda pertineat. Jesus Christus, inquit, heri et hodie, ipse idem in saecula (Hebr. XIII, 8) . Sicut enim Deus existens, et homo idem ipse, secundum Paulum, et novissimus et ante saecula; sicut homo quidem, recens; sicut Deus autem, ante saecula.
42. Ostensum est igitur tibi quia Christi appellatio modo templum, modo inhabitantem Deum in illo demonstrat: exige ubi etiam Dominus in Filii persona ponatur, et nunc quidem hominem illum, nunc Deum ostendat. Venite, inquit, videte locum, ubi positus [Col. 0799B] erat Dominus (Matth. XXVIII, 6) . Et iterum mulieres tamquam furto a Judaeis deflentes ablatum corpus Domini: Tulerunt, ait Scriptura, Dominum meum (Joan. XX, 13) . Et ad Galatas Paulus: Alium, inquit, apostolorum vidi neminem, nisi Jacobum fratrem Domini (Gal. I, 19) . Et iterum ipse ad Corinthios: Quoties hunc panem munducatis, et hunc calicem bibitis, mortem Domini annuntiatis, donec veniat (I Cor. XI, 26) . Et iterum: Domine, ut video, propheta es tu (Joan. IV, 19) . Haec omnia Dominicae incarnationis sunt documenta, quia neque Deus Verbum erat in monumento projectus. Quomodo enim resurrexit, qui universitatem sustentat verbo potentiae suae, si jacebat secundum Arium? Sed neque Dei essentiam flebant mulieres, tamquam quae esset de sepulcro furto subducta. [Col. 0799C] Quis enim suspicetur Deitatem furacibus manibus capessibilem esse? Nec iterum Jacobum Divinitatis habuit fratrem: nec Dei Verbi mortem nos annuntiamus, cum Domini corpore et sanguine pascimur. Dei enim natura sacrificium suscipit, non ipsa sacrificio immolatur; nec propheta Deus, sed dator prophetiae, ut sit hoc loco Dominus, sicut dixi, carnis expressio tamquam habentis Dominicam dignitatem, quae tamen temperamento, vel admixtione, minime in substantiam transierit Deitatis.
43. Alibi enim Dominus demonstrativum est Deitatis, sicut est illud: Unus Deus Pater, ex quo omnia; et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia (I Cor. VIII, 6) . Ex Deitate enim opifex omnium Christus est, non ex humanitate, quae post creaturam condita invenitur.
[Col. 0800A] 44. Alibi autem, sicut dixi, Dominus utrarumque rerum significativum est, sicut est: Domine Jesu, ne statuas illis hoc peccatum (Act. VII, 59) . Et: Multi mihi dicent in illa die: Domine, Domine, nonne in nomine tuo daemonia ejecimus (Matth. VII, 22) ? Et Paulus: Quam mihi reddet Dominus justus judex in illa die, non solum mihi, sed et omnibus qui pie diligunt adventum ejus (II Tim. IV, 8) . Vidisti quemadmodum Christus, et Filius, et Dominus est. Quando de unigenito meminit Scriptura, modo humanitatis, modo divinitatis, modo autem utriusque vult existere significativa vocabula.
45. Quid ergo confundis quae sunt inconfusa? Quid Dei nomen deputas morti, quod a divina Scriptura nusquam in mortis commemoratione profertur? Quid [Col. 0800B] Paulo clamante, cum audias: In viro, in quo definivit Deus . . . . suscitans eum a mortuis (Act. XVII, 31) ; tu natam et mortuam inani imaginatione judicas Deitatem.
46. Bene autem et judicem esse venturum, Paulus hunc virum, qui visibilis fuit, designat, quoniam ad imaginem suam a Deo figuratum et regno terrae honoratum hominem escam vermium diabolus praeparavit. [Col. 0799D] Perplexus locus et, nisi fallor, corruptus; emendari tamen vel sic potest: Venit secundum Scripturam Christus in hominis forma omnipotens, ut experimento agnoscat ipse quoque diabolus, quia cum omnibus etiam ipse erat sub dominatione Dei. Quia vero homo ad imaginem et similitudinem factus est, et rex terrae ac dominus constitutus, ab auctore merito ad coelorum etiam regna est sublimatus. —Hunc locum esse perplexum ac corruptum censet Garnerius, et pro futurum reponi debere Scripturam. Haec tamen emendatio videtur non esse necessaria, quia Mercator respicere videtur ad id quod paulo ante dixerat, Paulum hunc virum qui visibilis fuit designasse judicem esse [Col. 0800D] venturum. BALUZ. Venit secundum futurum Christus in hominis forma omnipotentis, ut experimento agnoscat ipse quoque diabolus, qui cum omnibus etiam ipse erat sub dominatione Dei, quia vere homo ad imaginem et similitudinem Dei factus est, et rex terrae, ac dominus constitutus, auctor merito ad coelorum etiam regna est sublimatus.
[Col. 0800C] 47. Sed nostrum sermonem vestra audientia vincit, et me vinci confessus ad taciturnitatem confugio, optans semper hac cupiditate vestrae audientiae separari.
48 [Col. 0800D] Corruptus et iste locus. Restitui debet partim ex Cassiano, ex sermone primo, partim denique ex epistola Cyrilli ad suos Constantinopoli agentes. Dominicae itaque humanitatis susceptionem colamus. Incarnationis sacramentum hymnis incessabilibus extollamus. Susceptricem Dei formam una ac pari cum Deo Verbo ratione veneremur. Virginem Dei susceptricem cum Deo ad divina non elevemus Θεοδόχον dico, etc.—Cotelerius Mon. Eccl. tom. III p. 595 hunc locum ita corrigit et complet: Susceptricem Dei virginem NE cum Deo ratiocinemur . . . δ et χ litteras, non τ et κ exprimi volens. GALLAND. Dominicae itaque humanitatis susceptionem colamus: incarnationis sacramentum hymnis incessabilibus extollamus: susceptricem Dei Virginem cum Deo ratiocinemur: cum Deo ad divina non elevemus, Θεοδόχον dico, non Θεοτόκον, δ litteram, non κ exprimi volens. Unus est enim, ut ego secundum ipsos dicam, Pater Deus Θεοτόκος, id est, genitor Dei, qui hoc nomen compositum habet. Visibilem igitur cum invisibili conjunctam formam cum Deo ad divina deputemus: τὴν φορουμένην τῷ φορώντι συντιμῶμεν φύσιν, id est, naturam quae indumentum est Dei, cum eo qui ea utitur honoremus, tamquam radium [Col. 0800D] Divinitatis, [Col. 0800D] Duplex una in sententia vitium: nam tota expungenda est, cum nihil faciat ad sensum, immo non parum officiat. Quam belle enim omnia hac expuncta [Col. 0801B] se habent: Naturam, quae indumentum est Dei, cum eo qui ea utitur, honoremus, tamquam radium Divinitatis, tamquam divinae auctoritatis inseparabile simulacrum, etc. Quod si sententia retinetur, corrigi debet ex iis quae dicta sunt in notis ad primum sermonem hunc in modum: Et ita Dominicam incarnationem formidemus. [Col. 0801C] Facile enim fuit et in ut mutari, et Dominicam in dicam converti. ut ita dicam, incarnatae: eam [Col. 0801A] formidemus tamquam divinae auctoritatis inseparabile simulacrum, tamquam occulti imaginem vel statuam judicis. Dividentes naturas, conjungamus honorem; confiteamur duplicem, et adoremus ut unum: duplum enim naturarum unum est secundum unitatem.
49. Si haereticus tibi ex persona ecclesiastica mortuum Deum tuum exprobraverit, iratus tu ad dictum reclama: Deus est qui suscitavit de mortuis pastorem ovium magnum (Hebr. XIII, 20) ; non ipse mortificatus est, et sublevatus. Si te Judaeus hominem colere dixerit, apostolicam responde traditionem: Deus erat in Christo mundum reconcilians (II Cor. V, 19) . Si [Col. 0801C] Corrige, Si gentilis causam susceptae humanitatis petat, assere esse remissionem peccatorum. gentilis causam susceptae humanitatis petat, assertionem fit remissio peccatorum. Responde ei quae [Col. 0801B] Pauli sunt: Quoniam per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum; sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 21) . Ipsi gloria in saecula saeculorum.
Cyrillus tres omnino dedit ad Nestorium commonitorias epistolas, quarum una incipit: Venerabiles viri; altera: Garriunt quidam; postrema: Cum Salvator noster. Omnes nunc eduntur interprete Mario Mercatore. Dixi porro tres commonitorias: scripsit enim, opinor, gratulatoriam, cum Nestorius ordinatus est, et paschalem suo tempore. Alterum non obscure significant litterae Coelestini ad ipsummet Nestorium, immo et apologia Cyrilli ad Theodosium; alterum consuetudo probat. Ista igitur commonitoriarum prima est, nam et ipsius mentio fit in secunda (Num. 3) : Commonebo te etiam nunc, etc., et utrius que in tertia (Num. 2) : Ecce te his scriptis jam tertio convenimus, etc.
Prima querelas continet, et aliud fere nihil, praeter exhortationem ad poenitentiam; habet secunda praeterea explicationem fidei, prout ex symbolo Nicaeno [Col. 0801D] conficitur; tertia denuntiat pro auctoritate quid faciendum sit, quaeque fides subscribenda, ad communionem Ecclesiae retinendam: mirum vero cur secunda, licet tertiae concedat plurimum, et utraque in concilio Ephesino lecta sit, sola tamen fuerit sententiis Patrum approbata; sola etiam lecta in concilio Constantinopolitano sub Flaviano, et in Chalcedonensi relecta (Vide sup. dissert. 3) .
Datam oportet ann. 429, circa Augustum: nam ad hanc breviter respondit Nestorius per Lamponem presbyterum; et post responsionem acceptam, Cyrillus secundam epistolam scripsit, quae in quinta synodo reperitur consignata mense Mechir, indictione 13, id est, mense Januario, sub finem, ann. 430. Non potuit vero sine idoneo temporis intervallo, Alexandria Constantinopolim epistola Cyrilli, et vicissim Constantinopoli Alexandriam responsio Nestorii transmitti.
[Col. 0802B] Ex ea vero tria discimus historiae utilia. 1 o Scriptam esse a Cyrillo epistolam ad monachos circa aestivum aut etiam vernum tempus ann. 429; nam oportuit eam, ut moveret stomachum Nestorio, ex Aegypto deferri Constantinopolim, ibique a nonnullis Alexandrinis circumferri; oportuit item Constantinopoli [Col. 0802C] Alexandriam referri nuntium de commoto Nestorii animo, quae hujusce epistolae occasio: ea vero fieri non possunt sine aliquo temporis spatio, eoque non brevi. Ergo cum epistola haec Cyrilli prima ad Nestorium data fuerit circa mensem Augusti, necesse est fateri epistolam ad monachos scriptam esse, vel aestivo tempore, vel etiam verno. Neque vero potuit prius, cum non aliunde occasio scribendae nata sit, quam ex Nestorii tractatibus, et sermone praesertim de partu virgineo ad monachos delato; nec sermo ille sit habitus Constantinopoli ante nativitatem Christi; vel etiam Alexandriam missus, si credimus auctori Praedestinati (Haeresi 89) , nisi praelegendus in festivitate paschali. Hunc ipsum porro sermonem concitasse turbas inter monachos liquet abunde, ex hac ipsa prima Cyrilli ad Nestorium epistola (Num. 1) , in qua Cyrillus a nonnullis scribit, asseri Christum esse tantum instrumentum Deitatis, et hominem Θεοφόρον ; quae verba leguntur in sermone praefato (Num. 5) .
[Col. 0802D] 2 o Tractatus Nestorii jam ante hoc tempus delatos Romam (Num. 2) , et offensionem peperisse Coelestino, aliisque episcopis, qui cum eo erant, Coelestinumque scripsisse cum episcopis, id est, ut interpretor, synodicas litteras ante hoc tempus Cyrillo de causa Nestorii: Scribunt enim, inquit, nobis vehementer his offensi (Ibid.) .
3 o Invidiam factam Nestorio, vel ex eo maxime, quod negasset Virginem esse Θεοτόκον. Negantis autem verba sunt in tractatu de virgineo partu (Num. 5) : non quod de voce sola quaestio moveretur, sed quod ea breviter, prout vel assereretur, vel negaretur, ostenderet quas quisque partes sequeretur in quaestione post Trinitatem maxima, de vera Divinitate Christi.
CYRILLI episcopi Alexandrini ad Nestorium, e Graeco sermone versa a Mario Mercatore.
1. Venerabiles viri ac fide digni Alexandriam venientes retulerunt nobis aegre aliquid ferre religionem [Col. 0802A] tuam valde, et ad laedendum me cuncta movere, et modis omnibus niti; meque doloris tui volente causas addiscere, dixerunt quod epistolam meam ad sanctos monachos circumferant Alexandrini quidam, et odii adversum me excitati atque fastidii tui hanc fecerint causam.
2. Miratus sum igitur, cur non magis tua apud se veneratio reputaverit, quia non primum epistola mea scripta, sed quaedam dicta religionis tuae occasionem perturbationis de fide attulerint: namque non solum chartulas, sed etiam expositiones tuas circumferunt multi, et laboramus corrigentes quicumque ex his sunt depravati: prope enim fuerunt quidam ut jam confiteri minime patiantur quia Deus est Christus, [Col. 0802D] Respicit in primum sermonem Nestorii, cujus sunt haec verba: Non peperit creatura Creatorem, sed peperit instrumentum Divinitatis, et hominem Θεοφόρον. sed potius ὄργανον καὶ ἐργαλεῖον τῆς Θεότητος, καὶ ἄνθρωπος Θεοφόρος (quae Latine instrumentum, vel ferramentum Deitatis, et homo indutus seu utens Deo, vel portans Deum, possumus dicere). Quid autem horum non est ultra modum absurdum?
3. Nostrum ergo erat irasci super his quae dixit, sive non dixit religio tua (chartulis enim quae circumferuntur valde non credo). Quomodo igitur, quaeso, nobis tacendum est, cum recta vulneretur fides, et tot tantique quotidie depraventur? An non stabimus [Col. 0803A] ante tribunal Christi, aut rationem non reddemus, tamquam praepositi ad loquendum, de silentio non opportuno?
4. Quid postremo faciam? Tempus enim loquendi est, vel conferendi cum veneratione tua, interrogante de chartulis quibusdam, quae nescio quo modo Romam perlatae sunt, reverendo ac religiosissimo Romanorum episcopo Coelestino, cum omnibus qui cum eo sunt episcopis venerandis, quia utrum sint religionis tuae, an non, habetur incertum: scribunt enim nobis inde vehementer offensi.
5. Quo pacto etiam de Oriente ex omnibus Ecclesiis venientibus satisfaciemus, eosque curabimus, qui contra easdem chartulas murmurant? An arbitraris parvam Ecclesiis esse ortam de hujusmodi tractatibus [Col. 0803B] perturbationem? Omnes sumus in sollicitudine, et in procinctu laboris constituti ad hos corrigendos, ut ad rectum tramitem revocentur, quibus nescio quomodo persuasum sit aliter sapere.
6. Cum igitur harum susurrationum necessitatem et causam tua religio attulerit, quomodo nos existimas jure arguendos? vel quo jure adversum me vociferaris in vanum, et non potius sermonem tuum corrigis, ut totius orbis de te offensio conquiescat?
7. Si in plebe lapsus est sermo, in retractatibus corrigatur. Dignare unam locutionem donare offensis auribus, Dei puerperam, id est, Θεοτόκον pronuntians virginem sanctam, ut curatis iis qui tristitia obnubilati sunt, rectam apud omnes de religione gloriam tenentes, in pace et unanimitate coetus plebium celebremus.
[Col. 0803C] 8. Quod vero pro fide quae in Christo est omnia sumus parati tolerare, et vincula, et carceres experiri, et ipsam mortem libenter subire, non ambigat religio tua.
9. In veritate autem dico, quod, adhuc beato Attico constituto in rebus humanis, de sancta et consubstantiali Trinitate liber est elaboratus, [Col. 0803C] Parte prima tomi quarti Operum sancti Cyrilli editionis Parisiensis Graeco-Latinae continentur dialogi novem, in quibus inducuntur colloquentes personae duae, Cyrillus et Hermias; octavus inscribitur de Incarnatione Unigeniti, et quod Christus sit unus ac Dominus, secundum Scripturas; nonus, quod unus sit Christus per oppositionem; sextus tamen plurima complectitur in idem argumentum. Incertum vero quo de tractatu sermo fiat in praesenti; opinor ego magis fieri de sexto dialogo: nam totum opus de consubstantiali Trinitate videtur absolutum septem dialogis, nec [Col. 0803D] plures a veteribus recensentur, et quae in sexto de Incarnatione, apprime consonant cum scriptis ad monachos. Quidquod octavus et nonus dialogi non carent omni suspicione suppositionis, ut ostendemus alias ( In dissert. de libris Cyrilli ). in quo [Col. 0804A] etiam de incarnatione Dominica tractatus uberior continetur, et his quae nunc scripsi, consonus invenitur. Relegi hunc episcopis et clero, necnon et studiosis auditoribus plebis; edidi vero nulli: forsitan si edidero eum, esse [Col. 0803D] Non ea de causa conquestus est Nestorius, cum liber editus tunc temporis non legatur: questus vero est de hacce epistola, quasi immodeste scripta, cuique nihil idcirco respondendum putaret, vaticinatus quod evenit, majores inde turbas orituras; sed fecit presbyteri Lamponis instantia, ut animi sententiam mutaret. Fuit autem presbyter ille Alexandrinus, vir industrius in gerendis rebus, quod constat ex epistola post plures annos ad eum Constantinopoli commorantem a Cyrillo data; missus vero fuerat a suo praesule ad deportandas litteras, et agendum cum Nestorio [Col. 0804C] de motibus exortis: quod ipse Nestorius innuit in suis litteris, quas quia breves sunt, et negotii totius seriem non mediocriter manifestant, subjungendas duxi. me iterum arbitror accusandum, cum tamen librum composuerim etiam ante ordinationem venerationis tuae. Saluta fraternitatem quae apud te est; te in Domino qui nobiscum sunt salutant.
Nihil sane Christiana modestia potentius est, nihil firmius. Ea ut in praesentia per Lamponem presbyterum religiosissimum scriberemus, nos commovit. Cum enim ille de tua pietate multa referret, multaque vicissim [Col. 0804B] audiret, postremo urgendi finem nullum fecit, donec hasce a nobis impetravit. Quapropter hominis importunitati manus dedimus: nam, ut quod res est ingenue fatear, non mediocrem cujuscumque Christiani viri modestia (utpote in cujus pectore Deus inhabitet) timorem mihi afferre assolet.
Proinde quod ad nos ipsos nostraque attinet, etsi non pauca a pietate tua designata sint fraternae charitati parum congruentia (oportet enim modeste loqui), ita nihilominus affecti sumus, ut solidam animi lenitatem conservare, necnon in pristino benevole amiceque per litteras salutandi officio permanere decreverimus. Quantum vero Lamponis religiosissimi presbyteri vehemens impulsus ille fructum nobis allaturus sit, experientia ipsa demonstrabit. Universam [Col. 0804C] quae tecum est fraternitatem ego quique mecum sunt salutatam cupimus.
In concilio Chalcedonensi (Act. 2) epistola haec data dicitur mense Mechir, indictione 13. Extenditur autem mensis Mechir Aegyptius a die 26 Januarii ad 25 Februarii. Indictio vero 13 incidit in ann. 430. Data vero videtur ipso die primo Mechir, atque ex synodo, juxta canonem Nicaenum, praecedente Quadragesimam. Id vero constat, primo quia solebant veteres primum [Col. 0804D] diem mensis non alia consignare nota quam mensis ipsiusmet nomine; deinde anno illo jejunii initium factum est die 19 Mechir, qui 14 Februarii. Denique ordinaria synodus ante Quadragesimam, eo tempore habebatur, quo inde possent opportune Patres ad suam quisque Ecclesiam redire ante inchoata jejunia. Quod autem ex synodo scripserit Cyrillus, aperte in notis ad tertiam epistolam demonstrabitur.
Haec porro secunda epistola fere tota contradicit sermonibus Nestorii adversus Proclum, et quarto praesertim, cujus initium: Contumelias quidem, etc., ut merito appellari possit Procli defensio; quamquam habet etiam nonnulla pugnantia primo sermoni, qui de virgineo partu aliisque duobus homiliam Procli praecedentibus.
EPISTOLA SECUNDA S. CYRILLI episcopi Alexandrini, ad Nestorium; cui impiissime contradicens idem Nestorius respondendum esse putavit. Ex Graeco in Latinum.
1. [Col. 0804D] Intellexerat Cyrillus ex litteris suorum Constantinopoli [Col. 0805C] commorantium, quam calumniam pateretur ab Alexandrinis tribus (quartum enim postea absolvit) et cujus impulsu auderent facinorosi homines suum praesulem virum sanctissimum criminari; nullus autem scio quid fefellerit Baronium, et sequaces alios, ut opinarentur crimina quae Cyrillus perditis illis objicit ab ipsis Cyrillo fuisse objecta ( Vide notas ad epist. a Cyrillo scriptam ad suos clericos ). Garriunt, sicut audio, quidam de existimatione [Col. 0805A] mea apud religionem tuam, et hoc frequenter, [ Baluz. add. processionum videlicet] conventuum opportuna tempora aucupantes [ Baluz. occupantes], forsitan arbitrantes delectare se aures tuas, adversum nos inconditas voces emittunt; qui laesi quidem in nullo sunt, objurgati autem a nobis, et hoc leniter: unus quod caecos et pauperes vexabat injuria; alter quod contra matrem evaginaverat gladium; tertius quia cum ancilla aurum furatus sit alienum, et quia [ Baluz. qui] talem semper habuerit existimationem, qualem nullus provenire, vel gravissimis inimicis, optaverit.
2. Verum non mihi de talibus sermo est, ut neque supra dominum et magistrum, neque supra patres, pusillitatis, quae mihi inest, modus excrescat: non [Col. 0805B] enim facile est cuiquam, licet vitam suam habeat circumspectam, nequam hominum maledicta vitare, sed illi maledictione et amaritudine plenum os habentes (Ps. XIII, 3) , reddent quandoque omnium judici rationem.
3. Convertar autem nunc ego ad id quod me maxime decet; et commonebo te, etiam nunc, tamquam fratrem in Christo, de doctrinae ratione, et sensu fidei cum omni cautela plebibus praedicando: exhortabor quoque cogitare debere quia si offendatur unus de pusillis illis, qui credunt in Christum (Marc. IX, 41) , quam sit intolerabilis indignatio Dei. Si vero sit multitudo laesorum, quomodo, quaeso, non omni arte studendum est, ut prudenter auferatur offensio, et sanae fidei ratio insinuetur exposcentibus veritatem?
[Col. 0805C] 4. Est autem hoc recte faciendum, [Col. 0805C] A scriptoribus ecclesiasticis accusatur Nestorius, quod in sanctorum Patrum libris parum esset versatus, quodque eos prae animi tumore parvi faceret; factionis ille spiritus impulit Eutherium ut primo secundoque [Col. 0805D] sermone inveheretur in eos qui multitudine sola veritatem dijudicant, quique jubent sua quemque fide contentum non scrutari Scripturas, et ex earum praescripto loqui. si sanctorum Patrum libros legentes, magni eos momenti esse fateamur; et probantes nosmetipsos, si sumus in fide (II Cor. XIII, 5) , secundum quod scriptum est, illorum dictis et irreprehensibilibus definitis nostros sensus plene atque optime roboremus.
5. [Col. 0805D] Hoc argumento utitur Cyrillus, tum in praesenti, tum in epistola ad monachos Aegypti, quia eodem abusus erat Nestorius sermone tertio, cum diceret: Vos autem oportet nosse, quod modo venit in recordationem concilii Nicaeni, quod nusquam ausum est dicere, quia Verbum Deus natum est ex Maria virgine. Ait enim: Credimus in Deum Patrem omnipotentem, etc. Sanctum ergo illud et magnum Patrum concilium, ipsum de Deo Patre genitum secundum naturam [Col. 0806A] unicum Filium, Deum de Deo vero, lumen de lumine, per quem omnia creavit Pater, descendisse, incarnatum esse, atque hominem factum resurrexisse tertia die, et in coelum ascendisse, definivit.
6. Haec etiam nos scita hac ratione sequentes, quid significet, incarnatum esse illud Dei Verbum de Deo, videamus. Neque vero dicimus quia [Col. 0805D] Reprehendit inscriptionem calumniosam septimi sermonis: Adversus eos qui propter unionem, aut divinitatem Verbi mortificant, aut humanitatem deificant. Dei natura transformata facta sit caro; neque quia in totum hominem, qui est ex anima et corpore, commutata sit: sed illud potius sentimus [ Baluz. sentiendum] quod carnem animatam, anima videlicet rationali, uniens sibimet [Col. 0806C] In Graeco est, καθ` ὑπόστασιν, quam vocem interpretatus est Mercator duabus vocibus admodum usitatis hoc in negotio, quibusque apud alios Patres, praesertim recentiores, Graeca vulgo respondet οὐσιωδῶς. Dicturus est sub finem Mercator: Verbum carni unitum secundum essentiam. Notandum vero has voces, cum forent novae, atque adeo minus intellectae, occasionem dedisse haereticis struendae calumniae adversus catholicae fidei defensores, quasi Apollinari aut Ario consentirent opinantibus in unitatem naturae, coivisse duas in Christo naturas, Verbo pro anima carnem informante. substantialiter, vel essentialiter, Deus [ Baluz. Dei] Verbum, inenarrabiliter atque inscrutabiliter factus homo, appellatus est Filius hominis, non tantum secundum voluntatem aut bonum placitum, nec [Col. 0806B] sicut in personae tantummodo susceptione, sed quia diversae ad veram unitatem convenere naturae, unusque exstitit [ Baluz. unus autem] ex utraque Christus et Filius: non quod naturarum per unitatem diversitas consumpta sit, sed iisdem naturis Deitate atque humanitate per ineffabilem et secretum ad unitatem concursum, perficientibus unum et Dominum, et Christum, et Filium [Col. 0806D] Omissis supra verbis deitate et humanitate, Baluzius hic addidit, ex Vaticano codice, deitatis et humanitatis, ita ut haberet, sed magis hisdem naturis perficientibus . . . unum Dominum et Christum et filium deitatis et humanitatis, sed non recte. Bellovacensis non tam male neglexerat utrumque membrum: sufficiunt enim omnino sensui verba iisdem naturis, sine deitate et humanitate; quae tamen restituit Garnerius, ut magis consonaret Graeco, in quo est: Οὐχ ὡς τῆς τῶν φύσεων διαφορᾶς ἀνῃρημένης διὰ τὴν ἕνωσιν· ἀποτελεσασῶν δὲ μᾶλλον ἡμῖν τὸν ἕνα κύριον Ἰησοῦν Χρίστον καὶ υἱὸν θεότητός τε καὶ ἀνθρωπότητος διὰ τῆς ὰφράστου καὶ ἀποῤῥήτου πρὸς ἑνότητα συνδρομῆς. EDIT. .
7. Et sic quamvis ante saecula habeat existentiam, quia est natus ex Deo Patre; dicitur tamen natus etiam ex muliere secundum carnem: non quod ejus divina natura, in qua consubstantivus, vel coessentialis, id est, ὁμοούσιος est Patri, in sancta Virgine initium, ut esset, acceperit; neque quod ex necessitate propter seipsum secunda eguerit nativitate, post primam ex Patre [ Baluz. post Patrem]: est enim [Col. 0806C] impium, imperitumque id sentire, ante saecula existentem et consempiternum Patri, ut esset, secundo dicere initio eguisse; sed quod propter nos, et propter nostram salutem, substantialiter, vel essentialiter, unito sibi homine, ex muliere processerit, hoc modo dicitur natus esse etiam carnaliter.
8. [Col. 0806D] Cum nondum satis perspecta esset Nestorii sententia, visus est pluribus, omni ex parte cum Samosateno [Col. 0807C] sentire, atque adeo velle naturarum ambarum unionem in ipso Virginis utero non esse factam, sed longo post tempore, cum nempe homo beneficium illud tantum suis operibus promeruisset. Quae opinio de Nestorio adhaesit omnibus fere Occidentalibus, Cassiano, Prospero, etc., immo pluribus etiam Orientalibus, antequam Nestorius mentem aperiret de unione Verbi facta in ipsomet conceptu hominis ( Vide dissert. de haeres. Nestor. ). Haec observatio mirum quantum conducit ad intelligenda Patrum dicta quae in speciem, tam inter se, quam cum veritate pugnant. Non enim de sancta Virgine homo primum [Col. 0807A] Baluz. om. primum] est natus, aut etiam in illa conceptus, atque in eum ita natum supervenit Verbum Patris; sed ex ipso atque in ipso utero unitum sustinuisse creditur et dicitur nativitatem carnalem, propriam ejusdem carnis nativitatem sibimet deputans.
8. Sic ipsum dicimus, et passum esse, et resurrexisse, non quod Verbum Dei in sua natura sit passum, aut plagas aut clavorum vim senserit, aut caetera vulnerum tormenta pertulerit (impassibilis est quippe Divinitas, siquidem etiam incorporea), sed quoniam, quod ei proprium factum est, corpus est passum, haec ipse pro nobis dicitur passus: erat enim ille qui impassibilis est in eo corpore quod patiebatur.
9. Hoc modo et mortuum intelligimus, quamvis [Col. 0807B] immortalis sit secundum naturam, et incorruptibilis, et vita, et vivificator, Deus [ Baluz. add. Dei] Verbum; sed quoniam iterum proprium ejus corpus, gratia Dei, sicut dixit apostolus Paulus, pro omnibus gustavit mortem (Hebr. II, 9) ; non quod ad ejus haec pertinerent naturam (namque hoc sentire vel dicere, summae dementiae est), sed quia, sicut paulo ante dixi, caro ejus gustavit mortem.
10. Sic etiam resurgente carne, iterum ejus resurrectio dicitur, non quod inciderit in corruptionem, absit, sed quia quod resurrexit, corpus ejus est [ Baluz. om. est].
11. Sic unum Christum et Dominum confitemur, non tamquam coadorantes hominem [ Baluz. eum in] Verbo Dei, ne unius syllabae occasione, id est, CUM, fictio [ Baluz. sectionis] intellectus vel cogitatio nobis obrepat; sed tamquam unum et eumdem in utroque adoremus, quia non est alienum corpus a Verbo, cum quo sedet ad dexteram Patris. Non iterum tamquam duobus considentibus filiis, sed tamquam uno secundum unitatem cum carne. Si enim illam substantialem [Col. 0808A] unitatem tamquam vel impossibilem, vel indecentem, declinemus, incipimus duos filios confiteri: omnino enim necesse est separare, et dicere hominem quidem speciali vocabulo filii honoratum; illud vero Dei Verbum proprie filii nomen reipsa naturaliter possidere.
12. Non igitur in duos filios dividendus est unus et idem Dominus noster Jesus Christus: nullo enim modo rectam fidei rationem, sic se habere et sic sentire, adjuvat [ Baluz. add. quemquam]; etiamsi quispiam [Col. 0807C] Graece εἶ καὶ προσώπων ἕνοσιν τινες quantumvis [Col. 0807D] aliqui unitatem personarum celebrent, seu jactent in vulgus. personarum diffamandam putaverit unitatem, quia non dixit Scriptura, quod Dei Verbum hominis sibi personam univit, sed quia factum est caro: factum autem esse Verbum carnem, nihil est aliud, nisi quia nobis [Col. 0807D] Vox paulo audacior, comparatus dicitur pro eo quod par factus. Videtur Mercator paraphrastice potius quam ad verbum sententiam Graecam expressisse: sic enim habet, τὸ δὲ σάρκα γενέσθαι τὸν λόγον οὐδὲν ἕτερόν ἐστι, εἶ μὴ ὅτι παραπιλησίως ἡμῖν μετέσχεν αἵματος καὶ σαρκός. Quin et nonnulla omisit postea, quasi colligens in compendium Cyrilli dicta. similis et [ Baluz. om. similis et] [Col. 0808B] comparatus, carnis quoque et sanguinis particeps, factus est noster, suumque fecit corpus nostrum, et processit homo.
13. Super hoc [Col. 0807D] Religiose Graecae vocis πρεσβεύει vim retinuit; sin minus exacte ad Latinitatem, certe accommodate ad exprimendam Cyrilli mentem. legatione quasi [ Baluz. om. quasi] fungitur ubique sanae ac liquidissimae fidei ratio; sic invenimus sanctos sapuisse Patres; [Col. 0807D] Intendit in primum et quintum sermonem; nam in illo Nestorius negat aperte virginem dici debere Θεοτόκον ; in isto metuit hac voce uti, quippe periculosa: [Col. 0808C] propterea quod abusi sunt haeretici, quibuscum vitanda consensio sit, etiam sermonis. Hinc Cyrillus Θεοτόκον a Patribus et quidem fidenter pronuntiatam refert. sic fidenter Dei puerperam, id est, Θεοτόκον pronuntiaverunt Virginem sanctam: non quod natura Verbi Dei vel Divinitas ejus ex illa, ut esset, initium sumpserit, sed tamquam ex ipsa sumpto corpore anima rationali [ Baluz. cum ratione] animato, cui secundum essentiam unitus Deus Verbum, secundum carnem creditur natus.
14. Haec atque hujusmodi ex charitate Christi scribo, te [ Baluz. om. te] deprecans tamquam fratrem, et obtestans in conspectu Dei, et electorum angelorum hortor, haec te nobiscum, et sapere et docere, ut Ecclesiarum salva sit pax et concordia, charitatisque vinculum indissolubile permaneat inter sacerdotes Dei.
Inter epistolas sancti Cyrilli, quae pertinent ad concilium Ephesinum, aliae sunt historicae, aliae dogmaticae, aliae mixtae: historicas dico, quae lucem afferunt rebus gestis; dogmaticas, quae fidem exponunt; mixtas, quae utriusque modi. Haec tota fere historica est. Neque id mirum: habet enim formam commonitorii fidis hominibus dati, ad negotia in urbe regia pro tempore et loco tractanda.
Porro autem mirum quantum discrepat, prout hic [Col. 0808D] a Mercatore interpretata legitur, ab ea quae reperitur in utraque versione concilii Ephesini, Peltana scilicet ac Romana, quaeque in editione Operum Cyrilli, tum Latina vetere, tum recentiore Graeco-Latina; ut idcirco diversam posset opinari quispiam, nisi pars prior, majorque, paucis admodum immutatis, eadem foret. Unde vix non adducor ut credam Graecam, ut nunc quidem habetur, corruptam esse, et ex Marii Mercatoris versione corrigendam. Mariana certe longe plus luminis affert historiae quam vulgata, minusque habet perturbationis, ut ex sequentibus observationibus liquebit.
EPISTOLA. S. CYRILLI Alexandrini episcopi [Col. 0808D]In editione vulgata concilii Ephesini inscribitur: Ad clericos Constantinopolitanos mutuis dissidiis conflictantes. Hic an ille titulus falsus sit, dubium faciunt [Col. 0809A] conjecturae in utramque partem non leves.
Pro vulgari facit, primum quod repertus sit in omnibus Graecis codicibus, sive quos Peltanus consuluit, sive quibus est usus Autbertus in accuranda Operum Cyrilli Graeco-Latina editione. Deinde quod ex ipso initio epistolae conjici possit Constantinopolitanos clericos ad Cyrillum scripto questos esse de Nestorio, nec alia praeter hanc responsio appareat. Tum, quod [Col. 0809B] ubi de Nestorio sermo est, bis appelletur eorum ad quos scribitur episcopus. Denique, quod mentio fiat libelli cujusdam contra Nestorium ab iis quibus scribitur compositi, et imperatoribus offerendi. Hunc autem crediderit aliquis eumdem esse ac qui a Constantinopolitanis oblatus fertur (I part. conc. Ephes. c. 3) .
Sunt vero longe plura gravioraque rationum momenta, pro restituendo in locum alterius, qui subrepsit Mariano titulo: 1 o Cyrillus suos, sive apocrisiarios, sive agentes in rebus Aegyptiae dioecesis, habebat semper in urbe regia, et iis potissimum turbulentis temporibus indigebat fidis atque industriis qui prudenter explorarent, et rerum inclinationes, et qua ratione declinarentur artes Nestorii, non tantum Cyrillo, sed etiam fidei perniciem molientis. 2 o Epistola formam habet commonitorii, eique plane respondet quod Cyrillus dedit Eulogio presbytero suo in urbe post peractum concilium versanti (III part. conc. Ephes. c. 37) . Superat vero omnem fidem ab alieno praesule commonitorium, immo et procurationem, dari clericis alterius Ecclesiae, et illius praesertim quae invidia laboraret erga Alexandrinam, in qua certe multi adhuc existerent addicti Chrysostomo, cujus nomen vixdum Cyrillus receperat. 3 o De suis calumniatoribus Alexandrinis Cyrillus perinde loquitur ac de hominibus valde notis apud eos quibus scribit. Usque adeone vero Alexandrini innotescerent hominibus longe positis, ut verbo indicari possent? 4 o Etsi plures exstant Cyrilli ad Constantinopolitanos clericos epistolae, alia tamen nulla responsionis formam habet quam quae scripta est ann. 430, circa autumnum, ex concilio Alexandrino (I part. conc. Ephes. c. 27) , immo nec alia potuit esse hujusmodi, cum haec ipsa, cujus modo meminimus, videatur dicere eatenus a Cyrillo responsum non fuisse clericorum urbis regiae querelis. Haec autem quam habemus prae manibus, anno toto prius missa est. 5 o In hac ipsa epistola, prout a Mercatore versa legitur, tantum abest ut dicatur [Col. 0809D] Nestorius eorum esse episcopus, quibus scribebatur, ut potius uno in loco de se Cyrillus diserte, loquatur, seque eorum ad quos scribit, episcopum vocet. 6 o Nullus precum libellus imperatori a clericis urbis regiae oblatus legitur; sed potius a monachis, quorum dux Basilius archimandrita. Quare si qua foret necessitas fatendi epistolam a Cyrillo scriptam ad eos qui libellum oblaturi essent, scriptam utique fatendum esset, non ad clericos Constantinopolitanos, qua generalitate vocis, aut totus clerus, aut certe pars melior intelligitur, sed ad monachos, e quibus inter diaconos, quemadmodum et inter lectores, quidam erant. Denique, minorem fidem merentur Graeci codices longo post tempore exscripti, quam Marius Mercator epistolam tunc pene cum scriberetur interpretatus.
Tempus scriptionis ex eo facile intelligitur. Fit in ipsa mentio, et sparsae in urbe Cyrilli epistolae ad monachos Aegypti, indeque exacerbati Nestorii; et responsionis [Col. 0810A] a Photio ad epistolam editae; et libellorum ab Alexandrinis calumniatoribus in Cyrillum Nestorio porrectorum; et habiti a Nestorio sermonis, cujus initium est: Contumelias, etc. Eam igitur oportet post ista scriptam fuisse, atque adeo non ante mensem Februarium ann. 430, cum ipsa eo usque perducta sint; immo cum idem argumentum contineat, atque [Col. 0810B] secunda Cyrilli ad Nestorium epistola, nec ipsius tamen faciat mentionem, cum faciendi necessitas foret, si modo veritas pateretur, oportuit profecto, vel ante ipsam scribi, vel cum ipsa secunda. Atqui epistola Nestorium monuit Cyrillus sub initium ann. 430, mense Mechir, seu Februario; ad hoc igitur tempus quod ante diximus pertinet.
ad clericos suos constitutos Constantinopoli; ex Graeco sermone versa a Mario Mercatore.
1. Legi litteras missas a vobis, quibus didici quia [Col. 0810B] In Graeco textu pro invidis nominatur Anastasius, impurus ille presbyter, Nestorii syncellus, et consiliorum particeps, haeresisque spargendae administer, qui cum Antiochia venientem Nestorium comitatus esset, primus, si qua fides historicis Graecis, ausus est publice in ecclesia negare beatam Virginem esse Deiparam, sive id in collatione effuderit, aestu disputationis abreptus, ut innuit Socrates (Lib. VII, c. 37) , sive scriptam a Nestorio homiliam legerit, quod tradit Theophanes ( In chronolog. ad ann. 428 ). Dixi vero, si qua fides historicis Graecis: nam Cyrillus vult a Dorotheo Martianopolis episcopo hanc blasphemiam pronuntiatam, Nestorio praesente nec [Col. 0810C] improbante. Lis utcumque componi potest, si Anastasius dicatur negasse primus Virginem esse Deiparam; primus anathema Dorotheus pronuntiaverit in eos qui id assererent. Anastasius porro ille est quem Charisius retulit dedisse una cum Photio itidem Nestorii administro, litteras commendatorias Jacobo et Antonio ad Philadelphienses, ut eos ab haeresi Quartadecimanorum revocarent (II part. conc. Eph. act. 6) ; non tamen ad fidem catholicam, sed ad Nestorii partes, incauta subscriptione symboli a Theodoro Mopsuesteno conficti, de quo postea nobis erit sermo.
2. Ego autem scripsi, quod etiamsi non posuit concilium voculam hanc, convenienter tamen fecit [ Baluz. om. convenienter tamen fecit]: nihil enim eorum tunc fuerat motum, nec in medium fuit opus afferri quod illo in tempore minime quaerebatur. Verumtamen, [Col. 0811A] potentia et vi intellectus, arbitror genitricem Dei, id est, Θεοτόκον, ab illo [ Baluz. illis] sanctam Virginem dictam; ipsum enim dicit: Qui natus est de Deo Patre, per quem omnia facta sunt, incarnatum, hominem factum, passum, surrexisse a mortuis, in coelum ascendisse, judicem quoque esse venturum.
3. Non quod omnimodo Verbum, quod secundum naturam de Deo genitum est, mortuum esse credendum sit, aut lancea in latere vulneratum (quod enim habet latus natura incorporea? aut quo pacto mortua est vita vitarum?), [Col. 0811C] Baluzius ediderat, sed quoniam unitum carni hoc Verbum est, ideo ea carne patientiam quam proprio ejus videlicet corpore in se hanc revocat inire passionem. Hanc lectionem, repetiit Gallandius in textu; in notis vero ita correxit: «Locus mendosus. Gr., ἀλλ` ὅτι ἑνωθεὶς ἐν τῇ σαρκὶ, εἶτα πασχούσης αὐτῆς, ὡς τοῦ ἶδίου πάσχοντος σώματος, αὐτὸς πρὸς αὑτὸν οἶκειοῦται τὸ πάθος : At quia Verbum carni se univit factum est ut ipsa carne patiente tamquam proprio corpore cruciatum subeunte, ipsum quoque corporis perpessionem veluti propriam in se transferret. Vide opp. Cyrilli tom. [Col. 0811D] V, p. II, p. 33.» EDIT. sed quoniam unitum carni hoc Verbum est, ideo ea carne patiente, tamquam [ Baluz. patientiam quam] proprio ejus videlicet corpore, in se hanc revocat [ Baluz. add. inire] passionem.
[Col. 0811B] 4. Argutantur igitur, et seipsos seducunt, cum dicunt pacem se velle, et sensibus mentiuntur: habere enim eos proprium virus in corde, ex eo facile est intelligere. Miserunt huic diacono, qui rerum ecclesiasticarum curam gerit, duas chartulas: unam quidem compositam a [Col. 0811D] Socius fuit ille, ut diximus, Anastasii presbyteri, quicum Philadelphiensium corruptoribus litteras dedit, quarum mentio fit in causa Charisii (II part. conc. Eph. act. 6) . Quam vero scripsit responsionem ad librum Cyrilli ad monachos, ea, nisi fallor, periit absumpta flammis, quibus Nestorianos libros comburi jussit Theodosius edicto (III part. conc. Eph. c. 48) , quod lectum dicitur monachis die 23 Pharmuthi, indictione 1, anno Diocletiani 164, id est, anno Theodosii 41, Valentiniani 24, Christi 448, Zenone et Posthumiano coss., die 18 Aprilis: quamquam antecessit alterum edictum eadem de re, quod in codice Theodosiano datum scribitur Constantinopoli III nonas Augusti, Theodosio XV, et qui fuerit nuntiatus, coss., id est, anno Christi 435. Photio [ Baluz. Photino], aut ab alio quolibet, adversus librum meum quem ad monachos edidi; [Col. 0811D] Charta illa in speciem quaternionis cui titulus inscriptus erat: Adversus eos qui propter conjunctionem, [Col. 0812C] vel Divinitatem Filii mortificant, vel humanitatem in Deum transferunt, nullatenus differt a sermone quarto adversus Proclum, cujus initium est: Contumelias quidem, etc. et aliam veluti in speciem quaternionis, inconvenientem habentem etiam titulum, hoc modo: Adversus eos qui propter conjunctionem, vel Divinitatem [Baluz. divinitatem vel societatem] filii mortificant [Baluz. mortificati], vel humanitatem in Deum transferunt. Praefatio autem sic habet: Contumelias quidem in me haereticorum, etc.
5. Deinde conantur ostendere, quod corpus passum [Col. 0811C] sit, et non Deus Verbum, quasi, vel nobis, vel quibuslibet dicentibus, Verbum illud, quod est impassibile, passibilitatis capax esse potuisset. Nemo est prorsus qui sic insaniat; sed, sicut saepe diximus, sanctum concilium dixit, ipsum Verbum, per quod facta sunt omnia, carne sua esse passum, secundum [Col. 0812A] Scripturas: corpore enim ejus patiente, ipsum dicitur passum, quia et animus hominis, cum nihil in sua substantia et natura patiatur, pati tamen ipse dicitur, suo corpore patiente.
6. Sed quoniam propositum ipsis est duos filios et duos Christos introducere: unum quidem specialiter hominem, alterum vero proprie Deum; [Col. 0812C] Super ea Nestorii opinione vide dissertationem hac de re singularem. in personis tantum faciunt [ Baluz. add. vel sentiunt] unitatem, Deum [ Baluz. add. Dei] Verbum nolentes proprie et substantialiter unitum homini hominem factum hominemque suscepisse: propterea et tergiversantur, et excusationes, sicut scriptum est, fingunt in peccatis (Ps. CXL, 4) .
7. Vos igitur convenientes cum eis, haec dicite: Facere eos male, [Col. 0812C] Id ipsum queritur Cyrillus apud Nestorium. Garriunt, sicut audio, quidam de existimatione mea apud religionem tuam, et hoc frequenter, processionum vel conventuum opportuna tempora aucupantes, et eo magis forsitan arbitrantes delectare se aures tuas, adversum [Col. 0812D] nos inconditas voces emittunt. Qui laesi quidem in nullo sunt, objurgati autem a nobis saepe, sed hoc leniter; unus eorum, quod caecos et pauperes vexabat injuria; alter, quod contra matrem evaginaverat gladium; tertius, quia cum ancilla aurum furatus est alienum, et quia talem semper habuerit existimationem, qualem nullus provenire vel gravissimis inimicis optaverit (I part. conc. Ephes. c. 6) . quod introducant quosdam loquaces [Col. 0812B] et garrulos adversum nos, et hos fovendo ac defendendo, causam faciunt [ Baluz. causa fiunt] malignitatis suae.
8. Sed non haec propriae nostrae laesionis est causa. Dicite me nec huic, qui ibi [Col. 0812D] Nemo est qui non videat hic designari Nestorium. BALUZ. degens praeest, esse inimicum; laedi autem propter hoc tam Orientales quam Occidentales venerandos episcopos, quod rectus de Christo doctrinae sermo non fiat, sed omnino perversus.
9. Sufficit autem hoc documentum ad confutandos eos, quod numquam a quoquam tale quid in Ecclesiis dictum sit, quale in ejus expositionibus continetur, quod sic se habet: [Col. 0812D] Haec ipsa verba leguntur in 20 excerpto to Ephesino: continent vero initium sermonis, ut ego quidem opinor, secundi. Vide observationes ad eum ipsum sermonem. Non clamoribus approbo erga me studium vestrum, sed laudo circa dogmata desiderium, [Col. 0812C] in quo Deitatis et humanitatis Domini meministis. Et post pauca: Et aspicio populos multam quidem reverentiam et pietatem prudentissimam possidere, ignorantia vero dogmatis caecutire; hoc autem non crimen est plebium, sed, ut verecunde aut decenter dicam, [Col. 0812D] Hunc locum urget Cassianus (Lib. VII, c. 30) . Et tu, o impiissime atque impudentissime, praeclarae urbis contaminator, catholicae ac sanctae plebis gravis et exitiosa contagio, stare in Ecclesia Dei ac loqui audes, et [Col. 0813B] blasphemis ac furiosis vocibus tuis sacerdotes semper illaesae fidei et catholicae confessionis infamas; magistrorum priorum vitio plebem Constantinopolitanae urbis errare? Tu ergo emendator priorum antistitum; tu condemnator veterum sacerdotum; tu Gregorio excellentior; tu Nectario probatior; tu Joanne praestantior, omnibusque Orientalium urbium sacerdotibus? [Col. 0813C] Oportet Cassianum vidisse hanc epistolam, quippe a Cyrillo ad Coelestinum missam per Possidonium cum aliis ejusdem negotii chartis; vel Nestorium, quod magis reor, suum secundum sermonem per Antiochum Coelestino direxisse.
10. Rogo, dicatur quomodo non habuerint tempus docendi praedecessores ejus? Eloquentiorne est Joanne, aut beato Attico comparandus? Aut aequalis eis, aut prudentior invenitur? [Col. 0813C] Nestorium Socrates accusat superbiae, sed et simul ignorantiae. Sic enim scribit (Lib. VII, c. 32) : Ego dum libros a Nestorio editos lego, hominem reperio imperitum, et doctrinae penitus expertem. Et post pauca: Vocem hanc, Θεοτόκος, tamquam larvam reformidans declinat, hocque illi prae insigni inscitia et ignoratione contigit. Nam tametsi natura linguae erat disertae, et propterea doctus putabatur, tamen revera imperitus fuit: quin etiam veterum interpretum scripta perdiscere dedignatus est. Linguae enim volubilitate et elegantia insolenter se efferens, cum veteres prope neglexit, tum se ipsum omnibus antecellere existimavit. Quid hoc est superbius? [ Baluz. quod est hoc supercilium?] Aut quomodo non evidenter confitetur, haec dicens, novam se et inconsuetam afferre doctrinam, et prorsus ignotam praedecessoribus suis, et hoc ipsum nefandum, hanc velle in Ecclesiam introducere?
11. Mihi autem nullus adversus eum sermo de aliis causis est: sed contingat eum poenitere, et rectam aliquando confiteri fidem; de iis autem quae [Col. 0813C] Consonant quae habentur in tertia epistola Nestorii ad Coelestinum de libellis adversus Cyrillum [Col. 0813D] datis. Didici, inquit, honestissimum Cyrillum Alexandrinae urbis episcopum, propter libellos contra eum nobis oblatos, exterritum ac sibi venantem latebras, ad evitandum sacram synodum propter hos ipsos libellos futuram, quasdam alias interea cogitationes excogitare verborum, etc. adversum me molitur, irritans inimicos et provocans, satisfaciet [Col. 0813B] Deo.
12. Nihil autem mirum, [Col. 0813D] Horum accusationes Nestorius ad imperatorem detulit: unde fuit necessitas imposita sancto praesuli scribendae ad Theodosium defensionis. Nestorii dogmatum propugnatores, inquit (III part. conc. Ephes. c. 13) , invidiae odiique arcum in me tendentes, impotentisque insaniae suae ausus variis modis adversum me concinnantes, viros quosdam, quorum deus venter est, et gloria in confusione eorum, sicut beatus Paulus dicit (Philipp. III, 19) , mercede pararunt, et accusatores adornarunt, ac ut vestro imperio molestiae sint, et quidem frequenter, curaverunt, etc. si male de nobis loquantur [Col. 0813D] Eorum nefanda crimina paulo ante ex epistola [Col. 0814B] Cyrilli ad Nestorium relata sunt. Fuit tamen a calumniatorum numero eximendus vir sanctissimus Victor, cujus apologiam postmodum scripsit Cyrillus ipse ad imperatorem (III part. conc. Eph. c. 13) . Expertus est mecum, inquit, infrenatae linguae jacula etiam dilectus solitarius Victor. Sparserant enim de illo quidam, qui mentiri consueverunt, quod is quoque contra [Col. 0814C] me absurda quaedam nugatus esset, ut etiam cum Ephesum ad me venisset, nonnulli ex sancta synodo plurimum ipsum accusarent: immo vero universi, veluti unum ex impiorum numero perosi, illum aversati sint, perstiteruntque parricidam et fratricidam aliisque ejusmodi nominibus appellare. Cum autem ille senex hoc intellexisset, multis admodum sanctis episcopis ipsum circumstantibus, sublatis in coelum manibus, praeter morem suum per sacrosanctum baptisma, et veneranda Christi mysteria, nullius horum scelerum sibi conscium esse juravit; ac denique offensorum animos aegre ego et ipse simul hac ratione placare potuimus. Circa hos homines non satis sibi constat Christianus Lupus; eos enim facit modo Constantinopolitanos presbyteros, cum Photio adjungit adversus Cyrillum; modo Alexandrinos, cum objecta ipsis vere a Cyrillo crimina, credidit ipsos potius Cyrillo objecisse. Quae porro fuerit causa credulitatis tam alienae a vero, etsi communis Lupo cum aliis quibusdam, non potui, etsi diu cogitaverim, divinare: sunt enim aperta in [Col. 0814D] contrarium Cyrilli verba (Epist. 2 ad Nestor. I part. conc. Eph. c. 8) .
13. Non igitur speret miser ille [ Baluz. om. miser ille], etiamsi adhuc nos plures et fide digniores accusent, se nostrum judicem fore; quia etiamsi jubeatur ad illum nos venire debere, [Col. 0814D] Refutabimus, id est recusabimus. Sic in concil. Chalcedonensi, pro eo quod vetus interpres loquens de causa Flaviani episcopi Constantinopolitani posuit Appello a te, Rusticus diaconus vertit Refuto te, uti annotatum est in nova collectione Conciliorum pag. 1154. Alexander episcopus Hierapolitanus in synodico adversus tragoediam Irenaei cap. 6, pag. 694. Exstant porro alia excerpta Nestorii in concilio Lateranensi Martini papae et in actis concilii sexti. BALUZ. refutabimus audientiam [ Baluz. add. vel judicium] ejus, et Dei favore dilucidabimus res magis, quatenus de suis blasphemiis debeat satisfacere.
14. Neque igitur pacem refugimus, sed et cupimus, si fides recta fuerit annuntiata atque professa, vel si talia cesset tandem aliquando praedicare. Tantam [Col. 0814B] enim perversitatem ille ejus [Col. 0814D] Ipse est quartus sermo adversum Proclum, quem specie quaternionis oblatum diacono suo scribit Cyrillus (Num. 3 hujus epist.) , quique in Graeco vere dicitur quaternio blasphemiarum Nestorii. quaternio habet, ut merito de his qui scripserunt dicatur quia principatum in blasphemiis tenent.
15. Quia vero causatur, locutionem inconsuetam flagitari, Dei genitricem [ Baluz. puerperam], id est Θεοτόκον, Virginem sanctam, quam nec Scriptura, neque sancta synodus protulit; [Col. 0814D] Mirum quantum haec et alia quae sequuntur a Graecis discrepant; sed procul dubio Graeca vix ullum, [Col. 0815B] saltem initio, faciunt probabilem sensum. Certe interpres Romanus, etsi valde conaretur, non potuit satis huic vitio mederi. Longe clariora sunt et reliquis consonantiora quae Mercator habet. dicat nobis ipse interrogatus, ubi genitricem Christi, id est, Χριστοτόκοι [Col. 0815A] Scriptura loquatur? An ullum episcopale concilium est, quod θεοδόχον, id est, susceptricem vel capacem deitatis formam, nominaverit Christum?
16. [Col. 0815B] Intelligit sermonem primum de incarnatione, seu de virgineo partu, in quo continentur haec ipsa verba (Num. 12) : τὴν θεοδόχον τῷ Θεῷ Λόγῳ συνθεολογῶμεν
μόρφην, id est, susceptricem Dei formam una ac pari, qua Deum Verbum, Deitatis ratione veneremur. Non mediocriter ista juvant sententiam, licet insolentem, auctoris Praedestinati hunc in modum narrantis exordium nati Cyrillum inter et Nestorium dissidii (Haeresi 89) : Octogesimam et nonam haeresim Nestorius Constantinopolites episcopus dicitur incurrisse. Consuetudo est namque ut unum tractatum suum episcopus Alexandrinus mittat ad Constantinopolim, qui recitetur in Pascha, et tractatum suum Constantinopolites, qui Alexandriae recitetur. In tractatu suo Constantinopolites Nestorius scripsit, Mariam non esse [Col. 0815C] Θεοτόκον, sed Χριστόκον, id est, non Deum peperisse, sed hominem. Si enim dixerimus quia Deum genuit, facimus matrem deorum, sicut gentiles. Observa hanc vocem, in Pascha, non ita accipiendam, ut tractatus intelligatur lectus die Paschatis, sed in Pascha, id est, ad Pascha indicendum die natali Christi.
17. Nescit vero quid loquatur. Si enim Virgo, ut vult, non peperit Deum, nec est Θεοτόκος, neque suscipere potuit Deum in utero, qui est Christus, [Col. 0816A] quomodo saltem θεοδόχος est, [Col. 0815C] In alio nimirum sermone quam cujus modo fiebat mentio. Is autem est quartus adversus Proclum, in quo sunt haec verba: Unus est enim, ut ego secundum ipsos dicam, Pater Deus Θεοτόκος, id est, genitor Dei, qui hoc nomen impositum habet (Num. 47) . ut ipsi iterum placet?
18. [Col. 0815C] Haec iterum a Graecis longe differunt, sed iis, opinor, tanto meliora, quanto aptiora orationis seriei, et explicantiora dictorum. Cur autem Cyrillus Deum Patrem malit dici Θεογεννήτορα quam Θεοτόκον, in promptu causa est; τίκτειν enim, quod parere est, de matre frequentius dicitur quam de patre, cujus proprium est γεννᾷν, seu generare. Jubet autem excellens ratio principii, quae primae personae convenit, [Col. 0815D] ut appellationem a patre potius quam a matre ad divinam personam transferamus; quamquam nec ipsa Scriptura semper ita scrupulose loquitur ea de re, Patrem enim aeternum Filio dicentem inducit: In splendoribus sanctorum ex utero ante luciferum genui te (Ps. CIX, 3) . Quid in dictis suis Patrem Θεοτόκον dici mavult, quam illam Virginem sanctam, quem rectius et competentius θεογεννήτορα (Latini Dei genitorem dicerent) enuntiare debuerit? Dicat ergo nobis, ubi legerit haec verba, vel a quibus audierit. Multa sunt crimina expositionum ejus, sed servabuntur, et proferentur in tempore opportuno, nisi forte poenitudo aliqua subsequatur.
19. [Col. 0815D] Haec et alia ad usque finem desiderantur in Graeco, pro quibus leguntur nonnulla de libello precum, qui offerendus esset Theodosio imperatori, quique a Cyrillo lectus emendatusque, et cum mandatis remissus dicitur, ut sin minus necessitas urgeret, premeretur; si Nestorius insanire pergeret, offerretur. Porro autem Cyrilli nomine offerendum fuisse, ex eo credo aliquos dixisse, quod in illo videretur Cyrillus petere ab imperatore ne judicem haberet Nestorium de libellis quos accusatores dedissent. Verum ut hac de re tota aperiam quid sentiam, [Col. 0816B] assero primum falli opinione sua, sive qui hunc librum putant eumdem esse cum obtestatione proposita Constantinopoli, de consensione Nestorii cum Samosateno; sive qui obtestationis auctorem faciunt Cyrillum; nam publicata est illa, et uno fere anno antequam scriberetur epistola de qua agimus, et ab Eusebio Dorylaei postmodum episcopo, et ad Nestorium publice haeresis postulandum. Cum tamen Cyrillus in Graeco textu dicat se libellum suppressisse, quomodo ab aliis compositus fuerat, aliisque verbis emendatum dictasse, ne quereretur Nestorius se apud imperatorem haeresis postulari; quid quod obtestatio nec ullam habet speciem libelli precum ad principem, nec imperatori oblata est, sed proposita palam omnibus in urbe regia versantibus? Assero deinde, totam hanc libelli historiam videri posse non nemini suspectam, nec sine ratione, cum nullo alio in loco fiat ejus mentio: nam quod veniat forte in mentem alicui, id totum intelligi debere de supplicatione Basilii aliorumque monachorum Theodosio [Col. 0816C] data, nullam habet similitudinem veri; siquidem in libello cavetur ne accusari apud imperatorem haeresis Nestorius videatur, accusatur aperte in supplicatione. In libello Cyrillus detrectat judicium Nestorii, expresso inimicitiarum modo; nihil horum in supplicatione legitur. In libello Cyrillus suo nomine locuturus erat, in supplicatione pro se agunt monachi. Si quis tamen putet totum id quod de libello scribitur ad supplicationem monachorum pertinere, dicat visam fuisse Constantinopolitanis omittendam emendationem Cyrilli, propter insanam Nestorii, tum in spargendo errore, tum in vexandis adversariis pertinaciam, ob quam aperte in crimen haeresis vocandus esset. Dicat et postulationem oecumenici concilii idoneam esse declinationem causae apud Nestorium dicendae, fuisseque prudentiae singularis, non tantum postulare judicium monachorum nomine, non item Cyrilli; sed [Col. 0816D] etiam Cyrillum inter Patres fidei testes numerare, quo Nestorii adversarius declararetur, atque adeo alterius judicio obnoxius. Quod autem sine magnificis, ut tamen mos erat, titulis appelletur, indicium non dubium forte videbitur, visam a Cyrillo supplicationem fuisse, sed prae modestia suis laudibus quasi repurgatam. Existimo denique, nec sine ratione, epistolam a Cyrillo perinde scriptam reipsa, atque a Mercatore in Latinum versa est; assumentum vero Graecum nihil aliud esse quam commonitorium seu schedulam, quam eidem libello, ut fit, Cyrillus, cum remitteret, adjunxerit, quamque aliquis non intelligentissimus partem esse epistolae crediderit, cui, ne duas haberet clausulas, propriam sustulerit, ut insereret alienam. Verum ne quid eorum quae legi solent desideretur hoc in loco, schedulam Graece Latineque exhibemus, sed suo nomine inscriptam.
20. [Col. 0817C] Baluz.: Si quid ergo est quo stabilitas roboretur (vere enim dico quia sic adopto mihi sanitatem et me probum inveniri apud Deum sicut etiam omnes episcopos), in colloquiis, etc. In colloquiis ergo hoc dicite, quia multa quidem ab eis quae nos laederent processerunt; verumtamen erit pax, cum ille docere destiterit talia, vel sentire: fides enim cum laeditur, inimicitias excitat, immo et exaggerat.
21. Si rectam profiteatur fidem, fiet plena et firmissima pax, quam si in voto gerit, scribat catholicam fidem, et mittat Alexandriam: si haec ex affectu cordis intimi scribantur, paratus sum et ego pro viribus meis, similia scribere, et edere librum, ac dicere, nullum debere gravari consacerdotum nostrorum, quia ejus voces discimus habere intentionem [Col. 0817B] rectam et propositum manifestum. Si vero in pravitate inanis gloriae permanet, petitque pacem, nihil restat, nisi ut obstemus totis viribus, ne consentire illi putemur [ Baluz. add. et quae sunt nefanda sentire]. Nam mihi pro fide quae in Christo est, et laborare, et vivere, et mori, maximum votum est.
COMMONITORIUM EPISTOLAE SUBJUNCTUM.
Libellum supplicem a vobis ad me missum, qui imperatori porrigendus est, non tamen sine nostra sententia, accepi et legi: verum quod prolixe in eum invehatur, qui istic agit, sive fratris, sive alio quocumque nomine censeatur, hactenus suppressi, ne adversum nos insurgens, se per nos haereseos apud [Col. 0817C] imperatorem delatum cavilletur. Itaque aliis verbis illum dictavimus, eum quoque nobis judicem detrectantes, expresso inimicitiarum modo, et praesentem controversiam, si omnino importuni esse perrexerint, ad aliud forum transferri rogantes. Cum itaque libellum perlegeritis, si qua necessitas poposcerit, tradite; et si eum in hisce insidiis perseverantem, et nihil non adversum nos molientem animadverteritis, [Col. 0818A] diligenter perscribite. Eligam enim viros pios ac prudentes, cum episcopos, tum monachos quoque, quos etiam primo quoque tempore ad vos mittam. Neque enim oculis meis, ut scriptum est, somnum dabo, neque palpebris meis dormitationem, neque requiem temporibus meis (Ps. CXXXI, 4) , donec certamine pro omnium salute perfunctus fuero. Quare cum meam nunc sententiam didiceritis, viriliter agite. Quam primum enim parabuntur a me litterae, et quales oportet, et ad quos oportet. Statui enim propter Christi fidem quemvis laborem subire, quaevis quoque perferre tormenta, etiam ea quae inter supplicia censentur gravissima, donec tantem mortem, hac de causa susceptam, mihi jucundam pertulero.
Haec epistola missa est ann. 430, post Pascha. Respondet enim secundis litteris, quas Alexandria [Col. 0817D] Cyrillus Constantinopolim dedit ad Nestorium, mense Mechir, indictione 13.
De hac ipsa Nicephorus scribit in haec verba, alias scrupulosius examinanda: Cyrillus Nestorii litteris ingentes haeresis fluctus eructantibus acceptis, cum quaternionibus quibusdam aliis, provincialem Alexandriae synodum congregavit, atque mutuas utriusque epistolas exhibuit, quarum exempla synodique ipsius decreta ad veteris Romae episcopum Coelestinum misit (Lib. XIV, c. 33, dissert. de synod.) .
Ejusdem exemplum a Cyrillo primum per Possidonium diaconum, a Nestorio deinde ad sanctum Coelestinum transmissum est: illud quidem ex epistola Cyrilli ad Coelestinum; istud ex tertia epistola Nestorii ad eumdem constat.
Lecta est in concilio Ephesino, et cum anathemate in auctorem a metropolitis primum singulatim dicentibus sententiam reprobata; ab aliis deinde conclamantibus in haec verba: Omnes Nestorii epistolam et [Col. 0818C] dogmata anathematizamus; omnes Nestorium haereticum anathematizamus (Part. II, conc. Eph. act. 1) . Relecta quoque et damnata in concilio Chalcedonensi.
Ex ea vero verbisque auctorum ipsius mentionem facientium, multa intelligere licet ad haeresis Nestorianae [Col. 0818D] et historiae penitiorem intelligentiam conducentia, quae suis singula locis exponenda sunt.
EPISTOLA ad S. Cyrillum Alexandrinum rescribentis; similiter ex Graeco sermone translata in Latinum a Mario Mercatore.
1. Injurias quidem tuarum adversum nos admirabilium litterarum, tamquam medicinali dignas patientia, et pro re ac tempore opportuna ad has responsione relinquam: quod vero silentium non patitur, quia affert periculum, si taceatur, [Col. 0818D] Legendum prout possum, ut patet ex antiqua versione concilii Ephesini, et ex ea quae exstat in collatione sexta concilii quinti. BALUZ. prout sum, et mihi facultas adest, ad tui prolixitatem sermonis tentabo breviter et compendio respondere, refugiens et declinans [Col. 0818D] Arguit Cyrilli epistolam, quasi quater in illo peccatum esset, obscuritate nimirum, perturbatione, prolixitate, et horriditate sermonis; simulque sibi adulatur per oppositionem, quippe cujus oratio perspicua sit, concinna, brevis et nimium forte exculta. Quod autem objicit, Asiatici Alexandrinis exprobrare soliti erant. tenebrosum indigestumque longi sermonis horrorem.
2. Incipiam namque a sapientissimis charitatis tuae vocibus, ipsas interponens, vel potius ad verbum instruens: Sanctum namque, ais, et magnum concilium, [Col. 0818C] ipsum ex Deo Patre genitum secundum naturam, unicum Filium, Deum verum de Deo vero, lumen de lumine, per quem omnia creavit Pater, descendisse, incarnatum esse, atque hominem factum, passumque et resurrexisse definivit.
3. Haec tuae religionis verba sunt, et recognoscis profecto tamquam tua: [Col. 0818D] Crimen a Cyrillo sibi objectum ficta exhortatione regerere conatur in Cyrillum, sed non pari jure: nam Nestorium omnes accusant negligentiae in versandis Patrum libris, immo et eorumdem despicientiae, quod tradit Socrates. Cyrillus vero laudatur velut πολυμαθέστατος, et Patrum curiosissimus sectator; et vero Nestorius Cyrillum ita criminatur, ut [Col. 0819C] dicat superficie tenus legi ab ipso dicta Patrum, non item intelligi. audi nunc et nos fraternam pro pietate offerentes exhortationem, hanc videlicet, [Col. 0819A] quam [Col. 0819D] In concilio Ephesino, magnus ille Paulus. BALUZ. senex ille Paulus charissimo suo Timotheo protestatus est dicens: Attende lectioni, exhortationi, doctrinae; hoc enim faciens, et te salvabis, et eos qui te audiunt (I Tim. IV, 16) . Quid igitur, dic mihi tu, vult ista vox attende? Sanctorum nempe illorum in superficie legens traditionem, venia dignam tibi inesse ignorantiam ignorasti, passibile eos dixisse arbitratus Verbum, quod Patri est coaeternum.
4. Attentius ergo, si placet, haec verba rimare, et invenies divinum illum Patrum conventum [Col. 0819D] Ut calumniam faceret Cyrillo, abstractum, quod aiunt, nomen pro concreto posuit: nam cum illud naturam, istud personam significet, neque idiomatum communio fieri possit in abstractis nominibus, propter naturarum inconfusam differentiam, sed in concretis tantum propter ταυτότητα personae in duabus naturis subsistentis, invidia fiebat catholico doctori, quasi assereret passum esse Verbum in sua natura. Fiebat vero tanto persuasibilius, quanto Patres frequentius, cum secure loquerentur, nullis insidiantibus haereticis, abstractis usi videntur, cum deberent concretis. non illam consubstantivam Deitatem dixisse esse passibilem; [Col. 0819D] Duae sunt partes haeresis Photinianae: altera, quod Christus non sit Deus consubstantivus Patri; altera, quod Verbum humanitati coaevum incoeperit esse simpliciter ex sancta Virgine. Prima pars objecta est Nestorio; secundam ipse regerit tacite in Cyrillum, [Col. 0820C] ac si sentiret tunc primum exstitisse Verbum, cum ex Virgine natum est carne. neque de recenti natam hanc, quae Patri est consempiterna; neque istam resurrexisse, quae templum suscitavit solutum.
Si mihi medicinam fraternam offerenti aures admoveas, [Col. 0819B] ipsas tibi voces illorum interponens Patrum, a calumniae te nexu, quam illis ingerere niteris, et per illos scripturis [Col. 0820D] Hinc colligo rescribendum esse in concilio Ephesino liberabo pro liberato. BALUZ. [ Baluz. add. moliris], absolvam.
5. Credimus, inquiunt illi, et in Dominum nostrum Jesum Christum, Filium ejus unigenitum. Pervide quomodo Domini, et Jesu Christi, et [Col. 0820D] Ex hoc loco potuit Mercator sumere quod asseruit, Verbum a Nestorio dictum ante incarnationem Verbum tantum; post incarnationem Filium. Qui porro contineret abusus iste nominum Christi, Domini, et Filii purissimum et subtilissimum haeresis venenum, videre licet in dissertatione de hac haeresi. unigeniti Filii prius, communia Deitatis [ Baluz. add. et humanitatis] nomina, tamquam fundamenta ponentes, tum suscepti hominis, et resurrectionis, et passionis superaedificant traditionem, ut nominibus quibusdam utriusque naturae communibus et significativis positis, neque ea quae generationis filii et dominationis, dissecentur [ Baluz. dijudicentur]; neque ea, quae naturarum sunt propria in singularitate nativitatis Filii, ulla confusionis abolitione [ Baluz. absolutione] periclitentur, nomine [Col. 0819C] unionis.
6. In hoc apud illos Paulus doctor est factus, qui cum divinae incarnationis memoriam faceret, incipiens subjungere quae sunt passionis, prius posuit Christus, commune, ut paulo ante dixi, nomen naturarum; tunc decentem infert sermonem sive rationem utriusque; etenim ait: Hoc sentiatur in vobis, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo; sed ne ad unum, quodque loquar, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II, 5) .
7. Quoniam igitur coeperat mortis facere mentionem, [Col. 0820A] ut ne quis hinc Verbum Deum passibilem suspicaretur, posuit Christus, tamquam passibilis et impassibilis essentiae, [Col. 0820D] Locus hic, ut et alius praecedens (Num. 5) , immo consequens (Num. 8) , imprudentiores aliquos abduxit in errorem, quo dicerent a Nestorio unicam personam catholico sensu assertam. Dictum pluribus testimoniis sive Nestorii, sive etiam Cyrilli, firmare conati sunt; sed cum viderent reclamari in contrarium a doctoribus catholicis, sententiam suam ita scripto exposuerunt, ut revera retractarent. De singularitate illa personae Nestoriana, vide dissertationem de haeresi Nestoriana, ubi aperimus ipsos fontes veneni sub hac specie latentis. in singularitate personae, significativum vocabulum, ut impassibilis et passibilis Christus sine periculo nominetur: impassibilis quidem Deitate, passibilis vero natura corporea.
8. Multa super hoc cum possim dicere, et primo quidem omnium, quod non Divinitatis in dispensatione, sed susceptionis humanitatis tantum meminisse sanctos illos Patres, ostendere valeam; sed recordor brevitatem orationis in praefatione promissam, et eam sentio frenare sermonem.
9. Venio nunc et ad secundum a charitate tua articulum motum, in quo naturarum quidem laudabam factam discretionem secundum Deitatis et humani [Col. 0820B] tatis rationem, et in una persona consortium: nec non et illud, quod Deum Verbum secunda nativitate ex muliere minime dicebas eguisse; quodque passionis incapacem profitebaris Deitatem; catholica enim revera sunt haec, et omnino sectis omnibus contra Dominicas naturas adversa.
10. In reliquis vero, si aliquam latentem, et profundam, atque incomprehensibilem rationem legentium auribus afferas, tuae sit examinare prudentiae. Scite enim mihi priora videbaris destruere, cum eum, qui in primis impassibilis, et secumdam non recipere nativitatem fuerat praedicatus, iterum passibilem, et noviter creatum, nescio quomodo inferebas: tamquam quae Deo Verbo naturaliter inessent consortio templi corrupta sint, aut oporteat forsitan pro nihilo [Col. 0820C] ab hominibus putari illud ipsum absque peccato templum, et inseparabile a divina natura, nativitatem et mortem pro peccatoribus non pertulisse; tamquam etiam voci Dominicae ad Judaeos clamanti: Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19) , non debeat credi. Non dixit: Solvite Divinitatem meam, et in triduo suscitabitur.
11. Iterum me hic orationem dilatare cupientem ad professionem brevitatis promissae recordatio revocat; dicam tamen aliquid. Ubique per divinas Scripturas, quoties meminerunt Dominicae dispensationis, non Divinitatis Christi, sed humanitatis ejus, passio [Col. 0821A] et nativitas traditur, ut secundum liquidissimam rationem convenientius ac aptius sit, sanctam Virginem, non genitricem Dei, id est, Θεοτόκον, sed Christi genitricem, id est, Χριστοτόκον vocari.
12. Ad haec evangelista quoque vociferante: Liber generationis Jesu Christi, filii David, filii Abraham (Matth. I, 1) ; evidens est, quia Deus Verbum Davidis non erat filius. Accipe, si videtur, et aliud testimonium: Jacob autem genuit Joseph, virum Mariae, de qua natus est Jesus, qui dicitur Christus (Ibid. XVI) . Intende in aliud dictum: Christi autem generatio sic erat. Cum esset desponsata virgo Maria, inventa est in utero habens de Spiritu sancto (Ibid. XVIII) . Creaturam autem Spiritus sancti Unigeniti Deitatem quis possit [ Baluz. om. possit] vel debeat suspicari? Quid etiam [Col. 0821B] his superfundi debeat? audi iterum: Et erat mater Jesu ibi (Joan. II, 1) . Et iterum: Cum Maria matre Jesu (Act. I, 14) . Illud quoque: Quod in ea natum est, de Spiritu sancto est (Matth. I, 20) . Et iterum: Accipe puerum et matrem ejus, et fuge in Aegyptum (Matth. II, 13) . Et illud: De Filio ejus unigenite, qui factus est ei ex semine David secundum carnem (Rom. I, 3) . Et iterum de passione ejus: Quia Deus Filium suum misit in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne (Rom. VIII, 3) . Et iterum: Christus mortuus est pro peccatis nostris (I Cor. XV, 3) . Et denuo: Christo passo in carne (I Petr. IV, 1) . Et illud: Hoc est corpus meum, et hic sanguis meus (Luc. XXII, 19) . Non dixit: Haec est Deitas mea.
13. Et decem millia alia sunt, aliis atque aliis vocibus [Col. 0821C] protestantibus humanum genus, non Filii Deitatem recentem putare, aut novellam, aut corporalium passionum esse capacem, sed illam divinae naturae conjunctam carnem, ex qua filium se David nominat Christus. Quid enim ait? Quid vobis videtur de Christo? cujus est filius? Responderunt, David. Respondit Jesus et dixit: Quomodo ergo David in spiritu Dominum eum vocat, dicens: Dixit Dominus Domino [Col. 0822A] meo: Sede ad dextram meam (Matth. XXII, 42) ? Est [ Baluz. tamquam] filius profecto David secundum carnem, secundum Divinitatem vero Dominus. Esse quidem templum Divinitatis Filii corpus, et templum secundum excellentem quamdam et divinam unitum conjunctionem, certissimum est, ita ut ea quae sunt Dei asciscere sibi et ad se revocare divinam naturam, profiteri sit bonum, et dignum evangelica traditione.
14. Hujus autem familiaritatis nomine affricare, et conjunctae carnis proprietates, generationem scilicet, et passionem, et mortalitatem Deo tribuere, aut errantis gentilitatis, frater, est sensus, aut mente capti Apollinaris et Arii, aut reliquarum pestium haereticarum, et his aliquid pejus: necesse est enim hujusmodi [Col. 0822B] homines, attractos familiaritatis nomine, et lactationis socium propter familiaritatem; et aetatis, quae paulatim accessit, incrementorum participem Deum Verbum facere; et passionis in tempore ex timiditate auxilii angelici indigentem.
15. Taceo circumcisionem et sacrificium, et sudorem, et famem, quae quidem carni pro nobis evenerunt: haec tamen, cum illi conjunguntur, etiam adoranda sunt: in Deitate autem ista et jam mendaciter accipiuntur, et nobis tamquam calumniatoribus justas damnationis causas important.
16. Hae sanctorum Patrum traditiones, haec Scripturarum mandata sanctarum: sic illi quae sunt divinae misericordiae et auctoritatis secundum Deum ratiocinantur: Haec meditare, in his esto, ut profectus [Col. 0822C] manifestus sit (I Tim. IV, 15) . Paulus ista omnibus dixit.
17. Bene autem facis eorum qui de nobis offenduntur curam gerere, [Col. 0821C] Hinc tamen criminatus est Cyrillum apud imperatorem, quasi curiosius alienis rebus studeret. Unde Theodosius subiracunde ad Cyrillum: Omnino vituperationem effugere non potest, eum qui tanto locorum intervallo a nobis disjungitur, curiosius in res nostras inquirere, etc. (I p. c. Eph. cap. 31) . et de his sollicitudinem habere quae apud nos sunt. Unanimitati tuae gratiam habeo; scito autem seductum esse te [Col. 0821C] Ab his qui, id est a Philippo presbytero Ecclesiae Constantinopolitanae quem depositum esse a Nestorio [Col. 0821D] propter accusationem Manichaeismi docet commonitorium sancti Cyrilli datum Possidonio eunti Romam ad Coelestinum papam, editum in nova collectione Conciliorum p. 379, BALUZ. ab his qui a sancto concilio depositi sunt [Col. 0821D] Quo tandem a concilio? Miror a nemine in hunc usque diem inquisitum fuisse in haec verba, cum tamen omnium eruditorum manibus trita sit, oculisque lecta saepius Nestorii epistola. Conandum aliquid in re tam obscura, sin minus indubitatum, saltem non improbabile ex singulis adjunctis eruere. Hinc enim refellitur popularis opinio, quae multorum mentibus insedit, de Pelagianis episcopis ab Orientalium conciliabulo Ephesino receptis. Illud certe concilium de quo agitur, qualecumque tandem sit, habitum est Constantinopoli, unde scribebat Nestorius quod significat vox Graeca ἐνταῦθα, HOC IN LOCO. Habitum etiam procul dubio de more, id est, secundum canonem quintum Nicaenum, vel ante [Col. 0822C] Quadragesimam Paschae, vel circa tempus autumni. Si enim convenisset praeter morem, meminissent illius utique scriptores, qui tam curiose versati sunt in scribendis Nestorianae historiae singulis minutissimis adjunctis. Solent vero silentio praetermitti ordinariae synodi, nisi forte in iis gestum fuerit aliquid memoratu dignum. Praesedit Nestorius, quis enim alius in urbe regia, [Col. 0822D] cujus sedem tenebat, eamque ἀυτοκέφαλον ? Convenerunt episcopi provinciae, sic enim jubebat Nicaenus canon. Convenisse vel ann. 429, autumni tempore; vel, quod longe credibilius, immo certum mihi videtur, ann. 430, ante Quadragesimam Paschae, sive initio Februarii mensis, firmissima ratio demonstrat. Neque enim haberi potuit, aut priore anno, qui 428, cum necdum ferverent autumni tempore dissidia Nestorium inter et Cyrillum; aut anno posteriore, cum mentio fiat concilii in litteris Nestorii, ipsaeque litterae a Cyrillo Romam missae sint, una cum suis ad Nestorium scriptis, Cyrilloque pontifex responderit die undecimo Augusti ann. 430. Actum in concilio de Manichaeis ac Marcionistis, aut iis certe qui Manichaeorum morbo laborare dicerentur, quod ipse testatur Nestorius. Depositi sunt aliqui sententia concilii, quod licerentur τὰ τῶν Μανιχαίων φρονεῖν. Qui vero sunt illi clerici? an Alexandrini, [Col. 0823A] quod interpres Romanus significat? an Constantinopolitani potius, quod innuit Mercator; an utrique, quod forte quispiam sentiret? certe textus Graecus Mercatori magis favet; neque vero sine gravissima querela Cyrillus factam suis injuriam tulisset. Causa cur in synodo ea de re ageretur, videtur non parum credibilis. Sub finem ann. 429, commonitorium Mercator adversus Julianum aliosque Coelestianae factionis episcopos, qui ex Occidente pulsi ad urbem regiam confugerant, imperatori obtulerat. Imperator commonitorio lecto ejecerat Constantinopoli totum hoc genus hominum, Coelestiumque in primis reliquorum quasi caput. Nestorius ejici homines qui ad se confugissent, et quorum querelas ad imperatorem detulisset, moleste ferens, sive ut pareret instigantibus, [Col. 0823B] sive ut afflictis non nihil solatii afferret, eos qui procellam excitassent in amicorum caput, in concilio suo Manichaeae impietatis damnandos putavit. Solitos enim vel Coelestianos, vel Coelestianorum patronos, hancce calumniam facere catholicis, nemini ignotum est: notum vero cunctis quibus Augustini libri non oscitanter lecti sunt, Pelagium catholicis, Julianumque comminatum damnationem ab Orientalibus Ecclesiis, quoad dogma peccati originalis. In hoc concilio par est credere sancitum fuisse canonem cujus meminit Gregorius Magnus, quoque dicebatur anathema ei qui assereret animam Adae in peccato mortuam esse, cum diabolus in cor hominis non ingrediatur. Sed ut conjectura haec nostra probabilior evadat, retexenda videtur historia monachorum Isaurorum, quae causam Gregorio dedit ea scribendi quae in epistola 114 et 195 aliisque leguntur. Delati sunt Isauri duo monachi et presbyteri, Joannes atque Anastasius, de haeresi Manichaei et Marcionis, ad Joannem Constantinopolitanum episcopum, [Col. 0823C] qui Jejunator dictus est. Dedit ille cognitores causae ac judices, a quibus Isauri cum damnati essent, appellaverunt sedem apostolicam, cui praeerat Gregorius Magnus. Alter in concilio Romano absolutus est, Joannes scilicet; alter deprehensus Manichaea labe laborare. Verum ut Joannes Jejunator judicium suum tueretur, miserat Romam codicem ab Anastasio scriptum, notaque virgulae apposita, sive ipse, sive quis alius, indicaverat quae sententiae in eo viderentur damnandae. Has inter ista fuit: Cum peccavit Adam, ejus est anima mortua, quia status sui beatitudinem amisit. Quam cum legisset in concilio Gregorius, cepit eum admiratio tantae subnotatoris judicumque ignorantiae, qui catholicum dogma velut Manichaeum damnassent. Id ubi Joannes Constantinopolitanus episcopus rescivit, Romam iterum misit codicem, cui inscriptum nomen Ephesinae synodi, quoque plures continebantur canones, atque unus in primis, ubi anathema dicebatur [Col. 0823D] asserenti animam Adae in peccato mortuam, etc. Alterum istud miratus est vehementius pontifex, jussitque recognosci codices Ephesinos, qui Romae asservabantur, et ex Ravennensi Ecclesia afferri antiquissimum aliquem suspicionis purum, atque a Narsete comite Constantinopoli conquiri vetustiores quosque, ut fraus, si qua esset, deprehenderetur. Interim canonis Pelagianam sententiam convicit, ostenditque, Adamum anima mortuum propter peccatum, asseri debere, ne veritas divinae sententiae labefiat: In quacumque die comederis, morte morieris. Quid Constantinopoli Narses invenerit, ignotum est. Romani certe et Ravennenses codices nihil continebant in definitione anathematis et reprobationis, nisi quod capitula beatae memoriae Cyrilli referebant. Triennio post, cum Joanni Jejunatori successisset in sedem Constantinopolitanam Cyriacus, de causa Isaurorum scripsit Gregorius Alexandrino et Antiocheno episcopis; non quod Cyriacum haeresis nomine [Col. 0824A] suspectum haberet, ex synodicis enim catholicum noverat, sed quo episcopi illi majorum sedium propter alios cauti essent, ut antequam in publicum prodeant, errorum semina conculcentur. Notanda vero haec papae verba: Synodus illa canonem continens, quae sub primae Ephesinae imagine facta est, quaedam in se oblata capitula asserit approbata, quae sunt Coelestii Pelagiique praedicamenta; sed cum Coelestius atque Pelagius in ea synodo sint damnati, quomodo poterant illa capita recipi, quorum damnabantur auctores? Baronius inter agendum de causa Isaurorum ( Ad ann. 593 et 595) scribit canonem quo de agitur editum Ephesi in conciliabulo schismaticorum, eumque fuisse secundum: primum, credo, posuit, quo deponebantur Cyrillus et Memnon. Id vero unde, sive [Col. 0824B] conjecerit, sive acceperit, non demonstrat. Christianus Lupus laboranti forte Baronio suppetias laturus, audentius quiddam opinatur (In scholiis ad can. concil. Eph. p. 417) , canones illos, scilicet Pelagianos, ab episcopis exauctoratis, Juliano, Orontio, et reliquis quatuor cum Coelestio, oblatos fuisse conciliabulo Ephesino Joannis Antiocheni, nec tamen ab eo approbatos, sed Pelagianorum arte insertos actis Ephesinae synodi, quae exscribebantur spargenda in vulgus; atque hinc factum ut codex ejuscemodi corruptus cum offerretur, imposuerit Joanni Jejunatori suisque judicibus, quos oportuit esse admodum imperitos, indeque Romam ad pontificem postea transmissus sit. Tota haec historia ex epistolis Gregorii Magni desumpta est; verum praestat pontificem audire suis verbis loquentem; habent enim plurima notatu digna, et reconditae cujusdam ecclesiasticae doctrinae plena. Scribens igitur Gregorius ad Narsetem comitem: Charitas vestra, inquit (Epist. 114, quae 14 quinti libri) , sollicitudinem nostrae opinionis habens scribere studuit [Col. 0824C] quid de illo codice qui contra Anastasium presbyterum transmissus est sensit. Quem nos ex parte aliqua subtiliter percurrentes, in Manichaei invenimus dogma cecidisse. Sed is qui loca aliqua esse haeretica signo contra posito ostendit, ipse quoque in Pelagianam haeresim labitur: quia quaedam loca catholice dicta, et omnino orthodoxa, velut haeretica annotavit. Hoc enim ubi scriptum est, quia cum peccavit Adam, ejus est anima mortua; qualiter mortuam dixerit, inferius ostendit, quia status sui beatitudinem amisit. Hoc quisquis negat, catholicus non est. Et paulo post: Hunc ergo locum qui in eodem codice qui mihi a fratre meo Joanne episcopo transmissus est annotavit haereticum, Pelagianus est, quia ista sententia evidenter Pelagii est, quam Paulus apostolus aperte in suis Epistolis destruxit. Quae loca Epistolarum ejus singula dicere praetermitto, quia scienti loquor. Pelagius vero, qui in Ephesina synodo damnatus est, ea intentione hoc duxit, ut ostenderet nos a Christo vacue redemptos. [Col. 0824D] Et postea: Charitas ergo vestra vetustos omnino codices ejusdem synodi requirat, et illic inde videat si quid tale invenitur, mihique eumdem codicem quem invenerit transmittat, quem mox ut legero retransmitto. Novis enim codicibus passim non credat, ex qua re dubius factus sum, et nihil adhuc volui de hac causa praedicto fratri meo Joanni episcopo rescribere. Romani autem codices multo veriores sunt quam Graeci, quia nostri, sicut non acumina, ita nec imposturas habent. De Joanne vero presbytero cognoscite, quia illius causa per SYNODUM decisa est, in qua aperte cognovi quia ejus adversarii eum facere haereticum volebant, et diu conati sunt, sed minime potuerunt. Ad Joannem vero Constantinopolitanum (Epist. 115, quae ejusdem libri 15) : Valde autem mirati sumus cur ii qui in causa fidei judices contra Joannem Chalcedonensis Ecclesiae presbyterum a vobis fuerant deputati, negligentes veritatem opinioni crediderint, et credere districte profitenti noluerint, maxime dum accusatores [Col. 0825A] ipsius Marcionistarum, quam commemorabant, haeresim, unde eum reum moliebantur efficere, interrogati quae esset, nescire se manifesta professione responderunt. Ex qua re evidenter agnoscitur quod personam ipsius sine Dei respectu, non juste, sed contra animas suas, sola gravare voluntate tantummodo voluerint. Nos itaque facto CONCILIO, sicut gestorum apud nos habitorum tenor ostendit, cuncta quae erant necessaria subtiliter perscrutantes ac tractantes: quoniam in nullo antedictum presbyterum reum invenire potuimus, praecipue quia libellus quem delegatis a vobis judicibus obtulit, rectae fidei per omnia sinceritati concordat, ea propter eorumdem judicum reprobantes sententiam, nostra eum definitione catholicum, et ab omni haeretico crimine liberum esse, Christi Dei Redemptoris nostri misericordia et gratia revelante, denuntiavimus. [Col. 0825B] Ad Mauritium pariter imperatorem (Epist. 116, quae quinti lib. 16) : Relatis igitur, in concilio, quae contra Joannem Chalcedonensis presbyterum Ecclesiae acta sunt, simul et serie judicati, majorem illum injustitiam sustinuisse cognovimus quippe quem clamantem se atque monstrantem catholicum esse, non reatus culpa, sed diu accusatio incerta contrivit. In tantum quia accusatores ipsius Marcionistarum, quam commemorabant, haeresim se nescire, aperta responsione professi sunt. Et postea: Quia ergo omnibus subtiliter rimatis atque tractatis, catholicum suprascriptum Joannem presbyterum sancti CONCILII mecum definitio, divinae potentiae revelante gratia, declaravit, etc. Ad Theoctistum imperatoris cognatum (Epist. 117, quae 17 libri quinti) : Indicamus itaque vobis Joannem presbyterum, latorem praesentium, liberum ab his quibus accusatus fuerat exstitisse. Cujus fidem facto CONCILIO, subtili examinatione, ut petiit, perscrutantes, nullam in eo culpam pravae confessionis invenimus. Sed quia rectae fidei, Deo miserante, professor ac cultor apparuit, [Col. 0825C] nostra eum definitione absolvimus; praesertim cum acccusatores ipsius quae esset Marcionistarum, quam commemorabant, haeresim se nescire professi sint. Et ad Eulogium Alexandrinum atque Anastasium Antiochenum (Epist. 195, quae 3 libri sexti) : Ante triennium cogente causa monachorum Isauriae, qui haeretici accusabantur, satisfaciens mihi quondam frater et consacerdos meus Dominus Joannes, litteras misit, quibus videbatur ostendere eos Ephesinae synodi definitionibus contradixisse: et velut ex eadem synodo certa nobis, quibus ipsi obsisterent, capitula destinavit; inter alia autem scriptum illic continebatur de Adae anima, «quia in peccato mortua non fuerit, eo quod diabolus in cor hominis non ingrediebatur, et si quis hoc dixisset, anathema esset.» Quae cum mihi relata fuissent, valde contristatus sum; si enim Adae, qui primus peccavit, anima in peccato mortua non est, quomodo de ligno vetito ei dictum est: In quacumque die comederitis ex eo, morte moriemini? Et postea: Quod vero diabolus cor [Col. 0825D] hominis ingrediatur, si Evangelio creditur, non negatur; ibi enim scriptum est: Et post buccellam introivit in eum Satanas. Et rursus ibi dicitur: Cum diabolus jam se misisset in cor Judae, ut traderet eum Judas; hoc autem qui negat, in Pelagianam haeresim cadit. Quia ergo perscrutantes Ephesinam synodum, nihil in ea tale invenimus contineri, de Ravennate quoque Ecclesia vetustum valde codicem ejusdem synodi ad nos deferre fecimus, et synodo quam habebamus eum ita concordare invenimus, ut in nullo discreparet, et nihil aliud contineret in definitione anathematis et reprobationis, nisi quod duodecim capitula beatae memoriae Cyrilli reprobant. Hanc autem totam rationem multa latius subtiliusque praedictis responsalibus ejus in praesenti positis reddidimus, atque ei plenissime satisfecimus; igitur ne vel haec vel aliqua similia illic subrepant, quae sanctam Ecclesiam scandalizent, necesse nobis fuit haec ipsa sanctitati vestrae indicare. Et quamvis hunc fratrem et coepiscopum nostrum Cyriacum noverimus [Col. 0826A] orthodoxum, tamen propter alios cauti esse debemus, ut, antequam ad publicum prodeant, errorum semina conculcentur. Denique ad Anastasium Antiochenum. Cum de sanctorum conciliorum custodia tua fraternitas loqueretur, sanctam Ephesinam synodum primam se custodire professa est. Sed quia ex annotatione haeretici codicis, qui ad me ex regia urbe transmissus est, agnovi hoc, quod quaedam capitula catholica cum haereticis fuerant reprehensa, quia quidam illam Ephesinam primam synodum in eadem urbe existimant, quae quondam ab haereticis traditur esse composita, omnino necesse est ut charitas vestra eamdem synodum apud sanctam Alexandrinam atque Antiochenam Ecclesiam requirat, et qualiter in veritate se habeat inveniat; vel, si placet, hinc dirigimus quae ab antiquitate servata in scriniis habemus; illa [Col. 0826B] enim synodus, quae sub primae Ephesinae imagine facta est, quaedam in se oblata capitula asserit approbata, quae sunt Coelestii atque Pelagii praedicamenta. Et cum Coelestius atque Pelagius in Ephesina synodo sint damnati, quomodo ab ea poterant illa capitula recipi, quorum damnabantur auctores? Ex his quae scripsit Gregorius Magnus, multa licet concludere in rem praesentem: et primum quidem, a pontificis sententia recedere qui causam Isaurorum monachorum ab ea quae duorum presbyterorum erat secernunt. Alterum, codici quo synodus Ephesina continebatur insertos fuisse canones alterius cujusdam concilii. Tertium, huicce inserto concilio oblata fuisse capitula, quae ab ipso probata sint. Quartum, ea capitula Isauros fecisse reos consensionis cum Manichaeo et Marcione. Quintum, unum ex capitulis contradixisse catholicae, de anima Adami per peccatum mortua, Anastasii sententiae, atque adeo fuisse Pelagianum, vel Coelestianum. Sextum, concilium istud diversum fuisse ab oecumenica synodo Ephesina, [Col. 0826C] cum in oecumenica synodo damnationis sententiam tulerint Pelagius et Coelestius, in illo concilio ipsorum dogmata probata sint. Septimum, Gregorium Magnum causam Isaurorum in concilio cognovisse, idque testatum voluisse, et imperatori, et Narseti comiti, et Joanni Constantinopolitano episcopo, et imperatoris cognato, ne quis eorum foret inscius. Postremum, concilium illud non fuisse idem cum conciliabulo Orientalium schismaticorum: in hoc enim, ut bene argumentatur Lupus, approbata non sunt Coelestiana dogmata; si enim forent, a catholicis utique sine gravissima querela tantum facinus praetermissum non esset; nam a concilio, cui oblata sunt, probata sunt pariter capitula. Atque haec cum certa sint, probabilis inde conjectura duci potest, qua firmentur ista sex quibus continetur quaestionis, nisi fallor, totius solutio, reique admodum impeditae explicatio. 1. Concilium cujus meminit Gregorius non aliud [Col. 0826D] fuisse quam quod a Nestorio coactum mox a nobis dicebatur, nam in eo damnati scribuntur qui Manichaei atque adeo Marcionis sensibus adhaererent. Una enim fuit utriusque haeretici opinio, de mala hominis natura. 2. Oblata esse Nestoriano concilio quae dicuntur capita, eaque catholicae fidei de corruptione per peccatum humanae naturae adversa: de corruptione, inquam, quoad animam, non de ea qua corpus affectum est, de ipsa enim Nestorius catholice sentiebat. 3. Eadem ipsa capita facile a Nestorio probata esse, quippe qui, ut ostendimus aliquando, sensit quidem catholice de morte corporis per peccatum contracta; videtur autem quoad mortem animae ex Adamo propagatam in posteros adhaesisse Theodoro Mopsuesteno magistro suo, peccati originalis acerrimo impugnatori. 4. Approbationem illam capitum a synodo anathematismis [Col. 0827B] comprehensam fuisse; vix enim reperias olim depositos esse aliquos propter doctrinam cujus assertoribus anathema non sit dictum. 5. Eos ipsos anathematismos in communem cum Ephesina synodo relatos fuisse codicem, apposita [Col. 0827C] primum inscriptione qua distinguerentur; deinde vel per incuriam librariorum omissa, vel artibus sive Coelestianorum, qui plurimi in Oriente perstiterunt, ad ipsa quoque Photii tempora, sive Nestorianorum, ut Ephesinae synodo calumniam struerent, oblitterata. 6. Forsitan esse verum, quod divinavit Christianus Lupus, tentatos fuisse a Coelestianis, atque ab ipso etiam Nestorio, Orientalium animos, ut ejusmodi anathematismos comprobarent, studio nimirum contradicendi Patribus orthodoxis qui Coelestini papae de Pelagianis sententiam comprobassent. Neque enim de nihilo est, quod Orientales eo tempore quo Patres retulerunt ad sedem apostolicam de Pelagianis, tripartitam confessionem fidei scripserunt, et in prima symbolum Nicaenum professi sunt; in secunda perculerunt anathemate septem tantum nominatim haereticos, quorum duo Manichaeus et Marcion; in postrema Cyrilli capita duodecim proscripserunt: atque haec [Col. 0827D] causa forte fuit cur Baronius canonem secundum ab Orientalibus conditum diceret de anima Adami, etc. Neque illud pariter de nihilo est, quod schismatici oblatum a catholicis crimen societatis cum Coelestianis non aliter repulerint quam simili exprobratione, licet immerita. Quaesierit forte quispiam cur tandem schismatici expressis verbis approbare noluerint anathematismos Nestorii praefatos, contenti sententiam implicite et abscondite dixisse. Sed aperta quaestionis inde solutio sumi potest, quod et Theodosius nuper expulisset Coelestianos, et modo Coelestinus papa eosdem damnasset; nec tutum foret aut illius aut istius manifeste judicio pugnare, sed necessarium magis utriusque gratiam retinere: neque enim tanta erat Nestorii jam damnati auctoritas, ut eo usque impellere valeret Orientales, cum eam ipsam auctoritatem aliunde Joannes Antiochenus depressam vellet, quo concilii [Col. 0828B] primatum, si qua ratione posset, securior teneret. Et vero, quae causa potuit obstare ne anathematismi a Nestorio adversus Cyrillianos facti approbarentur ab Orientalibus, quantumcumque ab ipsis aperte Cyrilliani [Col. 0828C] velut haeretici explosi essent, eadem, nisi fallor, impedire debuit ne quos olim, prae animi impotentia, pro Pelagianis Nestorius, adversus viros omnino puros haeresis Manichaeae, condiderat, patenter confirmarentur.
[Col. 0827A] 18. [Col. 0828C] Observavimus aliquando hunc locum occasionem Cyrillo dedisse duos scribendi de Recta Fide libros; alterum ad Theodosium imperatorem, alterum ad Pulcheriam et sorores virgines. Unde et calumniam postmodum passus est, quasi tentasset hac diversitate librorum turbarum aliquid movere in regia familia, quam Nestorius innuit obscure consentire sibi, longe clarius, etiam post libros acceptos, imperator in sacra jam citata. Ne igitur clam te sit, quonam in statu res nostrae versentur, noris et Ecclesias et imperium conjuncta esse, nostraque accedente auctoritate, et Christi Salvatoris aspirante providentia, magis subinde inter se coitura esse. Noveris et regiam domum, dilucidato dogmate, in magno gaudio degere; et ut paginae finem faciam, illam de Ecclesia quoque [ Baluz. om. de Ecclesia quoque] apud nos super omnibus haeresibus, quae adversus Deum litigant, vocem vide impleri: Ibat domus Saul, et infirmabatur; ibat domus David, et confortabatur (II Reg. III, 2) . Haec nostra tamquam fratris ad fratrem consilia; quod si quis contentiosus esse vult, clamabit per nos ei Paulus: Nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (II Cor. XI, 16) .
Haereticorum nomine intelligit verbo quidem tenus Apollinaristas, revera autem catholicos sibi adversantes, [Col. 0828D] quos Apollinarismi per calumniam accusabat.
Par est opinari sermonem hunc habitum in magna hebdomada, qua patientis Christi historia legi pariter et exponi in Ecclesia solebat. Quo vero Nestorii anno, incertum est; suspicer tamen habitum tertio, qui Christi 431, propterea quod non obscure contradicit tertio quartoque et duodecimo Cyrilli anathematismo, quos cum litteris synodicis Nestorius accepit mense Decembri ann. 430.
Huc pertinet forte dictum illud Nestorii a Socrate allatum: Ne glorieris, Judaee, Dominum gloriae non crucifixisti.
haereticos.
1. Libenter hic ab illis haereticis interrogans requiram, qui Deitatis et humanitatis naturam in unam [Col. 0827B] essentiam miscendo contemperant, quis ille hoc loco est qui proditur et traditur Judaeis. Si enim temperatio vel admixtio utriusque facta est, utrum a Judaeis est tentum? An Deus Verbum, an humanitatis natura? Quis videtur occisus? Cogor enim inferioribus uti sermonibus, ut fiat omnibus quod dicitur manifestum.
2. In quem, dicas velim, ea quae gesta sunt, cadunt? Numquid in Dei naturam, quam utroque confundens contemperare praesumis? Ergo Verbum Deus [Col. 0828A] capessibilis, cui nihil commune in occisione cum carne. An a Judaeis in occisionem ductus est?
3. Ut quid autem, temperatis utrisque naturis, secundum te, Scripturam nuper audivimus de virtute sacramenti narrantem, quam Dominus tradidit discipulis suis, dicens: Quia in qua nocte tradebatur, accipiens panem, gratias agens, dedit discipulis suis, dicens: Accipite et manducate ex eo omnes, hoc est enim corpus meum. Quare non dixit: Haec est Divinitas mea, quae pro vobis confringetur? Et iterum cur sumptum calicem porrigens, non dixit: Haec Divinitas mea, quae pro vobis effundetur in remissionem peccatorum; sed hoc magis: Hic est sanguis meus, qui pro vobis effundetur in remissionem peccatorum (Matth. XXVI, 28) ?
[Col. 0828B] Separa naturam, sed unitionem conjunge; Filium Dei Christum confitere, sed filium duplicem, hominem et Deum, ut passio quidem humanae deputetur naturae; passionis vero absolutio, quae in homine qui passus est facta est, solius sit Divinitatis.
Quo tempore habitus sit hic sermo, non constat; id unum affirmare possim, habitum post ortas contentiones, atque adeo ann, 429, in Quadragesima: quamquam ex argumento suspicatus quispiam forte fuerit pertinere ad id temporis quo arguebatur [Col. 0829C] sentire cum Paulo Samosateno et Photino, ideoque ab eo discedebant plurimi, quos videtur monere ut in gratiam secum redeant, satisfactione exhibita, priusquam accedant ad altare.
Observa ex hoc sermone; ejusque a Cyrillo refutatione, aperte cognosci fidem quinti saeculi de reali praesentia corporis Christi in Eucharistia. Quid enim clarius, vel hac interrogatione Nestorii? Quem ergo manducamus? Divinitatem, an carnem? Vel ista sententia Cyrilli (Lib. IV, Contrad. c. 4) : Quemadmodum vivificum est illud ipsius Verbi corpus, quod sibi [Col. 0829D] proprium fecit per veram unionem, quae et intelligentiam et sermonem superat; sic nos quoque, qui illius sanctae carnis et sanguinis ejus participatione fruimur, omnino vivificamur: cum in nobis maneat Verbum, non solum divino modo per Spiritum sanctum, sed etiam humano per sanctam illam carnem pretiosumque ejus sanguinem. Vel istis etiam consequentibus verbis: In nobis manet, et corruptionis victores efficit, dum se in nostra demittit corpora, ut dixi, etiam per suam carnem, quae verus est cibus.
IX. In id quod scriptum est: Si habere aliquid recordatus fueris adversus te fratrem tuum (Matth. V, 23) ; veluti contra haereticos.
1. Audite dictis intenti: Qui manducat, ait, carnem [Col. 0829A] meam, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo. Memento quoniam de carne est, quod dicitur: Sicut misit me vivens Pater, me visibilem. Numquid a me carnis nomen appositum est, ut me male interpretari querantur: Qui manducat, inquit, carnem meam, et bibit meum sanguinem? Numquid dixit: Qui manducat Divinitatem meam, et bibit meam Divinitatem? sed: Qui manducat carnem meam, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in ipso.
Et post alia. Sed ad rem veniamus. Qui manducat carnem meam, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in ipso. Mementote quod de carne dicamus: Sicut misit me vivens Pater, me, qui appareo; sed fortasse ego non recte interpretor. Videamus ex iis quae sequuntur: Sicut misit me vivus Pater, etc.; ille dicit de Divinitate, ego de humanitate. Videamus quis [Col. 0829B] sit pravus interpres: Sicut misit me vivus Pater; haereticus dicit Divinitatem missam, et se profiteri Deum Verbum dicere: Sicut misit me vivus Pater. Ergo et hoc secundum ipsos ita erit intelligendum: Ego Deus Verbum vivo per Patrem. Post hoc enim videtur dictum: Et qui manducat me, et ille vivit. Quem ergo manducamus? Divinitatem, an carnem?
Dicam etiam illius scandali verba. De sua carne Dominus Christus cum illis disserebat: Nisi manducaveritis, inquit, carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Verborum sublimitatem qui audierant, non tulerunt; putabant enim ex inscitia illum anthropophagiam suadere.
Adhuc vobis multa habeo dicere, etc. (Joan. XVI, 12) . Et post aliquanta: Communes sunt Trinitatis operationes, et tantum substantiis dividendae. Quare [Col. 0830A] Unigeniti glorificatio, aliquando quidem Patri deputatur, sicut est illud: Pater est meus, qui me glorificat (Joan. VIII, 54) ; aliquando vero Spiritui deputatur, ait enim: Spiritus veritatis, qui me glorificabit (Joan. XVI, 13) ; nonnunquam Christi potentiae assignatur, sicut scriptum est: Exeuntes praedicabant verbum ubique, Domino cooperante, et verbum confirmante, consequentibus eos signis (Marc. XVI, 16) .
Atque cooperationis hujus evidens est argumentum: Filius est factus homo; Pater in throno collocavit; Spiritus signis honestavit; inhabitavit Filius in corpore; commendavit baptizatum Pater; formavit in Virgine Spiritus.
1. Magnum sane tanti doni sacramentum; hic enim qui videtur infans, hic qui recens apparet; hic qui fasciis corporalibus eget, hic qui secundum visibilem essentiam recenter est editus, Filius est, ut Scriptura docet, aeternus, Filius universorum opifex, Filius qui suae opis fasciis dissolubilem creaturae naturam astringit.
2. Infans enim Deus est suae potestatis; tantum abest, Arie, ut Deus Verbum sit sub Dei potestate. Novimus ergo humanitatem infantis ac divinitatem: filiationis unitatem servamus in Deitatis humanitatisque natura.
3. Hoc autem dico, ut noveritis quam super excellens [Col. 0830C] et summa quaedam Deitatis conjunctio existebat, etiam in infante ipso, cum Dominica caro conspiceretur; erat enim ipse, et infans, et infantis ipsius Dominus. Laudastis vocem, sed nolite eam parum curiose laudare; dixi enim quod idem erat infans et habitator infantis.
[Col. 0831A] 4. Ut ergo demonstretur ipsis quoque magis quis hic est ab illis adoratus, et ad quem illos duxerit Spiritus sancti gratia; nempe non ad simplicem vulgo conspectum infantem, sed ad corpus quoddam ineffabiliter Deo conjunctum.
5. Quis nunc benignitatis tam immensum aspiciat pelagus, naturam cum suo opifice dominantem, et conjunctam homini Divinitatem, nihil sine hoc jubentem, nullum absque isto judicantem: cum eo vivorum curam in summa providentia gerentem, et cum ipso mortuos suseitantem.
Haec illa celebris epistola, quae olim una pro toto concilio Ephesino habebatur, adeo fidei catholicae doctrinam de incarnatione Verbi adversus Nestorium plene dilucideque exponit. Subjuncti anathematismi duodecim, quae capita dicebantur a veteribus, magnam fecerunt invidiam Cyrillo, magnum diu catholicis negotium, ut ille non semel debuerit facere satis, sive amicis explicationem petentibus, [Col. 0831D] sive adversariis plura objicientibus; isti coacti sint, inter tractandum de pace inter Ecclesias et sanciendam fidem in concilio Chalcedonensi, de ipsis propter animorum offensionem silere.
In codice manuscripto Carmelitarum Discalceatorum conventus Parisiensis data legitur mense Novembri die 30, indictione 14, quae temporis notae, nisi emendentur, cohaerere non possunt. Nam scripsit procul dubio Cyrillus postremum Nestorio ann. 430, et Nestorius Cyrilli litteras accepit Constantinopoli VII idus Decembris; si qua igitur fides codici, accepta fuisset Constantinopoli epistola septem post diebus quam Alexandriae scripta esset, quod omnino incredibile.
Cohaerebunt omnia facile, si dicatur Alexandriae scripta 3 Novembris, accepta Constantinopoli septimo Decembris, et indictio, ut par est, non a Januario, quomodo esset decima tertia, sed a Septembri, quo mense decima quarta incepit.
[Col. 0832C] Dividi potest commode tres in partes, quarum in prima legationis a sede apostolica velut historia narretur; in secunda fidei dogma, Nestoriique sententia opposita exponatur; tertia complectatur duodecim anathematismos.
Posterioribus porro duabus nihil cautius scribi potuit, nihil callidius, aut prudentius potius, ut si Nestorius subscripsisset, quod erat jussus, verbis plane [Col. 0832D] contradicentibus, sua quae docuerat revocare nemini non aperte videretur.
Legi utiliter vix potest, nisi prius attentius perpensae fuerint litterae sancti Coelestini datae ad Nestorium ex synodo Romana. Habentur illae I part. conc. Ephes. cap. 18, et a nobis referentur in dissertatione de Synodis habitis in causa Nestorii.
TERTIA SYNODICA S. CYRILLI Alexandrini episcopi directa Nestorio Constantinopolitanae urbis episcopo, duodecim continens anathematismi capitula.
[Col. 0831B] Religioso et Deo amabili consacerdoti Nestorio Cyrillus, et quae convenit apud Alexandriam synodus ex Aegyptia dioecesi, in Domino salutem.
1. Cum Salvator noster aperte pronuntiet: Qui diligit patrem aut matrem super me, non est me dignus; et qui diligit filium aut filiam super me, non est me dignus (Matth. X, 37) ; quid nos patiemur, qui deposcimur a tua religione ut te super Christum Salvatorem omnium diligamus? Quid enim nobis in die judicii proderit, aut quam satisfactionem reperire poterimus, ita diuturnum silentium de prolatis a te contra eum blasphemiis continentes? Et si quidem te tantummodo laederes, docens ista vel sentiens, sollicitudo nobis minor existeret: cum vero totam [Col. 0831C] scandalizaveris Ecclesiam, et fermentum insolitae pravitatis et novae haeresis miscueris in populis, nec tantum ibidem positis, sed ubique consistentibus (nam tuarum expositionum libri per cuncta vulgati sunt), quae super nostro silentio ratio ultra, vel excusationis sermo sufficiat? aut quomodo non necesse sit meminisse Christi Domini sic dicentis: Non putetis [Col. 0832A] quod venerim pacem mittere in terram, sed gladium; veni enim separare hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam (Matth. X, 34) . Nam cum laeditur fides, parentum reverentia, velut inutilis et periculosa, despicitur, et amor erga filios fratresque vitatur. Ad postremum etiam post ipsam vitam [ B. super ipsam vitam mors potius] a piis viris eligitur, ut meliorem resurrectionem, sicut scriptum est, consequantur (Heb. XI, 35) .
2. Ecce itaque te simul, cum sancta synodo, quae apud amplam urbem Romam congregata est, praesidente sanctissimo et venerandissimo fratre et consacerdote nostro Coelestino episcopo, his scriptis jam tertio convenimus, consilium dantes ut a pravis abstineas distortisque dogmatibus, quae et sentire [Col. 0832B] cognosceris et docere, recipias vero fidem rectam Ecclesiis per beatissimos apostolos et evangelistas ab initio traditam, qui et oculis inspexerunt, et ministri Verbi fuisse monstrantur.
3. Quod si hoc religio tua facere distulerit, juxta dilationem litteris praefinitam sanctissimi et venerandissimi consacerdotis nostri Romanae praesulis Ecclesiae Coelestini, scias te nullam sortem habere nobiscum, nec locum aut colloquium cum Dei sacerdotibus et episcopis obtinere; non enim est fas contemnere nos Ecclesias ita turbatas et scandalizatos populos, fidemque rectissimam violatam, dissipatum quin etiam gregem, quem custodire debueras, siquidem juxta nos amator recti dogmatis exstitisses, sanctorum Patrum vestigia pia consectans.
[Col. 0832C] 4. Omnes itaque quos propter fidem tua religio a communione removit, aut ab ordine suo deposuit, laicos et clericos, in nostra communione recipimus; non enim justum est eos tuis decretis opprimi, qui noverunt recta sentire, qui etiam bene facientes tibi prudentissime restiterunt: hoc idem namque [Col. 0832D] [Col. 0832D] Paucas huic epistolae, licet omnium celeberrimae, et plura sive historica, sive dogmatica continenti, notas subjecimus, quia examinanda erit accuratius iterum in dissertatione de Synodis. Haec est procul dubio prima quam Nestorius ad Coelestinum misit, et in qua leguntur ista: Nos non modicam corruptionem orthodoxiae apud quosdam hic reperientes, et ira et lenitate circa aegros quotidie utimur, etc. Atque inde constat Coelestinum Cyrillo, quas a Nestorio litteras accepisset, misisse, quemadmodum et Cyrillus ad se a Nestorio scriptas Romam [Col. 0833C] deferendas Possidonio crediderat. Vide istas Nestorii litteras prima parte Operum Marii Mercatoris. in epistola quam misisti ad praesulem amplae Romae [Col. 0833A] sanctum et coepiscopum nostrum Coelestinum, significare curasti.
5. Non autem sufficit tuae religioni solummodo fidei symbolum confiteri, quod expositum est per idem tempus, sancti Spiritus largitate, a venerando et magno concilio apud Nicaeam congregato; hoc enim nec intellexisti, [Col. 0833C] Hic nempe, ubi ait: Nos autem nosse oportet, quod modo venit in recordationem concilii Nicaeni, quod nusquam ausum est dicere quia Verbum Deus natum est ex Maria virgine; et alia quae prolixe prosequitur (Serm. 3, velut in Macedon. et Arianos) . Tu vero locum consule, et intellige cur fidem exposuerit Cyrillus, praemisso symbolo concilii Nicaeni, ut unde Nestorius fraudem faciebat imperitis, inde confutaretur. nec recte interpretatus es, perversae licet sono vocis eadem verba protuleris. Sed [ Baluz. add. nec] consequens est ut jurejurando fatearis quod anathematizes quidem tua polluta et profana dogmata; sentias autem et doceas quae nos universi, sive per Orientem, sive per Occidentem, episcopi et magistri, praesulesque populorum credimus et docemus.
6. [Col. 0833C] Obscurus locus, et a nullo, quod sciam, tentatus: [Col. 0833D] quibus enim de epistolis ab Alexandrina Ecclesia directis intelligi debet? An de iis quae anathematismos haberent subjunctos? sed illae ipsae sunt in quibus nunc versamur. An de prioribus duabus? quomodo ab Alexandrina Ecclesia, id est, synodo directae sunt, cum nomine synodi Alexandrinae, non perinde ac tertiae, sed solius Cyrilli inscribantur? Lux latenti veritati afferetur in dissertatione de Synodis habitis in causa Nestorii. Epistolis autem ab Alexandrina tuae religioni [Col. 0833B] directis Ecclesia consensum praebuit, tam ea quae apud urbem Romam convenit sancta synodus, quam etiam nos omnes, velut recte irreprehensibiliterque conscriptis. Subdidimus autem his nostris litteris quae te sentire oporteat et docere, et a quibus abstinere conveniat.
7. Haec est enim fides apostolicae et catholicae Ecclesiae, cui cuncti consentiunt orthodoxi per Orientem Occidentemque pontifices: Credimus in unum Dominum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei, natum de Patre unigenitum, hoc est, de substantia Patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, ὁμοούσιον Patri, hoc est, unius cum Patre substantiae, [Col. 0833C] per quem omnia facta sunt in coelo et in terra; qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est, et homo factus est, passus est, et resurgens tertia die ascendit in coelos, unde venturus [Col. 0834A] est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. Eos autem qui dicunt: Erat tempus quando non erat, et antequam nasceretur non erat, et quia ex nullis exstantibus factus est, aut ex alia substantia vel essentia, dicentes esse aut convertibilem et commutabilem Filium Dei; anathematizat catholica et apostolica Ecclesia.
8. Sequentes itaque per omnia sanctorum Patrum confessiones quas, loquente in eis sancto Spiritu, protulerunt, et intentioni quae est in eorum intellectibus aequis vestigiis inhaerentes, atque iter ambulantes regium, profitemur quod ipse unigenitus Dei Verbum Deus, natus ex ipsa Patris essentia, de Deo vero Deus verus, lumen de lumine, per quem omnia facta sunt, sive in coelis, sive in terra, salutis nostrae causa descendens, ad exinanitionem sese dignatus est inclinare, [Col. 0834B] incarnatus autem et homo factus, id est, carnem de Virgine sancta suscipiens, eamque sibi propriam faciens, nativitatem nostram ex vulva sustinuit, homo de muliere procedens, nec quod erat abjiciens: nam licet factus sit in assumptione carnis et sanguinis, tamen etiam sic quod erat, Deus natura scilicet et veritate, perstitit.
9. [Col. 0833D] Id ubique passim catholicis Nestorius, sed maxime in epistola ad sanctum Coelestinum, affingebat: Aperte blasphemant Deum Verbum Patri ὁμοούσιον, tamquam originis initium de Χριστοτόκῳ virgine sumpsisset, cum templo suo aedificatum esse, et carni consepultum, etc.; et in titulo sermonis septimi: Adversus eos qui propter conjunctionem vel divinitatem Verbi mortificant, vel humanitatem deificant. In utrumque locum intendit Cyrillus. Nec carnem itaque dicimus in naturam Deitatis esse conversam, nec in substantiam carnis ineffabilem Dei Verbi essentiam commutatam: inconvertibilis etenim est, et incommutabilis, idemque ipse, juxta Scripturas, jugiter permanens (Psal. CI, 28) . Visus est autem et parvulus, sed potius [ Baluz. positus] adhuc in cunabulis, et in sinibus genitricis Virginis constitutus, universam creaturam replebat ut Deus, [Col. 0834C] genitori suo indivisus existens: quod divinum est enim, sine quantitate et sine mole cognoscitur, nec ullis terminis continetur.
10. Unitum ergo carni Verbum [Col. 0833D] Grace est καθ` ὑπόστασιν. Moneo rursus hanc [Col. 0834C] unam vocem fuisse olim ὀρθοδοξίας indubitatam notam; aliae etenim omnes torqueri possunt in sensus erroneos, et revera detortae sunt a Nestorianis, haec una numquam potuit; unde mirum quam exosa fuerit heterodoxis, quotque criminationibus oppugnata: atque hinc factum est ut cum ἕνωσις καθ` ὑπόστασιν praetermissa esset a Cyrillo et Joanne in expositione fidei hinc inde scripta, inter ineundam Ecclesiarum pacem, pax visa sit pluribus catholicis suspecta, et Joannes dictus fuerit a suis vicisse causam, ut Cyrillus necessitatem habuerit purgandi sese, tum apud amicos, Acacium Melitenensem, Successum, Valerianum, [Col. 0834D] Donatum; tum apud suos Constantinopoli apocrisiarios, quasi vel Orientalibus in sententia remanentibus consensisset, vel propter timidam quamdam dispensationem non satis animose fidei causam defendisset. Porro autem quod dixi, hanc vocem fuisse fidei quasi certam tesseram, facto probat Cyrillus, cum enim scripsisset: Unitum ergo carni Verbum secundum substantiam confitentes, accedit statim ad refellendas omnes Nestorii sententias, artificiose quidem, sed tamen invicte. Nota vero interpretem Romanum aberrasse a mente Cyrilli, quam assecutus est Mercator; haec enim Graeca: Ἡνῶσθαί γε μὴν σαρκὶ καθ` ὑπόστασιν
ὁμολογοῦντες τὸν λόγον, ἕνα προσκυνοῦμεν, etc., vertit ille: Quamvis autem Verbum carni secundum hypostasim unitum fateamur, unum tamen adoramus, etc., quasi confessio unionis secundum hypostasim adversetur in speciem adorationi, ut unius, et non eam potius [Col. 0835C] inferat. Longe ergo melius Mercator: Unitum ergo carni Verbum secundum substantiam confitentes, unum adoramus, etc. Atque hinc est quod diximus saepe, Mercatorem, ut aliis de Latinitate concedat, vincere tamen fide atque intelligentia.
11. Sed [Col. 0835D] Refutat et tertium modum σχετικῆς ἑνώσεως, quae pura ἐνοίκησις, sive habitatio Verbi divini in homine, quaque fiat ut homo non Deus quidem sit, sed Dei tantum, seu Θεοφόρος, quae vox placuit Nestorio. Huic porro unionis modo alium Cyrillus opponit, quem ἕνωσιν κατὰ φύσιν vocat, eique similem dicit qua proprio corpori animus conjungitur, seclusis, ut monent theologi, imperfectionibus. nec illud dicimus, quod Dei Verbum veluti in homine communi, qui de sancta Virgine natus [Col. 0835B] est, habitarit, ne Deum homo Christus habitatorem possidere credatur. Quamvis enim Verbum habitaverit in nobis (Joan. I, 14) , et dictum sit, in Christo habitare omnem plenitudinem Deitatis corporaliter (Col. II, 9) ; haud tamen [ Baluz. attamen] intelligimus, quod caro factus, [ Baluz. add. non] sicut in sanctis habitare dicatur, nec talem in ipso habitationem factam definire tentavimus; sed unitus juxta naturam, nec in carnem penitus commutatus, talem sibi fecit habitationem, qualem et anima hominis habere creditur ad proprium corpus.
12. Unus igitur est Christus, Filius et Dominus, [Col. 0835D] In Graeco est, ὡς συνάφειαν ἁπλῶς, etc. Est autem συνάφεια, apud Graecos, vel copulatio maris et feminae; [Col. 0836C] vel, apud Basilium, societas conjugum, et vitae civilis communio; vel, apud Chrysostomum, commissura membrorum; vel denique, apud Cyrillum, coaptatio eorum quae continuari possunt, et παράθεσις, seu appositio. Quacumque vero significatione vox sumatur, aptior est ad tegendam haeresim quam ad fidem exponendam: unde Cyrillus vocem ubique [Col. 0836D] acriter exagitat, tamquam veneni plenissimam; et vero conjunctionem naturarum duarum in Christo, Theodorus Mopsuestenus, ipseque, dum adhuc erraret, Theodoretus, conjunctioni conjugum similem dixerunt. non velut conjunctionem quamlibet, quae in unitate dignitatis et auctoritatis, homine habente ad Deum; non enim potest unire naturas sola dignitatis aequalitas, [Col. 0835C] namque Petrus et Joannes aequalis sunt in alterutrum dignitatis, propter quod et apostoli et sancti discipuli esse monstrantur; verumtamen uterque non unus est. Nec juxta collationem vel connexionem modum conjunctionis advertimus, hoc enim ad unitatem non sufficit NATURALEM; nec secundum participationis effectum, sicut nos etiam adhaerentes Domino unus cum ipso spiritus sumus (I Cor. VI, 17) .
[Col. 0836A] 13. Immo potius conjunctionis nomen evitamus, tamquam non existens idoneum quod significet unitatis arcanum.
14. [Col. 0836D] Arguit Nestorii dictum de Christo, cujus Verbum faciebat Dominum et Deum, quasi non foret Christus ipse Deus et Dominus; habet enim hanc potestatem relativa vox, cujusmodi sunt obliqui casus, ut distinctionem perinde ac oppositionem ponant inter ea quae dicuntur relationis extrema. Quare licet Deus vere sit dominus humanitatis, non tamen Christi, nisi duae in Christo asserantur personae. Sed neque Deum aut Dominum Christi Verbum Dei Patris asserimus, ne iterum manifestius in duos dividamus unum Christum Filium et Dominum, et in crimen sacrilegii recidamus, Deum illum sui ipsius facientes et Dominum: unitus quippe, sicut superius diximus, Deus Verbum carni SECUNDUM SUBSTANTIAM, Deus quidem est omnium et dominator universitatis; verumtamen nec servus est sibi ipsi, nec Dominus, quia ineptum est, vel potius impium, hoc sentire, vel dicere; quamvis enim Deum suum Patrem dixerit, cum Deus sit etiam ipse natura, et de illius essentia; tamen nullatenus ignoramus quod manens Deus homo [Col. 0836B] quoque factus sit, qui sub Deo juxta debitam legem naturae humanitatis existeret; ipse vero sibi quomodo vel Deus poterit esse vel dominus? Ergo sicut homo, quantum decenter exinanitionis mensurae congruit, sub Deo se nobiscum esse disseruit. Hoc etiam modo sub lege factus est (Gal. IV, 4) , quamvis ipse promulgaverit legem, et legislator ut Deus exstiterit.
15. [Col. 0836D] Verba quae cavet dicere, Nestorii sunt, sermone primo, vel potius septimo. Rejicit autem, velut horrendum quiddam, unitatem καθ` ὁμονυμίαν καὶ προσκύνησιν solam, ut quae Christum omnino solvat in duas personas. Cavemus autem de Christo dicere: Propter assumentem veneror assumptum, et propter invisibilem adoro visibilem. Horrendum vero super hoc etiam illud adjicere: Is qui susceptus est, cum eo qui suscepit, connuncupatur Deus. Qui enim haec dicit, dividit iterum in duos Christos eum qui unus est, hominem seorsum in parte, et Deum similiter in parte constituens; evidenter enim denegat unitatem, secundum [Col. 0836C] quam non alter cum altero adoratur, aut connuncupatur Deus, sed unus intelligitur Christus Jesus Filius Dei unigenitus, una servitute cum propria carne venerandus.
16. [Col. 0836D] Confessio hic Dei passi aperta est simul et calumniantis [Col. 0837D] Nestorii convictio, et Procli defensio: ille enim catholicis calumniabatur, quasi assererent [Col. 0838D] Verbum natura sua seu divinitate passum; iste propter fidei professionem vapulaverat atrociter a Nestorio. Confitemur etiam quod idem ipse qui ex Deo Patre Filius natus est unigenitus Deus, licet juxta naturam suam expers passionis exstiterit, pro nobis tamen, secundum Scripturas, CARNE PERPESSUS SIT (I Petr. IV, 1) , et erat in crucifixo corpore propriae carnis IMPASSIBILITER ad se referens passiones: Gratia vero Dei pro omnibus gustavit mortem (Heb. II, 9) , tradens ei proprium corpus, quamvis naturaliter ipse vita sit, et resurrectio mortuorum. Nam ut mortem ineffabili potentia proculcaret, ac primus in sua carne primogenitus ex mortuis fieret et primitiae dormientium, [ Baluz. add. viamque faceret] humanae naturae ad incorruptionis recursum, gratia Dei, ut supra dictum est, pro omnibus gustavit mortem (Ibid.) , et tertio die resurgens spoliavit infernum.
17. Idcirco quamvis dicatur quod per hominem facta sit resurrectio mortuorum (I Cor. XV, 21) , tamen intelligimus hominem factum Verbum, quod ex Deo est, et per ipsum mortis imperium fuisse destructum [Col. 0837B] (Heb. II, 14) . Veniet autem temporibus praefinitis, sicut est unus Filius et Dominus in gloria Patris, ut judicet orbem terrarum in aequitate (Act. XVII, 31) , sicut Scriptura testatur.
18. Necessario igitur et haec adjicimus; annuntiantes enim secundum carnem mortem unigeniti Filii Dei, id est, Jesu Christi, et resurrectionem ejus, et in coelis ascensionem pariter confitentes, incruentam celebramus in Ecclesiis sacrificii servitutem; sic etiam ad mysticas benedictiones accedimus, et sanctificamur participes corporis et pretiosi sanguinis Christi omnium nostrum Redemptoris, effecti, non ut communem carnem recipientes, quod absit, nec ut viri sanctificati, et Verbo conjuncti secundum dignitatis unitatem, aut sicut divinam possidentis habitationem, [Col. 0837C] sed ut vere vivificatricem, et ipsius Verbi Dei [ Baluz. om. Dei] propriam factam; vita enim naturaliter ut Deus existens, quia propriae carni unitus est, vivificatricem eam esse professus est. Et ideo quamvis dicat ad nos [ Baluz. add. veniens]: Amen amen dico vobis, nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem (Joan. VI, 53) , etc., non tamen eam ut unius hominis ex nobis aestimare debemus; quomodo enim juxta naturam suam vivificatrix esse caro hominis poterit? Sed ut vere propriam ejus factam, qui propter nos Filius hominis et factus est et vocatus.
19. Eas autem voces, quas Salvator noster in Evangeliis protulit, non in duabus subsistentiis aut personis omnino partimur; non enim duplex est unus Christus et solus, quamvis ex duabus diversisque rebus [Col. 0837D] ad unitatem cognoscatur individuam convenisse; sicut homo quoque ex anima constans et corpore, non duplex potius, sed unus est ex utroque: humanas ergo et divinas insuper voces ab uno Christo dictas, animadvertentes recte sentimus, cum enim Deo dignissime loquitur de se ipso: Qui me videt, videt et Patrem (Joan. XIV, 9) ; et: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) . Divinam ejus intelligimus, ineffabilemque naturam, secundum quam unum est cum Patre suo, propter unam eamdemque substantiam, imago et character splendorque gloriae ejus existens [Col. 0838A] (Heb. I, 3) . Cum vero humanae naturae mensuram nullatenus inhonorans Judaeos alloquitur: Nunc me quaeritis occidere hominem, qui veritatem vobis locutus sum (Joan. VII, 1) ; non minus eum qui in similitudine et aequalitate [ Baluz. aequitate] Patris est, Deum Verbum etiam in mensuris humanitatis ejus agnoscimus. Si autem necessario creditur quod natura Deus existens factus est caro, immo potius homo animatus anima rationali, quae causa est ut in eis quilibet vocibus erubescat, si eas homine dignas effatus est? Quod si sermones homini congruentes abjiciat, juxta nos hominem fieri quis coegit? Cum vero se propter nos ad exinanitionem spontaneam misericorditer inclinarit, quam ob causam dignos exinanitione sermones effugerit? Uni igitur personae cunctas ejus in [Col. 0838B] Evangelio voces ascribimus, [ Baluz. add. uni] subsistentiae Verbi scilicet incarnati, quia unus est Dominus Jesus Christus, ut scriptum est.
20. Appellatum vero apostolum et pontificem confessionis nostrae (Hebr. III, 2) , tamquam sacrificantem Deo et Patri fidei nostrae confessionem, quae a nobis ipsi et per ipsum Deo et Patri incessanter offertur. Iterum eum dicimus, qui ex Deo est secundum naturam Filius unigenitus, nec homini praeter eum alteri sacerdotii nomen et officium deputamus: Factus est enim mediator Dei et hominum (I Tim. II, 5) , et reconciliator ad pacem, semetipsum Deo et Patri pro nobis offerens in odorem suavitatis (Eph. II, 5) ; ideoque dicebat: Sacrificium et oblationem noluisti; holocausta et pro peccato non tibi placuerunt; corpus [Col. 0838C] autem perfecisti mihi. Tunc dixi: Ecce venio, in capite libri scriptum est de me, ut faciam, Deus, voluntatem tuam (Heb. X, 5) . Obtulit enim proprium corpus, non pro se, sed pro nobis, in odorem suavitatis: nam pro se vel oblatione vel sacrificiis non indiget, ab omni peccato liber, ut Deus, existens. Quod si omnes peccaverunt, et egent gloria Dei (Rom. III, 23) , secundum hoc quod sumus ad mutabilitatis excessum proniores effecti, et peccatis aegrotavit humana natura, ipse vero non ita, ideoque nos gloria ejus egemus; cui [ Baluz. cur] erit ultra jam dubium, quod Agnus verus propter nos et pro nobis sit immolatus? Qui dicit autem, quod semetipsum tam pro se quam pro nobis obtulerit, nullatenus impietatis crimen effugiat, cum nihil prorsus iste deliquerit, nec ullum fecerit [Col. 0838D] omnino peccatum. Qua igitur egeret oblatione, nullo suo exstante facinore, pro quo, si esset, satis admodum convenienter offerret?
21. De Spiritu quoque cum dicit: Ille me glorificabit (Joan. XVI, 14) , hoc rectissime sentientes unum Christum et Filium, non velut alterius egentem gloria, confitemur a Spiritu sancto gloriam consecutum, quia Spiritus ejus nec melior ipso, nec superior est; sed quia mira opera faciens ad demonstrationem suae Deitatis, virtute proprii Spiritus utebatur, ab ipso glorificari dicitur, quemadmodum si quis de hominibus [Col. 0839A] asseveret quod virtus sua vel disciplina quaelibet unumquemque clarificet: quamvis enim in sua sit subsistentia Spiritus, et ejus intelligatur in persona proprietas, juxta id quod Spiritus est, et non Filius, attamen alienus non est ab illo; nam Spiritus appellatus est veritatis (Joan. XVI, 13) , et veritas Christus est (Joan. XIV, 6) ; unde AB ISTO SIMILITER, SICUT EX DEO PATRE PROCEDIT. Denique hic ipse Spiritus etiam per sanctorum manus apostolorum miracula gloriosa perficiens, Dominum glorificat Jesum Christum, postquam ascendit in coelum: nam creditus est Christus natura Deus existens, per suum Spiritum virtutes efficiens, ideoque dicebat: Deo meo accipiet, et annuntiabit vobis (Joan. XVI, 14) . Nequaquam vero participatione alterius idem Spiritus sapiens aut potens dicitur, [Col. 0839B] quia per omnia perfectus est, et nullo prorsus indigens bono; nam paternae virtutis et sapientiae, id est Filii Spiritus creditur, et ideo ipsa re et subsistentia virtus et sapientia comprobatur.
22. [Col. 0839D] Ex eo quod Verbum carni unitum est καθ` ὑπόστασιν , conficit quaestionis caput, ut quidem vulgo movebatur, Virginem sanctam esse Θεοτόκον : conficit vero ita ut occurrat calumniis duabus quas inde catholicis Nestorius, maximeque Proclo et Eusebio, struebat; et primae quidem, quasi ab his diceretur, quod sensit Photinus, Verbum ex Virgine duxisse existentiae principium; secundae, eguisse Verbum ut esset secunda hac nativitate. Igitur quia Deum carni unitum juxta subsistentiam sancta Virgo corporaliter peperit, idcirco eam Dei genitricem esse profitemur; non quod Verbi natura existendi principium de carne sortita sit: Erat enim in principio Verbum, et Deus erat Verbum, et Verbum erat apud Deum (Joan. I, 1) , et ipse est conditor saeculorum, Patri coaeternus, et universitatis creator; sed quoniam, superius ut diximus, juxta subsistentiam sibimet uniens naturam humanam, nativitatem sustinuerit ex ipsa vulva corpoream: non quod eguerit necessario, propter suam naturam, nativitate [Col. 0839C] ista, quae est in extremis saeculi facta temporibus; sed ut ipsas benediceret substantiae nostrae primitias, et dum eum carni unitum mulier edidisset, illa quae adversus omne genus humanum maledictio fuerat prolata desineret, nec jam morti nostra corpora destinaret; illud quoque, quod dictum est: [Col. 0840D] Videtur Cyrillus legisse Nestorii sermonem primum adversus Pelagianos, in eumque intendere, quandoquidem locus iste Geneseos, lausque nuptiarum prolixe a Nestorio tractatur. Ad anathematismos observatur hoc in loco nihil, quia quae plurima notatu digna sunt pertinent omnino ad dissertationem de Synodis, ubi quem singuli petant Nestorii tractatum ostendetur.
23. Haec sapere sumus edocti a sanctis apostolis et evangelistis, et ab omni Scriptura divinitus inspirata, [Col. 0839D] nec non et a beatis Patrum confessionibus veritate subnixis; his omnibus etiam tuam religionem concordare, et praeter aliquem dolum consentire jam convenit. Quae vero religionem tuam anathematizare necesse est, huic epistolae nostrae subjecta sunt.
[Col. 0840A] I. Si quis non confitetur Deum esse [ Baluz. add. veraciter] Emmanuel, et propterea Dei genitricem sanctam Virginem, peperit enim secundum carnem, carnem factum Dei Verbum, anathema sit.
II. Si quis non confitetur carni secundum subsistentiam unitum Dei Patris Verbum, unumque esse Christum cum propria carne, eumdem scilicet Deum simul et hominem, anathema sit.
III. Si quis in uno Christo dividit substantias post unitatem, sola eas connexione conjungens ea quae secundum dignitatem est, vel etiam auctoritatem aut potestatem, ac non potius conventu qui per unitatem factus est naturalem, anathema sit.
IV. Si quis dividit personis duabus vel subsistentiis eas voces quae in apostolicis scriptis continentur [Col. 0840B] et evangelicis, quae de Christo a sanctis dicuntur, vel ab ipso etiam de se ipso, et has quidem velut homini qui praeter Dei Verbum specialiter intelligatur aptaverit; illas autem, tamquam dignas Deo, soli Dei Patris Verbo deputaverit; anathema sit.
V. Si quis audet dicere Christum hominem Θεοφόρον , id est, Deum ferentem, ac non potius Deum esse veraciter dixerit, tamquam unum Filium per naturam, secundum quod Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , et communicavit similiter, ut nos, carni et sanguini (Heb. II, 14) , anathema sit.
VI. Si quis dicit Deum vel Dominum Christi esse Dei Patris Verbum, et non magis eumdem ipsum confitetur Deum simul et hominem, propterea quod Verbum caro factum est, secundum Scripturas, anathema [Col. 0840C] sit.
VII. Si quis Jesum hominem operatione Dei Verbi dicit adjutum, seu ἐνεργούμενον , et ei unigeniti gloriam, tamquam alteri praeter ipsum existenti, tribui, anathema sit.
VIII. Si quis audet dicere, assumptum hominem coadorandum Deo Verbo, et conglorificandum, et connuncupandum Deum, tamquam alterum cum altero (nam cum syllaba semper adjecta hoc cogit intelligi), ac non potius una supplicatione veneratur Emmanuel, unamque ei glorificationem dependit, juxta quod Verbum caro factum est, anathema sit.
IX. Si quis unum Dominum nostrum Jesum Christum glorificatum dicit a Spiritu sancto, tamquam qui aliena virtute per eum usus fuerit, et ab eo acceperit [Col. 0840D] efficaciam contra immundos spiritus, et posse in hominibus divina signa facere, ac non potius proprium ejus Spiritum dicit, per quem divina signa complevit, anathema sit.
X. Pontificem et apostolum confessionis nostrae factum esse Christum divina Scriptura (Heb. III, 2) [Col. 0841A] commemorat: Obtulit autem semetipsum pro nobis in odorem suavitatis Deo et Patri (Eph. V, 2) . Si quis ergo pontificem et apostolum nostrum dicit factum, non ipsum Dei Verbum, quando caro factum est, et juxta nos homo, sed velut alterum praeter ipsum specialiter hominem ex muliere: aut si quis dicit et pro se obtulisse semetipsum oblationem, et non potius pro nobis solis, non enim eguit oblatione, qui peccatum omnino nescivit; anathema sit.
XI. Si quis non confitetur carnem Domini vivificatricem esse, et propriam ipsius Verbi Dei Patris; sed velut alterius praeter ipsum conjuncti eidem per dignitatem, aut quasi divinam habentis habitationem, ac non potius, ut diximus, vivificatricem esse, quia facta est propria Verbi cuncta vivificare praevalentis; [Col. 0841B] anathema sit.
XII. Si quis non confitetur Dei Verbum passum carne, et crucifixum carne, et mortem carne gustasse, factumque primogenitum ex mortuis, secundum quod vita est et vivificator, ut Deus, anathema sit.
Nestorius Coelestino in causa Pelagianorum episcoporum, qui ex Occidente pulsi Constantinopolim confugerant, duas epistolas scripsit, quas edidimus suo loco. Tertia ista, quae tota est de causa Nestorii, nunc primum prodit affertque historiae multum lucis, ut merito videri queat certa regula ad quam examinari debeant plurima quae ab ipsis etiam eruditis, vel obscure dicta sint, vel non ita vere.
Datam oportet sub finem Novembris, nempe post indictam quidem ab imperatore synodum generalem, sed ante allatas Constantinopolim Coelestini ad Nestorium decretorias litteras; in ea siquidem, primo, fit mentio indictae ab imperatore synodi. Indictionis autem decretum consignatur XIII kalend. Decembr., Theodosio XIII et Valentiniano III AA. CC., id est, die [Col. 0841D] 19 Novembris ann. 430. Deinde non fit mentio litterarum sancti Coelestini, non omittenda utique, si acceptae jam fuissent. Cum ergo datae sint illae Nestorio a quatuor episcopis ex Alexandrina synodo missis die Dominico, qui septimus idus Decembris, debuit haec epistola scribi eo temporis intervallo quod est a die 19 Novembris ad diem 7 Decembris. Vide praefationem historicam.
ad Coelestinum papam.
1. Didici honestissimum Cyrillum Alexandrinae urbis episcopum, [Col. 0841D] Vide notas in epistolam Cyrilli ad suos Constantinopoli agentes, et dictis id adde ex epistola Cyrilli ad Acacium Beroeensem, de calumniatoribus a Nestorio subornatis: In hostem infensum versus, quosdam praestigiatores desperataeque sortis homines in unum colligere, eosque, ut mendacia in vulgus de me spargant, subornare non desinit (I part. conc. Eph. c. 22) . Nestorius porro, cum tentaret impendentem suo capiti procellam in Cyrillum avertere, immo vellet praeesse judicio quod de ipso exerceretur, cumque intelligeret se suae sedis conditione id non posse sibi arrogare, cum jus in synodo Constantinopolitana factum [Col. 0842C] non reciperetur Romae, et majorem sedem a minore judicari fas non esset, impulit imperatorem ad celebrandam synodum, cui sperabat fore ut, cum abesset veteris Romae archiepiscopus, sive imperatoris gratia, sive humili Joannis Antiocheni conniventia, Cyrillo inter reos constituto, praesideret; praefuturum vero se jactaverat dudum, ut intelligimus ex epistola Cyrilli ad suos Constantinopoli agentes.
2. Ego autem et hanc quidem vocem, quae est Θεοτόκος , nisi secundum Apollinaris et Arii furorem ad confusionem naturarum proferatur, [Col. 0842C] Marius Mercator videri posset alicui tradere Nestorium nonnisi admonitum a Joanne Antiocheno usurpasse Θεοτόκου vocem; sed historia temporum aliud docet. Nam Nestorius sermone quinto, et in litteris quas in gratiam Pelagianorum ad sanctum Coelestinum dedit, obtestatus est per se non stare quominus Θεοτόκου nomen beatae Virgini tribueretur a quibuslibet, [Col. 0842D] si modo vel Apollinaris Ariique impietas vitaretur, vel sancta Virgo non idcirco putaretur dea. Quare monitionem cujus meminit Mercator intelligi oportet de exprobratione facta, cum palam a fidelibus, tum privatim ab amicis. volentibus dicere non resisto; nec tamen ambigo quin haec vox Θεοτόκος illi voci cedat, quae est Χρισοτόκος , [Col. 0842D] Iis nimirum locis quibus, cum de nativitate Domini sermo est, Jesus Salvatorque ac Christus appellatur, quibusque beata Virgo mater Jesu et Domini, etc., dicitur. Sed hunc omnium maxime argumentabatur Nestorius: Liber generationis Jesu Christi, etc., De qua natus est Jesus, qui dicitur Christus (Matth. I, 1, 16) . tamquam prolatae ab angelis et evangelistis. Et nisi haec ad venerationem tuam scientem dicerem, opus mihi foret longo multoque de hac ipsa causa sermone.
3. Sed et fine hoc illud quoque omni modo beatitudini tuae notum est, quia si aestimemus duas sectas contrarias sibi stare, et harum altera hanc vocem proferat solam, Θεοτόκος ; altera vero illam solam, [Col. 0842B] ἀνθρωποτόκος ; et utraque secta ad suam confessionem alteram trahat, ut, si hoc non impetraverit, periclitetur de Ecclesia cadere: necesse erit, tractandae huic rei deputatum, habentem pro utraque secta curam, mederi periculo utriusque partis, ex voce ab evangelistis tradita, quae utriusque naturae significatrix sit. Harum enim, sicut dixi, assertionem temperat vox illa, quae est Χριστοτόκος , quia et blasphemiam Samosateni removet, quod est dictum de omnium Domino Christo tamquam puro homine; sed et Arii et Apollinaris malitiam fugat.
4. [Col. 0842D] Epistola nimirum secunda, quae incipit: Injurias quidem adversum nos mirabilium litterarum, etc. Ex his vero discimus, epistolas duas, quae lectae sunt in concilio Ephesino, actione 1, quarum altera est Cyrilli ad Nestorium, altera Nestorii ad Cyrillum, missas fuisse ad Coelestinum ab utroque scriptore, metuentibus singulis, ne ab adversario sua mutaretur. Haec autem ipsa etiam honestissimo Alexandrinorum episcopo scripsi, sicut potest beatitudo tua cognoscere ex exemplaribus quae his meis litteris adjunxi, vel quae ad nos ab eo scripta sunt.
[Col. 0842C] 5. [Col. 0842D] Vox illa, inexcusabiliter, et sacra imperatoris ad [Col. 0843A] metropolitas, indicant non obscure synodum rogatu Nestorii indictam, et communicatam cum ipso indictionis quoque formam. Placuit vero piissimis imperatoribus [ Baluz. [Col. 0843A] om. piissimis imperatoribus], Domino adjuvante, etiam synodum inexcusabiliter totius orbis terrarum indicere, propter inquisitionem aliarum rerum ecclesiasticarum. [Col. 0844A] Nam dubitationem verborum non aestimo habituram inquisitionem difficilem, nec impedimento esse futuram [Col. 0843A] Modus hic finiendae epistolae ita abruptus docere videtur deesse aliquid, saltem solemnem clausulam, quae in aliis duabus ad Coelestinum caeterisque ad diversos apposita est: Omnem in Christo fraternitatem, etc. Admonet locus, in quo sumus, et res de qua agitur, ut recognoscantur paulo diligentius quae partim ab eruditis quibusdam, partim ab illustrissimo Marca scripta sunt de facto Theodosii in causa Nestorii (Lib. IV de Concord. sacerdot. et imperii.) . Quatuor igitur disceptanda puto. A quo synodus Ephesina sit indicta, cujus rogatu sive impulsu, quae tanta fuerit indicendae causa, et utrum Patres praescriptos sibi ab imperatore fines excesserint. Quod pertinet ad primum, sunt qui credant indictam a Coelestino summo pontifice, litterasque imperiales aliud nihil fuisse quam mandati apostolici quasi exsecutorias, atque adeo puras tractorias. Argumentantur illi nonnulla, communia quidem, sed quae tamen vix probentur eruditis, quandoquidem ex iis scriptis petuntur quae sin minus supposititia sint, suspicione saltem non carent. Refelluntur vero, [Col. 0843C] primum ex epistola quam habemus prae manibus; prius enim decreta dicitur indictio quam Coelestino innotuerit. Deinde ex tota serie Actorum, quibus Patres ex omni fere terrarum orbe collecti se convenisse jussu imperatoris saepius testantur, nec mandati apostolici meminerunt vel semel. Tum omnium sive historicorum istius aetatis, sive aliorum quorumcumque scriptorum testimonio; silent enim communiter de sedis apostolicae jussu, de imperatorio aperte loquuntur. Denique confessione ipsiusmet summi pontificis, qui cum scriberet ad imperatorem, per suos tres legatos Ephesum missos, sui mandati mentionem non facit, facit vero imperialis jussionis. Pro sacerdotali, inquit, officio operam nostram, in quantum valemus, impendimus, et huic synodo, quam esse jussistis, nostram praesentiam, in his quos misimus, exhibemus. Quid quod Theodosius imperator quatuor in sacris, sive quae metropolitis in provincias missae sunt, sive quae ad synodum directae, suum mandatum memorat ubique passim, apostolicum nusquam? [Col. 0843D] At excipit tria non nemo. Primum, Gelasium pontificem, in prima sua synodo Romana, testari concilium Ephesinum fuisse indictum de Coelestini consensu. Tum Patres in relationibus dicere, se juxta canones convenisse. Denique Hincmarum scripsisse, generales synodos sedis apostolicae jussione et imperiali convocatione semper olim fieri consuetas. Verum Gelasius dicit quidem de Coelestini consensu damnatum Nestorium, indictam vero synodum non dicit. Deinde juxta canones convenisse Patres, idipsum est, quod secundum Ecclesiae morem illum, qui et in concilio Ephesino, perinde ac Nicaeno, atque Constantinopolitano, servatus est, Theodosio juniore Constantini Nicaenum, et Theodosii senioris Constantinopolitanum cogentis, exemplum secuto. Hincmarus tandem, quid sua aetate fieret, vicinisque temporibus, scriptum reliquit, nunc agitur de quinti saeculi priorumque consuetudine. Coegit igitur Theodosius concilium, condixitque [Col. 0844A] Patribus Ephesum ad diem Pentecostes. Sed cujus aut impulsu id fecit, aut etiam rogatu? Quod fuit secundum quaestionis caput. Scripsit Christianus Lupus, non ita pridem (Tom. I Scholiorum in canon. concil. p. 388) , id postulasse ab imperatore Julianum Eclanensem Pelagianorum antesignanum, tunc cum suo aliorumque episcoporum ex Italia ejectorum nomine pristinam a sede apostolica ad synodum oecumenicam provocationem urgeret. Unde hoc vel didicerit, vel conjecerit auctor ille, equidem nullus scio; sed non dubito quin ejusmodi [Col. 0844B] sive commentum, sive conjecturam, Mercator everterit, uno sui contra Julianum commonitorii titulo. Episcopos enim istos ex urbe regia pulsos tradit statim a tempore commonitorii oblati, id est a tempore inclinantis ann. 429. Quomodo igitur, anno consequente, rem tantam Constantinopoli Julianus, aut tentasset, aut etiam egisset? Accedit quod Juliani mentio nulla fit, neque in sacris Theodosii, neque in concilii Actis, neque in relationibus, sive orthodoxorum, sive schismaticorum, praeterquam quae a sancta synodo scripta est ad sanctum Coelestinum, post adventum legatorum Ephesum, et per eos accepta, lectaque et probata synodi Romanae Acta; immo nec sermo est de Coelestianis, nisi tamquam de hominibus quorum praejudicata causa omnino foret. Hac igitur singulari opinione rejecta, constans est omnium sententia, impulsu Nestorii rogatuque coactum Ephesi concilium. Id profecto se facturum ille [Col. 0844C] comminabatur, jam inde ab acceptis adversus Cyrillum libellis: ex eo etiam tempore illud ipsum optabat ipsemet Cyrillus; immo forte per Basilium aliosque sibi addictissimos monachos, supplicatione oblata, efflagitandum curavit. Petiit certe adulatorum consilio Nestorius, obtinuitque; sed doluit postea vehementer, quod hanc in rem facilitate principis gratiaque abusus esset; neque enim sedis apostolicae sententiam hoc pacto declinavit, quod tamen vel unum, vel maxime sperabat; sed eam tanto graviorem sensit, quanto plus ponderis a ducentorum et amplius episcoporum auctoritate accepit. Jam vero, quod tertium in quaestione positum, causa indicendae synodi gemina, nisi fallor, fuit: altera quae palam ostentaretur; altera quae mente recondita sit. Illa facile innotescit ex Theodosii sacra, pax nimirum Ecclesiae, fidei confirmatio, et dissidentium duarum sedium concordia. De ista aliter aliis sentire placitum. Ita fere illustrissimus Marca: Nestorius cum damnatus [Col. 0844D] esset a synodis duabus, Romana et Alexandrina, nisi resipisceret, intra decem dies, appellasse videtur ad imperatorem, ab eoque rescriptum obtinuisse, quo sententia utriusque synodi, vel suspenderetur donec a synodo oecumenica, quam cogi Nestorius curabat, judicium institueretur, vel antiquaretur omnino, facta rei in integrum restitutione (Lib. IV de Concord. sacerd. et imperii, cap. 4, num. 1) . Opinatur, credo, eruditissimus praesul, Nestorio prius significatam fuisse utriusque synodi sententiam, quam vel quereretur apud imperatorem, vel concilium ipsius rogatu indiceretur; nisi enim in ea mente sit, non video quomodo ex isto facto id concluderet propter quod maxime laborat: Principes nempe aliquando, synodo indicta ad controversias dirimendas, prioris sententiae in judicio ecclesiastico latae exsecutionem suspendisse; nec id ipsos injuria fecisse, cum decretum suspensionis, nec iniquum Patribus olim judicatum sit, nec rejectum, sed acceptum potius libenter, atque in [Col. 0845A] acta relatum, tamquam judicii regula. Adducta siquidem sacrae non minima parte, sic ait: Equidem non perspicio qua ratione Theodosius hanc suspensionem decernere potuerit, nisi petitioni Nestorii, qui se indicta causa damnatum querebatur, ejusque, si lubet, appellationi locum demus, quae ad concilium indicendum Theodosium provocavit, ita ut interim appellatione pendente, vel, si mavis, restitutione rei in integrum, nihil innovaretur. Cujus suspensionis tantum abest ut querelam moverint [Col. 0845B] Patres in concilio Ephesino, quin potius rescriptum Actis inseri jusserint, et suspensionis omnino rationem habuerint, etc. Verum opinioni qua vir doctissimus ratiocinium suum niti voluit, repugnat partim ipsamet sacra imperatoris Theodosii, partim Mercatoris auctoritas, partim ipse Nestorius. Sacra enim consignatur XIII kal. Decemb., et Mercator scribit synodorum litteras Nestorio redditas VII idus Decembris. Nestorius autem, cum summo pontifici scriberet post indictionem concilii, scripsit tamen perinde ac si nihil de sententia sedis apostolicae rescivisset. Igitur neque Nestorius appellavit imperatorem, postquam legitime novit a synodis se damnatum, neque denuntiatam sedis apostolicae sententiam Theodosius edicto suspendit. Nemo enim, credo, vel a sententia judicis, nondum legitime denuntiata, jure appellat, nec appellationem tueri potest, nisi postquam exhibita est sententia cujus querelam movet. Nestorius, fateor, cogi synodum postulavit privatis [Col. 0845C] precibus ab amante Theodosio; non postulavit, ex praescripto juris, ab imperatore judicium exercente: quare sententia sedis apostolicae, cum denuntiata non fuerit nisi post indictam synodum, praeventa potius videri debet quam edicto suspensa, si modo proprie loqui oporteat. Sed quoniam sermo incidit de sacra Theodosii, non abs re futurum puto inquirere ἀκριβεστέρως in sententiam illustrissimi Marcae, qua existimat Patres Ephesinos in duobus praecipue capitibus excessisse fines a principe in sacra per Candidianum synodo jam coactae allata prescriptos, ideoque acta quae Joannis comitis adventum praecesserant, merito rescissa esse. Alterum caput est, quod absente Candidiano judicium adversus Nestorium peregerunt. Alterum, quod licet synodo princeps denuntiasset nullam civilem aut criminalem causam, etiamsi ecclesiastica esset, movendam esse adversus quemquam episcoporum, vel in synodo, vel in publico judicio, sed omnia ejusmodi Constantinopolim [Col. 0845D] evocanda; attamen Cyrilli et Memnonis, Joannisque, et Orientalium damnationes subsecutae legem datam violaverant. Duo ista mihi, quid enim dissimulem, fecerunt olim, dum attentius scrutarer Ephesina monumenta, difficultatem non levem, neque umquam a me, etsi plurimum vellem, obtinuerunt fidem. Nam quod primum est, interfuit procul dubio Candidianus, quo primum die convenerunt Patres, legitque in publico consessu imperatoris mandatum: non adfuit, fateor, si qua tamen ipsi fides, cum ageretur de dogmate, et dogmati conjuncta Nestorii causa; sed id factum sua ipsius culpa; neque enim expulsus est a Patribus, quod ipse postmodum mentiri ausus est apud Joannem Antiochenum; verum sponte abscessit, cum Patres imperatoris mandatum secuti, nec differre synodum vellent, nec audire ipsius obtestationem, qua per fraudem, ut Nestorio faveret, prorogandum synodi initium ad Joannis adventum censebat; non [Col. 0846A] ignarus utique, Antiochenum episcopum nectere moras in via, consilio Irenaei comitis ad ipsum cum totius factionis mandatis profecti. Et vero, neque ipse Nestorius, cum de Patribus synodi quereretur apud imperatorem, neque Orientales schismatici apud eumdem, de actis ante suum adventum expostulantes, neque ipse imperator, gesta synodi arguens, absentiam Candidiani causatus est: magno sane argumento quod neque Candidianus ipse [Col. 0846B] ausus sit de sua illa ementita expulsione ad imperatorem referre. Quare non aegre adducor ut credam hominis naviter mendacis verba, ut olim Orientalibus cum audirentur, ita nuper illustrissimo Marcae cum legerentur fucum fecisse. Jam vero de violata lege imperiali, absolutis Cyrillo, Memnone, et aliis damnatis, quod fuit secundum caput accusationis in Patres Ephesinos, illud ego non prius discutiendum reor quam proposita fuerint verba ipsa imperatorii edicti. Sic autem se habent: Ante omnia autem eidem magnificentissimo Candidiano mandatum est ut quam studiosissime observet ne aliam omnino ecclesiasticam quamcumque controversiam, undecumque natam vel motam, quae ad propositam dogmatis considerationem non pertineat, ante moveri sinat quam, eorum omnium quae nunc in quaestionem vocata sunt ambiguitate soluta, ea quae ad veritatis investigationem faciunt exactissimo judicio discutiantur, finemque orthodoxae religioni congruum sortiantur: [Col. 0846C] quin et hujus quoque admonita sit vestra pietas, nempe serenitati nostrae visum esse ut nulla omnino in sacra vestra synodo, aut etiam in publico Ephesiorum judicio, pecuniaria aut criminalis causa adversus aliquem agitetur. Quod si quid ejusmodi exstiterit, cuipiamve usu venerit, hujus integram cognitionem magnae huic nostrae civitati reservatam volumus. Ex his constat ab imperatore causas distingui trium generum: alias nimirum fidei, quas primo loco tractari jubet; alias ecclesiasticas undecumque natas vel motas, quas vetat agi ante fidei constitutionem; alias denique pecuniarias aut criminales, quarum cognitione interdicit, tum synodo, tum Ephesino judicio. Constat etiam ex eo quod ecclesiasticae causae prohibeantur agi ante fidei constitutionem, continuo permitti, ut post constitutam fidem agantur. Cum ergo nullae sint causae dicendae potius ecclesiasticae quam quae spectant ad episcopos propter prava dogmata judicandos, procul dubio Cyrilli, Memnonisque et aliorum [Col. 0846D] judicio, ne ipsis quidem imperatoriae epistolae verbis, quibus addidit Marca quod libuit, interdictum erat. Deinde, ut causa Cyrilli, Memnonis, Joannis, Orientaliumque ecclesiastica hujusce modi non fuerit, sed pertinuerit ad pecuniarias illas aut criminales quarum cognitionem reservat Theodosius magnae urbi, non idcirco tamen factum quidquam putandum esset ultra praescriptos a principe limites, quandoquidem interdictum, si quod est, sacra per Palladium allata continetur; Cyrilli vero, Memnonis, Joannisque, et Orientalium damnationes ante allatam contigerunt: nam Cyrillus cum Memnone depositus est ab Orientalibus quinto die post dejectum a synodo Nestorium, id est, die 27 Junii; et sacra per Palladium allata, cum aliud nihil sit quam rescriptum ad Candidiani relationem, non prius Constantinopoli data est quam eo pervenisset Candidiani relatio. Haec vero Epheso missa est postridie dejecti Nestorii, id est, die 23 Junii.
1. Honorabili et religiosissimo presbytero Coelestio Nestorius in Domino salutem.
Noli aegre ferre, venerabilis, perferens ab his qui ea quae inferuntur facere debent, et praesertim asserentibus veritatem, et refugientibus pollutorum vel contaminatorum [Col. 0846A] communionem: quia et sanctis qui ante nostram aetatem exstiterunt, gratae fuerunt aerumnae, et ipsae quidem temporales erant, veritas autem aeterna. Sic Joannes Baptista de peccato arguens Herodem, et quidem regem existentem, capite condemnatus est: sed non formidavit, Christum enim habebat caput, quod non posset abscindi. Sic Paulus hoc [Col. 0847A] modo quoque et Petrus sunt interfecti. Et quid amplius dici opus est? Ita actum est semper, per diversas tentationes pietate currente.
2. Noli igitur a veritate deficiens eam prodere (siquidem epistolae missae episcopis a concilio Occidentis, et ab Alexandrino, multis rescriptis manifestam nobis nostram fecere sententiam), prudentibus scilicet ejusdem orthodoxae professionis; forsitan enim utile aliquid Ecclesiis rectae fidei proveniet, Domino cooperante.
[Col. 0848A] Omnem fraternitatem salutamus.
3. Et alia manu. Incolumis, et forti animo, et plurimum orans pro nobis, doneris nobis, religiosissime frater.
Sermonem hunc esse genuinum, ambigere non licet, cum et ipsius alias Mercator meminerit, et ex eo aliquid videri possit a Baronio relatum, et omnia adjuncta apprime conveniant, et habendi causa, quae titulo continetur, non obscure actione prima concilii Ephesini narretur. Petrus presbyter Alexandriae, et [Col. 0847B] notariorum primicerius dixit: Non ea solum quae Coelestinus sanctissimus sacratissimusque Romanae Ecclesiae episcopus ad reverendissimum Nestorium scripserat, missa et reddita sunt eidem; verum ea etiam quae sanctissimus piissimusque Alexandrinae Ecclesiae episcopus Cyrillus, et universa Aegypti synodus per Theopemptum, et Danielem, et Potamonem, et Macarium religiosissimos episcopos ad eumdem destinaverant. Quamobrem rogo ut Theopemptus et Daniel religiosissimi episcopi hic praesentes ea de re interrogentur. Flavianus Philippensium episcopus dixit: Theopemptus et Daniel religiosissimi comministri nostri, qui praesentes adsunt, exponant an ejusmodi epistolas reddiderint. Theopemptus Cabasorum episcopus dixit: Die Dominico, cum synaxis ageretur ad episcopale palatium ascendimus, ibidemque toto praesente clero, cunctisque fere illustribus astantibus, litteras de quibus hic sermo est Nestorio tradimus. Similiter et Daniel Darnensium episcopus eadem confirmavit. Flavianus Philippensium episcopus dixit: Fuitne ergo litteris ab eo satisfactum? [Col. 0847C] Daniel Darnensium episcopus dixit: Tunc nobis respondit ut postero die veniremus, et privatim illum conveniremus. Porro nobis redeuntibus aditum interclusit, et responsum nobis dare non est dignatus. Theopemptus Cabasorum episcopus dixit: Litteris de quibus proxime dictum est acceptis, constituit nobis ut sequenti die sermonem cum eo haberemus. Abivimus ergo, at postero die reversos non admisit, neque etiam satisfecit litteris, sed publice pro concione eadem quae ante, et his quoque deteriora dogmata proposuit. Neque vero solum ante redditas litteras haec docebat, sed multo pejora, postquam accepit, docuit, et usque hodie docere non desinit.
Habitus est die sabbati, quo solebant frequentes cogi synaxes, ut constat ex facto Procli Thalassium ordinantis, cum inter alios senatores sabbato ad episcopum in Ecclesiam venisset. Habitus est, inquam, die sabbati, qui decimus tertius mensis Decembris; nam litterae sedis apostolicae et Cyrilli Nestorio a quatuor episcopis dioecesis Aegyptiae redditae sunt die [Col. 0847D] Dominico, ut constat ex relatione ipsorummet episcoporum, acceptae vero sunt septimo idus Decembris, ut tradit Mercator, et sermo habitus est sex diebus post acceptas litteras, quemadmodum idem Mercator testatur. Necesse est igitur ut habitus dicatur die 13 Decembris: nam anno 430 littera Dominicalis erat E, et proinde mensis initium ducebat a feria secunda, atque ita dies septimus fuit Dominicus, decimus tertius, sabbatum.
Et si porro Nestorius debacchatus est maxime adversus Cyrillum, prae animi tamen impotentia, in ipsum quoque Joannem Antiochenum, licet amicum, invectus est, sed ita ut licet argumentum monitoris refellere conetur, consilium tamen sequatur, et Θεοτόκον publice confiteatur.
Nullus sermo est ex quo plura discere liceat ad [Col. 0848A] rem Nestorianam spectantia; singula enim fere verba studiose conquisita sunt, sive ad dissimulandam sententiam, sive ad calumniam adversariis faciendam, sive ad fallendos imprudentes auditorum, quod versipellis haereticus revera praestitit, teste Mercatore, immo et eventu ipso. Vide notas, quibus ad singula [Col. 0848B] fere loca opus fuit.
SERMO XII. In ecclesia habitus, in qua litteras Coelestini Romani episcopi, Cyrilli Alexandrini denuntiationis accepit [Col. 0848B] Pro VII id. ponit VIII id. Baluzius, talemque correctionis rationem reddit: «Sic nos emendavimus auctoritatem veterum librorum secuti, cum antea legeretur VII idus. Quanti autem momenti sit haec emendatio dictum est in primo tomo novae collectionis Conciliorum p. 422, neque ea repeti nunc est opus.» EDIT. VII idus Decembris, consulatu Theodosii XIII et Valentiniani III Augg., post sextum diem quam easdem litteras sumpsit.
1. [Col. 0848B] Praesidente Nestorio, docuerat populum presbyter de more, dixeratque de charitatis officiis vel generatim, ut viam faceret in animos concionaturo praesuli; vel de eo speciatim quod est pauperibus, atque etiam hospitibus, et amicis convivium parare, exemplo Christi discipulos excipientis coena mystica, cum valedicturus esset. Dicentis verba excepit Nestorius (Num. 1) , et post laudes tum oratoris, tum charitatis, quibus maligne carpebat initium litterarum, sive quas a Cyrillo, sive quas a Joanne Antiocheno acceperat, exposuit primum [Col. 0848C] dogma incarnationis, de duabus naturis, et individua utriusque conjunctione (Num. 2 et 3) . Tum debacchatus tacito nomine in Cyrillum (Num. 4 et 5) , quem ad disputationis certamen provocat, invidiose queritur adversus Joannem Antiochenum de una voce sibi litem fieri, quam cuique usurpare liceat, modo sensum haereticum vitet (Num. 6 et 11) . Deinde purgare se nititur crimine consensionis cum Samosateno et Photino (Num. 12 usque ad 19) . Postea de Θεοτόκῳ et Χριστοτόκῳ verbose disserit (Num. 22 et 31) . Tandem in suas intemperias iterum actus Cyrillum lacessit (Num. 27) . Denique auditores hortatur ad ferendum patienter eos qui Θεοτόκου vocem usurpare vellent (Num. 32) . Non immerito dici potest hic sermo totius Nestorianae doctrinae compendium. Fuit porro initium litterarum Cyrilli: Cum Salvator noster aperte pronuntiet: Qui diligit patrem aut matrem super me, non est me dignus; et qui diligit filium aut filiam super me, non est me dignus (Matth. X, 37) ; [Col. 0848D] quid nos patiemur, qui deposcimur a tua religione, ut te super Christum Salvatorem omnium diligamus? etc. Joannes autem epistolam inde ordiebatur: Meam de tua pietate sententiam, per dominum meum magnificumque per omnia Irenaeum comitem, sincere absque ullo prorsus fuco dilectioni tuae patefeci; et quoniam vera expurgatione usus, omni, ut arbitror, suspicione apud te vaco, libere candideque sinceritati tuae in posterum consilium dare institui. Poteris autem ex his, quae suasurus sum, nostri erga te candoris non leve argumentum sumere, simulque quantae ea charitas, quae secundum Deum est, curae nobis sit perspicere. Quam sane charitatem qui consectantur, illi divinis legibus obtemperant; qui vero ea neglecta imposturis student, ii suis se telis prius conficiunt quam eos quos adoriuntur.
[Col. 0849B] 2. Propterea et omnium Dominus [Col. 0849B] Affinis est hic locus duobus aliis qui sunt in sermone primo et septimo, aut ipsorum potius repetitio quaedam ac expositio. indutus est nostram naturam, numquam spoliabile scilicet Deitatis vestimentum, inseparabile indumentum divinae substantiae, speculum Domini omnium, quod cum naturae dignitatem propriam perdidisset, tametsi decies millies irascatur audiens [Col. 0849B] Corruptus est locus, nam Manichaeus pro Marcello suppositus est, naturalis usus pro temporali; neque enim umquam Manichaeus legitur ita sensisse [Col. 0849C] de Christo, atque hic dicitur, sed Christi carnem phantasticam dixit, et non verum vestimentum. Marcellus autem, ut est a veteribus proditum, deliravit, assumptam fuisse ad tempus a Verbo humanam naturam; deponendam vero, post factum de hominibus judicium. Sic ergo emendandus locus: Tametsi decies millies irascatur audiens Marcellus, non ad usum temporalem accepit hoc vestimentum, sed in sempiternum, ut ad dextram suae Divinitatis faceret considere. Emendationis causa multiplex quidem est, et potissimum ex historia Marcelli petita; sed haec, opinor, omnium certissima, quod Chrysostomum (Homil. 11, in Joannem, ad haec verba: Et habitavit in nobis) , ut solet, hoc etiam in loco Nestorius imitatus sit. Ait vero ille: Contemplare mihi terribilem et arcanam illius mysterii dignitatem, nam perpetuo tabernaculum istud incolit; etenim carnem nostram induit, non tamquam iterum illam derelicturus, sed ut secum semper illam habiturus: quippe nisi ita se res haberet, non eam [Col. 0849D] utique throno regio dignatus esset, nec illam gestans adoraretur ab omni militia coelesti, etc.
3. Et ut nemo miretur carnis cum Divinitate audiens regnum, praemonuit per Scripturam Spiritus, quod videtur incredulum, in habitaculo habitantem demonstrans, ex quo et unde honor circa id quod videtur et paret accrevit: Donavit illi, inquit, nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum, [Col. 0850B] et omnis lingua confiteatur Deo, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Ibid.) . Non depretiavit, inquit, divinam substantiam circa illud quod invisibile est, honor cuncta praecellens, quia demonstratur quemadmodum Filius diligatur a Patre; [Col. 0850D] Cui non faciant fucum haec catholica in speciem verba? Fecerunt certe auditoribus, cum dicerentur, quemadmodum auctor est Mercator: unde sycophantas atque invidos vocarunt qui Nestorium accusarent, et in haec verba palam eruperunt: Ecce unum dixit, quid vultis amplius? Vide Mercatoris locum, ubi fraus Nestorii retegitur. unus enim Filius, quod visibile est, et quod invisibile; unus Christus, et iste qui utitur, et id quo utitur, naturae duplices, sed Filius singularis.
4. Quid sermonem in calumniam vocas? Quid me latenter sagittis aureis jacularis? [Col. 0850D] Objectum id Cyrillo calumniose, nunc quidem a Nestorio, postea vero a Nestorii sequacibus, quod muneribus rem ageret, et suas in partes episcopos pollicitationibus traheret. Orientales, seu potius Orientalium nomine Theodoretus: Scitote, quod videntes Cyrillianos tyrannide et fraudibus, et adulatione, et donis omnes, ut ita dicam, decepisse, non raro pientissimum regem obsecravimus, etc. (II p. c. Eph., sub finem) . Et paulo post: Sic poterit Aegyptius omnes excaecare muneribus suis, etc. Et in epistola ad Rufum [Col. 0851A] Thessalonicensem: Cum pietate destituerentur, aliam necessario sibi potentiam excogitarunt, nempe hominum propugnacula, rati profusione pecuniae se Patrum fidem expugnaturos (Epist. postrema schismaticorum ad suos, II p. c. Eph., in actis adversus Cyrillum) . Regerit porro injuriose suum ipsius crimen [Col. 0851B] pauperum depraedator in virum sanctissimum: nam et populus palam Nestorium hujus sceleris, et monachi in supplicatione ad imperatorem, et Cyrillus ipse passim accusavit, quamquam Cyrilli famae nocuerunt opes, quas moriens reliquit consanguineis, quasque Dioscorus repetundas putavit; immo et Theophilus Cyrilli praecessor et patruus suspicione avaritiae laboravit. Vide litteras Athanasii (Act. 3 conc. Chalcedonensis) , et Socratem (Lib. VI cap. 7) , et Baronium ( Ad ann. 445), ubi observat opes a praesulibus, etiam sanctis, relictas nepotibus, ex Ecclesiae proventu, causam fuisse semper vexationis, sive justae, sive injustae.— Quid in me. Hoc membrum videtur esse delendum, cum sit tantum alia versio superioris. BALUZ. Quid in me sagittas [Col. 0851A] aureas absconditus mittis? Experiamur nostra certamina, [Col. 0851B] Alludit ad libellos sibi datos adversus Cyrillum, de quibus dictum est in observationibus; tum ad epistolam Cyrilli ad suos clericos Constantinopoli existentes; tum ad litteras postremas Nestorii ad sanctum Coelestinum. Alludit etiam ad querelas contra ipsum, cum publice, tum privatim apud imperatorem factas, [Col. 0851C] de quibus in observationibus ad sermonis septimi initium. causas invicem vitae nostrae religionisque praestemus. [Col. 0851C] Tentaverat suis artibus aulae fidem, peneque traxerat in suas partes Pulcheriam cum imperatore fratre, et virginibus sororibus, ut ipsemet jactabundus gloriatur (In fine 2 epist. ad Cyrillum) . Quae causa fuit ut Cyrillus de mysterio incarnationis libros duos scriberet, unum ad imperatorem, alterum singularem ad Pulcheriam et reginas sorores: singularem dico, nam qui alius vulgo legitur in editis concilii Ephesini codicibus, Cyrilli non est, sed Theodoti atque etiam Attici, ut in dissertatione de libris Cyrilli ostendetur. De artibus Nestorii ad fallendam regiam domum aulaeque proceres, vide supplicationem monachorum ad Theodosium (I p. c. Eph., cap. 30, n. 4) . Pius est imperator; reginae Deum amant: esto in disputando vir fortis, quid prohibet in disputationem venire? quid perturbationes ferinis rugitibus afferre conaris? Novi et ego cum propheta clamare: Paratus sum, et non conturbatus (Psal. CXVIII, 60) .
5. Docuit me et Moyses non conturbari, siquidem [Col. 0852A] experimentum acceperis prophetae praedicti Aegyptiaca desperatio; nec beatum quondam [Col. 0851C] Duos Antiochenos episcopos, Meletium et Flavianum, totidem Constantinopolitanos, Nectarium et Joannem Chrysostomum, ab Alexandrinis Petro, Timotheo, et Theophilo dura passos causatur, ut se ex [Col. 0851D] Antiocheno presbytero factum Constantinopolitanum episcopum vexari probet a Cyrillo Alexandrino, non suo merito, sed quasi nativo unius gentis in aliam vel livore, vel odio. Quae vero Meletius a Petro et Timotheo, quae Flavianus, Nectarius, et Joannes a Theophilo sint passi, videre est apud scriptores illorum temporum. Flavianum terruisti, cum [Col. 0851D] Regerit in Theophilum crimen impotentis cujusdam tyrannidis, cujus a Romano episcopo, Theophili impulsu, accusatus est Flavianus apud imperatorem. Sic enim Theodoretus (Lib. V Hist., cap. 23) : Cum episcopi Romani, non Damasus solum ille admirabilis, verum etiam post illum Siricius et Anastasius Siricii successor, vehementius in imperatorem invecti essent, dixissentque eum illos qui tyrannidem contra se exercere molirentur opprimere; sed iis qui per tyrannidem Christi leges avertere studerent impunitatem concedere; eum accersit denuo imperator, Romamque ut contendat cogere laborat. Tum sapientissimus Flavianus libere ei [Col. 0852A] non sine maxima omnium laude respondet. Si qui me, o imperator, ut fidem minime sinceram ac sanam profitentem insimulent, dicantve vitam me traducere indignam sacerdotio, cum illis ipsis judicibus utar, tum pronuntiatam ab eis lubens subibo sententiam; sin autem de sede et praesulatu digladientur, neque agam [Col. 0852B] cum illis judicio, neque iis quos eam dignitatem adipiscendi studium tenet adversabor; sed cedam equidem volens, meque ipse praesulatu abdicabo: quare tu cui libitum est sedem Antiochenam tribuito. At vero imperator hanc ejus animi magnitudinem et sapientiam magnopere admiratus, in patriam reverti et Ecclesiam sibi commissam pascere jubet. Longo vero jam tempore intermisso, imperator Romam denuo adventans, in idem crimen rursus ab episcopis vocatus est, quod scilicet tyrannidem Flaviani non represserat; tum imperator eos dicere jubet quod sit tyrannidis genus; nam ipse, inquit, Flaviani partes suscipiam, et causam ejus agam in judicio. tyrannico spiritu [Col. 0852B] De iis opinor, loquitur quas Theophylus, post demandatam sibi a Capuana synodo cognitionem causae Evagrii Flavianique Antiochenorum episcoporum contendentium, ad Flavianum scripsit, quibus ipsum ad judicium vocaret: sed Flavianus, appellatione ad imperatorem interposita, subterfugit, ut testatur [Col. 0852C] Ambrosius (Epist. 78) . epistolas mitteres; [Col. 0852C] Meletio contradixisse Aegyptios fere omnes, favisseque Paulino, etiam Athanasium, Petrumque aliquamdiu, exemplo Romanorum pontificum, nec Timotheum reconciliatum umquam, ne in obitu quidem, cum ambo essent Constantinopoli, produnt scriptores horum temporum. Meletium laudarunt oratione funebri Amphilochius, ut creditur, et Gregorius Nyssenus, cujus sunt haec verba: Auxit nobis numerum apostolorum novus apostolus, etc. Laudavit quinque post annis Chrysostomus oratione panegyrica Antiochiae, cujus cives tanto amore coluisse tradit virum sanctum, ut et suis infantibus Meletii nomen imponerent, et ejusdem imaginem non haberent tantum domi pictam, sed etiam in annulorum palis insculperent.
6. Sed elegantem et speciatam eorum auferam occasionem. [Col. 0853C] Respicit ad ea verba epistolae Joannis Antiocheni (I p. c. Eph., cap. 25, num. 4) , ipsum admonentis de sedandis Ecclesiae motibus publica confessione Θεοτόκον : Age, rei quam recte tenes nomen quod a multis Patribus usurpatum, scriptum ac pronuntiatum est, adjungere ne graveris; neque vocabulum quod piam rectamque notionem animi exprimit refutare pergas; etenim nomen hoc Θεοτόκος , nullus umquam ecclesiasticorum doctorum repudiavit. Qui enim illo usi sunt, et multi reperiuntur, et apprime celebres; qui vero illud non usurparunt, numquam erroris alicujus eos insimularunt, qui illo usi sunt. Sane dum supervacanea quaedam ad vanas haereticorum opiniones solum spectante curiositate incitati, nomen cujus sententiam recte tenemus pertinaciter respuimus, aliud nihil, ut videtur, facimus, [Col. 0853D] quam quod fratrum nostrorum conscientias, et temere, et absque ulla utilitate graviter offendi non grave ducimus. Etenim si id quod nominis significatione offertur, non recipimus, restat ut in gravissimum errorem prolabamur; immo vero ut inexplicabilem illam unigeniti Filii Dei oeconomiam abnegemus, quandoquidem nomine hoc sublato, vel hujus potius nominis notione repudiata, sequitur mox illum non esse Deum, qui admirabilem illam dispensationem nostrae salutis causa suscepit; tum Dei Verbum, neque se exinanivisse, neque in servi formam sese demittens, ineffabilem quamdam benignitatis magnitudinem humano generi exhibuisse. Non dicit, inquiunt, Θεοτόκον , id est, genitricem Dei, et hoc est totum quod nostris sensibus ab illis opponitur: Nemo enim, aiunt, rectam fidei gloriam sequens, vocem hanc aliquando declinavit. Multa dogmatum ibi experimenta suppeditant, maxime quidem, quae sunt Apollinaris sectae et Arii, vel Eunomii. Si investiges, [Col. 0853D] Locus affinis refertur a Cyrillo ex Nestorii tractatu secundo in Proclum. Sic autem se habet: Si fide simplici Deiparam proferres, nulla esset apud me dictionisinvidia, verbi sensum exquirentem; sed quia video [Col. 0854C] praetextu erga beatam Mariam honoris, haereticorum confirmare blasphemiam, ideo dictionis prolationem caute praemunio, cum periculum in dictione latens suspectum habeam. Id ut clarius dicam, et ab omnibus percipi facilius possit, qui Arium sectati sunt, et Eunomium, et Apollinarium, et omnium hujusmodi familiae hominum chori, studuerunt Dei genitricis appellationem invehere, ut facta mixtione, duabusque naturis minime distinctis, nihil ex his quae viliora sunt de humanitate dictum acciperetur, ac locus illis jam adversus ipsam Divinitatem pateret, tamquam omnia de uno dicerentur, non ratione dignitatis ex ipsa conjunctione consequentis, sed ipsius ratione naturae: unus est namque Christus, et unus Dominus; sed in Christo, in unigenito, inquam, Filio, et Christi nomen, et Filii, nunc de Divinitate, nunc de humanitate, nunc de humanitate Divinitaque dicitur.
7. Tu vero intende, quaeso, in haec quae dicuntur, ut contra haec ipsamque etiam escam quam hamo apponentes loquuntur, defensionem paratissimam habeas. Scis hoc Apollinarem dicentem? Scis hanc vocem, [Col. 0853B] id est, Θεοτόκον , apud Arium plausus maximos excitare? Scis hanc quoque apud Eunomium frequentari? Etiam, inquis, sed non secundum illos [ Baluz. Filium], ais, hanc vocem enuntio. Laudo inficias tuas, interim arguo te ipsum in eo quod dicis vocem hanc solam esse veritatis tenacem; sunt enim et dicentes Θεοτόκον , et tamen, secundum tuam confessionem, eos esse haereticos constat. Sed quoniam illi dicentes Θεοτόκον , hinc naturae utriusque conficiunt permixtionem, seu temperamentum, ut quae sunt humilia non videantur de carnis dicta esse substantia, nec quae alta sunt de Deo et Domino omnium intelligantur expressa: ideoque damna eos qui dicunt, secundum Apollinaris et Arii sensum, Dei genitricem; et ego una tecum clamo Θεοτόκον , sed et Θεοτόκον dico, [Col. 0853C] et addo hominis genitricem, hoc est, ἀνθρωποτόκον ; [Col. 0854A] hoc enim haereticus non patitur dicere, propter eam divisionem quae ex distinctione facta est quoque verborum.
8. [Col. 0854D] Videri, credo, vult parere monitis Joannis Antiocheni, suadentis publicam Θεοτόκον confessionem, propositumque sibi ab amico communis magistri Theodori Mopsuesteni, dictum affine palam retractantis, exemplum sequi; verum ad elevandum retractationis ruborem, causatur exemplum longe illustrius, Pauli nimirum apostoli, propter οἶκονομίαν ritus etiam Judaicos usurpantis. Igitur ut eorum conciones etiam elegantes et sapidulas superemus, dicamus Θεοτόκον ; sciebat namque etiam Paulus talia facere, ne scissurae fierent per aliquam justitiam coloratam, cum gratiam praedicabat, legisque inutilitatem confidenter arguebat; sed Hierosolyma veniens docetur ab apostolis condescendere debere ibidem habitantibus, ut non fierent scissurae in Ecclesia, quod habere videtur speciem pietatis. Quid igitur facit? Suscipit legis observantiam, ita ut et purificaretur, et raderet caput, omnia faciens propter aedificationem Ecclesiae, quod postea hoc ipsum in Ecclesiarum institutione exponens atque doctrina [Col. 0854B] dicebat: Factus sum Judaeis tamquam Judaeus, ut Judaeos lucrifaciam; his qui sub lege sunt, tamquam sub lege essem, cum ipse non essem sub lege, ut eos qui sub lege erant, lucrifacerem; iis qui sine lege erant, tamquam sine lege essem, cum sine lege Dei non essem, sed in lege essem Christi, ut eos qui sine lege sunt, lucrer: omnia factus sum omnibus, ut omnes lucrifaciam (I Cor. IX, 20) .
9. Si igitur et tu non secundum Apollinaris morbum Θεοτόκον divulgas Mariam, abscondens in persona catholica rabiem Apollinaris, confitere mecum quae apud omnes catholicos dicuntur; [Col. 0854D] Multas voces adhibuit Nestorius ad dissimulandam haeresim quae in catholicis tolerantur, quia catholico sensu dicuntur; non sunt toleratae in Nestorio, quia haeretico sensu usurpabantur; ejusmodi sunt Χριστοτόκος, ἀνθρωποτόκος, συναφεία, ἀναλήψις , seu assumptio, ἕνωσις τοῦ προσώπου , una persona, etc., de quibus abunde agitur in dissertatione de haeresi Nestoriana. hoc autem catholicorum est proprium eorum qui hanc vocem, id est, Θεοτόκον emittunt, ut et ἀνθρωποτόκον , id est, hominis genitricem pronuntient Virginem sanctam.
[Col. 0854C] 10. Genitrix Dei est, non propter nudam humanitate [Col. 0855A] Divinitatem, sed [Col. 0855C] Cur humanitatem Christi frequentius appellet Nestorius templum, quam alio quocumque nomine, non una causa est. Hoc enim nomen haeresi suae explicandae, accommodatius sentiebat; nam primo rejici non potuit, siquidem eodem usus sit Christus, interprete evangelista, cum diceret: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud ille autem dicebat de templo corporis sui (Joan. II, 19) . Deinde, aptum erat ad significandum unionis modum, quem volebant esse puram ἐνοίκησιν , Deus enim templum inhabitat. Tertio, videbatur idoneum ad explicandam σχετηκὴν ἕνωσιν , qua fieret ut una veneratione Verbum et homo colerentur, una quippe religione Deus et templum colitur. Quarto, exprimebat locus Joannis, ut ipsi quidem Nestoriani putabant, et distinctionem naturarum, et inoperationem alterius in altera, etsi nulla esset ἕνωσις καθ` ὑπόστασιν . propter unitum templo Deum Verbum: hominis vero genitrix, id est, ἀνθρωποτόκος propter templum quod consubstantiale est naturaliter Virgini sanctae, [Col. 0855C] Totis viribus nitebatur Virginem dicere Χριστοτόκον , ut voce alioquin catholica haeresim absconderet. [Col. 0855D] Etsi enim bona fide eam a se proferri diceret apud Evagrium (Lib. I, c. 7) : Ipse equidem, inquit, quo in neutram partem peccarem, vel Christum morti minime obnoxium esse asseverando, vel in alteram partem inclinando, eum immortalitate privarem, hanc vocem Χριστοτόκον , qua Maria appellaretur, excogitavi; fidei tamen catholicae defensores restiterunt vehementer, cum Christi nomine intelligerent a Nestorio significari purum hominem, atque adeo Χριστοτόκον non aliam habere significandi potestatem apud Nestorium quam ἀνθρωποτόκον . quamquam et Χριστοτόκον , id est, Christi genitricem dicere, nihil aliud sit quam communem Divinitatis et humanitatis rem confiteri. Et [Col. 0855D] Ecce iterum vocem summe catholicam PERSONA haeretico sensu prolatam: verbo dicam, nullam catholicorum vocem refugit Nestorius, cum esset loquendum [Col. 0856C] de unione, praeter hanc unam, ἕνωσις καθ` ὑπόστασιν , quam qui declinat studiose, tamdiu vel morbo Nestorii reipsa laborat, vel suspicione saltem, eaque non temeraria, quod dictum sit propter Theodoretum, cujus fides ad hanc regulam examinabitur in sua singulari dissertatione, et quosdam audaciores nostrae aetatis homines, quibus non placet quod toti Ecclesiae placet. hoc Paulus docet, qui de una eademque persona clamans: Jesus, inquit, heri et hodie, idem ipse in saecula (Heb. XIII, 8) .
11. Soluta sit interim haec eis et ablata rationis speciem habens occasio, confitere utrumque, appellans sanctam Virginem Θεοτόκον pariter et ἀνθρωποτόκον : tu vero noli eam Θεοτόκον tantummodo appellare [ Baluz. add. Hoc enim Apollinaris vociferatur], hoc enim Arius praedicat ac veneratur; sed adde vocem [Col. 0855B] pariter catholicorum, quae et genitricis Dei praemuniat intellectum. Θεοτόκος Virgo sancta, secundum unitatem, ἀνθρωποτόκος , id est, hominis genitrix secundum parem naturam. Sic et quae apostolorum sunt praedicabis; quae haereticorum prudenter effugies, et maxime quae sunt Samosateni Pauli, atque Photini, quae te scire confingens, prorsus ignoras.
12. Nam Paulus atque Photinus nesciunt Filii Deitatem (vestram autem charitatem oportet haec nosse, ut ab his quae a praedictis dicuntur minime rapiamini); Paulus ac Photinus hominum imprudentissimi nesciunt Filii duas naturas, nesciunt Deum et hominem; dissentiunt autem sibi invicem, et a me [Col. 0856C] Locus ille a Mario Mercatore refertur in appendice ad contradictionem duodecimi anathematismi, parte XII. Nestorius porro, quod curiosius observavi, vehementius tres in haereticos, Marcellum, Paulum et Photinum, verbis etiam probrosis, invehitur, ut se ab eorum societate et sententia alienum probet. Unus vero, quod sciam, Mercator hanc trium societatem objecerat. Paulus quidem in eo quod dicit Christum hominem solum, et tunc solum initium habere, ex quo de Virgine natus [Col. 0855C] est; ego autem tibi ideo hic resisto, ut Deitatem, quae aeterna est, carni contemporalem non audeas facere.
[Col. 0856A] 13. Quid arguis eum tamquam Pauli doctrinam asserentem, qui quae sunt Pauli subvertit? Quis est hic qui Pauli asserit sensum? Qui dicit Deitatem contemporalem corpori? an qui dicit Deitatis in Filio essentiam ante saecula genitam esse de Patre?
14. Et haec quidem pessima Samosateni Pauli est secta; Photini vero ad hanc distantia, non quia Deitatem Filio dicit, sed quia dicit Verbum aliud praeter quam quod ultimis temporibus venit, quia dicit Verbum praeter templum.
15. Oportet autem manifestius dicere ut liquidius et apertius uniuscujusque morbum sectae possitis agnoscere. Et Paulus et Photinus hanc inter se differentiam habent: unus eorum Christum solum hominem dicit, alter vero dicit quidem Verbum; non [Col. 0856B] autem hoc confitetur esse Deum, sed dicit Verbum istud aliquando quidem Patris nomine vocitari, aliquando autem Verbi nomine nuncupari: unde etiam hoc appellat Λογοπάτορα , hoc est, Verbum et [Col. 0856C] Garnerius corrigit in margine, Patrem et Verbipatrem. EDIT . Pater, sive, si dici possit, Verbipater, accipiens ad hoc, pro sui sensus nequitia, illud bene in Evangelio dictum: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) . [Col. 0856D] Verba illa sumpsit, opinor, Nestorius ex Photini scripto aliquo, cujus ne memoria quidem videtur mihi superesse: Photinus vero ita sentiebat de Verbo, ut cum ad creaturas proferretur, atque ita extenderetur, Verbum diceretur, unde et prolatitium, seu operatorium vocabat; cum autem in se consisteret, atque adeo colligeretur, Deus esset tantum. Quare Deus operans in creaturis, Verbum erat huic haeretico; in se manens, simpliciter Deus. Unde aiebat rationem Verbi esse temporalem, atque adeo Verbum, qua ratione Verbum est, initium accepisse ex Virgine: quamobrem negabat Deum humanitati conjunctum fuisse, sed Verbum, qua Verbum est, id est, qua operatio quaedam divina. Nihil porro implicatius somniis hujus hominis. Vides, inquiens, quia Deum Verbum aliquando Deum, aliquando Verbum appellat, tamquam extentum atque collectum. Non autem introducit Deum Verbum hominem factum; nescit enim Christi Divinitatem, nescit divinam substantiam hominem suscepisse, nescit prorsus Verbi existentem ante saecula Deitatem.
16. Hanc ergo Photinus adversus Paulum distantiam [Col. 0856C] habet; istam vero Sabellius ad Photinum: quia Sabellius Υἱοπάτορα dicit ipsum Filium quem Patrem, [Col. 0857A] et ipsum Patrem quem Filium, Photinus vero Λογοπάτορα . Photinus vero, sicut praedixi, Deitatem Verbi non habet; Sabellius autem dicit quidem Filium, non autem dicit substantiam Filii in proprietate consistere: unde et Υἱοπάτορα dicit, hoc est, ipsum Patrem esse quem Filium, propterea quod unam substantiam somniat. Sed ideo divina Scriptura contra eorum morbum praemuniens, exponit Verbi incarnationem: In principio, inquit, erat Verbum (Joan. I, 1) , et caetera quae sequuntur; deinde descendens [ Baluz. scandens] ait: Et Verbum caro factum est (Ibid. 14) ; ut ostendat substantiam Filii in proprietate sua existentem, praeter substantiam Patris. Denique cogitur Photinus arctatus Verbum dicere, non autem Verbum hoc Filium confitetur: haec Spiritus praevidens cordi [Col. 0857B] scriptoris hujus se infudit, ut catholicorum animas muniat. Et quid ait? Verbum caro factum est.
17. Ecce agnovisti interim Verbi substantiam propriam, quomodo etiam agnoscamus Unigenitum, quia Pater non est secundum Photinum, nec Λογοπάτωρ , sed Deus Verbum et Filius: Et Verbum, inquit, caro factum est, et habitavit in nobis, hoc est, in nostra habitavit natura. Et Verbum caro factum est, bona etiam locutionis ipsius designatio, ut undique curararum inanium vanitas auferatur: Et Verbum caro factum est, suscepit, inquit, nostram naturam. Deinde ut benignitas amplior et admiratio esset, a viliore parte naturae nominat humanitatis susceptionem, Verbum, dicens, caro factum est; non quod de sua essentia decesserit, propter hoc enim adjecit: Et habitavit [Col. 0857C] in nobis; ut ostendat susceptae humanitatis inhabitationem, et Verbum, ait, caro factum est.
18. Quoniam autem non demutationem demonstrat, dicendo, factum est, ex aliis verbis divinae Scripturae evangelistae vocem agnoscere possumus. Audiatur [ Baluz. Videatur] apostolus Paulus de Domino vociferans: Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum (Gal. III, 13) . Certe si secundum mutabilitatem dictum esse intelligeretur, quod factum est, non poterat benedictionem donare quod maledictum est, non poterat maledictum a maledictione liberare. Quid ergo est τὸ factum est? Nobis debitum maledictum in se ipse suscepit: nobis, inquit, peccatoribus crucis poena debebatur; nos [Col. 0858A] manebat judiciaria condemnatio; nobis omnis poenae genus debitum erat; nos omnis excessus supplicii exspectabat: sed venit ipse, et eam quae nobis poena debebatur, innoxia carne suscepit, ut peccatum ipsum tamquam injuste irruens condemnaret, ad diabolum peccati patrem ista vociferans: LATRONES TAMQUAM PECCATI REOS CRUCI TRADIDISTI; ME AUTEM QUAM OB CAUSAM CUM LATRONIBUS PATIBULO AFFIXISTI?
19. Hoc et Paulus demonstrans, peccati scilicet per Dominicum corpus condemnationem: Deus, inquit, Filium mittens in similitudinem carnis peccati (Rom. VIII, 3) . Bene quod in similitudinem carnis, quoniam corpus quod parebat peccatricis similitudinem carnis circumferebat. Deus Filium suum misit, nomen commune naturarum, hominis scilicet et Dei. [Col. 0858B] Non dixit, Deus Deum Verbum mittens, ut accepta hac voce haereticus insiliat, et dicat: Vides quemadmodum alius mittit, alius autem mittitur. Filius, o Ariane, mittitur secundum humanitatis naturam: non autem mittitur secundum essentiam Deitatis, non enim est ullus locus a Dei potentia separatus.
20. Inter plausus interea Photinus, cum arguitur, non debet effugere; de hoc enim disputans doctrinam Pauli apostoli interposui, ostendens [ Baluz. attendens] quod Verbum sit Filius: Deus Filium suum misit in similitudinem carnis peccati. Non dixit: Deus Deum Verbum misit; et certe Verbum Dei non erat a templi separatum natura. Statim ex imperitia in clamore insiliunt, dicentes: Quomodo alterum esse dixit Deum Verbum, et alterum Filium, qui missus est? [Col. 0858C] Non dixi alterum Filium, aut alterum Deum Verbum; sed dixi Deum Verbum naturaliter et templum naturaliter alium filium conjunctione unum, sic et alibi dixi sub [Col. 0857D] De hac voce diverse senserunt editores, scilicet Cotelerius Mon. Eccl. Gr. tom. III, p. 601: «Existimant viri doctissimi verbum subripio esse corruptum; quod tamen sola prava conjunctione laborat, et ita recte constituetur: Sic et alibi dixi Subripio: prodito in medium et voces has argue; » et Baluzius: «Dubium non est quin haec vox sit corrupta. Verum eam retinuimus quia habetur in antiquis codicibus. Garnerius reposuit sub principio. » EDIT . principio.
21. Prodito in medium, et voces has argue; noli me sagittis aureis vulnerare; [Col. 0857D] Repetit calumniam quam num. 3 fecerat de corruptis Cyrilli auro Constantinopolitanis. Confer hunc locum cum opposito Cyrilli objicientis illud ipsum Nestorio: Nefarius iste ac blasphemus videns se a comitibus defendi, horum fiducia elatus est; immo cum speraret se nobis terrorem injicere, nos erexit. Age, cum suspiriis et lacrymis pro more dicamus: Bonum est sperare in Domino quam sperare in principibus (Ps. CXVII, 8) . Hic enim, hic exsecrandus, exhausta [Col. 0858D] aurea sua pharetra, consules et comites, magistratusque et reginarum chorum concitavit. Sed nos propheticum illud usurpemus: Hi in curribus, et hi in equis; nos autem in nomine Domini Dei nostri (Ps. XIX, 8) , etc. non sunt mihi sagittae aureae. Dico ego ad te beati Petri verbis: Aurum et argentum non est mihi; sed quod habeo, do tibi in nomine Domini nostri Jesu Christi Nazareni (Act. III, 6) . Disce hominem et Deum.
22. Sed id quod dicebam, missionem a Patre nusquam divina Scriptura divino Verbo consignat, sed Filio, qui est Deus Verbum et homo; sic et alibi: [Col. 0858D] Hunc Apostoli locum vexat in omnem partem, nititurque prava, sed probabili in imperitum vulgus, interpretatione ei qui hocce testimonio usus fuerat invidiam facere, prae vesana animi impotentia: nam tacito nomine debacchatur in Joannem Antiochenum, alioquin ipsius amantissimum; solus enim eorum a quibus litteras acceperat hunc Pauli locum argumentatus est, ad probandam Θεοτόκον . Sic enim scripsit (I p. c. Eph., c. 25) : Cum Dei erga nos clementiam divinae Scripturae hinc praecipue confirment, quod unicum illum sempiternumque Dei Filium ante omnia saecula natum impatibili modo ex sacra quoque Virgine ortum ostendunt. Huc namque divinus tendit Apostolus, dum [Col. 0859C] ita ait: Misit Deus Filium suum factum ex muliere (Gal. IV, 4) . Clare hic ostendit, ipsummet Dei Unigenitum admirabili ortu ex Virgine in lucem prodiisse, ut paulo ante dixi. Quod si Virgo a sanctis Patribus propter hanc generationem Deipara nominatur, nescio quorsum attinuerit ut quaestionem hanc nequaquam necessariam, bona venia tua dictum sit, et contra nos ipsos, et contra ecclesiasticam pacem quoque, ut vides, agitandam susceperimus. Misit Deus Filium suum (Gal. IV, 4) . Non dixit: [Col. 0859A] Misit Deus Deum Verbum; ambo enim, si ita diceret, invenirentur locales et in parte. Si Divinitatis erat natura, qui mittebatur, et qui mittebat, localis et in parte est; qui enim mittitur, illuc mittitur ubi non est.
23. Misit Deus Filium suum (Gal. IV, 4) , quoniam inconveniens erat Deitatis naturam inter missos videri, Paulus senex omnium Dominum possidens Christum, verius ac liquidius de se ipso noscentem: Misit, inquit, Deus Filium suum factum ex muliere (Ibid.) . Filius Dei natus est, Deus Verbum et homo: ergo quae peperit, propter unitatem dicatur genitrix Dei, id est, Θεοτόκος ; propter naturam vero hominis, hominis genitrix, hoc est, ἀνθρωποτόκος ; et quoniam utrumque una locutione dicere refugis, Deum et hominem [Col. 0859B] dico, Χριστοτόκον ne dixeris (ecce voce distinguor a te tantum). Sed cum Dei genitricem, hoc est, Οεοτόκον vocas, memineris et hominis genitricem, hoc est, ἀνθρωποτόκον vocare, ne dispensationem auferas, [Col. 0859C] Alludit ad haec verba sancti Coelestini: Plangimus a te sublata de symbolo apostolis tradito verba, [Col. 0859D] quae nobis totius nostrae salutis spem promittunt. Et postea: Cui honoris aliquid reservem, quando agitur, ut mihi totius meae salutis causa tollatur (In epist. ad Nest. I p. c. Eph., c. 18) . quae est caput nostrae salutis.
24. Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Ibid.) . Quis erat factus sub lege? Divinitatis natura? Quomodo? tamquam posset legis praecepta servare? Quomodo? tamquam posset ostendere sacerdotibus legis praevaricationem se non incurrisse? purificationes quoque legales suscipere habuit Divinitatis natura in templum ascendens hostias immolare? Et quis audebat Divinitatis naturam fuisse [ Baluz. non fuisse] in legem praevaricatam sacerdotibus persuadere?
[Col. 0859C] 25. Sic Filius sub lege factus est, et non est factus: factus quidem est, humanitate suscepta; non est factus, majestate Deitatis; Deitas enim, quae legem promulgavit, cui alteri, tamquam legislatori, habuit, quae sunt legis offerre?
26. Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum [Col. 0860A] sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. Propter hoc eum qui non noverat peccatum pro nobis peccatum fecit (Ibid.) . Sicut et illud: Factus est pro nobis maledictum (Gal. III, 13) ; non benedictionem illam quae est Deitatis naturae in maledictum versam conscriptor nobis exposuit; sed quia suscepit in se naturae nostrae peccatum, improbam in eum poenam irruisse significavit: sic et quod pro nobis peccatum fecit, videri eum fecit conspectibus hominum, reis aequalia sustinere, et aequaliter cum latronibus crucifigi; sed non pro se. Sed pro quibus, o Paule? Eum qui non noverat peccatum pro nobis peccatum fecit?
27. Sed id quaeritur, unde Verbum Filius. Ut Photinum maxime convincamus, Verbum quidem confitentem, [Col. 0860B] non autem dicentem Deum Verbum Filium: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Vide quomodo et susceptionem hominis demonstrat, cum ait: Et habitavit in nobis, et vidimus gloriam ejus. Cujus? Verbi sine dubio: Gloriam tamquam Unigeniti a Patre. Vides quod non alius quidem Unigenitus, alius vero a Patre: ergo Dei Verbum Filius. Quomodo igitur, Photine, subvertis substantiam Divinitatis [ Baluz. deitatis]?
28. Sed si respicimus ad aviditatem studii vestri, hic nos sol ipse deficiet, et ad alteram doctrinam tendere forsitan non valebimus. Haec igitur apud vos conservate, scit enim diabolus hominibus et de bonis nociva moliri. Bonae quidem de Deo disputationes; vitae enim in se effundunt unguentum, sed disputationes [Col. 0860C] generant contentiones, contentiones iracundiam movent, iracundia provocat manus, manus provocatae moventur ad vulnera, vulnera vero, absit experientia ab ipso sermone, quid faciant, et quem habeant finem? Namque aliquoties ultimam generant mortem.
29. [Col. 0859D] Quam faciebat ipse vim, hanc a Cyrillo metuendam calumniose vaticinatur: et revera odio in se agi, non autem ullo causae merito, persuasit multis. Hinc Theodosius imperator (In sacra ad Cyrill. I p. c. Ephes., c. 31) : Ejusdem est animi (turbulenti et audacis) ejusdemque studii ecclesiastica et regia omnia velle confundere, ac a se invicem divellere; quasi vero alia omnis desit occasio ex qua laudem et gloriam aucuperis. Et sub finem, mandans ut ad synodum conveniat: Hac ratione, quae pro tuenda opinione acerbe quidem inconsulteque abs te jam gesta sunt, neque ulla privata animi aegritudine deceptus, neque [Col. 0860C] alicui ultra quam convenit infestus, admisisse censeberis. Hinc Theodoretus post mortem Cyrilli: Contentio ultra jam non est; mortua est invidia, et consepulta illi est haeresis (Serm. coram Domno). Hinc et Eutherius ( In praefat. Sermonum): Quomodo potero, aut fervidum pietatis tuae zelum oratione adaequare mea; aut officium veritati debitum cumulata mensura reddere; aut mendacii omnia nunc turbantis cohibere impetus, quando temeritatis et amentiae plena sunt quae dicuntur omnia? Dicuntur autem summa cum [Col. 0860D] impudentia et arrogantia, ut nunc quidem quod ausi hactenus non sunt ausuri sint: usque adeo haereticorum malitia non jam amplius clam leviterque simplicioribus insidiatura; sed ut quae summam omnium potestatem habeat, nullum non facinus sit patratura, sumptoque sibi in omnes imperio leges praescriptura, ad placita sua quosvis pertractura, obedientiam subitam flagitatura, cognitura causas, poenas a diligentioribus pietatis cultoribus exactura, et hunc quidem involutura injuriis, patria pulsatura alterum, huic accusationum textura laqueos, illum de dignitatis suae gradu deturbatura, alium dejectura audacia, alium vocum inanium ampullis in nassam tractura. Taceo vincula, carceres, mulctas, infamiam, flagella, miserabilia caedium spectacula. Et postea: Indicta causa condemnant; quae falsitatis [Col. 0861C] numquam convicerunt, rejiciunt; audaciam fortitudinem dicunt; crudelitatem vocant zelum; fraudem sapientiae loco habent. Quis haec omnia tragaedus vel contenta voce expresserit? Liberatus narrans quid Cyrillus ageret dum exspectatur dies futurae synodi: Deflorationes quasdam librorum Nestorii faciebat, eum perturbare volens; erat enim, ut dicitur, ejus inimicus.
30. Nemo perturbationes perturbationibus sedat; nullus medicus vulnera vulneribus sanat. Propter pacem [Col. 0861C] Meminerat initio tyrannici Alexandrinorum episcoporum spiritus; atque ita vocem hanc amat usurpare ad invidiam Cyrilli, qui perinde ac praecessores, immo magis, venerat in suspicionem usurpatae saecularis in Aegyptum potentiae, atque adeo tyrannidis, ut tradit Socrates. tyrannidis temeritatem tolero; contra calcitrantem non calcitro; calcitrabatur Christus aliquando, sed ipse non calcitrabat; sed quid ad calcitrantem dicebat: Durum est contra stimulum calcitrare (Act. V, 5) ?
31. Haec igitur apud nosmetipsos memoriter, ut dixi, servemus; omnem haeresim aversati odio habeamus cum Paulo Samosateno Photinum; Arium cum Apollinari detestemur, et ad omnem prorsus sectam pravae fidei implacabiles, fidemque Ecclesiae amplectentes, ad membra propria non conturbemur. Et qui [Col. 0861C] dicunt Θεοτόκος tantum, tametsi desit eis quod postea forte suscipient, et circa rectam fidem claudicent; verumtamen membra sunt Ecclesiae. Et qui dicunt tantum hominis genitrix, id est, ἀνθρωποτόκος , et isti sunt membra Ecclesiae, sed spiritalis inopes medicinae. Non ergo in fratres fraternitas irruat: Frater fratrem adjuvans exaltabitur, sicut civitas firma (Prov. XVIII, 9) . Et iterum Paulus: Fratres, inquit, etsi praeoccupatus fuerit quis in aliquo delicto, vos qui spirituales [Col. 0862A] estis, instruite hujusmodi in spiritu mansuetudinis (Gal. VI, 1) . Puta qui dicit Θεοτόκος , si et Χριστοτόκος dicat, quod nomen sit duarum significatio naturarum. Et oportet ad aedificationem Ecclesiae omnia facere.
32. Est quidem, ut dixi, vox ista, id est, Χριστοτόκος , significativa duarum naturarum, et Deitatis, et humanitatis: quando autem cum simplicioribus agitur, opus est voce manifestiore. Quid impedit intellectum Χριστοτόκον dici, et Θεοτόκον et ἀνθρωποτόκον ? sicut qui dicit, Christus, confitetur quia Deus et homo sit: sic et Θεοτόκος et ἀνθρωποτόκος si dicas, utrumque confessus es.
33. [Col. 0861D] In haec verba, aut certe in istum sermonem intendebant forte veteres historiae scriptores, cum dicerent post Socratem (Lib. VII, c. 33) : Rebus sic tunc perturbatis et confusis, Nestorius, cum contentionis pestem latius in vulgus manare intelligeret, poenitentia adductus, Mariam Deiparam vocavit, sic elocutus: «Dicatur Maria Deipara, et offensiones animorum sedentur.» Verum nemo illum poenitentia adductum haec dixisse existimavit; quamquam dictum istud a Nestorio scribat Nicephorus (Lib. XIV, c. 35) post concilium Ephesinum, cum Ecclesiae diro schismate ipsius causa scinderentur. Deponamus igitur, quaeso, utrinque adversus membra nostra aciem contentionis; et si quisquam [Col. 0862B] impudentior fuerit, ignoscamus; et si quislibet subtilius dicat, venia similiter dignus habeatur: unum tamen prospicientes, ne creaturam Verbum Deum quispiam dicat; ne humanitatem, quae suscepta est, imperfectam. Si quis dicat haec, justa adversus hunc ira suscipiatur; si vero in his quae tu confiteris distantiam affert, quid non ad eum dicis: Si locutio fratrem meum offendit, non eam proferam in aeternum. Quod si [ Baluz. add. ego] alicui ad pacis consilium minus idoneus videor, audite ad vos Paulum clamantem: Quae didicistis, et audistis, et accepistis, et vidistis in me, haec agite, et Deus pacis erit vobiscum (Philipp. IV, 9) .
Habuit hunc sermonem Nestorius die decimo quarto Decembris ann. 430, cum fessus esset hesterno labore, et acrius tamen compendio scientiam pietatis tradere urgeretur, sive hanc instantiam callide procuraverit sibi a suis fieri, quod opinabilius; sive ab aliis revera tumultu quodam pio cogeretur aperire mentem in re dubia.
Duas porro in partes tribuit scientiam pietatis, quam dicit confessionem et consubstantivae Trinitatis et assumptionis hominis perfecti a Deo Verbo. Sed in posteriore sola versatur, de qua nempe quaestio ferveret. Primam praeterit, ut confessam apud auditores. [Col. 0862D] Sermonem hunc Marius Mercator exagitat in appendice contradictionis ad duodecimum anathematismum sicut et praecedentem.— Die Dominica. Quae incidit illo anno in diem septimam mensis Decembris, non vero in decimam quartam, ut putavit Garnerius. Vide novam collectionem Conciliorum p. 422, 689. BALUZ.
dictus.
[Col. 0862C] 1. [Col. 0862D] Hic sermo exstat ex alia versione in synodico adversus tragoediam Irenaei cap. 3, ubi annotatum est illum dictum esse a Nestorio dum tardius intrasset ad mensas, id est, ad Missas ad celebranda mysteria, uti dictum est in tomo primo novae collectionis Conciliorum pag. 689 et 1323. BALUZ. Aliis in terris sita est aliarum utilitas rerum, et quibusdam quidem in militia degere, magna videtur utilitas; quibusdam vero in foro rerum venalium convenit mercatura; item aliis optabile est arti maritimae studium commodare; nonnullis alterius cujuslibet terrestris conversationis inire negotium: pietatis autem scientia in commune omnibus hominibus, regibus scilicet et sacerdotibus, popularibus ac potentibus, utilis ac necessaria est.
[Col. 0863A] 2. Quae est autem scientia pietatis? Si quis velit compendio discere; [Col. 0863D] Ad sacras conciones concursum auditorum, ὠθισμὸν, θλίψιν, στενοχωρίαν saepe memorant Patres. Eoque de more cum Christiano Lupo accipio haec verba Nestorii: Parco enim, quoniam et ego valde sum fatigatus, et vos omnino constricti, seu ex alia versione, constipatione laboratis. Graece procul dubio, σφιγγομενοι . COTEL. — Constipatione laboratis. In synodico constricti. Refertur autem ad impatientiam auditorum. BALUZ. parco enim, et mihi qui fessus sum, et vobis qui constipatione laboratis. Si quis ergo, ut dicebam, velit compendio discere; scientia pietatis est, de consubstantivae Trinitatis Divinitate rectam inire rationem, et fateri divinam naturam corporatum hominem assumpsisse. [Col. 0863] Haec usque ad verba Quae est autem ista, non habentur [Col. 0864D] in synodico. BALUZ. De his, quae frequenter dicta sunt, tamquam dicta non sint, urgetis, et circa exactionem vehementer insistitis: quoniam igitur necesse est violentiae vestrae succumbere, quae piam [ Baluz. impiam] in nobis possidet tyrannidem, iterum apud vos eadem verba repetemus. Servate igitur compendio hanc scientiam pietatis.
3. Quae est autem ista, nisi ὀρθολογία [ Baluz. om. nisi ὀρθολογία ], et consubstantivae divinae Trinitatis, et [Col. 0863B] assumentis hominem divinae naturae, et in virgineo utero carnis susceptae, [Col. 0864D] Baluz.: Perfecteque hinc hominis assumptio deitatis, perfectae, etc. EDIT. perfectique hominis assumpti a Divinitate; dehinc perfectae Divinitatis, et perfectae humanitatis in unum Filium conjunctarum excellentior contemplatio, duarum jus naturarum in unam auctoritatem ratione divina conveniens.
4. Hinc vobis saepe diximus, quomodo Christus, nominis utriusque sit appellatio significativa, id est, humanitatis et divinae naturae. Hinc si quis dicat Christum tantummodo expresse, sciat in isto nomine utramque significari et connuncupari naturam.
5. Hinc beatus Matthaeus Evangeliorum conscriptor, cum ad generationis venisset arcanum, a neutra natura generationis fecit narrationem, sed magis a Christi vocabulo; oportet autem expresse dicere, [Col. 0863C] ut omnibus ad perspiciendum fiat facilior intellectus: Liber, inquit, generationis Jesu Christi (Matth. I, 1) . Non dixit: Liber generationis Dei Verbi; neque liber generationis hominis. Si enim dixisset, liber generationis hominis, Christum nobis solum hominem demostraret. Item si diceret, Liber generationis Dei Verbi, solam nobis [Col. 0864D] Hinc emenda synodicon, ubi legitur, ex parte humanitatis pro expertem. BALUZ. sine humanitate introduceret Deitatem. In Christi ergo appellatione complectitur utramque naturam, ut neutra sine altera possit intelligi.
6. Hinc et sanctae Virgini, eo quod eam Christi genitricem dicimus, nomen geminae appellationis convenienter aptamus, id est, Θεοτόκος , quod est genitrix [Col. 0864A] Dei, [Col. 0864D] Verba et ἀνθρωποτόκος , id est hominis genitrix, non habet Baluzius. Fatetur quidem a Garnerio ea recte reponi; non tamen est ausus discedere a scriptura veterum exemplarium, in quibus desunt. EDIT. et ἀνθρωποτόκος , id est, hominis genitrix.
7. Quoniam autem oportet, propter eos qui lucidiorem requirunt intellectum, maxime cum sint Ecclesiae filii, ut manifestiore locutione, propterea et modo eadem definitione qua prius breviter de illa beata Maria semper virgine praedicabam, etiam nunc evidentiore sermone summa voce proclamo, quoniam sancta Virgo, et Dei est, et hominis genitrix, id est Θεοτόκος et ἀνθρωποτόκος : genitrix quidem Dei, propterea quod templum, quod in ea creatum est a Spiritu sancto, unitum est Divinitati; hominis vero genitrix, propter susceptas a Divinitatis natura nostrae naturae primitias.
8. Haec sunt in compendio dogmata pietatis. Haec [Col. 0864B] per omnia retinentes memoriter servate, ubique haereticorum pravam gloriam declinantes. Non quomodo apud illos Θεοτόκος detrita locutio est, ita putandum est etiam Ecclesiam dicere Θεοτόκος , quia neque cum illi Filium dicunt, et Ecclesia Filium confitetur, Filii apud utrosque par et similis intellectus est; sed apud illos quidem Filii nudum vocabulum est, non habens Patri consubstantivum aliquid; apud nos vero Filii apellatio cum causa vel re vel opere est. Sic apud illos iterum omnium Dominus Christus Deus nominatur, nominatur apud nos quoque; sed apud illos creatus, apud nos vero cum eo qui genuit increatus.
9. Non igitur ex una eademque appellatione in unum deducamur cum haereticis intellectum; sed confiteamur [Col. 0864C] simul humanitatem et Divinitatem in una generatione Filii esse conjunctam; neque Deitate in carnem decidente, immutabilis est enim Divinitas, et hoc Deus Judaeis manifestans dicebat: Ego sum, ego sum, et non sum mutatus (Mal. III, 5) ; neque per incarnationem carne commutata; non enim pudet Deum naturae quam suscepit, non pudet possidere sibimet conregnantem; nam si puderet, non eam susciperet. Susceptam autem, propter humani generis dilectionem, habet naturam nostram Divinitatis inspoliabile vestimentum. Horum memoriam per omnia possidete in Christo, cui est gloria in saecula saeculorum.
Excerpta ex variis tractatibus
Plures sunt collectiones excerptorum ex tractatibus Nestorii. Prima et celebrior, etsi non plenior, ea est quam Patribus in concilio Ephesino Petrus notariorum primicerius obtulit. Altera reperitur apud Cyrillum in opere quod aliquando Ἔλεγχος dicitur, aliquando contradictio adversus Nestorium. Tertiam Ephesi a Cyrillo factam Marius Mercator Latinitate donavit, quam nunc primum edimus. Prima, quam Ephesinam vocare possumus, complectitur viginti capita; secunda, quae Cyrilliana, quadraginta tria; tertia, quam deflorationem Liberatus nominat, viginti duo: quamquam eadem capita diversis in collectionibus reperiuntur. Omnes porro collectiones Cyrillum habere auctorem, duas extremas Mercatorem interpretem, mox planum fiet.
Excerpta fuerunt cuncta, ut innuit Mercator, ex codice confecto ex multis quaternionibus, arte quadam dispositis, quibus tamen singulis singuli tractatus non videntur contenti, ut aperte demonstratur in notis.
Codex ille, cujus mentionem facit Marius, diversus certe non erat a libro cujus meminit Cyrillus cum ait (Lib. I Contrad. in praef.) : In librum quemdam a quodam compositum incidi, in quo multi erant congesti sermones per elementa et velut ordine dispositi, nullaque ratio ei deerat, quominus retineri posset. At si a scriptore ejusmodi aliquid dictum esset quod oblivioni traditum evanesceret, forsan utique statuissem, et mihi silendum esse, et caeteris consulendum, ut idem facerent, ne multis aliis posterisque nostris nota essent tam absurde tamque imprudenter dicta. Sed quia blasphemiarum turba in eo libro congesta est, et multum adversus dogmata veritatis declamatum et oblatratum, quomodo non necessarium fuit propemodum, ut accingeremur, et pro salute lectorum certaremus, ne ullum ex ea re damnum paterentur? Eadem enim fragmenta, et in libro, et in codice leguntur.
Immo non nemini videri potest, ne diversus quidem esse codex a libro de Incarnatione, quem Gennadius (Lib. de Script. Eccles. cap. 53) tradit a Nestorio scriptum pro sua haeresi sexaginta duobus sacrae Scripturae testimoniis refertum. Postquam Ecclesiae Constantinopolitanae pontificatu donatus est, apertum se hostem Ecclesiae, quem celaverat, ostendens, librum scripsit, quasi de incarnatione Domini, sexaginta [Forte quinquaginta] et duobus divinae Scripturae testimoniis pravo sensu suo constructum, in quo quidquid asseveraverit, in catalogo haereticorum demonstratur.
Tres illas collectiones contulimus non sine aliquo labore, indicavimusque in quo sibi consonarent, et in quo dissentirent: nec enim id scire minimi est ad negotium haeresis Nestorianae momenti, ideoque omnes simul edendas putavimus, partim quia priores duae sunt apud Marium Mercatorem, cujus opera edimus; partim quia tertia suppeditat ipsamet Graeca Nestorii verba fragmentorum multorum, quae apud Mercatorem habentur Latine tantum.
Quartam addidimus ex variis cum Cyrilli, tum aliorum scriptorum libris, ut uno prospectu quisque valeat haeretici sensa intueri, indeque judicare quam immerito aliqui olim, atque etiamnum quidam ausi sint dicere, verbo potius quam reipsa lapsum esse Nestorium, ideoque propter pervicaciam magis quam haeresim, damnationis sententiam tulisse.
[Col. 0865A] Post consulatum DD. NN. Fl. Theodosii XIII et Fl. Valentiniani imperatorum Augustorum XI kal. Augusti, qui dies est secundum Aegyptios epiphii 28, jussu augustissimorum piissimorumque principum synodo congregata in Ephesiorum metropoli, et sedentibus in episcopio [Col. 0866A] reverentissimi et religiosissimi episcopi Memnonis sanctissimis et Deo dilectissimis episcopis Cyrillo Alexandriae agente etiam sanctissimi et religiosissimi episcopi Romanae Ecclesiae Coelestini, et Juvenale Hierosolymorum, et Memnone Ephesiorum, et Flaviano Philipporum agente [Col. 0867A] etiam vicem Rufi sanctissimi episcopi Thessalonicae, et Firmo Caesareae Cappadociae primae, et Theodoto Ancyrae Galatiae, et Acacio episcopo Melitines, et Perigene Corinthi Graeciae, et Cyro Aphrodisiados Cariae, et Valerio Iconii, et Hesychio Parii, et Hellanico Rhodii, et Dinato Nicopoleos Epiri veteris, et Eutheario Dyrrachii Epiri novae, et Perherbio Farmuli, et Eudoxio Comatus Lyciae, et Sylvano Cheretaponti Phrygiae, et Vereniano Pergae Pamphyliae, et Amphilocio Sides, et Epiphanio Cratiae Honoriados, et Gregorio Cessasunthis Ponti Polemoniaci, et Sinicione Codron, et Iconio Gortinos Cretae, et Dalmatio Cyzici, et Docimesio Maroneae Thraciae, et Joanne Proconesi, et Daniele Coloniae secundae Cappadociae, et Romano Raphiae, et Pauliniano Majumae, et Paulo Anthedonis, et Fido Joppe, et [Col. 0867B] Joanne Sycamazonis, et Theodoro Gadorum, et Letoio Libyadis, et Apelle Justes, et Theodoro Ariddelon, et Petro Parembolae, et Joanne Augustopoleos, et Saida Phoenus, et Rufino Gabon, et Anysio Thebarum, et Callicrate Naupacti, et Domnino Opuntis, et Nicia Megaron, et Agatocleo Coloniae, et Felice Apolloniae et Bellidis, et Theodoro Dodonae, et Andario Cerronesi Cretae, et Cyrillo Cydone Cherronesi, et Paulo Lappe, et Zenobio Cnosi, et Luciano Toperi Trachiae, et Nepio Maximianopoleos, et Secundino Lamiae, et Dione Thebarum Thessaliae, et Theodoro Eschinei, et Martyrio Listron, et Thomas Derbes, et Athanasio Parosithi, et Themistio Jassi, et Aphetoneto Heracliae, et Phileto Amyzonis, et Apella Cybirae, et Spudasio Ceramon, et Archelao Myndi, et Fania Arpason, et Promachio Alydon, [Col. 0867C] et Philippo Pergamorum Asiae, et Maximo Cymae, et Dorotheo Myrinae, et Maximo Assi, et Euporo Pepon, et Alexandro Arcadiopoleos, et Euthico Theodosiopoleos, et Rodone Palaeaspoleos, et Eutropio Evason, et Aphobio Coloes, et Nestorio Sion, et Heracleonte Tralleon, et Theodoro Myses, et Theodoro Anineti, et Timotheo Briullon, et Theodosio Maustauron, et Tichico Citeron, et Eusebio Clazomenon, et Euthalio Colophonis, et Modesto Aneon, et Theosebio Prienes, et Eusebio Prienes, et Eusebio Magnesiae Sifilae, et Sapricio Paphi Cypri, et Zenone Curii Ceretii Constantiae, et Evagrio Solon, et Caesario Chorepiscopo, et Triboniano Aspendi Pamphyliae, et Nucetio Seleges, et Solone Paraliae, et Acacio Cotenon, et Nesio Corybrassi, et Matidiano Coracensium, et Nectario [Col. 0867D] Senon, et Eutropio Ettennon, et Tariano Lyrbes, et Eusebio Asponon Galatiae, et Philumeno Cinnes, et Strategio et Eusebio Heraliae Honori, et Paralio Andrapone Hellespontiadis, et Sylbano Ceratapon, et Hermogene Rinocuroron, et Evoptio Ptolemaidos Pentapoleos, et Eusebio Pelusii, et Adesphio Onopheos, et Paulo Phravoneos, et Phoebammone Copti, et Machario Metelos, et Adelphio Saeos, et Macedonio Xeos, et Marino Heliopoleos, et Metrodoro Leonthon, et Machario Anteon, et Petro Oxyrinchi, et Strategio Athribidis, et Athanasio Parali, et Sylvano Cophriteos, et [Col. 0868A] Joanne Hephestii, et Aristobulo Thmueos, et Theone Sethroitu, et Lampetio Casii, et Cyro Achaeorum, et Publio Olbiae, et Samuele Dysteos, et Zenobio Barchae et Tenone Theucyron, et Sopatro Septimiaces, et Eusebio Nilupoleos, et Heraclida Heracleos, et Chrisadrio Aphroditus, et Andrea Hermupoleos magni, et Sabino Panos, et Abraham Ostracines, et Hierace Aphnau, et Alypio Selae, et Alexandro Cleopatridos, et Isaac Tuna, et Ambone Butu, et Heracleo Thyneos, et Isaac Elearchiensi, et Heraclio Thamiatidos, et Theona Psincus, et Ammonio Panephysi, et Bessula diacono Carthaginis, et Arcadio et Projecto sanctissimis episcopis et legatis, et sanctissimo presbytero Philippo apostolicae sedis Romanorum et legato, Petrus presbyter Alexandriae et primicerius notariorum dixit: Sancta [Col. 0868B] et ingens synodus vestra omnem adhibens providentiam rectae et apostolicae fidei et dogmatum veritatis, consulens autem paci et statui Ecclesiarum, definitionem protulit, quam prae manibus habentes, si videbitur sanctitati vestrae, recitabimus.
Sancta synodus dixit: Definitio prolata a sancta et [Col. 0867] Id est universali, ex universo mundo congregata, uti dictum est in nova collectione Conciliorum pag. 614. BALUZ. mundana synodo percenseatur et actis praesentibus inseratur.
Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium factorem. Et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei, natum ex Patre unigenitum, hoc est, ex Patris substantia, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo [Col. 0868C] vero, natum, non factum, ejusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt quae in coelo et quae in terra; qui propter nostram salutem descendit, incarnatus et homo factus, passus, et resurrexit tertia die, et ascendit in coelos, venturus judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. Eos autem qui aiunt, Erat quando non fuerat, et antequam nasceretur non erat, et quod ex nihilo factus est vel ex alia substantia, perhibentes esse aut visibilem aut mutabilem Filium, anathematizat apostolica Ecclesia.
Huic quidem sanctae fidei omnes convenit assentiri. Habet enim proprie et sufficienter ad utilitatem totius orbis terrarum. Quoniam vero quidam sunt qui cum hanc assimulent confiteri et huic assentiri, depravent tamen vim sententiarum et ad suum interpretentur [Col. 0868D] arbitrium, et corrumpant etiam veritatem, pestilentiae filii et erroris, opus fuit necessario etiam sanctorum Patrum et orthodoxorum proferre sententias, quae insinuare possent quemadmodum et ipsi intellexerunt fidem et aliis praedicare confisi sunt; ut fieret manifestum omnes qui rectam et immaculatam habeant fidem, eo modo oportere eam intelligere et interpretari et praedicare.
Petrus presbyter Alexandriae et primicerius notariorum dixit: Quoniam prae manibus habemus libros sanctorum et religiosissimorum Patrum et episcoporum [Col. 0869A] et diversorum martyrum, excerpsimus autem ex his pauca capitula, si videbitur, recitabimus.
Flavianus episcopus Philipporum dixit: Haec quoque perlecta inserantur. Et recitata sunt hoc modo.
Quoniam certe gratia et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I, 17) ; unde et gratia sumus salvati (Ephes. II, 8, 9) juxta apostolicum dictum. Et hoc, inquit, non ex vobis, neque ex operibus, ne quis glorietur. Voluntate Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , et habitu inventum ut homo (Philipp. II, 7) . Non est tamen a Deitate destitutum. Neque enim ut a sua gloria et virtute desisteret: Cum esset dives, pauper est factus (II Cor. VIII, 9) ; sed et ut mortem pro nobis peccatoribus ipse sustineret: Justus pro injustis et ut [Col. 0869B] nos offerret Deo, mortuus quidem carne, vivificatus autem spiritu (I Pet. III, 18) . Et post alia. Unde et evangelista asserit veritatem dicens: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Scilicet ex quo angelus Virginem salutavit dicens: Ave, gratia plena, Dominus tecum (Luc. I, 28) . Dominus autem tecum dixit Gabriel, pro eo quod est Deus Verbum tecum. Demonstrat enim id nasci in vulva et carnem futurum, juxta quod scriptum est: Spiritus sanctus superveniet in te, virtus Altissimi obumbrabit tibi; ideoque quod nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei (Ibid., 35) . Et porro post alia. Deus autem Verbum, viro absente, voluntate Dei, qui omnia facile operatur, factum est in vulva Virginis caro, non egens viri operatione aut praesentia. Viro enim efficacior fuit Dei virtus inumbrans [Col. 0869C] Virgini, superveniente etiam simul Spiritu sancto.
Multi igitur sancti fuerunt et puri ab omni peccato. Jeremias vero et ab utero sanctificatus est; et Joannes, cum adhuc esset in utero, exsultavit in gaudio voce Mariae [Col. 0869D] Forte, Theotocu. GALLAND. Theotoco (Ibid., 44) . Et tamen regnavit mors ab Adam usque ad Moysen, etiam in eos qui non peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae (Rom. V, 14) . Sic quoque nihilominus manebant homines corruptibiles et mortales et passionum naturae suae capaces. Nunc vero cum Deus Verbum factum est homo, et sua fecit ea quae sunt propria carnis nostrae; jam non passiones corpus contingunt propter Verbum quod fuit in corpore, sed ab ipso quidem [Col. 0869D] contritae sunt; homines vero non juxta suas passiones [Col. 0870A] peccatores sunt et mortales, sed juxta Verbi virtutem resurgunt immortales et incorruptibiles et aeterni. Unde etiam carne nata ex Maria Theotoco, ipse dicitur natus qui praestat ut alii nascerentur, ut nostram in se generationem transferret, et nos jam non ut terra tantum abeamus in terram, sed ut coelesti Verbo conjuncti, ab eo ipso sublevemur in coelum. Recte igitur etiam alias corporis passiones? [Col. 0869D] Colbert., in semetipsum. BALUZ. in semet transtulit; ut non ut homines, sed ut Verbo adhaerentes, [Col. 0869D] Idem codex, fieremur. BALUZ. fieremus aeternae vitae participes. Non enim jam juxta priorem generationem morimur in Adam, [Col. 0869D] Secuti hic sumus auctoritatem libri Bellovacensis. Vaticanus habet, sed nostram generationem. Colbertinus, sed juxta nostram generationem. BALUZ. sed nostra generatione et omni carnali fragilitate translata in Verbum resurgimus [Col. 0869D] Ita codices Vat. et Colb.; Bellovac. habet praeterita. BALUZ. ex terra, soluta maledictione peccati propter eum qui pro nobis factus est maledictio.
[Col. 0870B] Quomodo autem vel dubitare ausi sunt qui dicuntur esse Christiani, si Dominus qui processit ex Maria Filius quidem sit Dei substantia et natura, carnaliter vero ex semine David et ex carne sanctae Mariae? Qui porro adeo audaces fuerunt ut dicerent Christum, qui carne sit passus et crucifixus, non esse Dominum et Salvatorem et Deum et Filium Patris? Vel quomodo volunt se nominare Christianos qui dicunt in hominem sanctum, quemadmodum etiam in unumquemque prophetarum, supervenisse Verbum, ac non magis ipsum hominem factum cum corpus sumpsisset ex Maria; [Col. 0870D] Colbert, non alium. Sed haec lectio bona non est. BALUZ. et alium esse Christum et alium Dei Verbum quod ante Mariam et ante saecula erat Filius Patris? Aut quomodo possunt esse Christiani qui dicunt aliud esse Filium et aliud [Col. 0870C] Dei Verbum? Item post alia. Absit ut haec putatione facta esse dicamus, ut nonnulli existimarunt. Nam vere homine facto Salvatore, totius hominis facta est salus. Nam si putatione Verbum fuisset in corpore, juxta quod illi dicunt, putatione autem quod dicitur tantum phantasia quaedam est, invenietur salus nostra et resurrectio hominum facta per [Col. 0870D] Servavit Mercator vocem Graecam. Δοκησις opinionem significat. Male in codice Colbertino diocesim. BALUZ. diocesin, non veritate, juxta scelestissimum Manichaeum. At vero si non per phantasiam salus nostra, nec corporis tantum, sed totius hominis animae et corporis salus est facta; humanum ergo natura quod ex Maria factum est juxta Scripturas et verum erat Salvatoris.
Praedicatur autem ad consummationem fidei et incarnatus [Col. 0870D] ex Virgine Maria Dei Filius, qui habitavit [Col. 0871A] in hominibus, non in homine operatus. Hoc enim de prophetis est et apostolis. Perfectus Deus in carne, et homo perfectus in spiritu. Non duo filii: unus quidem naturalis Filius qui assumpsit hominem, [Col. 0871D] Colbert., et unus homo naturalis assumptus a Deo. Bal., Aliter vero. GALLAND. alter vero homo mortalis assumptus a Deo, sed unus unigenitus in coelo, unigenitus in terra Deus.
De incarnatione vero Verbi et de fide, credimus in Dominum nostrum Jesum Christum natum ex Virgine Maria. Hic enim est Filius Dei aeternus et Verbum, et non ita homo a Deo assumptus, ut esset alius praeter ipsum. Neque enim hominem assumpsit Dei Filius ut esset alius praeter ipsum: sed cum esset Deus perfectus, [Col. 0871B] factus est simul et homo perfectus, incarnatus ex Virgine.
Sunt enim nunc miraculorum veterum reliquiae, ne parum credant quod Dei virtus potest facere ut virgo pariat, in qua fuit vivum Dei Verbum propter nostram similitudinem. Aliter enim nos alloqui proprius ipse non poterat; et nec ex voluptate et [Col. 0872D] Translative istud dictum est pro concubitu. Sic enim Salomon Sap. VII ait se coagulatum esse in sanguine ex semine hominis et delectamento somni conveniente. BALUZ. somno, quemadmodum et in aliis hominibus, corpus accipiat, accepit ejus consimile, natus ex Virgine, homo quidem apparens juxta nos et in forma servili, rebus vero probatur esse omnium artifex et Dominus, opera faciens Dei.
[Col. 0871C] Quemadmodum summi artificum non in pretiosa tantum materia vim suae artis ostendunt, sed et si in luto vel cera solertiam suam demonstrent, multo magis videntur esse laudabiles; sic etiam Deus Verbum, optimus, omnium artifex, vivum, efficax, qui ordinatione congrua cuncta composuit, non coelesti quadam corporis assumpta materia ad nos venit, sed in luto magnitudinem suae artis ostendit, corrigens hominem qui est fictus ex luto, ipse ex Virgine homo novus procedens, generationis quidem ratione dissimilis, aliis vero omnibus absque peccato similis nostri (Hebr. IV, 15) , natus, pannis involutus, lacte nutritus, [Col. 0872A] infans in praesepio repositus, naturae nostrae fragilitatem sustinens propter priores causas; sed cum adhuc infans esset, Satanam et ejus perterrefecit exercitum, magos provocans ad poenitentiam, et eos armans ad contemptum ejus qui illos miserat regis.
Multa et magna sunt, fratres charissimi, beneficia divina quibus in salutem nostram Dei Patris et Christi larga et copiosa clementia et operata sit et semper operetur; quod conservandis ac vivificandis nobis Pater Filium misit ut reparare nos posset; [Col. 0872D] Ita vetera exemplaria Vaticanum et Colbertinum, nisi quod quoque legunt pro quodque. Bellovacense habet, Dei quoque Filius, etc. Quae lectio bona non est. BALUZ. quodque Filius missus est, et hominis Filius esse voluit ut Dei filios faceret. Humiliavit se, ut populum qui prius jacebat erigeret. Vulneratus est, ut vulnera nostra [Col. 0872B] curaret. Servivit, ut ad libertatem servientes extraheret. Mori sustinuit, ut immortalitatem mortalitas exhiberet.
Si mihi non credunt, credant Apostolo dicenti: Postquam vero venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV, 4) . Filium, inquit, suum, non unum ex multis, non communem, sed suum. Suum cum dicit, generationis aeternae proprietatem significavit. Hunc postea factum ex muliere astruxit, ut factura non Divinitatis, sed assumptionis corporis ascriberetur. Factum ex muliere per carnis susceptionem, factum sub lege per observantiam legis. Generatio autem illa coelestis ante legem, ista post legem.
Sileant igitur inanes de sermonibus quaestiones, quoniam regnum Dei, sicut scriptum est, non in persuasione verbi est, sed in ostensione virtutis (I Cor. II, 4) . Servemus locutionem Divinitatis et carnis. Unus in utroque loquitur Filius, quia in eodem utraque natura est, et non in uno semper loquitur modo. Intende in eo nunc gloriam Dei, nunc hominis passiones: quia quasi Deus loquitur quae sunt divina, quia Verbum est; quasi homo quae sunt humana, quia [Col. 0872D] Colbert., in ejus. BALUZ. in mea substantia loquebatur: Hic est panis vivus qui de coelo descedit (Joan. VI, 51) . Panis hic [Col. 0873A] caro est, sicut ipse dixit: Hic panis quem ego dabo, caro mea est (Ibid., 52) . Hic est qui descendit, hic est quem Pater sanctificavit et misit in hunc mundum (Joan. X, 36) . Et ipsa littera docet nos sanctificatione non Divinitatem eguisse, sed carnem.
Non decipiant homines nec decipiantur, hominem carentem sensu existimantes Dominicum, ut ipsi aiunt, immo vero Dominum nostrum et Deum. Non enim hominem a Deitate separamus; sed unum eumdemque affirmamus; antea quidem non hominem, sed Deum et filium dumtaxat et ante saecula sine corpore et omnibus corporalibus, postea vero et hominem assumptum pro salute nostra, passibilem carne, impassibilem Deitate, comprehensibilem corpore, incomprehensibilem [Col. 0873B] Deitate, eumdem terrenum et coelestem, visibilem et intelligibilem, capabilem et qui capi non posset, ut perfectum hominem, eumdem etiam Deum, ut homo totus repararetur, qui cecidit in peccatum. Si quis Mariam non existimet Theotocon, procul est a Divinitate. Si quis per Virginem tamquam per fistulam transcurrisse ac non in ipsa formatum divina simul humanaque ratione, divina quidem quod absque viro, humana vero quod more partus; si quis formatum dicit hominem, postea Deum induisse, detestandus est. Neque enim generatio Dei haec est, sed generationis fuga. Si quis duos filios inducit, unum quidem ex Deo Patre, alterum vero ex matre, ac non unum eumdemque, excidat adoptione quae est recte credentibus promissa. Gemina enim [Col. 0873C] natura Deus et homo, quia et anima et corpus. Filii vero non duo, nec Dei. Neque enim hic duo homines sunt, licet Paulus ita quod est intra hominem et quod est extra appellarit (II Cor. IV, 16) . Et si est breviter dicendum, aliud quidem et aliud ex quibus Salvator (neque enim idem est visibile et invisibile, nec temporarium simile est ei quod est ante tempora), non alius vero at alius, absit. Nam utraque in commixtione sunt, Deus incarnatus et homo Deitate sacratus, vel quoquo modo quis voluerit nominare. Aio autem aliud et aliud, contra quam est in Trinitate. Ibi enim alius et alius est, ne substantias confundamus, non aliud vero et aliud. Unum enim idemque tria sunt et similia Deitate. Si quis tamquam in propheta per gratiam operatum dicit, ac non per substantiam conjunctum [Col. 0873D] et concretum; inanis sit divinae operationis, immo plenus adversae. Si quis non adorat crucifixum, anathema sit et inter [Col. 0873D] Id est Dei interfectores, ut explicat vetus interpres concilii Ephesini. BALUZ. Theoctonos numeretur. Si quis ex operibus consummatum aut post baptisma [Col. 0874A] aut post resurrectionem ex mortuis adoptionem meruisse dicit juxta paganos, qui [Col. 0873D] Ita codex Bellovacensis. Vaticanus habet ΠΑΡΕΓΡΑΠΡΟ‚ . Vetus versio concilii Ephesini, parengraphtos, id est inscriptos. Textus Graecus, παρενράπτας : quod Peltanus vertit ascriptitios; vetus interpres synodi Chalcedonensis, fictos. BALUZ. naperpapot inducunt, anathema sit. Quidquid enim oritur aut crescit aut consummatur, non est Deus, etsi propter incrementum quod paulatim fit ita dicatur.
Neque tantum coelum et terra et aequorum [Col. 0873D] Infra, altitudo. EDD. latitudo, et quae in aquis vivunt, nec terrestria animalia, nec stellae, nec aer, nec horae temporum, et elementorum varia diversaque ordinatio, virtutis ipsius eminentiam probare possunt quantum quod potuerit Deus, qui capi non potest, absque carnis passione conjungi cum morte, ut nobis passione sua impassibilitatem donaret.
Hoc, inquit, sentite et de vobis, quod etiam in Christo Filio Dei; qui cum esset in forma Dei, no rapinam arbitratus est ut esset aequalis Deo, sed se exinanivit formam servi accipiens (Philipp. II, 5-7) . Quid in Deo servi forma pauperius? Quid in rege humilius quam ad participatum nostrae naturae pauperrimae voluntarie devenisse? Rex regnantium et Dominus dominantium servilem formam induitur. Judex omnium dominantibus tributum [Col. 0873D] Legendum videtur pensat, et. BALUZ. penset, ad Dominus creaturae deducitur in speluncam. Qui omnia comprehendit, coenaculi non invenit locum, sed in praesepio mutorum animalium projicitur. Mundus et sincerus humanae naturae patitur sordem, et per omnem nostram [Col. 0874C] gradiens paupertatem, usque ad experimentum pervenit mortis. Videtis modum voluntariae paupertatis. Vita mortem gustare dignatur, judex adducitur in judicium, vitae omnium Dominus subit suffragium judicantis, Rex coelestium principatuum manus carnificum non repellit. Ad haec, inquit, exemplum humilitatis videat modum.
Hodie Christus Dominus clementiae generationem suscepit. Nam divinae dignitatis jam antea habuerat, et adjecit porro clementiae. Verbum exinanitur, quod natura [Col. 0873D] Sic emendavimus pravam editionis Baluzianae lectionem, exinanibile. Vel si mavis, legas, per me [Col. 0874D] licet, non exinanibile. Alterutrum certe scripserit Mercator. Priorem tamen vocem crediderim ab interprete redditam, quemadmodum mox vertit incarnabilis. Hujus fragmenti Graeca exstant inter Acta concilii Ephesini, act. 1, pag. 1062, tom. cit., et apud Cyrillum in Apolog. adversus Orientales, ad anathem. 4, ibid., pag. 1378. Utrobique vero legimus, ἀκένωτος, ἄσαρκος . His autem scripte jam traditis, animadverti reddidisse Mercatorem inexinanibile, infra, pag. 239, ubi rursus fragmentum istud recitatur. GALLAND. inexinanibile est. Se enim exinanivit formam servi accipiens (Ibid., 7) . Incarnabilis in carne fit. Nam Verbum caro factum est (Joan. I, 14) . Qui tractari non potest propter incorporalem naturam, contrectatur. [Col. 0874D] Qui initium non habet, fit sub initio corporali. Perfectus crescit, invertibilis proficit, dives in coenaculo fit. Qui comprehendit nubibus coelum, pannis involvitur. Rex ponitur in praesepio.
Nam quia idem est et Rex et Deus, et mortalitatem propter corporis dispensationem gustavit, dona sunt argumenta mysterii. Aurum offerunt, agnoscunt enim regem. Offerunt thus, Deus est enim cui offerunt. Adjiciunt etiam myrrham, propter eam quae est in mysterio mortalitatem passionis.
Nam nisi ille fuisset carnaliter procreatus, tu numquam fuisses spiritaliter recreatus; et nisi ille sustinuisset formam servilem, numquam tu adoptionis esses gloriam consecutus. Ideo in terram coelestis [Col. 0875D] Interpres, l. c., subdit, descendit, quae vox deest in Graecis, a Mercatore propterea omissa. Sic enim ibi: διὰ τοῦτο γὰρ ἐπὶ γῆς ὁ ἐπουράνιος, ἵνα κ. τ. λ. . GALLAND. , ut tu terrenus recipiaris in coelum. Ideo Christus se evacuavit ut nos omnes ex ipsius plenitudine accipiamus (Ibid., 16) . Illius mors tua immortalitas facta [Col. 0875B] est. Domini passio servi facta est altitudo. Tu vero beneficium in blasphemiam rapis.
[Col. 0875D] Leg. si quidem. Graece namque, l. c. pag. 1062: Εἴ τινα διακρίνει , ubi vetus interpres, si quem secernit a nobis. Mox rescripsimus communio pro mendoso communia, Baluz. Graece, καὶ παθῶν κοινωνία καὶ σταυρός . Vet. interp., et passionum communicatio et crux. GALLAND. Siquidem dubium facit Unigeniti incarnatio et Virginis partus et communio passionum, et patibulum, et mors, et passio, is doceatur et sciat haec omnia causas fuisse salutis mundanae, sed ne haec quidem indigna esse divina clementia. Nam si turpe est Deo in habitare, turpius etiam virginem facere. Si vero virginem fingere contumeliam esse non duxit, nec habitare in ea turpitudinem judicavit. Et si pati malum est, passionibus liberare quantum est? Igitur et mortuus est immortalis morte, et mortem morte damnavit, et resurrexit, resurrectionem largiens nobis. Et haec omnia sustinet non natura Deitatis, [Col. 0875C] sed assumptione carnis; Deitate quidem manens intactus juxta suam naturam, omnia vero perferens et patiens ut vitae aeternae nobis dux et auctor existeret.
Hujusmodi titulum addidit Baluzius, ut ipse in notis profitetur; nullum enim in antiquis Mercatoris [Col. 0876D] exemplaribus invenit. Verum in Actis concilii Ephesini, act. 6, pag. 1202, tom. cit., ubi haec et sequentia leguntur, ista fertur inscriptio: Incipiunt acta pertinentia ad Charisii relationem, quando is accessit ad sanctam synodum adversus Quartodecimanos.
Petrus presbyter Alexandriae, et notariorum primicerius dixit: Sancta, etc. GALLAND.
ACTIO DE CONFESSIONE CHARISII PRESBYTERI.
[Col. 0876D] Locus hiatu laborat. Testatur Baluzius infra in notis, praeseferre mss. codices jus, mendose dubio procul. Sed proclivius erat rescribere jussu quam juxta, vel saltem addere decretum. Graece legitur κατά θέσπισμα . GALLAND. Juxta piissimorum augustissimorumque principum Theodosii et Valentiniani congregata Ephesiorum metropoli ex omni prope orbe terrarum hac sanctissima synodo religiosissimorum episcoporum omnium sanctarum Ecclesiarum, et agente concilium et decernente ut firma maneret fides exposita per Spiritum sanctum a sanctis Patribus qui tunc temporis Nicaeae convenerant numero trecenti decem et octo, et disponente quae ad hanc rem pertinerent competentibus modis, Charisius quidam nomine presbyter [Col. 0875D] Excidit fortasse librario nomen Amphilochii, quod legitur tom. cit. pag. 1063, ubi fragmentum hujusmodi occurrit. GALLAND. [Col. 0876A] et dispensator sanctae Ecclesiae Philadelphiae civitatis asseruit quosdam ex Lydia oriundos haereticos voluisse quidem suum errorem deponere, converti vero ad veritatis lumen et imbui catholicae Ecclesiae piis rectisque voluisse dogmatibus; deinde eos qui ad veritatem deducendi erant in pejorem inductos errorem et tamquam ex fovea in profundiorem foveam cecidisse. Asseruit namque Antonium et Jacobum habentes nomina presbyterorum de Constantinopoli descendisse cum epistolis commendatitiis Anastasii cujusdam et Photii, qui tunc temporis haeretico Nestorio adhaerebant, qui et ipsi nomina habebant presbyterorum; et cum deceat magis apostolicam et evangelicam fidei traditionem, quam etiam Patres exposuerunt qui Nicaeae convenerunt, eis praeponi [Col. 0876B] qui ab errore convertuntur in veritatem et qui e tenebris in lucem cupiunt pervenire, obtulisse nescio quam impiissimorum dogmatum expositionem tamquam ordine symboli compositam, et ei subscribere illos miseros compulisse, et in hoc omnem impietatis excessisse mensuram. Et ut haec quae dicta sunt possint evidentius apparere, infra scriptus est etiam libellus oblatus a memorato presbytero Charisio, et impiae illius et pessimae fidei expositio de incarnatione unigeniti Filii Dei cum subscriptione etiam illorum qui decepti sunt.
Libellus Charisii.
Sanctissimae et Deo dilectae synodo [Col. 0876D] Sic in mss. Justelli, id est, oecumenicae ut habent Graeca, συνόδῳ οἶκουμενικῇ . GALLAND. mundanae quae in Ephesiorum metropolim congregata est a Charisio presbytero et dispensatore Ecclesiae Philadelphiae. [Col. 0876C] Est quidem omnibus sapientibus exoptandum honorem debitum et convenientem patribus et maxime spiritalibus et praeceptoribus semper deferre. Si vero contigerit ut hi qui docere debeant, ea discentibus de fide garriant quae aures omnium mentesque laedere possint, necesse est ordinem commutare, et eos qui perverse docere contendant a discipulis magis redargui. Sed quoniam inter eos est Nestorius numerandus, malae suae opinionis fructus decerpsit, et qui de fide Christi pessime existimans et docens saepe quae eum docere non convenit, omnem orbem terrae conturbavit; adeo ut etiam pii principes censere cogantur hanc vestram sanctissimam synodum convenire, et rectae fidei dogmata confirmare: quod etiam sua clementia Dominus Deus indulsit ut ob supradictam causam vos omnes huc, Patres sanctissimi, [Col. 0877A] conveniatis. Hujus causa ego ad vestrae sanctitatis genua provolutus affirmo, quod non solum ipse Nestorius, verum etiam impietatis ipsius particeps Anastasius et Photius presbyteri eamdem etiam in aliis civitatibus fidem pessimam disseminari cupientes, Jacobo cuidam sui simili favorem praestiterunt et praestant, ad colloquii societatem eum adhibentes et mensae, quem etiam per litteras tamquam orthodoxum gloriosissimis Lydiae episcopis commendarunt; qui talia admittit quae sanctitatem vestram, si ea cognoverit, commovebunt justas in eum competentesque poenas haec ferre, nec non etiam in eos qui ei patrocinantur et favent. Nam cum Philadelphiam civitatem Lydiae adventasset, simpliciores quosdam clericos decepit; et illa fide spreta quam Patres Nicaeae [Col. 0877B] ediderunt, fidei alterae immo vero perfidiae subscribere compulit: et hoc illi simplicitate sua [Col. 0877D] Legendum videtur, fecere et subscripsere. Graece, καὶ δὴ τοῦτο πεποιήκασιν, ὡς ἁπλούστεροι καθυπογράψαντες . Vet. interpres: Et quidem hoc illi, ut simpliciores fecerunt, subscribentes in hunc modum. GALLAND. facere et subscribere hoc modo: Huic rectae fidei assentimur. Quae expositio haereticae blasphemiae plenissima integra est cum subscriptione eorum quibus subreptum est; et quaeso ut ea coram vestra sanctimonia recitentur, ut intelligatur quomodo illi rectam fidem vertere conati sunt: nec non etiam litteras supra dictorum (recitari postulo) per quas Jacobum quidem haereticum, qui talia ausus est, orthodoxum esse testantur, me vero tamquam haereticum communicatione et ministerio submoverunt pietatis dogmata retinentem, sicut in subditis apparebit. His etenim recitatis, sanctitas vestra comperiet qualia sint ea quae illi adversum rectam fidem scelera commiserunt, quae [Col. 0877C] per vestram sanctitatem penitus destruet Deus.
Charisii confessio.
Credo in unum Deum Patrem omnipotentem, Creatorem omnium, visibilium et invisibilium factorem. Et in unum Dominum Jesum Christum Filium ejus unigenitum, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, [Col. 0877D] Legerit Mercator in suo exemplari ὁμοιούσιον . Sed in Actis concilii Ephesini, tom. cit., pag. 1205, recte legitur ὁμοούσιον Πατρί , consubstantialem Patri. GALLAND. similis cum Patre substantiae: qui propter nos et nostram salutem descendit de coelis, incarnatus est, natus est ex sancta Virgine, homo factus est, crucifixus est pro nobis, mortuus est, resurrexit tertia die, ascendit in coelos, venturus judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum veritatis paraclitum, [Col. 0877D] Et hic in iisdem Actis legitur, ὁμοούσιον Πατρὶ καί Υἶῷ , Patri et Filio consubstantialem. GALLAND. similis substantiae cum Patre et Filio. Et in sanctam Ecclesiam catholicam, et in resurrectionem mortuorum, [Col. 0878D] Ita codex Vaticanus. Bellovac., et vitam. Vide antiquam versionem concilii Ephesini, pag. 531. BALUZ. et in vitam aeternam. Ego [Col. 0877D] Charisius obtuli libellum, sicut supra dictum est, et subscripsi manu mea.
Quisquis vel nunc primum instituitur ecclesiasticorum dogmatum scientia, vel ex quolibet haeretico [Col. 0878A] errore in veritatem desiderat commigrare, eum discere convenit et confiteri quod: Credimus in unum Deum Patrem aeternum, qui neque postea coepit esse, sed antea et semper erat Deus, neque postea factus est Pater quod semper erat Deus et Pater. Credimus autem et in unum Filium Dei unigenitum ex substantia Patris, ut certe Filium, et ex substantia ejus cujus est et esse creditur Filius. Et in Spiritum sanctum, qui est ex Dei substantia: qui non est Filius, sed Deus per substantiam, utpote ejusdem substantiae cujus est Deus et Pater, ex quo est per substantiam. Nos enim, inquit, non spiritum mundi accepimus, sed spiritum qui est ex Deo (I Cor. II, 12) ; ab omni quidem creatura eum separans, Deo vero conjungens, ex quo est per substantiam praecipua quadam propriaque [Col. 0878B] ratione praeter omnem aliam creaturam; quam non ex substantia sed ex causa operationis a Deo credimus factam. Et neque Filium putamus, neque per Filium [Col. 0878D] Graece, l. c., pag. 1208, legimus, τήν ὕπαρξιν , subsistentiam, ex vet. interprete. GALLAND. essentiam cepisse. Confitemur autem ipsum per se Patrem perfectum sua persona, et Filium simili modo, et item Spiritum sanctum, salva manente nobis ratione pietatis, ut Patrem et Filium et Spiritum sanctum non tres diversas substantias esse credamus, [Col. 0878D] Graece sunt: Ἀλλὰ μίαν τῇ ταυτότητι τῆς θεότητος γνωριζομένην . Vet. interp., Sed unam idemtitate Deitatis agnoscendam. GALLAND sed unam eamdemque similitudinem Deitatis. Scire autem convenit etiam de dispensatione quam pro nostra salute in Domino Christo Dominus Deus implevit, quod Deus Verbum hominem perfectum assumpsit ex semine Abraham et ex David juxta praedicationem sanctarum Scripturarum, ejus naturae cujus et illi fuerant ex quorum semine erat, hominem [Col. 0878C] natura perfectum, ex anima rationali et humana carne compositum; quem hominem nostrae naturae consimilem Spiritus sancti virtute in vulva Virginis fictum factum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV, 4) , ut omnes redimat a legis servitute, consecutos adoptionem quae est olim repromissa, inaestimabiliter sibi conjunxit, et mortem quidem experiri more hominum fecit, suscitavit vero a mortuis, et evexit in coelos, et sedere fecit ad dexteram Dei. Unde cum sit supra omnem principatum et potestatem et dominationem, et supra omne nomen nominandum, non in hoc tantum saeculo, sed etiam in futuro (Ephes. I, 21) , ab omni creatura accepit venerationem ei tribuente. Et neque duos dicimus filios neque dominos, quorum unus Filius per substantiam Deus Verbum unigenitus [Col. 0878D] Filius Patris, cui iste conjunctus, et habens filietatis participatum, etiam filii appellatione communicat, et Dominus per substantiam est Deus Verbum, cui iste conjunctus honori communicat. Et propterea neque duos dicimus filios neque duos dominos; quia cum [Col. 0879A] sit manifestus is qui est per substantiam Dominus et Filius, inseparabilem habens cum eo conjunctionem; hic quoque qui pro nostra salute assumptus est, conrefertur, id est, συναναφέρεται, nuncupatione Filii et Domini, non quemadmodum unusquisque nostrum, qui per se ipsum filius est (unde et multi filii juxta beatum dicitur Paulum [Gal. III, 26] , sed solus is habens praecipuam conjunctionem ad Deum Verbum, filietatis dominationisque particeps, adimit quidem opinionem duorum filiorum et dominorum, praebet vero nobis conjunctionem ad Deum Verbum omnem habere de eo fidem et opinionem; pro quibus et venerationem, [Col. 0879D] Locus integer Graece ita effertur: Ὑπὲρ ὧν δὴ καὶ τὴν προσκύνησιν, καὶ [forte, κατὰ] ἀναφορἀν θεοῦ, παρὰ πάσης δέχεται τῆς κτίσεως . Vet. interp.: Quare etiam adorationem, ob eam quae in Deum refertur habitudinem, ab universa creatura suscipit. GALLAND. utpote Dei relatio, ab omni accipit creatura.
Unum igitur dicimus Filium et Dominum Jesum [Col. 0879B] Christum, per quem omnia facta sunt; primitus quidem Deum Verbum intelligentes, qui est per substantiam Filius Dei et Dominus; deinde inducentes etiam assumptum filium de Nazareth, quem unxit Deus spiritu et virtute (Act. X, 38) , quasi conjunctione ad Deum Verbum filietatis dominationisque participem; qui etiam secundus Adam juxta beatum Paulum vocatur (I Cor. XV, 45) , quasi ejusdem quidem naturae qua Adam, demonstrans autem nobis statum futurum, et qui tantam ab illo habet differentiam, quanta esse debeat inter eum qui futuri status arcana bona subministravit, et inter illum qui praesentium malorum dedit initium. Simili modo etiam secundus homo vocatur (Ibid., 47) , quasi qui secundum statum nobis monstrarit, quoniam prioris status princeps fuit [Col. 0879C] Adam, illius mortalis et passibilis et omnium dolorum plenissimi, in quo etiam similitudinem ipsius accepimus. Secundum vero monstravit nobis Dominus Jesus, qui de coelis in futurum apparens, omnes nos in communionem suam perducet: Primus enim homo, inquit, est ex terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis (Ibid.) : id est, inde venturus ut nos omnes ad similitudinem sui perduceret. Unde infert: Qualis terrenus, tales etiam terreni; et qualis coelestis, tales etiam coelestes. Et sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis (Ibid., 48, 49) . In eo apparens et in eo omnibus conspicienda qui judicandi sunt, occulta et invisibilis faciet judicium divina natura. Tempora enim ignorantiae despiciens Deus, nunc annuntiat hominibus ut omnes poenitentiam [Col. 0879D] agant, eo quod statuit diem in qua judicaturus est orbem in viro quem statuit, fidem praebens omnibus, suscitans eum a mortuis (Act. XVII, 30, 31) . Haec est [Col. 0880A] ecclesiasticorum dogmatum assertio; et quisquis contra haec credat, anathema sit. Quisquis non accipit salutarem poenitentiam, anathema sit. Qui sanctum diem Paschae non facit juxta morem catholicae Ecclesiae, anathema sit.
[Col. 0879D] Graece, Ῥοὑδιος Ἰκονικοῦ , Rudius Iconici. Al., Βούδιος Ἰουνικοῦ , Budius Junici. Caeterum ante ista verba ponitur haec epigraphe, l. c., pag. 1210: Subscriptio eorum qui decepti fuerant. GALLAND. Budius Vinici Philadelpheus Tessarescaedecatites agnovi veram fidem orthodixiae, et rogavi sanctissimum episcopum Theophanium, et accessi ad sanctissimam et catholicam Ecclesiam, et anathematizo omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, in qua ante errabam, et assentio suprascriptae expositioni rectae fidei, anathematizans et eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem catholicae et apostolicae Ecclesiae. Et juro per sanctam et homousion Trinitatem et per pietatem, et victoriam [Col. 0880B] DD. NN. Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum Augustorum. Et si quid ex his labefactavero, subjacebo legum severitati. Et recitatae mihi expositioni subscripsi per [Col. 0879D] Gr., διὰ Ἡσυχίου , per Hesychium. Sic item paulo post leg. prout in textu, Hesychius Cerdanepii, pro Esytius Cerdanepi. GALLAND. Esycum Philadelphium curialem, propterea quod litteras nescirem.
Esytius Cerdanepi Philadelpheus curialis Tessarescaedecatites agnovi veram fidem orthodoxiae, et rogans accessi ad sanctam catholicam Ecclesiam; et anathematizo omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, et assentio suprascriptae expositioni rectae fidei, anathematizans et eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta sanctam et catholicam et apostolicam Ecclesiam. Et juro per sanctam et homousion Trinitatem, et pietatem et victoriam Christi amantium principum Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum [Col. 0880C] Augustorum. Si quid autem ex his labefactavero, subjacebo legum severitati. Et subscripsi manu mea.
Rufinus Philadelpheus Tessarescaedecatites agnovi veram fidem orthodoxiae, et rogans accessi ad sanctam et catholicam Ecclesiam, anathematizans omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, et assentio cum omni familia suprascriptae expositioni rectae fidei, anathematizans eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta sanctam et catholicam et apostolicam Ecclesiam. Et juro per sanctam et homousion Trinitatem, et per pietatem et victoriam Christi amantium principum Fl. Theodosii et Valentiniani perpetuorum Augustorum. Si quid autem labefactavero, subjacebo cum omni familia legum severitati. [Col. 0880D] Et recitata mihi expositione explicita, [Col. 0879D] Additur in Actis, pag. 1211, οἶκείᾳ μου χειρὶ , propria [Col. 0880D] mea manu, quae quidem librarii potius quam interpretis incuria praetermissa crediderim. Rursus, ante verbum subscripsi, pro explicita legendum et placita ut in sequenti subscriptione. Graece namque habetur utrobique, καὶ ἀρεσάσης μοι . GALLAND. subscripsi meo arbitrio et voluntate.
Eugenius [Col. 0880D] Ita vetera exemplaria Marii Mercatoris et hic et paulo post Editiones Graecae et Latinae habent simpliciter Philadelphius: quibus consentiunt manuscripti codices bibliothecae Regiae et vetera exemplaria antiquae versionis concilii Ephesini. At in antiqua concilii Chalcedonensis interpretatione Latina et hic et paulo post legitur secundae Philadelphiae: quod ostendit istam lectionem Marii Mercatoris esse antiquam. [Col. 0881D] Vide tomo primo novae collectionis Conciliorum p. 1137 et seqq. Haec Philadelphia fuit in Lydia. Alterius, quae fuit in Arabia, meminit Ammianus Marcellinus lib. XIV. BALUZ. Disphiladelpheus Tessarescaedecatites [Col. 0881A] agnovi cum omni familia veram fidem orthodoxiae, et rogavi sanctissimum episcopum Theophanium, et accessi ad sanctissimam et catholicam Ecclesiam; et anathematizo omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, et eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta sanctam et catholicam et apostolicam Ecclesiam. Et assentio cum omni familia suprascriptae expositioni rectae fidei. Et juro per sanctam et homousion Trinitatem, et pietatem et victoriam Christi amantium principum Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum Augustorum. Si quid autem ex his labefactavero, subjacebo cum omni familia legum severitati. Recitata mihi et placita expositione, subscripsi manu mea.
Faustinus laicus Disphiladelpheus Tessarescaedecatita [Col. 0881B] agnovi veram fidem orthodoxiae, et rogavi sanctissimum episcopum Theophanium, et accessi ad sanctissimam et catholicam Ecclesiam; et anathematizo omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, in qua ante errabam. Et assentio suprascriptae expositioni rectae fidei, anathematizans etiam eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem sanctae catholicae Ecclesiae. Et juro per sanctam homousion Trinitatem, et per pietatem et victoriam principum Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum Augustorum. Si quid autem ex his labefactavero, subjacebo legum severitati. Et recitata mihi expositione, accessi cum omni familia, et subscripsi manu mea.
Damalius et Alexander per manum [Col. 0881D] Hanc lectionem confirmant codices manuscripti antiquae versionis concilii Ephesini. Verum in Graecis exemplaribus et in concilio Chalcedonensi legitur Eutropii. BALUZ. Euprepii filii [Col. 0881C] Theodori reverentissimi diaconi agnovimus orthodoxiam, et rogavimus sanctissimum episcopum Theophanium, et accessimus ad catholicam Ecclesiam, anathematizantes omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, in qua ante errabamus, et eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem orthodoxorum. Et recitata nobis expositione, juravimus per venerabile jusjurandum sanctissimae Trinitatis, et per victoriam et salutem dominorum nostrorum Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum Augustorum nihil ex suprascriptis labefactaturos. Et credentes cum familiis nostris subscripsimus.
Fl. Nymphidianus Disphiladelpheus scholasticus omnibus dogmatibus et moribus Tessarescaedecatitarum, qui non admittunt dogmata orthodoxorum, renuntio, [Col. 0881D] et profiteor communicare fidei orthodoxorum in omnibus et eam admittere.
Polychronius Tatiani et Philadelpheus per manum Fl. Esyci [Col. 0881D] Haec est lectio veterum exemplarium Marii Mercatoris. Vetus versio concilii Ephesini Cerdali simpliciter. [Col. 0882D] In Chalcedonensi, et Daniheli. Editiones habent Cerdanepii. BALUZ. Cerdaliheli Philadelphei curialis, propterea quod tarde scriberem, agnovi orthodoxiam; et [Col. 0882A] rogans sanctissimum episcopum Theophanium, accessi ad catholicam Ecclesiam, anathematizans omnem haeresim et maxime Tessarescaedecatitarum, in qua ante errabam, et eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem orthodoxorum. Et recitata mihi expositione, juravi per venerabile jusjurandum sanctissimae Trinitatis, et per victoriam et salutem dominorum Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum Augustorum, nihil me ex suprascriptis labefactaturum. Et credo cum omni familia, et placent mihi omnia suprascripta. Polychronius mutuatus sum manum (Esycii).
Eustathius Marcelli [Col. 0882D] In Graeco est διὰ Φιλαδέλφου , quod auditores verterunt per Philadelphum. Male concilium Chalcedonense hic quoque habet secundae Philadelphiae, itemque in subscriptione Juliani infra pag. 199. BALUZ. Philadelpheus aurifex Tessarescaedecatitarum, agnovi orthodoxiam; et rogans sanctissimum Theophanium episcopum, accessi meo arbitrio et voluntate ad sanctissimam Dei et catholicam [Col. 0882B] et orthodoxorum Ecclesiam, anathematizans omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, et eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem orthodoxorum. Et juravi per sanctam Trinitatem, et per pietatem Christi amantium principum Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum Augustorum, si quid ex suprascriptis labefactavero, subjacere me legum severitati. Et subscripsi manu mea.
[Col. 0882D] Gr. Εὐτύχιος , Eutychii. GALLAND. Eutytius Disphiladelpheus agnovi orthodoxiam; et rogans sanctissimum episcopum Theophanium, accessi meo arbitrio et voluntate ad sanctissimam Dei et catholicam et orthodoxam Ecclesiam, anathematizans omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, et eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem orthodoxorum. Et juravi per sanctam [Col. 0882C] Trinitatem, et per pietatem Christi amantium principum Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum Augustorum, si quid ex his suprascriptis labefactavero, subjacere me legum severitati. Et subscripsi manu mea.
Stratonicus Emonii Philadelpheus Tessarescaedecatites agnovi orthodoxiam; et rogans sanctissimum episcopum Theophanium, accessi ad sanctam Dei catholicam et apostolicam Ecclesiam, anathematizans omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, et eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem orthodoxorum. Et juravi per sanctam Trinitatem, et per pietatem Christi amantium principum Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum Augustorum, si quid de suprascriptis labefactavero, subjacere [Col. 0882D] me legum severitati. Et subscripsi per nepotem meum Alexandrum, propterea quod litteras nescirem.
Theodoretus et Alexander et [Col. 0882D] Leg. Philadelphus, ut in Act. cit. pag. 1217, Φιλάδελφος . GALLAND. Philadelpheus subscripsimus per unum ex nobis Alexandrum, et agnovimus [Col. 0883A] orthodoxiam; et rogantes sanctissimum episcopum Theophanium, accessimus ad sanctam Dei catholicam et apostolicam orthodoxam Ecclesiam. Et anathematizamus omnem haeresim, et maxime eorum qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem orthodoxorum. Et juravimus per sanctam Trinitatem, et per pietatem et victoriam dominorum nostrorum Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum augustorum, si quid de suprascriptis labefactaverimus, subjacere nos legum severitati. Et recitata nobis hac expositione, subscripsimus.
Marinus Evethi per manum [Col. 0883D] Graeca ferunt Νεωταρίου . Et paulo ante Μαρῖνος Συνθίου . GALLAND. Neorii lectoris orthodoxorum agnovi orthodoxiam; et rogans sanctissimum episcopum Theophanium, accessi ad sanctam Dei catholicam et apostolicam Ecclesiam. Et anathematizo [Col. 0883B] omnem haeresim, et eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem orthodoxorum. Et juravi per sanctam Trinitatem, et per pietatem et victoriam dominorum nostrorum Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum Augustorum, et juravi per venerabile jusjurandum si quid de suprascriptis labefactavero, subjacere me legum severitati. Et subscripsi.
Padicius Philadelpheus subscripsi manu mea, et agnovi orthodoxiam; et rogans sanctissimum episcopum Theophanium, accessi ad sanctam Dei catholicam et apostolicam orthodoxorum Ecclesiam, anathematizans omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, et eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem orthodoxorum. Et juravi per venerabile [Col. 0883C] jusjurandum, si quid de suprascriptis labefactavero, subjacere me legum severitati. Et recitata mihi expositione, subscripsi manu mea.
Cyriacus Philadepheus, unus de haeresi Novatianorum, agnovi orthodoxiam; et rogans sanctissimum episcopum Theophanium, accessi ad sanctam Dei catholicam et apostolicam Ecclesiam, anathematizans omnem haeresim, et maxime [Col. 0883D] Gr., Καθαρῶν , Catharorum. GALLAND. Catharon. Et juravi per venerabile jusjurandum, si quid de suprascriptis labefactavero, subjacere me legum severitati. Et recitata mihi expositione, subscripsi per Eusebium [Col. 0883D] In concilio Chalcedonensi additur, praecipue autem Novatianorum. Et consentio cum omni domo mea praescriptae expositioni catholicae fidei. Et jurans venerabili sacramento sanctam et homousion Trinitatem et pietatem et victoriam dominorum imperatorum Flavii Theodosii et Flavii Valentiniani perpetuorum Augustorum, si autem aliquid horum praevaricatus fuero, subjacere me cum omni domo mea legum severitati. Et perlecta mihi expositione, et complacens, subscripsi manu mea. Quo loco Rusticus diac. p. 1140 annotat hanc additionem [Col. 0884D] non haberi in codicibus Graecis, in quibus etiamnum haec tantum habentur quae versa sunt a Mercatore. Vide novam collectionem Conciliorum p. 652. BALUZ. —Graeca sic se habeat: Διὰ Εὐσεβίου τοῦ Καλλιοπίου Σύρου , per Eusebium Calliopium Syrum. GALLAND. Galliopistri.
Eusenius Philadelpheus, nauta, agnovi orthodoxiam; et rogans sanctissimum episcopum Theophanium, accessi ad sanctam Dei catholicam orthodoxorum Ecclesiam, [Col. 0883D] anathematizans omnem haeresim. Et juravi per venerabile jusjurandum nihil me de suprascriptis labefactare. Et subscripsi manu mea.
[Col. 0884A] Diomedes habitans in vico Caccaba agnovi orthodoxiam; et rogans sanctissimum episcopum Theophanium, accessi voluntate mea ad sanctam Dei catholicam et apostolicam Ecclesiam orthodoxorum, anathematizans omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, in qua antea errabam. Et juro per sanctam et homousion Trinitatem, et per victoriam et per pietatem dominorum [Col. 0884D] Gr. additur τῆς οἶκουμένης , orbis terrae. GALLAND. perseveraturum me in suprascriptis et nihil labefactaturum et in omnibus servaturum orthodoxorum fidem. Et si fuero deprehensus labefactans aliquid de placitis, subjacebo legum severitati. Et audita expositione, subscripsi manu mea.
Julianus Disphiladelpheus agnovi orthodoxiam, et accessi ad sanctam Dei catholicam et apostolicam [Col. 0884B] Ecclesiam, anathematizans omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum. Et juravi venerabile jusjurandum, si quid de suprascriptis labefactavero, subjacere me legum severitati. Et [Col. 0884D] In Graeco legitur ἀρεσθεὶς in concilio Chalcedonensi complacens, quod videtur melius. BALUZ. aegrotans subscripsi per Martyrium lectorem.
[Col. 0884D] In eodem concilio, Eutychius chorepiscopus Aulacae, princeps Quartodecimanorum haereseos. BALUZ. Eutychius de vico Aulacis, primus Tessarescaedecatitarum haereseos, agnovi veram fidem orthodoxiae; et rogans sanctissimum episcopum Theophanium et reverentissimum [Col. 0884D] Ibid., chorepiscopum. BALUZ. episcopum Jacobum et reverentissimum presbyterum et dispensatorem Charisium, accessi ad sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam, anathematizans omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, in qua ante errabam; et assentio suprascriptae expositioni rectae fidei, anathematizans eos qui non faciunt sanctum diem Paschae [Col. 0884C] juxta morem catholicae et apostolicae sanctae Ecclesiae. Et juravi per sanctam et homousion Trinitatem, et per pietatem et victoriam dominorum Flavii Theodosii et Flavii Valentiniani perpetuorum Augustorum: si quid vero de suprascriptis labefactavero, subjacebo legum severitati. Et subscripsi manu mea.
Patricius presbyter de vico Parazioxili per manum Maximi compresbyteri, eo quod litteras nescirem, agnovi veram fidem orthodoxiae; et rogavi religiosissimum episcopum Theophanium et reverentissimum presbyterum Charisium, et rogavi quam maturius communicare sanctae Dei catholicae et apostolicae Ecclesiae orthodoxorum; et anathematizo omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, eos qui non [Col. 0884D] faciunt sanctum diem Paschae juxta morem Ecclesiae. Et juravi per sanctam et vivificam Trinitatem, et per peitatem et victoriam DD. NN. Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani [Col. 0885A] perpetuorum Augustorum, si quid de his labefactavero, subjacere me legum severitati.
Zenon [Col. 0885C] Ita codices Marii Mercatoris, nisi quod Vaticanus habet poetha. In Graeco est ποθε , nullo sensu. Ex ea tamen aut simili lectione orta est vox quam exhibent exemplaria Mercatoris. In antiqua versione concilii Ephesini p. 535, Pithatae. Codex Justelli a Labbeo citatus in margine pag. 688 tomi tertii Conciliorum, potia. Auctor antiquae versionis concilii Chalcedonensis utebatur codice in quo nihil istiusmodi exstabat. Forte legendum est περιοδέντης . De qua voce vide Marcam lib. II de Concordia cap. 13 extremo. BALUZ. —In ms. Justelli, de territorio Acaripotia. Gr., χωρίου Σαγορου πύθε , sic. GALLAND. de territorio Sagari poeta Tessarescaedecatitarum haereseos, agnovi veram fidem orthodoxiae; et rogans sanctissimum episcopum Theophanium et reverentissimum chorepiscopum Jacobum et reverentissimum presbyterum et dispensatorem Charisium, accessi ad sanctissimam et catholicam Ecclesiam, anathematizans omnem haeresim, et maxime Tessarescaedecatitarum, in qua ante errabam. Et assentio [Col. 0885C] Gr., προγεγραμμένη , praescriptae. GALLAND. superscriptae expositioni orthodoxorum, anathematizans eos qui non faciunt sanctum diem Paschae juxta morem catholicae Ecclesiae. Et juro per sanctam et homousion Trinitatem, et victoriam DD. NN. Fl. Theodosii et Fl. Valentiniani perpetuorum augustorum. [Col. 0885B] Si quid autem de suprascriptis labefactavero, subjacebo legum severitati. Hanc manum ei commodavi Flavius Palladius, quod praesens litteras nesciret.
His igitur recitatis, decrevit sancta synodus aliam fidem nulli licere proferre vel conscribere vel componere, praeter illam quae constituta est a sanctis Patribus qui Nicaea in sancto Spiritu convenerunt: illos vero qui audeant fidem alienam vel componere vel proferre volentibus convertere ad agnitionem veritatis ex paganismo, sive ex Judaismo, sive ex aliqualibet haeresi, eos, sive episcopi sint aut clerici, alienos esse episcopos episcopatu, clericos clericatu; si vero laici sint, anathema esse. Simili modo si qui deprehensi forent, sive episcopi, sive clerici, vel laici, vel credentes vel docentes ea quae [Col. 0885C] scripta sunt in expositione quae a Charisio presbytero prolata est de incarnatione unigeniti Filii Dei, aut certe scelerata et perversa Nestorii dogmata, quae [Col. 0886A] etiam infra scripta sunt, eos subjacere sententiae sanctae et mundanae synodi; ut sit perspicuum episcopum quidem alienum futurum episcopatu et fore depositum; clericum vero simili modo a clericatu summovendum; si vero laicus sit, et eum fore anathema, sicut supra dictum est.
[Col. 0885C] Hic incipit apud Garnerium prima excerptorum Nestorii collectio: cui ab eodem Garnerio praemittitur admonitio sequens: «Praeponitur haec collectio [Col. 0885D] aliis duobus propter temporis ordinem, quo reliquas praecedit; cum enim ipsius mentio fiat in litteris quas Cyrillus dedit in causa Nestorii ad sanctum Coelestinum, ubi sic habetur: Quo sanctitas tua, tam quae ille dicit et sapit, quam quae beati et magni Patres nostri tradiderunt, clare perspiciat, misi tomos capitum sententias continentes (I part. conc. Eph. cap. 14) ; cumque datae sint litterae ann. 430, sub initium veris, necesse est collectionem factam esse sub initium anni 430, et quidem, ut opinor, in synodo Alexandrinae Ecclesiae ante Quadragesimam coacta, unde missa est secunda ad Nestorium monitoria epistola; quamquam aliquid scrupuli remanere potest, sed in praefatione tertiae tolletur. Interpres credi potest Marius Mercator, primum, quia reperiuntur haec excerpta in [Col. 0886C] eodem cum aliis Operibus codice; deinde, quia non diversa est ac eorum Latinitas, quae se Marius verbum ad verbum vertisse de Graeco in Latinum sermonem testatur in praefatione ad Sermones Nestorii. Adde quod antiquissima est versio. Duo tamen huic opinioni pugnant. Alterum quod in Operibus indubitatum habentibus interpretem Mercatorem alia sit quam in isto earumdem Nestorii sententiarum versio. Alterum, quod Cyrillus Alexandriae easdem sententias Latinitate donatas Coelestino scribat, quas quoque, quantum quidem peralios fieri potuit, qui Alexandriae sunt, Latine reddi curavi. Verum accidit non raro ut aliis temporibus idem auctor easdem sermonis alicujus περικοπας aliis verbis exprimat, deinde certum est, aut saltem longe probabilissimum, versionem quae exstat ex Actis Graecis concilii Ephesini [Col. 0886D] elaboratam fuisse atque adeo ab Alexandrina differre. Visus est Graecus textus opponendus Latinae versioni, ut ipsa tanto fidelior appareret, quanto sincerior atque simplicior. Visum quoque ad marginem annotandum quo ex opere Nestorii περικοπαὶ sint acceptae, quibus aliis in locis adhibitae.» EDIT. Ex libro ipsius Nestorii, ex quaternione XVI, de dogmate.
Quoties igitur sancta Scriptura dictura est vel generationem Christi ex beata Virgine vel mortem, nusquam Deum dicit, sed aut Christum aut Jesum aut Dominum; quoniam haec tria naturas indicant duas, modo hanc, modo illam, modo utramque. Est autem tale quod dico. Quoties nobis generationem ex Virgine [Col. 0886B] Scriptura commemorat, quid dicit? Misit Deus Filium suum (Gal. IV, 4) . Non dicit: Misit Deus Verbum. Sed utitur eo nomine quod naturas indicat duas. Quia enim Filius homo est et Deus, dicit, Misit Deus Filium suum factum ex muliere; ut si audieris factum ex muliere, pudeat etiam nomen positum quod naturas indicat duas, ut generatione quidem ex beata Virgine Filium voces. Filium enim peperit Dei Virgo Χριστοτόκος. Quoniam vero Filius Dei duplex est in naturis, [Col. 0886D] Particulam negativam rejiciunt Baluzius et post eum Gallandius. EDIT. non peperit quidem Filium Dei, sed peperit hominem qui est filius propter conjunctum Filium.
Ejusdem ex quaternione XXI.
Vide quid accidat, haeretice. Non invideo nomen Virgini Χριστοτόκῳ. Fateor enim reverendam esse [Col. 0886C] eam quae [Col. 0886D] Secuti hic sumus exemplar Bellovacense. Nam in Vaticano legitur peperit. In concilio Chalcedonensi et in versione Peltani, suscepit. BALUZ. conceperit Deum, per quam transierit Dominus omnium, per quam justitiae sol illuxerit; sed porro [Col. 0886D] Id est: «Sed suspicor vos mihi plaudere, non tamen plane mentem meam percipientes. Quid enim exprimere volui verbo transierit? Hoc audiatis. Non dixi, etc.» In Graeco est: Πάλιν ὑποπτεύω τὸν κρότον· πῶς τὸ Προσῆλθεν ἐνοήσατε_ Οὐκ εἴρηταί μοι τὸ Προσῆλθεν ἀντὶ τοῦ Ἐγεννήθη , etc. Habetur apud Baluzium, quem sequitur Gallandius: Sed porro suspicor plausum quomodo hoc quod dixi TRANSIERIT acceperitis. Non dixi, etc. EDIT. suspicor plausum. Quomodo hoc quod dixi [Col. 0887A] transierit? Non dixi transierit pro eo quod est natus. Neque enim tam cito meorum egomet obliviscor. Transisse Deum per Virginem Χριστοτόκον a Scriptura perdoctus sum; [Col. 0887D] Baluzius, et post eum Gallandius, natum [vero Deum ex ipsa numquam didici]. Nusquam, etc. EDIT. natum, non edoctus sum.
Item post alia. Nusquam divina Scriptura Deum ex Virgine Χριστοτόκῳ asserit natum, sed Jesum Christum, Filium, Dominum. Haec omnes confiteamur. Quae enim docuit divina Scriptura qui non statim accipit, miser est: Surge, et accipe puerum et matrem ejus (Matth. II, 13) . Haec angelorum vox est, immo tua. Fortasse generationem ipsius [Col. 0887D] Iidem clarissimi viri, noverant archangeli, consonantius Graeco, Τά κατὰ τὴν γέννησιν ᾔδεσαν οἱ ἀρχάγγελοι . EDIT. noverat archangelus: Surge et accipe puerum et matrem ejus. Non dixit: Surge, et accipe Deum et matrem ejus.
Ejusdem ex quaternione XIX.
[Col. 0887B] Quid igitur dicebamus? Ne timeas accipere Mariam conjugem tuam; quod enim in ea natum est (sive natum sive factum dixerimus, sensui nihil nocet), quod enim in ea natum est, ex Spiritu sancto est (Matth. I, 20) . Si dixerimus quod Deus Verbum natum est in carne. Est enim aliud simul esse cum nascente, aliud nasci. Quod enim in ea natum est, ex Spiritu sancto est; hoc est, Spiritus sanctus creavit id quod est in ea. Viderunt igitur Patres, utpote scientes sanctarum Scripturarum, quod si eum qui incarnatus est natum dixerimus, invenietur Deus Verbum creatura Spiritus sancti, aut duos patres habens. Si vero factum dixerimus, invenietur Deus Verbum [Col. 0887D] Ita etiam paulo post. Sed in hoc loco codex Vaticanus habet aut Filius. BALUZ. creatura Spiritus sancti. Fugientes igitur generationis dictionem, dixerunt ita: Qui descendit propter nostram salutem et incarnatus est. Quid [Col. 0887C] est incarnatus? non conversus a Deitate in carnem. Quod dixerunt incarnatus ex Spiritu sancto, secuti sunt evangelistam. Nam cum evangelista venisset in ἐνανθρώπησιν, fugit generationem de Verbo dicere, et dixit incarnationem. Audi ubi: Et Verbum caro factum est (Joan. I, 14) . Non dixit Verbum per carnem factum. Ubi enim aut apostoli aut evangelistae Filii faciunt mentionem, non dicunt natum ex muliere. Adverte quaeso ubi dicunt nomen Filii; et quod natum est ex muliere, dicunt natum; ubi vero Verbi faciunt mentionem, nemo audet dicere generationem per humanitatem. [Col. 0887D] Supra laudati codices, Audi, beatus Joannes evangelista cum venisset in Verbum [et ] ἐνανθρώπησιν ejus, audi quid dicat, etc. Graecum exemplar, Ἄκουε· ὁ μακάριος Ἰοάννης ὁ εὐαγγελιστὴς ἐλθὼν εἶς τὸν Λόγον καὶ τὴν ἐνανθρώπησιν αὐτοῦ, ἅκουσον οἷά φησιν . EDIT. Audi beatum Joannem evangelistam cum venisset ad Verbum et ἐνανθρώπησιν ejus; audi quid dicat: Verbum caro factum est, hoc est, assumpsit carnem; et habitavit in nobis, hoc est, nostram induit [Col. 0888A] naturam; et habitavit in nobis, et vidimus gloriam ipsius Filii. Non dixit: Vidimus generationem Verbi.
Ex quaternione XV.
Ita etiam Christum secundum carnem propter conjunctionem quam habet cum Deo Verbo, Deum nominamus, scientes esse hominem qui apparet. [Col. 0888D] Ita nos emendavimus ope Graeci textus et antiquae versionis concilii Ephesini: nam in exemplaribus Marii Mercatoris legitur Auditumque. In concilio Chalcedonensi, Audi itaque. Vide novam collectionem Conciliorum p. 1143. BALUZ. Audi utraque Paulum praedicantem: Ex Judaeis, inquit, Christum secundum carnem, qui est supra omnes Deus (Rom. IX, 5) . Prius hominem confitetur, deinde conjunctione ad Deum dicit Deum eum qui apparet, ne quis Christianitatem hominis putet esse cultricem.
Ejusdem ex quaternione XXVII.
Sed quemadmodum dicebamus Deum omnium opificem et Deum Mosen: Deum enim, inquit, posui te [Col. 0888B] Pharao (Exod. VII, 1) ; et filium Dei, Filius enim, inquit, primogenitus mihi Israel; et quemadmodum dicimus christum Saul: Non enim, inquit, imponam manum meam super ipsum, quod [Col. 0888D] Leg. christus Domini, ut habent Vulg. et LXX. Neque aliter sane Acta concilii Ephesini, act. 1, pag. 1067, ubi haec Nestoriana leguntur. GALLAND. christus Dominus est (I Reg. XXIV, 7) ; similiter et Cyrum: Haec dicit, inquit, Dominus christo meo Cyro (Isa. XLV, 1) ; et Babylonium sanctum: Ego enim, inquit, praecipio ipsis sanctificatis, et ego duco ipsos (Isa. XIII, 3) ; ita dicimus et Dominum Christum et Deum et Filium et sanctum; sed communio quidem [Col. 0888D] Quamvis legendum hic esse nominum moneant textus Graecus et antiqua versio concilii Ephesini, nihil mutare voluimus, quia haec lectio constans est in duobus exemplaribus Marii Mercatoris et in codice Juliano versionis antiquae concilii Chalcedonensis. BALUZ. omnium similis est, dignitas vero non eadem.
Ejusdem ex quaternione XV.
Hoc autem sentite in vobis quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, se exinanivit formam servi [Col. 0888C] accipiens (Philipp. II, 5-7) . Non dicit: Hoc sentite in vobis quod et in Deo Verbo, quod cum in forma Dei esset, formam servi accepit. Sed cum dicat Christum quasi duarum naturarum appellationem, sine periculo eum et formam servi quam accepit et Deum nominavit, cum ea sine peccato dicatur de naturarum duplici et separabili ratione.
Ejusdem ex quaternione XVI.
Ut in nomine, inquit, Jesu omne genu flectatur coelestium et terrenorum et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Ibid., 10, 11) . Propter illum qui portavit, eum qui portatus est colo; propter invisibilem veneror eum qui apparet: numquam ab eo qui apparet [Col. 0889A] Deus separatur. Ideo nec ego honorem separo. Separo naturas, sed unam facio venerationem.
Ejusdem ex quaternione XVII, de dogmate.
Erat quidem Deus Verbum et ante incarnationem Filius et Deus cum Patre. Sumpsit vero novissimis temporibus servi formam. Sed cum sit et antea Filius, et ita vocetur post assumptionem, non potest vocari divisus Filius, ne duos filios constituamus. Sed quia illi conjunctus est qui erat a principio Filius, [Col. 0889D] Non habet verba quique ipsi conjunctus est Baluzius, qui mox ad vocem filietatis subdit notulam: Hic locus est mutilus. Vide antiquam versionem concilii Ephesini, pag. 474. EDIT. quique ipsi conjunctus est, non potest secundum dignitatem filietatis, aio, non secundum naturas. Propterea Deus Verbum nominatur Christus, quia habet conjunctionem cum Christo perpetuam.
Ejusdem ex quaternione XV.
[Col. 0889B] [Col. 0889D] Alius Nestorii locus huic similis exstat in actione quinta concilii Lateranensis sub Martino papa, ubi dicitur sumptus ex libro secundo quem scripsit Epiphanius Myeseos, et in actione item quarta concilii sexti oecumenici, ubi veteres editiones ante Romanam habent Epiphanius Myseus. Haec lectio initium sumpsit in editione Merlini, qui cum in veteri libro Bellovacensis Ecclesiae quo is, ut reor, utebatur, legisset epifans mq; es eos, careretque Graeco textu, lectionem consarcinavit quam veteres editiones exhibent. Romani pro quem scripsit Epiphanius Myseus reposuerunt quem inscripsit praeclaram initiationem. Ex textu porro Graeco concilii sexti emendari potest Graecus [Col. 0890D] textus concilii Lateranensis. BALUZ. Inconfusam igitur servemus naturarum conjunctionem, confiteamur [Col. 0890D] Sic emendavimus pravam Baluz. edit. lectionem, in hominem. Gr., l. c., τὸν ἐν ἀνθρώπῳ Θεον. GALLAND. in homine Deum, colamus quadam divina conjunctione cum Deo omnipotenti coadorandum hominem.
Ejusdem ex quaternione VI.
Considerate et quid his continuo inferatur: Ut misericors, inquit, fieret et fidelis pontifex ad Deum, qui in eo quod passus est ipse tentatus, potens est illi qui tentatur auxiliari (Heb. II, 17, 18) . Ergo qui passus est, pontifex misericors. Passibile autem templum, non vivificus templi ejus quod passum est Deus
Ejusdem ex quaternione XVII.
Ut sciatis, inquit, quanta erat conjunctio Divinitatis, cum etiam in infante caro Dominica cerneretur. [Col. 0889C] Erat enim idem infans et infantis Dominus. Laudastis vocem; sed nolite eam parum curiose laudare. Dixi enim quod idem erat infans et habitator infantis.
Ejusdem ex quaternione I
Communes enim sunt Trinitatis operationes et tantum substantiis dividendae. Unigeniti vero praeclara gloria aliquando Patri assignatur: Est enim, inquit, Pater meus qui clarificat me (Joan. VIII, 34) ; aliquando Spiritui, Spiritus enim, inquit, veritatis clarificabit me (Joan. XVI, 14) , aliquando Christi potestati.
Ejusdem ex quaternione XVI.
Hic est qui dicit: Deus, Deus meus, ut quid me dereliquisti (Matth. XXVII, 46) ? Hic est qui tridui gustavit [Col. 0890A] mortem. Adoro vero eum cum Deitate, quasi divinae auctoritatis cooperatorem.
Et post alia. Propter illum qui portavit, eum qui portatus est colo, et propter occultum veneror apparentem. Numquam ab eo qui apparet Deus separatur. Ideo nec ego ab eo honorem separo. Separo naturas, sed unam facio venerationem. Non est Deus ipse per se, qui est fictus ex Spiritu; non Deus ipse per se, qui est sepultus in monumento. Nam si ita esset, essemus certe hominum mortuorumque cultores. Sed quia in assumpto Deus est, ex eo qui assumpsit is qui assumptus est, quasi assumenti conjunctus, nuncupatur Deus.
Ejusdem ex quaternione tertio in haereticis, cum ae Spiritu diceret.
[Col. 0890B] Quomodo enim sit servus, inquit, qui cum Filio operatur et Patre? Et si quis requirat opera Spiritus, inveniet ea non distantia operibus Patris et Filii, non quia una Deitas dividatur, sed quia divina Scriptura ea quae sunt unius virtutis [Col. 0890D] Gr., καθ` ἑκάστην ὑπόστασιν, singulis hypostasibus. Sic paulo ante in iis quae ex quaternione I afferuntur, vertit Mercator, et tantum substantiis. Gr., καὶ μόναις ὑποστάσεσι, et solis subsistentiis. Repetitur hic locus a Cyrillo, infra, pag, 242. Graeca vero exstant tom. III Conc. pag. 1381. Mox in textu, pag. 1069, καί μοι σκόπει τὸ ὄμοιον (τῆς τριάδος) ἐκ τῶν ἐν ἔργοις καιρῶν ἀρξάμενον. Vet. interpr., Hoc verum esse, ex iis operibus spectare licet, quae in tempore sunt suscepta. Caeterum vox ὑπόστασις ab auctore nostro passim redditur substantia, quae Cyrilliano interpreti plerumque dicitur subsistentia, et nonnumquam hypostasis. Quod quidem semel hic monuisse sufficiat. GALLAND. singulis substantiis dispertiat, ut Trinitatis similitudo ex temporibus operum coeperit. Deus Verbum factum est caro et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Considere sibi fecit assumptum hominem Pater (Ephes. II, 6) . Dixit enim Dominus Domino meo, sede ad dexteram meam (Ps. CIX, 1) . Ejus qui assumptus est gloriam clarificavit Spiritus: Quando enim venerit Spiritus veritatis, ipse me clarificabit (Joan. XVI, 14) .
Ejusdem ex quaternione VI.
[Col. 0890C] Cum de Christo diceret quod missus esset denuntiare captivis remissionem (Luc. IV, 18) , quasi Apostolus addidit hoc etiam et dixit: Hic qui fidelis factus est pontifex (Hebr. II, 17) . Factus est enim hic, non perpetuo antea fuerat. Hic qui paulatim in pontificis profecit, haeretice, dignitatem. Audi vocem tibi hoc evidentius declamantem: Qui in diebus, inquit, carnis suae preces supplicationesque ad eum qui posset illum salvum a morte facere, cum clamore valido et lacrymis offerens; et exauditus pro sua reverentia, quidem cum esset Filius, didicit ex illis quae passus est obedientiam; et consummatus, factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae (Hebr. V, 7-9) . Consummatur autem id quod paulatim proficit, haeretice. [Col. 0891A] [Col. 0891D] Sic item Graeca, l. c., περὶ οὗ καὶ Ἰωάννης . Hic memoria lapsus Nestorius. Exstat enim locus Luc. II, 52. GALLAND. De quo etiam et Joannes in Evangeliis clamat: Jesus proficiebat aetate et sapientia et gratia (Luc. II, 52) . Quibus congrue etiam Paulus dicens: Consummatus, inquit, factus est obtemperantibus sibi causa salutis aeternae, appellatus a Deo pontifex secundum ordinem Melchisedech (Hebr. V, 9, 10) .
Et post alia. Pontifex, inquit, vocatur. Cur igitur diversa sentis Paulo? Cur impassibilem Deum Verbum corpore terreno commiscens, passibilem pontificem facis?
Ejusdem ex quaternione VII.
Unde, fratres, sanctae vocationis coelestis participes, considerate apostolum et pontificem confessionis nostrae Jesum fidelem ei qui fecit ipsum (Hebr. III, 1, 2) .
Et post alia. Cum sit igitur nobis hic solus pontifex, [Col. 0891B] condolens sive cognatus et firmus, de ejus fide nusquam depellamini. Ipse enim nobis ex promissa benedictione ex semine Abrahae missus est, utpote pro se et suo genere corporis sacrificium offerens. Notandum quod confiteatur omnem pontificem sacrificio indigere; et cum excipiat Christum quasi non indigentem, in his, inquit, eum pro se offerre [Col. 0891D] Librarii typothetae mendum. Scripserit Mercator, et genere. Graeca, l. c., pag. 1071, ἐν τούτοις ὑπὲρ ἑαυτοῦ φησιν προσφέρειν, καὶ τοῦ συγγενοῦς, θυσίαν . Vet. interp., Hic tam pro se quam pro cognato sibi genere sacrificium obtulisse affirmat. GALLAND. et gerere sacrificium.
Ejusdem ex quaternione IV.
Audite igitur et dicta diligenter inspicite: Qui manducat, inquit, carnem meam (Joan. VI, 56) . Memento quod de carne dicamus, et quod non a me carnis nomen fingitur, ne videar illis falsus interpres. Qui manducat, inquit, carnem meam et bibit sanguinem meum. Numquid dixit: Qui manducat Deitatem [Col. 0891C] meam, et qui bibit Deitatem meam? Qui manducat carnem meam, et qui bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in ipso.
Et post alia. Sed ad [Col. 0891D] Id est, institutum, argumentum. Baluzius et eum secutus Gallandius, procimenum. EDIT. προκείμενον veniamus. Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in ipso. Mementote quod de carne dicamus: Sicut misit me vivus Pater (Ibid., 58) , me qui appareo. Sed fortasse ego non recte interpretor. Videamus ex his quae sequuntur. Sicut misit me vivus Pater. Ille dicit de Deitate, ego de humanitate. Videamus qui sit pravus interpres. Sicut misit me vivus Pater. [Col. 0891D] Locus hiulcus, ad Graeca exactus, ita restituendus. Sic enim legimus, l. c.: Λέγει καί ὁ αἱρετικὸς, Ἐντεῦθα τὴν Θεότητα λέγει· Ἀπέστειλέ με, φησὶ, τὸν Οεὸν Λόγον κ. τ. λ. Id est, ex vet. interp.: «Haereticus etiam dicit: Divinitatem hic exprimit; sensus est enim: Misit me Deum Verbum, secundum illos: Sicut misit [Col. 0892D] me vivens Pater, et ego Deus Verbum vivo propter Patrem. Deinde quod mox sequitur: Qui manducat me, et ipse vivet. Quid, quaeso, manducamus? Divinitatemne, an humanitatem?» GALLAND. Haereticus dicit quod Deitatem hic misit me Deum Verbum. Sicut misit me vivus Pater, juxta illos, et ego vivo Deus Verbum propter Patrem. Quid postea? Qui manducat me, et ille vivet. Quid manducamus? Deitatem, an carnem?
[Col. 0892A] Ejusdem ex quaternione XVI.
Et tamen, inquit, si totum novum scrutatus fueris Testamentum, nusquam in eo invenias mortem Deo assignatam, sed aut Christo, aut Filio, aut Domino. Nam Christus et Filius et Dominus, cum de Unigenito a sancta Scriptura dicitur, naturas duas ostendit; et aliquando significat Deitatem, aliquando humanitatem, aliquando utrumque. Ut cum Paulus scribens praedicat: Cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus (Rom. V, 10) , humanitatem significat Filii. Porro cum idem dicat ad Hebraeos: Deus locutus est nobis in Filio, per quem et saecula fecit (Hebr. I, 2) , Deitatem Filii significat. Neque enim caro fecit saecula, quae post multa saecula facta est.
[Col. 0892B] Et post alia. Non Deitas fratrem habuit Jacobum; nec Dei Verbi denuntiamus mortem, Dominicum sanguinem et corpus manducantes
Ejusdem ex quaternione XXIII.
Video, inquit, populum nostrum habere ingentem reverentiam et ardentissimam pietatem, sed in dogmate [Col. 0892D] Vetus interpres synodi Ephesinae vertit pietatis dogma. Vetus interpres concilii Chalcedonensis, divinae scientiae. GALLAND. θεογνωσίας ignorantia labi. Id autem non esse crimen populi, sed, ut honeste dicamus, non habuisse retro doctores tempus accurate vobis dogmata demonstrandi.
[Col. 0892D] Haec verba sunt Petri presbyteri Alexandrini, ideoque divellenda fuerant a superioribus. BALUZ. Ecce hic plane confitetur neminem ante se talia populo praedicasse.
- [Col. 0892D] Ante has subscriptiones legitur in Actis concilii Ephesini, act. 1, pag. 1077: Sententia depositionis a sancta synodo contra Nestorium lata. GALLAND. —Non habentur subscriptiones apud Garnerium, qui, uti supra diximus, nihil ex hac synodi actione profert nisi excerpta Nestorii. EDIT. Cyrillus episcopus Alexandriae subscripsi.
- Arcadius episcopus et legatus sedis apostolicae subscripsi.
- [Col. 0892C] Juvenalis episcopus Jerosolymorum subscripsi.
- Projectus episcopus legatus sedis apostolicae subscripsi.
- Philippus presbyter sedis apostolicae et legatus subscripsi.
- Firmus episcopus Caesareae subscripsi.
- Theodotus episcopus Ancyrae subscripsi.
- Berenianus episcopus Pergeorum metropoleos subscripsi per Timotheum episcopum.
- Severus episcopus Synnandon subscripsi.
- Perigenes episcopus Corinthi subscripsi.
- Iconius episcopus Cortines Cretes subscripsi
- Mennon episcopus Ephesi subscripsi.
- Reginus episcopus Constantiae Cyprius subscripsi.
- Acacius episcopus Militensis subscripsi.
- Palladius episcopus Amasiae subscripsi.
- [Col. 0893A] Herennianus episcopus Myron subscripsi.
- Valerianus episcopus Iconii subscripsi.
- Pius episcopus Pissinontiorum metropoleos subscripsi.
- Cyrus minimus episcopus Aphrodisiados subscripsi.
- Amphilocius episcopus Sidenorum metropoleos subscripsi.
- Maeonius episcopus Ecclesiae quae est Sardibus Lydiae subscripsi.
- Hellanicus episcopus Chrodisus subscripsi.
- Dalmatius episcopus Cizyci subscripsi.
- Flavianus episcopus Philipporum subscripsi.
- Aristonicus episcopus Laodociae subscripsi.
- Paralius misericordia Dei episcopus Andrapon subscripsi.
- [Col. 0893B] Olympius episcopus Claudiopoleos subscripsi per episcopos Epiphanium et Thersebium.
- Dinastus episcopus Nicopoleos Epiricus subscripsi.
- Domninus episcopus civitatis Cutiae subscripsi.
- Eustasius episcopus civitatis Docimi subscripsi.
- Epiphanius episcopus Gratiae subscripsi.
- Gregorius episcopus Caesarasunitis subscripsi.
- Helladius episcopus Cadramiti subscripsi.
- Anisius episcopus civitatis Thebarum Graeciae subscripsi.
- Domninus episcopus civitatis Opunti subscripsi.
- Callicrates episcopus civitatis Magnerensium subscripsi.
- Nitius episcopus civitatis Magnarensium subscripsi.
- Gallinicus episcopus Apamiae subscripsi.
- [Col. 0893C] Petrus minimus episcopus civitatis Prutes subscripsi.
- Euprepius episcopus Byses subscripsi.
- Dio episcopus civitatis Thebarum subscripsi.
- Perebius episcopus saltuum Thessalonicensium subscripsi.
- Paullus episcopus civitatis Anthedonis subscripsi.
- Theodorus episcopus civitatis Aninesiorum subscripsi.
- Eusebius episcopus Heracliae subscripsi.
- Joannes episcopus Lesbi Selenicatorum subscripsi.
- Theonas episcopus civitatis Hierbae subscripsi.
- Sinecion episcopus Codrinae civitatis subscripsi.
- Tribonianus episcopus Ecclesiae quae est in Primopoli subscripsi.
- Martyrius episcopus civitatis Illistron subscripsi.
- Nesius episcopus Corybrasi subscripsi.
- [Col. 0893D] Acacius episcopus Cotennensis subscripsi.
- Ablabius episcopus civitatis Amorii subscripsi.
- Heracleon, qui et Theopanius, episcopus Traillon subscripsi.
- Philippus episcopus Pergami subscripsi.
- Daphnus episcopus civitatis Magnesiae Maeandri subscripsi.
- Eusebius episcopus Magnesiae civitatis Sipili subscripsi.
- Anderius minimus episcopus Cherronensis subscripsi.
- Paullus minimus episcopus civitatis Lampenes subscripsi.
- Eutropius episcopus minimus civitatis Evazon subscripsi.
- [Col. 0894A] Severus minimus episcopus provinciae Pisidiae civitatis Sozopoleos subscripsi.
- Silvanus episcopus civitatis Chaeretapon subscripsi.
- Commodus minimus episcopus Tripoleos subscripsi.
- Constantius episcopus civitatis Diocletianorum subscripsi.
- Nestorius episcopus Sponsus subscripsi.
- Aphobius minimus episcopus Coloe subscripsi.
- Phoscus episcopus civitatis quae est in Thvatireno subscripsi.
- Paullus episcopus Daldianorum subscripsi.
- Limenius episcopus civitatis Ettenorum subscripsi.
- Dorotheus episcopus civitatis Myrenes subscripsi.
- Theodorus episcopus Attaliae subscripsi.
- Aphonetus minimus episcopus Heracleotanorum Lamtupoleos [Col. 0894B] subscripsi.
- Spudasius minimus episcopus Cerami subscripsi.
- Philetus minimus episcopus Amizonis subscripsi.
- Docimasius episcopus civitatis Maroniae subscripsi.
- Ennepius episcopus civitatis Maximianupoleos subscripsi.
- Euthalius episcopus civitatis Colophoniae subscripsi.
- Lucianus episcopus civitatis Toperi subscripsi.
- Rufinus episcopus civitatis Gaborum subscripsi.
- Romanus episcopus civitatis Raphiae subscripsi.
- Phidus episcopus Prae subscripsi.
- Esicius episcopus civitatis Parii subscripsi.
- Timotheus episcopus civitatis Termae et Eudociados subscripsi.
- Eucharius episcopus civitatis Direci subscripsi.
- [Col. 0894C] Evagrius episcopus civitatis Selorum Cypri subscripsi.
- Nectarius episcopus civitatis Nasorum subscripsi.
- Agathocles episcopus civitatis Caroniae subscripsi.
- Janes episcopus Cicazonis subscripsi.
- Aedesius episcopus Syndorum subscripsi.
- Secundianus episcopus civitatis Calamiae subscripsi.
- Nunechius episcopus civitatis Elegen subscripsi.
- Matidianus episcopus Coracessii subscripsi.
- Cyrillus episcopus Coelorum subscripsi per manum Hellesponti presbyteri.
- Sapritius episcopus Paphi Cypri subscripsi.
- Themistius minimus episcopus civitatis Hiasi subscripsi.
- Promachius minimus episcopus civitatis Liundorum subscripsi.
- [Col. 0894D] Eudoxius episcopus civitatis Homati subscripsi.
- Libanius episcopus civitatis Palaeaspoleos subscripsi.
- Trajanus episcopus civitatis Lyrbae subscripsi.
- Alexander episcopus Arcadiopoleos subscripsi
- Theodorus episcopus Nisae subscripsi.
- Titius minimus episcopus civitatis Erlidetorum subscripsi.
- Eugenius episcopus civitatis Apolliniados subscripsi.
- Aetius episcopus civitatis Poeoniorum Hellesponti subscripsi.
- Timotheus episcopus civitatis Germae Hellesponti subscripsi.
- Archelaus episcopus Myndri subscripsi.
- Apellas minimus episcopus Cybrae subscripsi.
- [Col. 0895A] Philadelphius minimus episcopus Gratianupoleos subscripsi.
- Euterius minimus episcopus Strationiceorum Lydae subscripsi.
- Joannes minimus episcopus Aureliopoleos subscripsi.
- Maximus minimus episcopus Cymae subscripsi.
- Modestus episcopus civitatis Aneatorum subscripsi.
- Theodosius minimus episcopus civitatis Mastauron subscripsi.
- Thomas episcopus Valentinianopoleos subscripsi.
- Eusebius episcopus Aspanorum subscripsi.
- Euporius episcopus civitatis Pepon subscripsi.
- Sadus episcopus Phoenus subscripsi.
- Rhodon episcopus Palaeaspoleos subscripsi.
- Domnus episcopus civitatis Orcistis subscripsi.
- [Col. 0895B] Joannes episcopus Augustopoleos subscripsi.
- Petrus episcopus Parembolarum subscripsi.
- Necyras episcopus Gazae subscripsi.
- Zeno episcopus Cyri Cypris subscripsi.
- Evoptius episcopus Ptolomaidus Pentapoleos subscripsi.
- Macarius episcopus Metoliton subscripsi.
- Eusebius episcopus Pelusii subscripsi.
- Hermogenes episcopus Rinocororus subscripsi.
- Marinus episcopus Heliopoleos subscripsi.
- Joannes episcopus Ephestus subscripsi.
- Heraclius episcopus Thamuateos subscripsi.
- Theon episcopus Heracleus et Thoitus subscripsi.
- Solo episcopus civitatis Corallion subscripsi.
- Alypius episcopus civitatis Seuleus subscripsi.
- [Col. 0895C] Macedonius episcopus Xoeos subscripsi.
- Petrus episcopus Oxyrinchi subscripsi.
- Metrodorus episcopus Leonton subscripsi.
- Paulus episcopus Fraboneoneos subscripsi.
- Amnonius episcopus Panephisi subscripsi.
- Publius episcopus Olbiorum subscripsi.
- Jaracis episcopus Aphau subscripsi.
- Samuel episcopus Distheos subscripsi.
- Sopater episcopus Libyae Septimiacae subscripsi.
- Isaac episcopus Tavae subscripsi.
- Heraclius episcopus Tineo subscripsi.
- Thonas episcopus Psinchus subscripsi.
- Cyrus episcopus Achaeorum subscripsi.
- Eulogius episcopus Achaeorum subscripsi.
- Alexander episcopus Cleopatridos subscripsi.
- [Col. 0895D] Silvanus episcopus Copritheos subscripsi. Ego autem Heraclius episcopus pro eo subscripsi quod aegrotaret.
- Adelphius Onupheus episcopus subscripsi.
- [Col. 0896A] Abraham episcopus civitatis Ostracines subscripsi.
- Athanasius episcopus Paraliae subscripsi.
- Adelphios episcopus Caeos subscripsi.
- Lampetius episcopus Casii subscripsi.
- Chrysaorius episcopus Aphroditus subscripsi.
- Amon episcopus Butus subscripsi
- Euthitius episcopus Theodosiopoleos subscripsi.
- Venantius episcopus Hierapoleos metropoleos subscripsi [Col. 0895D] Haec non exstant in hoc loco in codice Bellovacensi Mercatoris, sed in subscriptione Euthitii. Itaque codicem Vaticanum secuti sumus, qui convenit cum antiquis versionibus conciliorum Ephesini et Chalcedonensis. BALUZ. per notarium meum Theodorum.
- Zenobius civitatis Barchae subscripsi.
- Zeno episcopus civitatis Theucyron subscripsi.
- Eusebius episcopus Nilupoleos subscripsi.
- Heraclides episcopus Heracleus ulterioris subscripsi.
- Marius episcopus Anteusus subscripsi.
- Sabinus episcopus Panosus subscripsi.
- [Col. 0896B] Athanasius episcopus civitatis Cepheorum subscripsi.
- Philumenus episcopus Cinnes subscripsi.
- Felix episcopus civitatis Apolloniensium subscripsi.
- Timotheus episcopus provinciae Scythiae civitatis Tomorum subscripsi.
- Zenobius episcopus civitatis Conosi subscripsi.
- Paulinianus episcopus Majumae subscripsi.
- Phoebammon episcopus Coptu subscripsi.
- Pabiscus episcopus Apollonos subscripsi.
- Andreas episcopus Thermupoleos subscripsi.
- Fanias minimus episcopus civitatis Arpason subscripsi.
- Theosebius episcopus civitatis Prienes subscripsi.
- Maximus episcopus Casiae subscripsi.
- Theoctistus episcopus Photiae subscripsi.
- [Col. 0896C] Hermolaus minimus episcopus Attudeorum subscripsi.
- Theodorus episcopus Gadaron subscripsi manu Aetheri archidiaconi.
- Athanasius episcopus Pari insulae subscripsi.
- Paullus episcopus Orimnorum subscripsi.
- Timotheus episcopus Briulorum subscripsi.
- Daniel episcopus coloniae Cappadociae subscripsi.
- Asclepiades episcopus Trapezolitarum subscripsi.
- Theodorus episcopus civitatis Escinei subscripsi.
- Bessula diaconus Ecclesiae Carthaginensis subscripsi.
- Stephanus episcopus Cajupoleos Asiae subscripsi.
- Caesarius episcopus civitatis Arces subscripsi.
- Theodolus episcopus [Col. 0895D] Hic nonnulla exciderunt veteribus librariis, quae sic reponenda sunt, Theodolus episcopus Elusae subscripsi. [Col. 0896D] Theodorus episcopus Ariddelon subscripsi. BALUZ. Ariddelon subscripsi.
- Letojus episcopus Libyadis subscripsi.
- Aristocritus episcopus Olympi subscripsi.
- [Col. 0896D] [Col. 0896D] Superflue hic repetitur subscriptio istius episcopi, cum jam paulo ante commemorata sit: quod evenisse arbitror illius cura qui animadvertebat illius nomen deesse in hoc loco. BALUZ. Theodorus episcopus Ariddelon subscripsi.
Expliciunt episcoporum nomina qui interfuerunt synodo contra Nestorium numero CXCIII.
[Col. 0897A] 1. De codice confecto, quaternione XXVI. Inter caetera: Oportet nosse nos; modo enim venio in recordationem concilii Nicaeni, quod nusquam ausum est dicere quia Verbum Deus natum est ex virgine Maria; ait enim: Credimus in unum Patrem omnipotentem, et in unum Dominum Jesum Christum. Attendite quia prius cum posuisset Christum, quod duarum naturarum conjunctionem demonstrat, non dixerunt in unum Deum Verbum, sed acceperunt nomen, quod significaret utrumque, ut non subdescendendo, cum audis mortem, ulla novitate turberis, et cum crucifixum et sepultum, tamquam Deitate ista patiente, non vulnereris auditu. Deinde videamus, quid illi subjungant: Credimus et in unum Dominum Jesum Christum unigenitum, qui de Deo Patre natus est, consubstantivum [Col. 0897B] Patri, qui propter nos descendit, et incarnatus est de Spiritu sancto. Non dixerunt, quia natus est de Spiritu sancto. Vides quemadmodum interpretentur subdescendendo, quia dixerunt, hominem factum. Hunc, inquiunt, dicimus incarnatum, non mutabilitatem in carne suscipiente divina natura, sed inhabitationem, quam gessit in homine demonstrantes.
2. Et post aliquanta in eodem. Hoc retinete, inquit, quoniam praetermittentes dicere: Credimus in Deum Verbum Filium ejus unigenitum; dixerunt: Credimus in unum Dominum Jesum Christum consubstantivum Patri, Deum verum de Deo vero, per quem omnia facta sunt, qui propter nos homines et nostram salutem descendit, atque incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria [Col. 0897C] Virgine, et homo factus est. Nusquam dixerunt, natus est. Cur, putamus? Ut non duas nativitates introducerent Deitatis.
3. Item in eodem post aliquanta. Volens liquido demonstrare, quod cum Filii nomen ponitur, non omnimodo verbum illud significet, quod Deus est, sed tamquam commune nomen introducatur. Sic enim Scriptura dicit: Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV, 4) . Hic quidem duas demonstrat naturas; quod autem tantum circa hominem contigit, narrat: exige certe a contentioso quis sub lege sit factus, Verbum Deus? nequaquam.
4. Item ex codice altero, in quaternione primo, cujus initium tale est: Adhuc vobis multa habeo dicere. Et post aliquanta. Illic Unigeniti glorificatio aliquando [Col. 0897D] quidem Patri deputatur, sicut est illud: Pater est meus, qui me glorificat (Joan. VIII, 54) ; aliquando vero Spiritui deputatur; ait enim: Spiritus veritatis qui me glorificabit (Joan. XVI, 13) ; nonnumquam vero [Col. 0898A] Christi potentiae assignatur, sicut scriptum est: Exeuntes praedicabant Verbum ubique Domino cooperante, et Verbum confirmante, consequentibus eos signis
5. Item in quaternione octavo de dictis Epistolae Apostoli ad Hebraeos. Apostoli enim nomen in Christo audientes, Deum Verbum male intelligunt, apostolum esse. Item legentes pontificis vocabulum, Deum esse imaginantur pontificem, mira dementia; quis enim apostoli officium audiens, non statim videat hominem demonstrari? Quis summi sacerdotis nomen audiens, Divinitatis naturam ad sacerdotis ministerium vocet? Si enim Deus pontifex est, quis erit qui officio ejus debeat coli? Si Deus oblaturus est sacrificia tamquam pontifex, nullus erit cui offerantur Deus; quid enim [Col. 0898B] dignum jam Divinitate est, si tamquam inferior offerat sacrificia superiori?
Et subjungit: Unde igitur eis Deus appellandus pontifex visus est, qui [ Baluz. quia] sacrificio, secundum sacerdotii ritum, ad provectum suum omnino non indiget; perpetuae quippe possessor est Divinitatis: Ex hominibus nempe electus atque susceptus pontifex pro hominibus constituitur apud Deum, etc. (Heb. V, 1) .
6. Et subjungit: Non angelos, inquit, apprehendit, sed semen Abrahae (Heb. II, 16) . Numquid semen Abrahae est Deitas? Audite consequentem etiam vocem: Unde debuit per omnia fratribus similis fieri (Ibid., 17) . Numquid Deitati? Quos enim Deus Verbum habere potuit fratres similes sui? Respice etiam [Col. 0898C] quod his dictis adjungitur: Ut misericors fieret et fidelis pontifex ad Deum, in eo enim in quo passus est et ipse tentatus, potest et his qui tentantur auxilium ferre (Ibid., 18) . Qui igitur passus est, ille est pontifex misericors; passibile autem templum est, non hic qui ejus vivificator est, Deus. Semen Abrahae is est, qui heri est, et hodie (Heb. XIII, 8) , secundum Pauli apostoli vocem; non ille qui dixit: Antequam Abraham esset, ego sum (Joan. VIII, 58) . Similis hic fratribus per omnia, qui humanae animae corporisque suscepit fraternitatem (Hebr. II, 17) , non ille qui dixit: Qui me videt, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9) .
7. Item in quaternione decimo nono, cum velut adversus Arium diceret. Et isti quidem, tametsi majore paterna Deitate Verbum Deum minorem delirent, non [Col. 0898D] tamen novellum fatentur. Hi autem eum etiam beatae Mariae secundum et posteriorem esse pronuntiant, et temporalem matrem opifice majorem Divinitate consignant [Col. 0897] Codex B. legit, opifici temporum divinitati consignant. EDIT. ; quinimmo nec matrem Christi esse concedunt; [Col. 0899A] si enim non hominis natura, sed Deus Verbum erat quem illa pariebat; quae peperit, nequaquam ejus mater qui natus est invenitur. Quomodo enim fiet ejus aliqua mater qui a natura genitricis est alienus? Quod si vera mater ab iis appellatur, homo ergo qui editus non Divinitatis [Col. 0899D] Habebant divinitatis nata veteres libri: quibus assentit Baluzius, nisi quod emendandum divinitas putat. EDIT. natura, est siquidem proprium omnis est matris consubstantivum sibimet parere. Ergo non erit mater, quae consubstantivum sibi minime peperit; quae mater quia ab his dicitur, eum qui secundum substantiam fuit [ B. sui esset] similis, genuit. Quis autem secundum substantiam ejus erit similis? Is sine dubio qui Spiritus sancti opificio exstitit. Quod enim in ea natum est, inquit Scriptura, de Spiritu sancto est, cum quo indesinenter erat Verbum Deus [ Baluz. om. Verbum Deus]. Verbum Deus non est natus [Col. 0899B] ex Maria, sed in illo qui ex ea natus manens. Non ex Virgine initium habens, sed illi qui crescendo permenses paulatim compositus in utero Virginis est inseparabiliter omni tempore sociatus. Aliud est autem dicere: [Col. 0899D] B. Illi qui natus est commanere; et aliud, illum qui nato commanet, hunc esse qui, ut nasceretur, mensium ei opus fuisse curriculo. EDIT. Ille qui natus est commanet; et aliud, illum qui nato commanet, hunc esse qui, ut nasceretur, mensium ei opus fuisset curriculo.
8. Item ex alio tractatu, quaternione decimo quinto [B. vigesimo ]. Hunc, inquit, Jesum suscitavit Deus, non est mortuus Deus, sed suscitavit. Apollinaris, audi Petri apostoli dicta, audi et tu in [ B. cum] Apollinari impietas Ariana. Hunc Jesum suscitavit Deus (Act. X, 40) , qui visibilis oculis apparuit; hunc qui ligno crucifixus [ B. confixus] est; hunc qui Thomae palpatus est manibus, qui ad eum clamavit: Palpate [Col. 0899C] et videte [B. Palpa et vide], quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) ; et his dictis discipulus credens, palpatoque eo, de carnis quae crucifixa est resurrectione certior factus, mirandorum glorificabat opificem Deum, dicens: Dominus meus et Deus meus (Joan. XX, 28) ; non utique illud quod palpaverat appellans Deum.
9. Item in quaternione vigesimo nono. [Col. 0899D] Baluz. In principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Quaerebatur enim quae prima esset substantia existentiae quae hominem gessit. Paulus autem ex lege quod contigit narrat, etc. EDIT. Paulus narrat et incarnatam essentiam, et incarnatae Deitatis post unitionem incommutabilitatem manentem, propter quod et scribens clamat: Hoc sentite in vobis quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset constitutus, formam servi accepit (Philipp. II, 5) . Sed accipiens Apostolus nomen hoc quod est, Christus, tamquam duarum naturarum significativum vocabulum, [Col. 0900A] absque periculo eum et servi formam accepisse, et Deum nuncupat irreprehensibiliter, his divisis quae ad naturam duplicem significandam dicuntur.
10. Et post plura, in eodem libro. Nostra enim natura pro nobis interpellat in Christi usu tamquam vestis constituta, inculpabilis originis suae defensionibus nitens, et quia [Col. 0899D] B. Sicut ille ad peccatum. EDIT. illud peccatum, qui prior figuratus est, totius generis exstitit causa, huic suscipiendi hominis, o homo, occasio fuit, ut per carnem destrueretur corruptio quae per carnem contigerat. Hujus carnis est, non Divinitatis, diei tertiae sepultura. Hujus pedes detenti sunt clavis; hanc sanctus Spiritus in utero figuravit, de hac Dominus ad Judaeos: Solvite, dicebat, templum hoc, et in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19) . Numquid ego duplicem quemdam [Col. 0900B] Christum solus appello, et non semetipsum, et templum solubile, et Deum se nuncupat suscitantem? Quod si Deus erat qui solvebatur, o Ariane, quod sane in ejus caput [Col. 0899D] Baluzius corrigit blasphemium, quod tamen indigere putat annotatione sequenti: « Blasphemium, id est blasphemia. Epistola episcoporum synodi Sardicensis ad Julium papam in vetustissimo codice Saxonico bibliothecae Colbertinae: Aut certe serpens diabolus [Col. 0900D] blasphemiorum venenum effunderet. Hilarius Pictaviensis in libro contra Constantium Aug. jam vita functum: Orientalium in Seleucia synodum reperi, ubi tantum blasphemiorum est quantum Constantio placebat. Epistola Coelestini papae ad Nestorium in antiqua versione concilii Ephesini p. 425: Unde tibi in has quaestiones verba dirigere quas sit blasphemium cogitasse? Concilium Chalcedonense in decima actione: pro mole blasphemiorum. Sic enim legi in codice Parisiensi nuper monuimus pro eo quod editiones habent blasphemiarum. Concilium Lateranense Martini papae actione 4: non utique pertimescentes blasphemium quo dicitur. Ita vetus codex Ecclesiae Bellovacensis, cum editiones habeant, blasphemiam dum dicitur. Vide virum eruditissimum Carolum Dufresnium Cangium in annotationibus ad Annam Comnenam p. 335, et in Glossario.» EDIT. blasphemiarum convertatur, oportuerat dicere: Solvite Deum istum, et in triduo suscitabitur; si mortuus est Deus, si sepulturae mandatus est, inane illud in Evangelio dictum: Quid me quaeritis occidere, hominem qui verum locutus sum vobis (Joan. VIII, 40) ? Nunc autem ait: Quid me quaeritis occidere, hominem, cujus capiti spinea corona superposita est; hominem qui dicit: Deus, Deus meus, quare dereliquisti me (Matth. XXVII, 46) ? et qui triduanam sustinuit mortem. Adora autem hunc cum Deitate, tamquam divinae cooperarium auctoritatis.
11. Item post aliquanta in eodem. Colo, inquit, [Col. 0900C] eum, tamquam omnipotentis imaginem: Exaltavit eum Deus, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu Christi omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris (Philipp. II, 9) ; propter utentem, id quo ille utitur adoro; propter latentem colo quod foris patet, et in eo qui inseparabilis est non separo dignitatem, sed separo naturas, et conjungo reverentiam. Non per seipsum Deus est quod depositurum [ Bal. depositum] est in sepulcro; sic enim essemus hominis, et hominis mortui, manifesti cultores. Sed quoniam in assumpto Deus ex assumente qui assumptus est tamquam ex assumente [ B. tamquam assumentis] conjunctus appellatur Deus, propterea et crucifixae carnis daemones [Col. 0901A] vocabulum perhorrescunt, crucifixae carni conjunctum, non autem compassum scientes Deum; ideo et judex venturus est iste qui visibilis paruit; quoniam omnipotenti conjungitur Deitati.
12. Item post multa ibidem. Non Deitatis [ Baluz. Deitas], inquit, Jacobum habuit fratrem, nec Dei Verbi mortem nos annuntiamus, cum Dominico corpore et sanguine pascimur: [Col. 0901D] B. Dei namque natura. divina natura sacrificium suscipit, non ipsa in sacrificio immolatur.
13. Item tractatu alio adversus Arianos quaternione decimo. Quis nunc benignitatis tam immensum aspiciat pelagus, naturam cum suo opifice dominantem, et conjunctam homini Deitatem, nihil sine hoc [ Baluz. hac] jubentem, nullum absque isto judicantem, cum eo vivorum curam in summa providentia gerentem, [Col. 0901B] et cum ipso mortuos suscitantem [Col. 0901D] B. hic addit: Spes omnes has quae omnibus a fortissimo et benigno Domino gubernantur haeretici debilitant atque convellunt. —Hanc pericopen revocat Baluzius. EDIT. ?
14. Item ejusdem in tractatu alio codicis, quaternione quinto, de Scripturae sanctae loco, ubi ait: Si recordatus fueris quod habet frater tuus aliquid adversum te (Matth. V, 23) . Qui manducat, inquit, carnem. Mementote de carne esse, quod dictum est: Sicut misit me vivus Pater (Joan. VI, 55) , qui visibilis sum. Sed forte prave interpretor dictum: ergo de consequentibus audiamus. Sicut me misit vivus Pater, et ego vivo per Patrem (Ibid., v. 58) ; ille hic Deitatem intelligit, ego hominem dico. Videamus quis est sanus [ Baluz. scaevus] interpres: Sicut misit me vivus Pater; hic dicit haereticus Divinitatem missam, se profiteri Deum Verbum dicere: Sicut misit me vivus Pater. Ergo et hoc secundum ipsos ita erit intelligendum: [Col. 0901C] Et ego Deus [Baluz. Dei] Verbum vivo per Patrem. Post hoc enim videtur dictum: Et qui manducat me, et ille vivit. Quem ergo manducamus? Divinitatem, an carnem?
15. Item in quaternione sexto ejusdem in Judam, adversus haereticos. Libenter hic de illis haereticis interrogans requirebam, qui Deitatis et humanitatis naturam in unam [Col. 0902D] Garnerius putat legendum substantiam: cui conjecturae non nisi dubie assentit Baluzius. EDIT. sententiam miscendo contemperant, quis ille hoc loco est, qui proditur et traditur Judaeis? Si enim temperatio, vel admixtio utriusque facta est, utrum a Judaeis est tentum? An Deus Verbum? an humanitatis natura? Quis videtur occisus? cogor enim inferioribus uti sermonibus, ut fiat omnibus quod dicitur manifestum. In quem, dicas velim, ea quae gesta sunt, cadunt? Numquid in Dei naturam, [Col. 0901D] quam utroque confundens, contemperare praesumis? Ergo Verbum Deus [ Baluz. Dei] capessibilis, cui nihil commune in occisione cum carne. An a Judaeis in occisionem ductus est? Ut quid etiam, temperatis jam utrisque naturis, secundum te, Scripturam nuper audivimus de virtute sacramenti narrantem, quam Dominus tradidit discipulis suis, dicens: Quia in qua nocte tradebatur, accipiens panem, gratias agens, fregit discipulis suis dicens: Accipite et manducate [Col. 0902A] ex eo omnes, hoc est enim corpus meum (I Cor. XI, 23) . Quare non dixit: Hoc [ Baluz. haec] est Deitas mea, quae pro nobis [ Baluz. vobis] confringetur? Et iterum sumptum calicem porrigens, non dixit: Haec Deitas mea, quae pro vobis effundetur in remissionem peccatorum; sed hoc magis: Hic est sanguis meus, qui pro vobis effundetur in remissionem peccatorum (Matth. XXVI, 28) . Separa naturam, sed unitionem conjunge; Filium Dei Christum confitere, sed Filium duplicem, hominem et Deum, ut passio quidem humanae deputetur naturae; passionis vero absolutio, quae in homine qui passus est facta est, solius sit Deitatis.
16. Item alibi in quaternione nono adversus Judaeos. Separantes, inquit, propriam naturarum dignitatem [Col. 0902B] conjunctionis unius.
17. Item ex alio tractatu in quaternione vigesimo quinto. Propterea volo vos cautos favere, vel plaudere. Divisio non est conjunctio Deitatis, neque potentiae, cum Filius Christus est, in his divisio non est; in Deitate vero et humanitate divisio est secundum quod est Christus; indivisus est Filius; secundum quod est Filius, indivisus est; non enim habemus duos Christos et duos Filios, neque est apud nos primus Christus et secundus; neque alter et alter, neque iterum alter Filius, et iterum alter Filius: sed idem ipse, ipse Filius est duplex, non dignitate, sed natura.
18. Item quaternione XXVI, quasi adversus Apollinarem. Reverentia, inquit, duarum naturarum, [Col. 0902D] Baluz. Una propter dignitatem ejus, qui, etc. EDIT. unam [Col. 0902C] appellamus dignitatem ejus, qui utraque conjunxit.
19. Item alibi ex alio tractatu, in quaternione XXXII, idem de Christo inquit. De Christo [ Baluz. om. De Christo] tametsi dicamus templum, sed minime a Deitate separabile, et conjunctum Deo, totam possidens operationem divinam, et nunc coopificem Dei, et quod cum eo omnium dominetur.
20. Item idem in tractatu alio, in id quod scriptum est: SI HABERE ALIQUID RECORDATUS FUERIS ADVERSUS FRATREM TUUM, veluti contra haereticos. Audite, inquit, dictis intenti: Qui manducat, ait, carnem meam. Memento, quoniam de carne est quod dicitur. Numquid a me carnis nomen appositum est, ut me male interpretari querantur? Qui manducat, inquit, carnem meam, et bibit sanguinem meum. Numquid qui et [Col. 0902D] bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo?
21. Item ex alio tractatu, quaternione XXXI. Hoc autem dico, ut noveritis, quam superexcellens et summa quaedam Deitatis conjunctio existebat etiam in infante ipso, cum Dominica caro conspicitur. Erat enim ipse et infans, et infantis ipsius Dominus. Laudastis vocem, sed indiscusse nolo faveatis, dixi enim: Ipse erat infans, et infantis habitator.
Item ex altero codice, quaternione II, veluti contra [Col. 0903A] Arianos et Macedonianos. Ampliorem, inquit, in Christum injuriam excogitantes, Spiritum sanctum a divina dissecant natura, qui ejus humanitatem figuravit in utero Virginis: Quod enim, inquit Scriptura, inde natum est, de Spiritu sancto est (Matth. I, 20) ; qui secundum justitiam quod figuratum est reformavit: Manifestum enim, inquit, in carne, justificatum est in Spiritu (I Tim. III, 16) ; qui eum terribilem et formidabilem daemonibus faciebat: Ego enim, inquit, in [Col. 0904A] Spiritu Dei ejicio daemonia (Luc. XI, 20) ; qui ejus carnem templum est fabricatus: Vidi enim Spiritum, inquit, descendentem tamquam columbam et manentem super eum (Joan. I, 32) ; qui ei in coelum ascensionem donavit: Praecipiens enim, inquit Scriptura, apostolis quos elegit per Spiritum sanctum, elevatus in coelum est (Act. I, 2) . Hic, inquam, Spiritus, qui tam magnam gloriam donavit, esse ab his asseritur servus
[Col. 0903B] De his quinque sancti Cyrilli Contradictionum libris ita scribit Photius (Cod. 169) : Lecti sunt sancti Cyrilli adversus Nestorii blasphemias libri quinque, quorum primus quidem calumniarum Nestorii capita decem refellit; alter deinde tredecim; tertius vero sex; quartus denique ac quintus singuli septem, etc.
1. Saepe, inquit, illos rogavi: Num Deitatem dicitis ex sancta Virgine natam? Ad haec verba illico resiliunt, etc. Serm. 5.
2. Vide quid consequatur, haeretice. Non invideo hanc vocem Christi genitrici Virgini, etc. Serm. 5.
3. Ita et alibi dicit: Locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum, per quem fecit et saecula: qui cum sit splendor gloriae, etc. [Col. 0903C] Serm. 7.
4. Si Deus est Christus, inquit, et Christus ex beata Maria est ortus, cur Virgo non sit Dei genitrix? etc. Serm. 5.
5. De beato Joanne Baptista praedicatur a sanctis angelis, implendum esse infantem Spiritu sancto, adhuc ex utero matris suae, etc. Serm. 5.
6. Gaudeo enim, inquit, vestrum aspiciens zelum, etc. Serm. 3.
7. Nos autem oportet quod nunc mihi venit in mentem advertere, etiam Nicaenam synodum nusquam dicere ausam Deum ex Maria genitum, etc. Serm. 3.
8. Secuti sunt evangelistam; nam evangelista ubi ad narrandam humanationem pervenit, dicere generationem [Col. 0903D] in Deo Verbo vitavit, ac posuit incarnationem, etc. Serm. 3.
9. Tamen Divinitate certe quae major est ipsum Dei Verbum recentius esse nugantur, etc. Serm. 3.
10. Dixi jam saepius: Si quis inter vos simplicior, etc. Serm. 5.
1. Si fide simplici Deiparam proferres, nulla esset apud me dictionis invidia, verbi sensum exquirentem, etc. Serm. 5.
2. Ubi igitur sacrae litterae vel nativitatem Christi de beata Virgine exponunt, nusquam ponunt Deum, sed vel Christum, vel Dominum, etc. Serm. 2.
[Col. 0904B] 3. Misit enim, inquit, Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub lege, etc. Serm. 3.
4. Sed sicut dicimus Deum illum omnium conditorem, et Deum ipsum Mosem, etc. Serm. 2.
5. Dic de assumente quod Deus sit, etc. Serm. 2.
6. Ideo volo vos caute firmiterque tenere, etc. Serm. 2.
7. Illa certe Unigeniti glorificatio nonnumquam Patri ascribitur, etc. Serm. 10.
8. Erat quidem ille Deus Verbum, etiam antequam homo fieret, Filius et Deus, et consentiens Patri, etc. Serm. 2.
9. Ut ergo demonstretur ipsis quoque magis quis hic est ab illis adoratus, etc. Serm. 11.
10. Neque vero simplex homo est Christus, o calumniator, [Col. 0904C] sed homo simul et Deus, etc. Serm. 7.
11. Veneror ipsum ut omnipotentis divinitatis imaginem, etc. Serm. 7.
12. Non est per se Deus quod est in utero formatum, etc. Serm. 7.
13. Sed hic secundum carnem cognatus Israel, etc., hic secundum naturam spectabilem homo, hic juxta Pauli vocem natus ex semine David, etc. Serm. 2.
1. Cum enim audiunt nomen apostoli, ipsum Deum verbum intelligunt apostolum, etc. Serm. 6.
2. Non angelos apprehendit, sed semen Abraham apprehendit, etc. Serm. 6
3. Semen Abraham is est qui heri et hodie, ut [Col. 0904D] Paulus ait, non qui dixit: Prius quam Abraham fieret, ego sum, etc. Serm. 6.
4. Hic ille fidelis Deo factus pontifex, factus est enim, non ab aeterno erat, etc. Serm. 6.
5. Cum igitur solus hic nobis sit pontifex misericors, et cognatus, et firmus, cavete ne ab ejus fide dimoveamini, etc. Serm. 6.
6. Meministis autem prorsus eorum quae saepe dixi vobis, cum duas in Christo naturas distinguerem, etc. Serm. 2.
1. Deus Verbum factum est caro, et habitavit in nobis. Secum considere fecit Pater assumptam humanitatem, etc. Serm. 3.
[Col. 0905A] 2. Atque cooperationis hujus evidens est argumentum, etc. Serm. 10.
3. Majorem, inquit, in ipsum struentes injuriam, et spiritum a divina natura separantes, qui humanitatem ejus formavit, etc. Serm. 3.
4. Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo, etc. Serm. 9.
5. Dicam etiam illius scandali verba, etc. Serm. 9.
6. Audi etiam hoc nomen, Domine, aliquando de humanitate Christi, aliquando de Divinitate ejus, aliquando de utroque positum, etc. Serm. 2.
7. Cur autem etiam, ut paulo ante audiebamus, si utraque, ut tu opinaris, commixta sunt, Dominus noster, cum mysterii vim discipulis traderet, sic dicit, etc. Serm. 8.
[Col. 0905B] 1. Quod in nativitate ex Christi genitrice Virgine divina Scriptura ponat Filii nomen, declaravimus. Audi jam et in morte, sicubi tandem Dei nomen est positum, ut passibilem Deum inducamus: Cum inimici essemus, inquit, reconciliati sumus Deo per mortem Dei Verbi. Serm. 2.
[Col. 0906A] 2. Audi etiam aliud ipsorum testimonium. Si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent, etc. Serm. 5.
3. Quod cum sim Dei forma, servi formam indui; quod cum sim Deus Verbum, in carne conspicior; quod cum universitatis sim Dominus, personam pauperis propter vos indui; quod cum esuriam visibiliter, esurientibus cibum subministro. Serm. 5.
4. Libenter hoc loco haereticos interrogem, qui Divinitatis humanitatisque naturam in unam commiscent essentiam, quisnam sit qui nunc a proditore Judaeis traditur, etc. Serm. 8.
5. Hic ille, cui spinea corona circumposita fuit, etc. Serm. 7
6. Ideo de nostris illis primitiis cum ageret beatus [Col. 0906B] Petrus, et exaltationem visibilis naturae vi Divinitatis factam enarraret, etc. Serm. 7.
7. Quoniam vero si dixissent: Credimus in unum Deum Verbum; futurum erat ut mors divinae naturae tribueretur, etc. Serm. 3.
[Col. 0905C] Hic siquidem (qui ex Deo natus) verus et naturalis est filius; ille vero (qui ex Virgine) aequivoce Dei Filius dicitur. Et paulo post iterum: Utique Dei Verbum non est homo, sed hominem assumpsit, quandoquidem unigenitus jam inde ab initio per se, Dei omnium opificis Filius est; homo autem, quem suscepit, cum natura Deus non sit, propter eum a quo assumptus est, qui verus Dei Filius est, eodem cum ipso nomine appellatur; istud vero: Nemo novit Filium nisi Pater, verum et naturalem Dei Patris Filium ostendit; illud vero Gabrielis: Ne timeas, Maria, invenisti enim gratiam apud Deum: et ecce concipies in utero, et paries Filium, et vocabis nomen ejus Jesum, in hominem quadrat. Serm. 3.
[Col. 0905D] Populi erga me studium non vulgi acclamationibus, etc. Serm. 2.
Anathem. 1. Interrogavi saepe eos: Divinitatem notam dicitis e beata Virgine? etc. Serm. 7.
Anathem. 3. Hoc sentite in vobis quod in Christo Jesu, qui in forma Dei existens, seipsum exinanivit, etc. Serm. 7.
In altera exegesi (Ibid.) . Ut in nomine Jesu omne genu flectatur, etc. Serm. 7.
In altera (Ibid.) . Dic de eo qui suscepit, quod sit Deus, etc. Serm. 2.
Anathem. 4. Ut autem ipsum manifestius dicam, et ita ut omnes facilius capiant, etc. Serm. 5.
[Col. 0906B] Anathem. 7. Communes enim Trinitatis sunt operationes, etc. Serm. 10.
[Col. 0906C] Anathem. 8. Confitemur in homine Deum; colimus divina conjunctione coadorandum hominem. Serm. 2
Anathem. 10. Missus est ad praedicandum captivis remissionem, etc. Serm. 6.
Anathem. 11. Audite attendentes verba, etc. Serm. 9.
Anathem. 6. Atque adeo passus pontifex misericors, non vivificator ejus passus est Deus. Et Deum Christi Verbum Dei nominaverit, hisque adjecerit: Erat autem et ipse infans, et infantis Dominus.
Anathem. 9. Is qui tantam Christo gloriam contulit, qui eum daemonibus fecit terribilem, donavitque ei ad coelos ascensionem.
Anathem. 10. Iste fidelis Deo factus pontifex, etc.
Deum ex Christipara Virgine processisse, ex divina Scriptura edoctus sum: at vero Deum ex ipsa genitum esse, id nusquam edoctus sum. Nusquam igitur divina Scriptura Deum ex Christipara Virgine genitum esse dicit, sed Jesum Christum, Filium, Dominum.
Propterea etiam Deus Verbum nominatur Christus, quia perpetuam cum Christo conjunctionem habet. Inconfusam itaque naturarum copulam retineamus, etc. (Ibid.)
Inseparabilis est Deus a visibili. Unde honorem ejus, qui non separatur, non separo: separo naturas, sed conjungo adorationem (Serm. 7, ibid.) .
Nestorii blasphemiarum capita XII
Hoc opusculum plane eximium est, eoque pluris faciendum, quod singulare existat, quodque nemo veterum, immo nec recentiorum, praeter Mercatorem, feratur Nestorii anathematismos refellisse.
Nullus de auctore dubitandi locus relinquitur ei qui legere voluerit ultimi anathematismi contradictionem (Append. ad contrad. n. 13) , cujus contradictor mentionem facit codicis in quo quartum locum teneret tractatus ille Nestorii, cujus initium est: Dulcem nobis, etc. Tenet vero in ea quam habemus a Mercatore collectione rerum pertinentium ad negotium Nestorii.
Licet autem, non conjicere tantum, sed etiam certo definire quo tempore Mercator scripserit, partim ex titulo, in quo Nestorius dicitur conatus duodecim capitulis suarum blasphemiarum contradicere litteris SS. Coelestini et Cyrilli, catholicosque anathematismos refellere; partim ex serie totius operis, in quo nullus sit sermo, neque de condemnatione Nestorii, neque de approbatione capitulorum Cyrilli a concilio Ephesino, sed tantum de eorumdem capitulorum approbatione ab Ecclesia Romana; hinc enim fit consequens ut conscriptum sit eo spatio temporis quod intercessit inter VII idus Decembris ann. 430, quo tempore acceptae sunt a Nestorio sancti Coelestini litterae, et X kalendas Julias ann. 431, quo inchoata est Ephesina synodus.
Contrahi potest, nonnulla rursum ex parte, hoc temporis intervallum; cum enim in appendice refellantur duo posteriores Nestorii sermones, quorum unus die 13 Decembris, alter die 14 habitus est, nec continuo responderit Mercator, opus istud in sequentem annum referri debet.
Argumentum operis eloquitur titulus: est enim contradictio Nestorianorum duodecim capitum, quamquam subjuncta est duorum, ut dixi, posteriorum Nestorii sermonum reprehensio. Tota enim haec lucubratio duabus constat partibus, altera dogmatica, quae prior est; altera censoria, quae posterior.
Inde vero innotescunt multa, quae in hunc usque diem latebant, ac primum quidem, Mercatorem esse interpretem anathematismorum Nestorii, qui desunt in editione Peltana concilii Ephesini; habentur vero in consequentibus aliis, eodem interprete, sed neque cum anathematismis catholicis Cyrilli, neque cum contradictione catholici; immo cum pluribus mendis, a quibus repurgati nunc prodeunt, ex codicibus manuscriptis Vaticano et Bellovacensi.
Secundum, Mercatorem bis anathematismos Cyrilli interpretatum fuisse; semel cum tertia epistola, iterum in hoc opere, eodem utrobique sensu, non tamen utrobique eadem forma verborum; diligentiore siquidem in epistola, ubi per se spectabantur; hic paulo neglectiore, quo ex accidenti referuntur.
Tertium, Dionysium Exiguum videri mutuatum ex Mercatore anathematismorum versionem; eadem enim est apud utrumque, pauculis vocibus exceptis, cum tamen Mercator Dionysium uno toto saeculo praecesserit.
Quartum, anathematismos Cyrilli ab Ecclesia Romana approbatos fuisse vero judicio, id est, ut opinor, in concilio Romano, ex quo Coelestinus scripsit Nestorio litteras. Quo Mercatoris testimonio firmatur sententia nostra de synodis Alexandrinis, de quibus agitur in dissertatione 2.
Quintum, eodem tempore Nestorium, prae summa vecordia et Θεοτόκον praedicasse, et simul praedicanti anathema dixisse. Nam eodem fere tempore ultimum sermonem habuit, et anathematismos scripsit; in sermone autem aperte Θεοτόκον confitetur, et in anathematismis confitentem damnat: ut hinc evidenter constet, numquam Θεοτόκου sinceram confessionem, aut a Nestorio, aut ab ipsis forte Orientalibus Nestorii studiosis factam esse.
Sextum, Bonosum, qui a Damaso papa damnatus est, Sardicensis Ecclesiae sedem obtinuisse; quod in hunc usque diem ab eruditis frustra quaesitum erat. Id vero multum confert ad illustrandam historiam, satis aliunde obscuram, de causa Bonosi Macedonibus episcopis commissa.
Septimum, Ebionem fuisse Stoicum philosophum: Macedoniumque eadem cum Arianis sensisse de carne Christi, cui Verbum esset pro anima. Non Arium ipsum, sed Arianos hanc haeresim fecisse. Eos qui Christum negarent esse Deum, ab Ecclesia Romana vocatos Homuncionitas.
Octavum, Apollinarem primum docuisse nullam in Christo animam, praeter Verbum, fuisse; venisse autem in hunc errorem eo propensius, quod legebat in Scripturis angelos in corporibus assumptis, atque etiam, ut ipse quidem putabat, animatis, paria cum caeteris hominibus vitae munera exercuisse.
Observandum porro Mercatorem codicem sibi confecisse, quo Nestorii sermones quinque admodum celebres continentur. Primus nempe, cujus initium est: Doctrina pietatis. Secundus: Amatores Christi populos. Tertius: Contumelias quidem in me haereticorum. Quartus: Dulcem nobis praecedens doctor. Quintus denique: Aliis in terris sita est. Aliis tamen in locis, immo et in hoc opere mentionem fecisse aliorum quos variis ex locis collectos edidimus. Cur autem quinque praefatos prae aliis selegerit, causa est, opinor, non obscura; ipsos enim habuit Nestorius, et ut haeresim aperte spargeret, et ut se contra impugnantium objectiones defenderet.
Cyrillus dixit: Si quis non confitetur Deum esse secundum veritatem eum qui est Emmanuel, et, propter hoc ipsum, Dei genitricem sanctam Virginem; peperit enim carnaliter Verbum, quod ex Deo est, carnem factum (secundum quod scriptum est: Et Verbum caro factum est (Joan. I, 14) ; anathema sit.
Contra haec Nestorius dixit: Si quis eum qui est Emmanuel Deum Verbum esse dixerit, et non potius nobiscum Deum, hoc est, inhabitasse eam quae secundum [Col. 0909B] nos est naturam, per id quod unitus est massae nostrae, quam de Maria virgine suscepit; matrem etiam Dei Verbi, et non potius ejus qui Emmanuel est, sanctam Virginem nuncupaverit, ipsumque Deum Verbum dixerit versum esse in carnem, quam accepit ad ostentationem Deitatis suae, ut habitu inveniretur ut homo (Philipp. II, 7) ; anathema sit.
Si quis eum qui est Emmanuel Deum verum esse dixerit, et non potius nobiscum Deum, hoc est, inhabitasse eam quae secundum nos est naturam, per id quod unitus est nostrae, quam de Maria virgine suscepit; matrem etiam Dei Verbi, et non potius ejus qui Emmanuel est, nuncupaverit; ipsumque Dei Verbum in carnem versum esse, quam accepit ad ostentationem Deitatis suae, ut habitu inveniretur, ut homo; anathema sit.
1. His pravis dictis catholicus contradicit ita: [Col. 0909C] Videtur Mercator Nestorii sententiam perinde interpretatus, ac si dixisset Emmanuelem non esse Deum Verbum, sed eum qui nobiscum Deus idcirco appellatur, non quia Deus, sed quia nobiscum est, atque inhabitavit humanam naturam, quam ex Virgine suscepit. Hinc ipsum arguit multiplicis flagitii, et primo [Col. 0909D] quidem impietatis, quod Verbum negaret habitasse in nobis; deinde ethnicismi, quod duos deos admitteret, unum aeternum, alterum temporalem; tum malae fidei, quod eodem tempore affirmaret et negaret beatam Virginem esse Deiparam; postea consensionis cum Samosateno de Verbo non substantiali; tandem ignorantiae, quod, ex verbis Cyrilli, carnem factum concluderet Verbum dici in carnem versum; denique societatis cum Manichaeo volente Verbum non reipsa, [Col. 0910C] sed in speciem suscepisse carnem. Haec dicit iste, tamquam Deus Verbum non habitaverit in nobis, quod a pio sensu satis alienum est. Singulari autem stultitia et impietate plenum est dicere Verbum Patris Emmanuel non esse; sed eum qui natus est ex Maria, qui [ Baluz. quia] inhabitavit massae nostrae naturam, quam suscepit ex Virgine: cum omne humanum [Col. 0910A] genus in confessione habeat Emmanuel, sicut non ipsi finximus, sed magistra et interprete Scriptura [ Baluz. om. Scriptura] didicimus, significare, NOBISCUM DEUS [ Baluz. Deum].
2. Rursum, quod hoc intelligi debeat, id est, nobiscum Deus, quae mens hominis ambigat? Deum namque nobiscum esse cum optamus et invocamus, quid aliud quam ejus potentiae majestatem adesse cupimus [ Baluz. om. adesse cupimus]? Quae quamvis ubique tota sit, et nusquam divisa, tamen auxilio ejus juvari nos petimus et volumus ut nobiscum sit, adjuvans scilicet nos.
3. Igitur si secundum hunc egregium, immo pravum magistrum, istud Dei Verbo non competit, id est, ut sit quod invocatur nobiscum, cum sua viderit [Col. 0910B] ipse blasphemia. Sed si, ut vult, iterum iste est nobiscum cui Emmanuel vocabulum competit, id est, qui massae nostrae primitias habuit, duo erant sine dubio dii [ Baluz. om. dii], secundum prudentissimam, immo vecordissimam et impiissimam definitionem ejus: unus, qui non sit Emmanuel, id est, nobiscum Deus; et alter, qui [Col. 0910C] Hinc colligitur tempus quo scriptum est hoc opus, quinto scilicet saeculo, jam tertia fere parte decurso. Colligitur quoque satis manifeste auctoris aetas, etiamsi aliunde evidenter se probat. ab annis quadringentis, et eo quod excurrit, recens quidam et novellus Deus coeperit esse nobiscum.
4. Addit quoque ut matrem Dei Verbi si quis dixerit sacram Virginem, anathema sit. Verum [ Baluz. multum], ut volunt fautores ejus, [Col. 0910C] Saepius canonice ante concilium Ephesinum admonitus [Col. 0910D] est Nestorius ut beatam Virginem confiteretur Θεοτόκον : nempe a Cyrillo prioribus synodicis litteris; deinde a Joanne Antiocheno, quamquam fuit amici potius consilium; denique a sancto Coelestino potestatem sedis suae adhibente. Cujus admonitionis fiat mentio divinare non licet. post admonitionem iste correxit sceleratam primam sententiam suam, qua universo mundo scandalum generavit, negans eam esse Θεοτόκον ; dicunt enim, eum post admonitionem [Col. 0910C] dixisse vel pronuntiasse Θεοτόκον. Claruit igitur tibi, et tunc quomodo dixerit, et nunc quantum in pejus profecerit.
5. Non ergo, ut vult, Dei Verbi, sed Emmanuelis est mater Virgo; ergo secundum sapientissimam disputationem ejus, hunc ideo vult dictum nobiscum, quia massae nostrae unitus est, quam suscepit. Quid faciet, cum dicitur Deus? [Col. 0910D] Baluz.: Neque enim Emmanu tantum dictus est, non etiam hel, id est, nobiscum et Deus. neque enim Emmanu tantum dictus est, id est, nobiscum; sed etiam hel, id est, [Col. 0911A] Deus. Ergo iste Deus [ Baluz. om. Deus], quem nos confiteri compellit magister erroneus, cujus auctoritatis erit, cujus potentiae, temporarius et recens? Scriptura clamante: Israel non erit in te Deus recens et novellus (Psal. LXXX, 8) .
6. Deinde antiquum illum suum, quem nobiscum esse non vult, Deum dicit, an Verbum tantummodo Patris? (forsitan non substantiale, sed, ut Samosatenus olim Paulus, prolativum atque imperativum intelligit). Quis ergo ex hoc non intelligat, quis non advertat ejusdem Pauli eum haeresim evidentissime sapere, qui sub occasione unius praedicandi Dei, id est, monarchae, Deum Patrem solum definit Deum verum; Verbum autem ejus verbum quod operationibus ex imperio praesit, sicut hominis prolativum [Col. 0911B] verbum, quod implet opera quae statuerit?
7. Emmanuelem autem, non natura, sed Dei gratia, dicit Deum, illius Verbi participatione seu societate, et ut expressius dicere solet, conjunctione, vel etiam unitione, et interdum unitate: quam unitatem perraro cum dicit ad decipiendos imperitos auditores, salvo sibi sensu suo, ita intelligit, sicut illud in Evangelio dictum est: Pater sancte, fac ut et isti unum sint in nobis, sicut et nos unum sumus (Joan. XVII, 21) . Quae ejus arguta unitas cum sonuerit in auribus populi imperiti, acclamatur, [Col. 0911C] Hinc tria conjicio: primum, auctorem hujus operis scripsisse tunc, cum adhuc Constantinopoli Nestorius conciones haberet; secundum, Mercatorem ipsum, qui auctor operis, habitum pro publico ipsius accusatore, ideoque male audiisse apud vulgus episcopi artibus illusum; postremum, Nestorium loco [Col. 0911D] Joannis evangelistae abusum fuisse, quem, cum de unitate naturae intelligi debeat, de consensione voluntatum acceperit, Arianorum more. nosque sycophantae et invidi dicimur: ECCE, inquiunt, UNUM DIXIT; QUID VULTIS AMPLIUS?
8. Accedit vanum ejus argumentum, quo putat se excludere catholicam fidem, quae secundum evangelistam Joannem dicit et sentit: Verbum caro factum [Col. 0911C] est (Joan. I, 14) ; [Col. 0911D] Calumniam passus est ab omnibus fere Cyrillus propter primum anathematismum, quasi innueret in eo Verbum in carnem commeasse; calumniam depulit sexcentis locis, nec tamen potuit se purum suspicionis praestare. ita ut hinc putet confici, quia si hoc dicatur, versum esse pronuntietur in carnem Deum Verbum, quod et revera fidei rectae valde alienum est. [Col. 0911D] Locus hic, aut similis alius, Cyrilli arguitur ab Eutherio, qui, cum perinde atque Nestorius de unitate καθ` εὐδοκίαν interpretatus esset conjunctionem Verbi cum humanitate, maligneque catholicis invidiam facere tentasset, quasi Verbum in carnem mutatum assererent, subjunxit haec verba: Quae sunt vero adversariorum argutiae? « Quod erat, mansit; quod non erat, factus est. » Igitur aut divisa est natura individua, [Col. 0912C] et partium quidem una mansit, altera mutata est; aut totum mutatum est, aut opinione factum est, aut dici illa quidem debent, intelligi non debent. Quis igitur verbi nihil significantis usus? Manens enim Deus Verbum semper in natura et essentia Patris, in una eademque essentia, qua erat et est incommutabiliter, pro nostra salute factus est homo, quod non erat, ut nos singulos, quod non eramus, faceret filios suos. Hoc etiam symboli ratio, Nicaenaeque fidei, hoc veterum tractatorum [Col. 0912A] omnium definitio tenuit, et ad nos usque transmisit.
9. Addit autem iste, ad ostentationem sui, massam suscepisse Dei Verbum, id est, ut habitu, inquit, inveniretur ut homo, ostentatione Deus: et haec vana et impia Graecus ejus sermo declarat. Αὐτόν τε τοῦ Θεοῦ λόγον εἶς σάρκα ἐάν τις εἴποι τετράφθαι, ἣν ἔλαβεν ἐν σχηματισμῷ τῆς θεότητος ἑαυτοῦ, ἵνα σχήματι εὑρεθῇ ὡς ἄνθρωπος ἀνάθεμα ἔστω. Quod est: Si quis dixerit Dei Verbum versum esse in carnem, quam accepit, ad ostentationem Deitatis suae, ut habitu inveniatur ut homo, anathema sit. Σχηματισμὸν καὶ σχῆμα habere differentiam, omnes Graeci cognoscunt: σχηματισμὸν namque illum Graeci intelligunt, ubi non veritas, sed potius [ Baluz. prestio] quae ad fallendos [Col. 0912B] sensus aliquos assumitur simulatio est, vel figmentum [ Baluz. pigmentum]; σχῆμα autem ipsam habitus significat veritatem: quae duo nos ostentationem et habitum dicere possimus; ut ostentatio deceptoria sit, habitus vero naturae omnis ostensio.
10. Quid sibi ergo novus et vanus iste vult magister, scire vellemus. Quo se σχηματισμῷ videri fecerit iste novus Deus ejus? Ipsius enim dicendus est, non Christianorum, quo vero schemate inventus est tamquam homo? Videtisne hunc, seu voluntate nequissima, seu stulta ignorantia, in Manichaei sententiam etiam esse prolapsum, qui Deum non vult verum hominem, sed phantasticum, id est, putativum Christum Dei Filium credere?
Cyrillus dixit: Qui non confitetur carni [ Baluz. carne] substantialiter unitum [ Baluz. unum] esse Verbum Patris; unum quoque esse Christum cum propria carne, et eumdem ipsum sine dubio Deum simul et hominem; anathema sit.
Nestorius dixit: [Col. 0912C] Vidit Petavius corruptam esse lectionem et sensum quem Mercator expressit vi intelligentiae assecutus, [Col. 0912D] correxit hunc in modum (Tom. IV Dogm. l. VI, c. 17) : Si quis in Verbi Dei conjunctione, quae ad carnem facta est, de loco in locum mutationem divinae substantiae factam esse dixerit, ejusque divinae naturae carnem capacem dixerit, ac partialiter illam unitam carni; aut iterum in infinitum incircumscriptae naturae coextenderit carnem ad accipiendum Deum, eumdemque ipsum natura, et Deum dicat, et hominem; anathema sit. Desunt tamen aliquae etiamnum voces, quas Petavius non supplevit, cum careret contradictione consequente, ex qua sumi debent: Sed unum Filium et Christum; atque ita legi debet pars postrema anathematismi: Eumdemque ipsum natura, et Deum dicat, et hominem, et non unum Filium ac Christum; anathema sit. Si [Col. 0913A] quis in Verbi Dei conjunctione quae ad carnem facta est de loco in locum mutationem divinae essentiae dixerit esse factam, ejusque divinae naturae carnem capacem esse, aut partialiter [ Baluz. partiliter] unitam carni, aut iterum in infinitum incircumscriptam divinae naturae coextenderit carnem, ad capiendum Deum, eumdemque ipsum natura [ Baluz. eamdemque ipsam [Col. 0913B] naturam] et Deum dicat et hominem; anathema sit.
Si quis in Verbi Dei conjunctione quae ad carnem facta est de loco in locum mutationem divina sententia dixerit esse factam, ejusque naturae carnem capacem esse dixerit, ac partialiter unitam carni, aut iterum in infinitum incircumscriptae naturae, cum extenderent carnem, accipiendum Deum, eumdemque ipsum natura et Deum dicat et hominem; anathema sit.
1. Contradicitur a catholico: Quasi hoc consequatur, et cogat intelligi ut si quis dixerit substantialiter esse unitum Filium Dei massae nostrae, statim eum illa absurditas premat, quae corporum more demutationem Dei, et protensionem, et inclusionem cogat fateri; sed non ita est, cum nec [ Baluz. add. hominis] humana anima hoc in suo corpore patiatur: quanto magis istud de divina natura minime sentiendum est.
2. Deinde dicit eumdem Christum naturaliter Deum et hominem non esse, sed unum Filium Christum. [Col. 0913C] Quae est ista novitas tam inaudita, quae tantis labyrinthi quodammodo anfractibus obscuretur? Unum dici Filium debere definit, et invito illo, immo suffocato, hac sapidula ejus disputatione, duo procedunt: nam si Christus, quem esse etiam Emmanuel vult, Dei Filius naturaliter non est, sed Verbum Patris secundum naturam est Filius; duo sunt sine dubio Filii [ Baluz. om. Filii], unus natura [ Baluz. naturaliter], alter non natura, sed gratia; unus ex aeterno, alter ex tempore: Sed unus, inquit, ideo, quia ab illo qui est natura adscitus est in societatem, seu conjunctionem [Baluz. add. alter ab altero ]. Quod totum, quam vanum, quamque impium sit, quicumque catholicus legit advertat.
3. Etenim secundum rectam et veram fidem, unus [Col. 0913D] est Filius Dei, Deus Verbum cum homine suo, quem, quando voluit, ex anima rationali et corpore vero ac solido assumpsit; nec divisus, nec duplex est, ut hic somniat: sed unus, et ut ita dicam, totus atque idem, Deus et homo, immo, ut signatius dicam, Deus homo, et homo Deus.
Cyrillus dixit: Si quis in uno Christo dividit substantias post unitionem, sola eas societate connectens, secundum dignitatem, auctoritatem, aut potentiam, et non magis conventu ad unitatem naturalem; anathema sit.
Nestorius dixit: [Col. 0913D] Vitiosa ubique lectio, minus tamen apud Mercatorem: unde quam Petavius non emendavit, Mercatoris auxilio qualicumque, et rerum historia adjuti, possumus, nisi fallor, ad verum et pristinum statum reducere. Sic ergo legendum: Si quis non secundum conjunctionem unum dixerit Christum, qui est etiam Emmanuel, sed secundum naturam, et utramque etiam substantiam, tam Dei Verbi quam et assumpti ab eo [Col. 0914D] hominis, in una Filii connexione, etiam nunc inconfuse servatam, minime confiteatur; anathema sit. Suam enim Nestorius haeresim tradit de pura naturarum συναφείᾳ , hominisque pura assumptione morali, uniusque Filii dissimulata praedicatione; simulque criminatur catholicos, quasi confundi naturas dicerent, aut converti saltem post resurrectionem. Si quis non secundum conjunctionem unum dixerit Christum, qui est etiam Emmanuel, sed secundum naturam; ex utraque etiam substantia, tam Dei Verbi [Col. 0914B] quam etiam assumpti ab eo hominis, unam Filii connexionem, quam etiam nunc inconfuse servant, minime confiteatur; anathema sit.
Si quis non secundum conjunctionem unum dixerit Christum, qui est etiam Emmanuel secundum naturam: ex utraque etiam substantia, tam Dei Verbi quam etiam ab eo hominis suscepti in una Filii connexione, quam etiam nunc inconfuse servamus, minime confitetur; anathema sit.
Contradicitur. Sequitur se prorsus, et numquam a propria pessima intentione discedit, qua unum naturaliter Filium introducere molitur; alterum societate conjunctum, qui non naturaliter, sed positive vel Filius, vel Deus esse dicatur, nec tamen veritate sit [ Baluz. add. Deus].
Cyrillus dixit: Si quis duabus personis aut substantiis discernat [ Baluz. decernat] eas voces quae tam evangelicis quam apostolicis litteris continentur, aut etiam eas quae de Christo a sanctis dicuntur, vel ab ipso Christo de se ipso; et aliquas quidem ex his tamquam homini, praeter Dei Verbum, qui quasi specialiter intelligi debeat, applicandas crediderit; aliquas vero tamquam Deo dignas, soli Verbo Dei Patris deputaverit; anathema sit.
Nestorius dixit: Si quis eas voces quae tam in evangelicis quam apostolicis [Col. 0914D] litteris de Christo, qui est ex utraque natura [ Baluz. om. natura], conscriptae sunt, accipiat tamquam de una natura, ipsique Deo Verbo tribuere [Col. 0915A] passiones tentaverit, tam carne quam etiam Deitate; anathema sit.
Si quis eas voces, quae tam in Evangeliis quam in epistolis apostolicis de Christo, qui est ex utraque, scriptae sunt, accipiat tamquam de una natura, ipsique Dei Verbo tentat passiones tribuere, tam secundum carnem quam etiam Deitatem; anathema sit.
1. Contradicitur: Consequens esse putat ut coarctetur confiteri divinam naturam esse passibilem, si quis dixerit quia Filius Dei Deus passus est pro nobis; an nescit quia totus homo communis ex anima et corpore, cum patitur in corporis natura [ Baluz. om. in corporis natura], nihil in animae natura ex dolore patiatur?
2. Deinde, non est is prudentior Patribus in Nicaeno concilio constitutis, qui fidem symboli ab apostolis traditi nobis, propter Arii impietatem, quae tunc emerserat, latius exponentes, ita pronuntiaverunt: [Col. 0915B] Credimus, dicentes post Dei et Patris confessionem, et in unum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, Deum verum de Deo vero, lumen de lumine, consubstantivum Patri, quod Graeci ὁμοούσιον dicunt, natum, non factum, per quem omnia fecit Deus Pater, qui propter nos, et propter nostram salutem ultimis temporibus descendit de coelis, incarnatus est, passus, crucifixus, mortuus, sepultus, resurrexit tertia die, venturus judicare vivos et mortuos, et reliqua.
3. Nequaquam [ Baluz. Numquid] isti alterum [ Baluz. om. alterum] Jesum Christum, qui Emmanuel et passibilis esset; alterum vero Patris Verbum impassibile [ Baluz. impassibilem] intellexerunt: sed unum eumdemque Deum aeternum, cum assumpto ultimis temporibus corpore suo, impassibilem Deitate, passibilem [Col. 0915C] corpore; in quo pro nobis, et cum quo, tamquam proprio, nasceretur, videretur, pateretur, et resurgeret tertia die, iterum cum ipso venturus de coelis judicare vivos et mortuos.
Cyrillus dixit: Si quis ausit dicere ἄνθρωπον Θεοφόρον, id est, hominem Deo utentem, seu portantem, Christum, et non potius Deum esse secundum veritatem, tamquam unicum Filium, qui naturaliter, secundum quod Verbum caro factum est, participaverit nobis similiter carne et sanguine; anathema sit.
Nestorius dixit: Si quis [Col. 0915D] post assumptionem hominis naturaliter [Col. 0915D] Opinor scriptum fuisse a Nestorio, Jesum, pro hac voce, unum; quamquam constare potest utcumque sensus, etsi retinetur, modo significet id quod ex assumptione hominis a Deo ac unitione utriusque naturae existit, id est, Emmanuel, nobiscum Deus; duos enim Filios intelligetur Nestorius introducere, unum natura, alterum gratia, seu positione, ut ait Mercator. Dei Filium [Col. 0916A] unum esse audet dicere, cum sit Emmanuel; anathema sit.
Si quis unum esse post assumptionem hominis naturaliter Dei Filium audet dicere, cum sit Emmanuel; anathema sit.
Catholicus contradicit: Ergo duo sunt, stultissime et impiissime, secundum te, Filii [ Baluz. om. Filii]: unus, qui sit naturaliter; et alius, qui positione; et quomodo hoc non impium est?
Cyrillus dicit: Si quis dicit Deum vel Dominum esse Christi Verbum Patris, et non magis eumdem ipsum confitetur Deum et hominem simul, tamquam Verbo carne facto, secundum Scripturas; anathema sit.
Nestorius dixit: Si quis [Col. 0915D] Non credo usum fuisse Nestorium voce ἐνσαρκώσεως , quae incarnatio est, sed ἐνανθρωπήσεως , quae quasi inhumanatio; illam enim raro adhibet, ut vitare videatur, tamquam catholico dogmati consonantiorem; istam usurpat frequentius, ad dissimulandum, voce alioquin catholica, errorem de purae ἐνοικήσεως unione inter Verbum et hominem. post incarnationem Deum Verbum alterum quempiam praeter Christum nominaverit, servique formam cum Deo Verbo initium non habere, et hanc increatam, ut ipse est, esse dicere tentaverit, et non potius ab ipso creatam confiteatur, tamquam a naturali Domino, et creatore, et Deo, quam et suscitare propria virtute [Col. 0916C] promisit: Solvite, dicens ad Judaeos, templum hoc, et in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19) ; anathema sit.
Si quis post incarnationem Deum Verbum alterum quempiam praeter Christum nominaverit; [Col. 0916D] Explicandus fuit locus alioquin obscurus, propter vitium lectionis quod in manuscriptos codices idem ac in editionem vulgatam irrepsit. Legendum igitur, servique formam cum Deo Verbo initium non habere, et hanc, etc. Nestorius porro prima parte sui capituli catholice locutus, secunda catholicis crimen affinxit, quasi sentirent carnem Christi coaeternam Verbo: hinc ipsum Mercator, et inconstantiae, et calumniae accusat. servi sane formam initium non habere cum Deo Verbo, et increatam, ut ipse est, dicere tentaverit, et non magis ab ipso creatam confiteatur, quam natura Dominum, et Creatorem, et Deum, quam et suscitare propria virtute promisit: Solvite, dicens, templum hoc, et in triduo suscitabo illud; anathema sit.
1. Catholicus contradicit. Stultorum struthionum videtur hic sermo [Col. 0916D] Baluzius addit recelare, quod probat hac nota: «Id est, imitari, ni fallor. Eam enim struthionum stoliditatem esse ait Plinius lib. X cap. 1, ut in tanta reliqui corporis altitudine, cum colla frutice occultaverint, latere se existiment. Omisit autem hanc vocem in sua editione Garnerius.» EDIT. , qui collo tenus absconditos se putant, et reliquum periculis corpus exponunt. Unum dicit esse Christum, et suas superiores sententias impiissimas non videt, cito oblitus Emmanuelis sui.
2. Denique a quo umquam audivit, corpus Domini consempiternum ei esse? (quamvis ex quo id dignatus est assumere, est perpetuum) tamquam quod est ejus, coaeternum quoque sit ei. Utinam hic [ Baluz. sic] [Col. 0916D] saperet unum Filium Dei Deum Verbum secundum symbolum fidei, una cum assumpto perfecto homine, [Col. 0917A] ex anima rationali et corpore, qui, ut scriptum est: Aegritudines nostras ipse portavit, et pro nobis dolet (Isai. LIII, 4) , eas videlicet suspendens in corpore suo super lignum (I Petr. II, 24) ; et non ad hanc vanam impietatem Pauli Samosateni descenderet, duarum naturarum et personarum merita dividendo!
Cyrillus dixit: Si quis dicit in Jesu tamquam in homine Deum Verbum fuisse inoperatum, et Unigeniti dignitatem tamquam alteri praeter ipsum existenti tribuendam esse, anathema sit.
Nestorius dixit: Si quis hominem qui de Virgine [Col. 0917B] creatus est, hunc esse dixerit Unigenitum, qui ex utero Patris ante luciferum natus est (Ps. CIX, 4) ; et non magis propter unitionem ad eum qui est Unigenitus naturaliter Patris, [Col. 0917D] Restitutus fuit a nobis locus admodum vexatus utrobique. Nam in ipsis quoque manuscriptis codicibus, quibus usi sumus, nullo sensu legebatur: unigeniti eum appellatione confiteatur, eumque participem magis factum. Unigeniti eum appellationis confiteatur participem factum; Jesum quoque alterum quempiam, praeter Emmanuel, dicat; anathema sit.
Si quis hominem qui in Virgine creatus est, hunc esse Unigenitum dixerit, qui ex utero Patris ante luciferum natus est; et non magis propter unionem eum qui est naturaliter Unigenitus, Patris Unigeniti appellatione confitetur participem factum; Jesum quoque alterum quempiam praeter Emmanuel dicat; anathema sit.
Catholicus contradicit. Eadem et per eadem volvens [Col. 0917C] [ Baluz. volens], in eodem luto [Col. 0917D] Versuram solvere, quod habetur apud Terentium, id ipsum est, quod exspectatione nihil proficere, etiamsi quis se verset in varias partes quo declinet impendens malum. versuram solvit; prodit enim iterum de tortuosis cavernis sibilans patris sui, more serpentis. Producit namque Unigenitum, quem natura Filium Dei vult intelligi; quem tamen nobiscum Deum esse non censet, quia ei nomen Emmanuelis naturale non tribuit, sed significativam solius vocabuli appellationem: sicut et temporali Emmanueli suo Unigeniti nomen minime naturale largitur; sed propter copulationem, seu conjunctionem illius naturalis Unigeniti inanem nuncupationem reliquit.
Cyrillus dixit: Si quis audet dicere assumptum hominem coadorari cum Deo Verbo oportere, et connuncupari Deum tamquam alterum cum altero (adjectio [Col. 0917D] enim hujus syllabae, cum, hoc coget intelligi); et non magis una reverentia veneratur Emmanuelem, unamque glorificationem dependit, secundum quod [Col. 0918A] Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , anathema sit.
Nestorius dixit: Si quis servi formam per se ipsam, hoc est, secundum propriae naturae rationem, colendam esse dixerit, et omnium rerum dominam esse, et non potius propter [ Baluz. per] societatem, qua beatae et ex se naturaliter dominae [ Baluz. Dominicae] Unigeniti [Col. 0918B] naturae conjuncta et connexa est, veneratur; anathema sit.
Si quis servi formam pro se ipsa, hoc est, secundum propriae naturae rationem, colendam dixerit, et non omnium dominam, et non potius per societatem, qua beatae, et ex se naturaliter Domini Unigeniti naturae conjuncta est, veneratur; anathema sit.
Contradicit catholicus. Nullus umquam Christianorum separavit et divisit, per distantiam seu differentiam meritorum, unum et eumdem Deum Dei Filium, Jesum Christum, ut eum sibi ipsi in diversa dignitate duplicem, ac sic [ Baluz. si] disparem demonstraret.
Cyrillus dixit: [Col. 0917D] Fatendum est a Dionysio Exiguo plures alios, Dionysium a Mercatore, Mercatorem vitio exemplaris Graeci deceptum; nec fraudem hactenus ab eruditis deprehensam, propter vitium interpunctionis, et [Col. 0918D] anticipatum forte quoddam judicium de anathematismis, veluti sint oracula, sua sibi obscuritate venerationem facientia. Sic ergo se habet textus Graecus rite interpunctus: Εἴ τις φησὶ, τὸν ἕνα κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν δοξάζεσθαι παρὰ τοῦ πνεύματος, ὡς ἀλλοτρίᾳ δυνάμει, τῇ ἶδίᾳ αὐτοῦ χρώμενον, καὶ παρ` αὐτοῦ λαβόντα τὸ ἐνεργεῖν , etc. Id est: Si quis dixerit eum qui unus est Dominus Jesus Christus, glorificatum esse a Spiritu, tamquam aliena sibi virtute, et ipsius (Spiritus) propria uteretur, et ab ipso (Spiritu) acceperit, etc. Legit vero Mercator, ὡς ἀλλοτρίᾳ δυνάμει τῇ διὰ αὐτοῦ χρώμενον . Si quis eum qui unus est Dominus Jesus Christus, glorificatum esse a Spiritu sancto, tamquam aliena potentia, qua per eum uteretur, ab eoque meruisse operari posse adversus immundos [Col. 0918C] spiritus, et per ipsum implesse divina signa, et non magis proprium ejus esse Spiritum sanctum dicat, sicut et Patris, per quem signa operatus est; anathema sit.
Nestorius dixit: Si quis formam [ Baluz. formae] servi consubstantialem esse dixerit Spiritui sancto [ Baluz. Spiritum sanctum], et non potius per illius mediationem eam quae est ad Deum Verbum ab ipsa conceptione habuisse [Col. 0918D] dixerit copulationem, seu conjunctionem, per quam in hominibus [Col. 0919A] communes simul nonnumquam et mirandas [ Baluz. miserandas] curationes exercuit, et ex qua fugandorum spirituum eveniebat esse potestatem; anathema sit.
Si quis formam servi consubstantialem esse dixerit Spiritui sancto, et non potius per illius mediationem quae est ad Deum Verbum, et ex ipsa conceptione habuisse dixerit conjunctionem, per quas communes nonnumquam in homines miranda curatione exercuit, et ex hoc curandorum spirituum eveniebat esse potestatem; anathema sit.
Catholicus contradicit. Quam mediationem inter Deum Verbum et Spiritum sanctum affert inauditam saeculis omnibus, et omnibus hominibus, scire non possumus; cum unam esse mediationem Scripturae divinae testentur, his Pauli apostoli dictis: Unus enim mediator Dei et hominum homo Jesus Christus (I Tim. II, 5) . Et iterum: Ipse enim, qui fecit utraque unum, et [Col. 0919B] medium parietem maceriae solvens, inimicitias in carne sua, legem mandatorum in decretis evacuans, ut duos condat in semetipso in uno novo homine, faciens pacem (Ephes. II, 14) . Et caetera, quae inserere longum est. Quid ergo sibi vult ista novitas inaudita, nisi vult etiam a Spiritus sancti substantia Christum separare; nec eum ex se potuisse signa et virtutes, sine hujus ea mediatione, vel etiam auxilio, operari?
Cyrillus dixit: Pontificem [ Baluz. add. et apostolum] confessionis nostrae Christum factum esse, sancta Scriptura designat: Obtulit enim seipsum Deo Patri pro nobis in odorem suavitatis (Eph. V, 2) . Si quis ergo pontificem nostrum et apostolum alium dixerit esse factum praeterquam ipsum Deum Dei Verbum, quando [Col. 0919C] factum est caro, et secundum nos homo, sed quasi alterum, praeter ipsum, specialiter hominem ex muliere; et si quis dicit, quia pro se obtulit semetipsum oblationem, et non magis pro nobis solis, non enim indiguit oblatione qui peccatum nescit; anathema sit.
Nestorius dixit: Si quis illud in principio Verbum pontificem et apostolum confessionis nostrae factum esse, seque ipsum obtulisse pro nobis dicat, et non Emmanuelis esse [Col. 0919D] apostolatum potius dixerit, oblationemque secundum eamdem dividat rationem ei qui univit et illi qui unitus est, ad unam societatem Filii, hoc est, Deo quae Dei sunt, et homini quae sunt hominis, non deputans; anathema sit.
Si quis illud in principio Verbum pontificem et apostolum confessionis nostrae factum esse, seque ipsum obtulisse pro nobis dicat, et non Emmanuelis esse apostolum dixerit, oblationemque secundum eamdem rationem ei tribuat qui univit, si quis unitus, ad unam communitatem Filii, hoc est, Deo quae Dei et homini quae sunt hominis; anathema sit.
Catholicus contradicit. Ecce iterum cum suo, quia ipsius semper dicendus est, Emmanuele [ Baluz. Emmanuel] quam manifestus apparuit! Cui propria merita separatim consignat, tamquam infimo et longe inferiori quam ille est alius quem decernit non esse nobiscum Deum; naturaliter tamen Deum, qui illum dignatione conjunctionis, vocabulo seu nuncupatione, non autem natura, faciat Deum.
Cyrillus dixit: Si quis non confitetur carnem Domini vivificatricem esse, tamquam propriam ipsius Dei Verbi, sed quasi alterius cujuspiam praeter ipsum, conjuncti quidem [ Baluz. quem eidem] secundum dignitatem, aut secundum quod solam divinam inhabitationem [Col. 0920B] habuerit, et non potius, ut diximus, vivificatricem esse, quia facta est propria Verbi Dei, cui omnia vivificare possibile est; anathema sit.
Nestorius dixit: Si quis unitam carnem Verbo Deo [ Baluz. Dei], ex naturae propriae possibilitate, vivificatricem esse dixerit, ipso Domino et Deo pronuntiante: Spiritus est qui vivificat; caro autem nihil prodest; anathema [Col. 0920C] sit.
Si quis unitam carnem ex naturae propriae possibilitate vivificatricem esse dixerit, ipso Domino et Deo pronuntiante: Spiritus est qui vivificat; caro nihil prodest (Joan. VI, 63) ; anathema sit. [Col. 0919D] Procul dubio haec omnia, quamvis sint in editionibus vulgatis, delenda fuerunt; nec enim pertinent ad contradictionem anathematismi catholici, nec eodem [Col. 0920D] modo concepta sunt quo priora, nec eorum ullam facit mentionem catholicus contradictor. Et subjungit: Spiritus est Deus (Joan. IV, 24) , ac non pronuntiatum est. Si quis ergo Deum Verbum carnaliter secundum substantiam carnem factum esse dicat; hoc autem modo et specialiter custodit, et maxime in Domino Christo post resurrectionem suam discipulis suis dicente: Palpate et videte, quia spiritus ossa et carnem non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) ; anathema sit.
1. Catholicus contradicit. Claudendae Christianae aures, ne tantam tamque apertam blasphemiam audiant. Ait namque, carnem Christi per suam naturam vivificatricem non esse, et adhibet evangelicum testimonium, et id impietati suae existimat convenire, quod quam sceleste et violenter attraxerit, ipsa veritas evangelica feriat oculos ejus. Nam ibi tunc dictum est: Spiritus est qui vivificat; caro nihil prodest; [Col. 0921A] quando Christus [ Baluz. om. Christus] docebat apostolos secundum interiorem hominem, id est, non carnaliter, sed spiritualiter vivere oportere, et secundum hoc intelligere quae audiebant. Ubi recte convenit dictum: Spiritus est qui vivificat; caro nihil prodest.
2. Et hic insanissimus [ Baluz. sanctissimus], ut inutilem et fragilem, atque infirmam esse carnem Christi persuadeat, ad suum blasphemum sensum sententiam hanc Salvatoris violenter attraxit, tamquam de sua carne ille dixisset, carnem nihil prodesse. Et ubi est Domini illud dictum? Nisi manducaveritis carnem meam, et biberitis sanguinem meum, non habebitis vitam in vobismetipsis (Joan. VI, 54) . Quam totam evangelicam circumstantiam ad confutandum [Col. 0921B] eum, vel sequaces ejus, inserere necessarium, et plus quam utile duximus.
3. Dixit ergo Jesus: Amen, amen dico vobis, non Moyses dedit vobis panem de coelo; panis enim Dei est, qui de coelo descendit, et dat vitam mundo. Dixerunt ergo ad eum: Domine, semper da nobis hunc panem. Dixit ergo ad eos Jesus: Ego sum panis vitae; qui venit ad me, non esuriet, et qui credit in me, non sitiet umquam: sed dixi vobis, quia et vidistis me, et non credidistis. Omne quod dat mihi Pater, ad me veniet, et eum qui venit ad me, non ejiciam foras; quia descendi de coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me, ut omnis qui viderit Filium, et credit in eum, habeat vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die. Murmurabant ergo de eo [Col. 0921C] Judaei ad Jesum, quia dicebat: Ego sum panis, qui de coelo descendi, et dicebant: Nonne hic est Joseph filius fabri, cujus nos novimus patrem et matrem? Quomodo ergo dicit, quia de coelo descendi? Respondit ergo Jesus, et dixit: Nolite invicem murmurare. Non potest ad me venire quispiam, nisi eum Pater, qui me misit, attraxerit, et ego resuscitabo eum in novissimo die. Scriptum est enim in Prophetis: Et erunt omnes docti Dei. Omnis ergo qui audit a Patre, et didicit, venit ad me; non quia Patrem vidit quisquam, nisi qui est a Deo, ipse vidit Patrem. Amen, amen dico vobis, omnis qui credit in me, habet vitam aeternam. Ego sum panis vitae. Patres vestri manducaverunt manna in deserto, et mortui sunt; hic est panis qui de coelo descendit, ut qui manducaverit ex eo, non moriatur. Ego sum [Col. 0921D] panis vitae, qui de coelo descendi; si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum; et panis quem ego dabo, caro mea est pro saeculi vita. Litigabant ergo Judaei ad invicem dicentes: Quomodo potest iste dare nobis carnem suam manducare? Dixit ad eos Jesus: Amen, amen dico vobis, nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis sanguinem ejus, non habebitis vitam in vobismetipsis. Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, habet vitam aeternam, et ego resuscitabo [Col. 0922A] eum in novissimo die; caro enim mea est vere cibus, et sanguis meus vere est potus. Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo. Sicut enim misit me Pater, et ego vivo per Patrem, qui manducat me, et ille vivet per me. Hic est panis qui de coelo descendit, non sicut manducaverunt patres vestri in deserto manna, et mortui sunt; qui manducat hunc panem, vivet in aeternum. Haec dixit docens in synagoga in Capharnaum. Multi ergo audientes de discipulis dixerunt: Durus est hic sermo, quis potest audire eum? Sciens autem Jesus apud semetipsum, quia murmuraverant de hoc discipuli ejus, dixit eis: Hoc vos offendit; si ergo videritis Filium hominis ascendentem in coelum, ubi erat prius. Spiritus es qui vivificat; caro nihil prodest (Joan. VI) .
[Col. 0922B] 4. Sed quid miramur, eum hoc fecisse de Evangelii testimonio, cum et illud aliud similiter violenter attraxerit, et abusus sit ad impietatem sensus sui, quo putavit evangelica auctoritate ei robur afferre, ubi dictum est: [Col. 0921D] Habentur illae voces, ut et reliquae, sermone primo (Num. 7) . Quod de carne natum est, caro est; quod de spiritu, spiritus est (Joan. III, 6) . Namque hoc testimonium adhibuit in illo insipientissimo tractatu, in quo primo de virgineo partu disputavit. Quo in loco sic dixit: Non peperit Deum Maria, vir optime (Ibid.) ; quod enim de carne nascitur, caro est, et quod de spiritu, spiritus est: sed peperit hominem Deitatis instrumentum, et hominem [Col. 0921D] Θεοφόρον , vox illa ubique passim a Cyrillo exagitatur, tamquam veneni plenissima (Vide homil. pasch. 17) . Vide dissertationem de haeresi Nestoriana, ubi [Col. 0922D] explicantur voces quae, cum catholico sensu acceptae sint a Patribus superioris aevi, rejici debuerint a defensoribus fidei catholicae adversus Nestorium, propterea quod eas in pravum sensum detorqueret. portantem Deum. Cum illo tempore ad Nicodemum archisynagogum tunc non credentem dictis Salvatoris sermo esset, et quia carnaliter saperet, cum audiret: Nisi quis renatus fuerit [Col. 0922C] denuo, non potest salvus fieri (Joan. III, 3) ; retulit ille: Quomodo potest istud fieri? Numquid senex iterum introibo in uterum matris meae, ut renascar (Ibid.) ? Tuncque, notata stultitia ejus, qua, ut dixi, non spiritaliter, sed carnaliter saperet [ Baluz. separet], aperte audivit: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu, non potest intrare in regnum Dei; sive ut alibi scriptum est: Nisi quis renatus fuerit denuo; ubi subjunxit: Quod de carne natum est, caro est.
5. Haec cum ita sint, ubi et quando adhibendum iste putavit dictum hoc: Quod de carne natum est, caro est? scilicet ut Deum Christum ex Virgine natum negaret. Namque hoc testimonium, quid ei proficit, nisi ut, qui ex carne Virginis caro natus est, purus [ Baluz. sicut] homo sit tantum, in quo Deus Verbum [Col. 0922D] habitare dignatus est.
Cyrillus dixit: Si quis non confitetur Deum Verbum carne passum esse, et carne crucifixum, et mortem carne gustasse, factumque primogenitum ex mortuis, secundum quod est et vita, et vivificator, tamquam Deus; anathema sit.
Nestorius dixit: Si quis confitens passiones carnis, has quoque Verbo Dei et carni simul, in qua factus est, sine discretione dignitatis naturarum, tribuerit; anathema sit.
Si quis confitens passiones carnis, eas quoque tamquam Verbo Dei tribuit, quas etiam carni in qua factus est adhibuerit, non discernens dignitatem naturarum anathema sit.
1. Catholicus contradicit. Quid furit incassum? Quid insanit inaniter? Nemo nisi [ Baluz. om. nisi] [Col. 0923B] mente captus, dum tamen Christianus, illi ineffabili divinae naturae, secundum ipsam vivam essentiam vel naturam, vel quas passiones caro nostra, vel quas animus perturbationes et mobilitates, aut ex laetis, aut ex tristibus patitur, tribuit, quia nec animae humanae corporeos dolores assignat; est enim in his impassibilis, quia et immortalis, quamvis proprias suas, ut supra memoravimus, habeat ex mobilitate passiones. Tamen quamdiu in consortio carnis suae degit, ut doloribus illius compatiatur ex tristitia, necesse est, nihil ipsa, ut diximus, doloris [ Baluz. doloribus] patiens in sua essentia vel natura. Ita incomparabiliter, et inaestimabiliter, atque inenarrabiliter illud Verbum, Dei Filius, Deus gerens hominem compositum [ Baluz. passus] ex anima et corpore, rectissime [Col. 0923C] dicitur passus, quidquid illa suscepta humanitas pertulit; ipsius enim propria tota humana illa substantia erat, quam sanandam susceperat, sibi conjungens unum se totum cum illa faciendo, et cum illa Deus manens quod erat, existens etiam homo.
2. Homo quoque Deus ad judicandum est venturus, secundum prophetae dictum, qui [ Baluz. quo] visibilem dicit esse venturum: Videbunt, inquiens, in quem compupugerunt (Zach. XII, 10) . Et alius propheta: Et homo est et quis cognoscit eum? In Actibus autem apostolorum, angeli ad eosdem apostolos: Viri Galilaei, quid miramini aspicientes in coelum? Hic Jesus, qui assumptus est a vobis in coelum, sic veniet, sicut vidistis eum euntem in coelum (Act. I 14) .
1. Porro autem illud ejus, [Col. 0923D] Erat ille sermo in codice Mercatoris quintus, reipsa vero est omnium postremus, cujus in parte quarta leguntur haec verba: Hinc beatus Matthaeus Evangeliorum conscriptor, cum ad generationis venisset arcanum, a neutra natura generationis facit narrationem, sed magis a Christi vocabulo. Verba haec, a neutra natura, videri potest Mercator morosius vexare: sed quid facias homine quem Christi charitas urget, inflammatque in Antichristum? quod in superiore sermone vel tractatu legitur, qui est circa finem quaternionis, ad locum ubi signum [Col. 0923D] Solebant veteres, quod et hodie quoque fit, quibusdam notis signare loca singularia in libris suis; ut plurimum vero asteriscis utebantur, ut iis planum est qui libros manu exaratos tractant. Vidi etiam labyrinthos notarum istius modi locum tenentes. Unde infra, signa labyrinthorum apposita lector inveniet. BALUZ. asteriscorum est, indiscussum remanere non debet, ubi magni ludibrii sensus inauditos inferre molitur. Vult enim quod Christus a Matthaeo neutrae naturae esse praedicatus sit. Quod si ita est, quod absit; ergo nullius erit, nis forte, quod ejus capitis periculo dictum sit, belluinae.
2. Hanc autem illi cum impietate vecordiam ultimam parit pravus sensus ejus, quo [Col. 0923D] Christus dicitur a Nestorio duplex multis in locis, sed praesertim sermone 1 (Num. 12) : Duplicem [Col. 0924D] confiteamur, et adoremus ut unum; duplum enim naturarum, unum est propter unitatem. Observa Mercatorem NATURA posuisse, pro HYPOSTASI. duplicem Christum [Col. 0924B] pronuntiat, velut hominem et Deum a se natura divisos, cautissimus quasi et [Col. 0924D] Alludit ad ista Nestorii verba serm. 4: Liquida autem divisio dogmatis ista est, qui natus est, et per partes incrementorum temporibus eguit, et mensibus legitimis portatus in ventre est, hic humanam habet naturam, sed Deo sane conjunctam. Aliud est autem dicere quia nato de Maria conjunctus erat Deus ille qui est Verbum Patris, quod est liquidissimum ac firmum atque irreprehensibile gentilibus, etc. rationis liquidae disputator: et non videt alterum haereticum vaniore cautela occurentem sibi, qui ei Christum apud se fabricatum triplicem ingerat, ex anima scilicet, et corpore, et Deo.
3. Quid si ei Apollinaris quoque in faciem veniat, quemlibet communem hominem τριυπόστατον, ex anima, et corpore, et mente definit; aliud mentem esse volens seu rationem, aliud animam diversae scilicet naturae, diversaeque substantiae: qui quamvis in Christo mentem, seu rationem non fuisse, sed animam sine mente, pro ea autem Domini Verbum, quod officium mentis impleret, cum impietate deliret; tamen si quid ille praevaluisset, quod absit, ut homo [Col. 0924C] communis, ut diximus, triplex esse crederetur. Nonne hic insanissimus magister quadruplicem nobis intulerat Christum, ex anima, corpore, mente, et Deo?
4. His igitur deliramentis omissis, Christum nos Deum ab aeterno Verbum, apud Patrem carnem factum, id est, hominem factum confitemur, ex anima rationali et corpore, manente in eo incommutabili atque inconvertibili, cum Patre et spiritu Sancto, divina natura unum totum indivisum a sua carne et anima, ut diximus, rationali, non duplicem dicendum, non triplicem, quia nec homo communis unus ex anima rationali et corpore duplex, aut triplex umquam dici potuit, sed in singularitate status sui [Col. 0924D] Substantia pro ὑποστάσει , seu subsistentia, ponitur ( In Categ. c. de Substantia ); hypostasis enim apud ipsos quoque philosophos substantia prima est; dicitur quoque ab Aristotele substantia ἁπλῶς (Lib. VII Metaphysicae) . Unde Mercator continuo: Ita et illa ineffabilis divina Filii Dei majestas, in sua persona et substantia, una est cum assumpta anima sua, etc. unus et [Col. 0925A] una substantia: ita et illa ineffabilis divina Filii Dei majestas in sua persona et substantia una est, cum assumpta anima sua compote mentis suae sive rationis, et solido ac perfecto corpore suo nihil harum ab istis vanissimis et impiissimis dupli, vel tripli appellationum admittens, propter unitatem, vel singularitatem, in qua et hominem suscipere et gerere placuit, ex seque Deo et illo facere unum Dominum [Col. 0925D] Jesus Christus dicitur a Mercatore UNUS DE TRINITATE: quae sententia varias in partes ipsos etiam catholicos distraxit, cum quaereretur, an unus de Trinitate passus dici deberet. Jesum Christum, cum Patre et Spiritu sancto, in Trinitate unum Deum manentem in saecula. De quo Joannes apostolus in Epistola sua prima, ita ait (I Joan. I, 1) : Quod fuit ab initio, quod audivimus et vidimus oculis nostris, quod perspeximus et manus nostrae palpaverunt de Verbo vitae, et vita manifesta est, et vidimus, et testamur, et annuntiamus vobis vitam aeternam, quae [Col. 0925B] erat apud Patrem, et apparuit nobis; quod vidimus, et audivimus, annuutiamus vobis, ut et vos societatem habeatis nobiscum, et societas nostra sit cum Patre, et cum Filio ejus Jesu Christo.
5. Quid etiam in secundo folio quaternionis noni codicis hujus (ubi hoc signum est) ab illo dictum contineatur, cautus et prudens lector attendat. Cum enim mirae fatuitatis et dementiae hic homo sit, impietatis autem absurdissimae, mirandum est hunc ita vecordem sequaces vel auditores sensus alicujus homines habere potuisse. Ne igitur sanctam Mariam virginem Θεοτόκον confiteatur, quid vanus dicat, sollicite videamus: [Col. 0925D] Ista leguntur, tum in excerptis Cyrilli (Excerpt. 1) , tum in libro primo Contradictionum Cyrilli (Cap. VII) ; sunt autem desumpta ex sermone 4. Nusquam, inquit, Nicaenum concilium ausum est dicere quia Verbum Deus natus est ex Maria virgine; ait enim: Credimus et in unum Dominum Jesum Christum. [Col. 0925C] Attendite, quia prius cum Patres posuissent Christum, quod duarum naturarum conjunctionem demonstrat, non dixerunt in unum Deum Verbum, sed acceperunt nomen, quod significat utrumque, etc.
6. Cum itaque Jesus Christus non sit huic ipsi (concilio) aliud, nisi Dominus, qui Dominus Dei Verbum, Deique Filius sine dubio est, quique cum assumpto suo corpore et anima rationali integer homo factus, in illius sanctae feminae utero figuratus atque procreatus, procedensque jam totus Deus atque homo, totum et totus inseparabiliter unum atque unus est. Hic ipse magister insanus, unde Jesum Christum saltem Dominum dicit, si ei Verbum Dei non est? Neque enim ulli dominatio competit, nisi soli Deo. Anne hoc doctor egregius non novit? Si igitur Jesus etiam Deus [Col. 0925D] non est apud illum, ab ipso, et in ipso, et cum ipso conceptu et partu, ut recte genitrix Dei, id est, secundum rectissimam veterum Patrum definitionem Θεοτόκος sit, unde illi saltem Dominus visus est esse?
7. [Col. 0926D] Ad examen revocat, quae sunt in ultimo sermone (Num. 4) : Hinc vobis saepe diximus quomodo Christus nominis utriusque sit appellatio significativa, id est, humanitatis et divinae naturae. Hinc si quis dicat Christum tantummodo expresse, sciat in isto nomine utramque significari et connuncupari naturam. Deinde Christi nomen quis ei dixit, vel ubi somniavit, duarum esse nomen significativum naturarum, [Col. 0926A] cum magis hominem hoc nomen apud homines exprimat? intelligendum enim est ἀπὸ τῆς χρίσεως, id est, ab unctione dici, quasi unctum, quod Dei naturae non competebat.
8. Accedit illud ejus inaestimabilis fatuitatis, quo dicat dixisse illud sanctum concilium: Credimus et in unum Dominum Jesum Christum, unigenitum, qui de Deo Patre natus est, consubstantivum, id est, ὀμοούσιον Patri, qui propter nos descendit. Jesus certe, ut ipse vult, homo est; dicatur, quaeso, quomodo ei, vel apud eum, Patri Deo consubstantivus est, nisi tamquam Deus ex Patre genitus Deo? Aut iterum quomodo ei Deus non est, qui de Maria est? Si natus ita est, quomodo sensit et pronuntiavit concilium Nicaenum, et huic verbo tantum tenus placuit confiteri? Quid ergo solidum? [Col. 0926B] Quid sanum? Quid integrum apud ipsum est?
9. Accedit etiam aliud impietatis deliramentum, dicentis praetermisisse illos Patres pronuntiare credere se in Deum Verbum Filium unigenitum; sed dixerunt, inquit, unum se credere Dominum Jesum Christum, consubstantivum Patri, Deum de Deo vero, lumen de lumine, per quem omnia facta sunt; tamquam Deus Verbum apud istum Filius non sit, sicut in superiore ejus sermone apertius declaratur. Quae hujus haec vanitas? Quaeve dementia? Quod ludibrium potius in tam inconstanti sermone, non minus stulto quam impio? Ut Verbum Dei, Dei Filius ei non sit; ut Jesus ei sit ex medietate Deus, ex medietate homo, et idem tamen Verbum Dei Filius esse non possit? Modo sit consubstantivus natusque ex Deo Patre, Deus verus [Col. 0926C] de Deo vero, lumen de lumine: postea vero horum nihil proprium naturaliter habens, sed sola nuncupatione alterius particeps divinae dignitatis, tamquam homo natus ex tempore.
10. Claudendae sane Christianae aures, cum dicitur Filii nomen non significare Verbum illud Patris, quod ex ipso, et in ipso est. Ad quod testimonium esto, lector, attentus: Misit, inquit, Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV, 4) ; videlicet ut quia natus ex muliere non est Deus, Verbum Filius ei non sit, sed alius, qui potuit nasci partu mulieris.
11. Certe superius illi placuerat Patrum sententia, Jesum Christum Patri Deo consubstantivum esse, Deum de Deo vero, lumen de lumine; et rectissime placuerat: [Col. 0926D] quid illi de Verbo Dei, quod in principio apud Deum erat, et Deus erat, subito iterum visum est, ut Dei Filius non sit? Aut Jesum Christum, qui consubstantialis Deo Patris est, et Deus verus de Deo vero, et lumen de lumine, sicut ei optime placuerat, Patres Nicaeni definiisse concilii, Deum non esse, ut totus, et totum, unus et idem et unum quidquid est, et de illo [Col. 0927A] dicitur, et quo pacto enuntiatur, intelligi debeat et sentiri. Qui tametsi factus est homo, ut Joannes evangelista fidelissimus et veracissimus testis est, quia Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , et id dubium non est. Non est negandum quod hic ficte erubescit, factum esse sub lege, et in se universa suscepisse, quae tamquam homo factus gerere debuit: sed sic non est negandum, immo totis viribus confitendum, ut manente apud eum Deitatis impassibili ex omni parte natura, suscepta ab eo ista esse credantur.
12. Quis autem etiam hoc ejus aliud deliramentum aequo animo ferat, quo ait Christum Jesum suum ipsius Dominum esse? Cujus verba sunt ista: Hoc autem dico, inquit, ut noveritis quam superexcellens et summa quaedam conjunctio existebat, etiam in infante [Col. 0927B] ipso, cum Dominica caro conspiceretur; erat enim ipse et infans et infantis Dominus. Quis umquam sui esse dominus dictus est? Sed hic cum vult et conatur quartam introducere in sancta Trinitate personam, atque substantiam, mirae stoliditatis est, et impietatis maculis inquinatus.
13. Quartum quoque tractatum ejus, qui in isto codice continetur, diligentius et sollicitius considerandum admonemus, cujus initium istud est: Dulcem nobis praecedens doctor mensam charitatis apposuit, etc. Ad cujus loca pervidenda, quae hic exponere curavimus, signa labyrinthorum ( id est. asteriscorum] apposita lector inveniet. Ibi namque inter Samosatenum Paulum et Photinum, magistros suos (purgare se studens, [Col. 0927C] tamquam ab eorum doctrina alienus), differentia quae sit molitus ostendere est, atque ita ait: Paulus quidem in eo quod dicit Christum hominem solum, et tunc initium habere, ex quo de Virgine natus est, etc. [Col. 0928A] Quod totum impietatis malum [Col. 0927C] Fuit Sirmiensis episcopus, quod notum, omnibus; non pariter notum, quod ex eadem urbe oriundus videatur auctor ille, cui Praedestinato nomen fecit Sirmondus. Scribit enim (Haeresi 44) : Samosateni haeresis instaurata est a Photino episcopo nostro, etc. Et (Haeresi 45) : Photinum dixi nostrum episcopum fuisse, sicut fuit noster Judas Scariotes apostolus, etc. Cum ergo Sirmii episcopus fuerit Photinus, videtur Sirmiensis ille auctor; at haeresi 44 suum dixit Optatum, quem constat Milevitanum fuisse. Ait enim: Parmenianus per totam Africam libros contra nos conficiens, et novos psalmos faciens circumibat, contra quem noster scripsit Optatus. Verum nostrum dixit Optatum, quomodo et contra nos Parmenianum confecisse libros, religionis scilicet, partisque et fidei ratione, propterea [Col. 0927D] quod pro catholicis Optatus, contra catholicos Parmenianus scribebat. Sed de auctore hujusce libri, quem censura non eruditissima nonnemo vexavit, dicemus aliquando copiosius, si Deus occasionem dederit. Photini [Col. 0927D] De Ebione ea refert Mercator quae partim consonant aliorum scriptis, partim nova possunt videri. Consonant omnibus haeresiologis, Christum esse hominem communem, qui ex Joseph et Maria natus, merito vitae caeteris hominibus praeiverit, ideoque in Filium Dei adoptatus sit; consonat et Hieronymo (Lib. de Script. Eccles. c. 19) , Evangelium a Joanne adversus Ebionem maxime conscriptum esse. At nemo tradidit hactenus, quod sciam, hunc haereticum Stoicam philosophiam secutum fuisse, testimoniumque trium evangelistaram, Matthaei, Marci et Lucae, [Col. 0928C] ad suam haeresim probandam adhibuisse: invaluit enim vulgo, et magnis quidem auctoribus, ab Ebionitis unum Matthaei Evangelium receptum fuisse; immo Praedestinati auctor a Luca Antiochiae damnatos esse scribit. Potuit Mercator de Stoicismi professione ea scribere de quibus alii silent; potuit et Ebionem dicere philosophum, quia despectis opibus spontaneam paupertatem, quod a scriptoribus traditur, sequeretur. Jam vero Ebionem ipsum credibile est auctoritate Matthaei, Lucae et Marci usum, cum tria haec Evangelia jam exstarent. Ebionitas postea Marcum et Lucam rejecisse, quia istum patiebantur adversum illum, quia consona Lucae scripserat. ab Ebione magis stoico philosopho tractum est.
14. Hic tempore adhuc Joannis apostoli intra Asiam exstitit, et Christum hominem communem ex Joseph et Maria natum, et eum vitae merito omne humanum genus praeivisse, proque hoc in Dei Filium adoptatum, ausus est praedicare, asserens se Matthaei, Marci et Lucae evangelistarum auctoritatem secutum. Quo tempore Joannes apostolus contra hunc condidit evangelium, quo praefatus ait, in principio esse Verbum, et Verbum esse apud Patrem, et Deum esse Verbum (Joan, I, 1) . Postquam praefationem subdescendens, ut ostenderet quem illi tres Evangelistae hominem scripserant, esse etiam Deum ait: Quod factum est in illo, vita est (Ibid., 4) . Et post pauca: Et [Col. 0928B] Verbum caro factum est (Ibid., 14) .
15. Hunc itaque Ebionem philosophum secutus Marcellus Galata est; Photinus quoque, et [Col. 0928C] Ad hunc locum observa. Primum, quo tempore vixerit contradictor, nimirum quinquaginta fere annis [Col. 0928D] post praedamnatum a Damaso Bonosum, quadringentis annis, et eo quod excurrit, post natum Christum. Deinde, cujus civitatis sedem Bonosus tenuerit, quod ignotum Baronio, Petavioque, atque magni nominis scriptoribus, fuit enim Sardicensis. Postea qua ratione Bonosus, quem Anysius Thessalonicensis, et Macedonii episcopi damnarunt temporibus Siricii papae, dicatur tamen a Damaso praedamnatus, sub nomine scilicet tum Marcelli, tum Photini, quorum haeresim renovavit; illi enim in synodo Romana, ex qua professio fidei a Damaso ad Paulinum Antiochenum missa est, proscripti sunt. ultimis temporibus Sardicensis Bonosus, qui a Damaso urbis Romae episcopo praedamnatus est.
16. Paulus autem Samosatenus, qui fuit Antiochiae episcopus temporibus Aureliani principis, verum est quidem, quod Christum communiter, ut caeteri, natum hominem ex utroque parente definit; Verbum autem Dei Patris, non substantivum, sed prolativum, vel imperativum sensit, atque pronuntiavit, non ut fides habet catholica, Verbum in substantia, vel essentia consubstantivum, id est, ὁμοούσιον Filium Dei Patris.
17. Photinus autem insanissimo Nestorio parem sententiam tenuit, Verbum Dei quidem non negans [Col. 0928C] esse in substantia; sed hoc extrinsecus in isto, qui ex Maria more communi conjugum natus est, Jesu inhabitasse peculiariter, et omnia illa per hunc fecisse in terris miracula, quae in Evangeliis legimus. [Col. 0928D] Arguit ignorantiae aut incogitantiae Nestorium, qui λογοπάτορα dixit pro υἱοπάτορα, quam vocem in venit Praxeas, ut suam de Trinitate sententiam utcumque explicaret. Vide Tertullianum libro singulari [Col. 0929C] contra Praxeam, quem scripsit Montani erroribus jam infectus: porro autem quod ait Mercator, Montanum quoque υἱοπάτορα dixisse, atque ita adhaesisse Praxeae, repugnat Epiphanio scribenti (Advers. haeres. l. II, haer. 48) , eadem de Patre et Filio et Spiritu sancto Montanum cum catholicis sensisse. At Epiphanio Socrates obsistit, Montanum Sabellio accensens, immo veteres producens, qui ita sentirent. Cum res sit paulo implicatior, longiorisque otii, id monuisse volui, ne quis Mercatorem argueret. Λογοπάτορα [Col. 0929A] vero, quod hic insanissimus dicit, nesciens quid loquatur υἱοπάτορα Praxeas primus, inde post non multum Montanus, cum sua Prisca et Maximilla pronuntiant.
18. [Col. 0929C] Monarchiae mentionem facit, cujus cum retinendae studio Sabellius et Marcellus tenerentur, errore decepti sunt. Qua occasione, observandum, et haereticos et catholicos μοναρχίας nomen usurpasse, cum de Trinitate agerent, sed alio sensu alios: nam haeretici monarchiae voce utebantur, ut partim unitatem personarum, partim consubstantialitatem excluderent; catholici, ut a pluralitate deorum fideles abducerent, et unum in Trinitate ingenitum, qui esset ἀρχὴ τῆς Θεότητος, ut Patres Graeci loquuntur, ostenderent. Post haec autem Sabellius et Marcellus, tempore quo impiissimus Arius exstitit, monarchiam se in Divinitatis substantia retinere debere putantes, nefando errore decepti, ausi sunt Deum Patrem ipsum sibi Filium, ipsum sibi esse Patrem, ipsum sibi esse Spiritum sanctum, ipsum incarnatum, passum, crucifixum, ipsum a Judaeis omnia pertulisse, resurrexisse a mortuis, et omnia peregisse, quae nos per Christum in persona propria ejus, pro humani generis salute, gestasse credimus et confitemur.
19. Differentia itaque inter Samosatenum et Photinum, [Col. 0929B] ista sola est, qua Paulus Verbum Dei προφορικὸν, καὶ πρακτικὸν λόγον καὶ ἐνεργητικὸν, id est, prolativum et potestatis effectivum Verbum sensit, non substantivum, quod Graeci οὐσιῶδες, dicunt. [Col. 0929D] Mirum quod hic dicitur de Photini differentia a Samosateno, quasi ille Verbum Dei substantivum agnoverit, iste prolatitium dumtaxat, et energeticum; si enim ita se res habet, quomodo non videtur Mercator sibi ipse pugnare, cum in epistola de discrimine inter haeresim Nestorii et dogmata Pauli Samosateni, Ebionis, Marcelli et Photini, haec habeat: In eo quod substantiale Dei Verbum confitetur (Nestorius) et esse ab aeterno cum Patre Deum asserit, a memoratis recte dissentit, et fidei rectae conjungitur? Quid quod eruditissimus Petavius ex Epiphanio refert (Tom. IV Dogm. l. I, c. 3) , Photinum affirmasse Verbum, quod perinde ac nostrum hypostasi careret, a Deo processisse, et in carnem mutatum [Col. 0930C] esse: verum quia de Photini errore futura est copiosior disputatio (Dissert. 1) , ubi cum Nestoriano conferetur, et Mercatoris de Photino sententia veterum testimoniis adjuvabitur, hoc in loco quaestionem indicasse sufficiat. Photinus autem Nestorii magister Verbum quidem hoc Dei esse in substantia negat, sed esse id Dei Filium non vult; habitasse vero peculiariter, vel adhaesisse Christo Jesu de Joseph et Maria nato, nec quidquam hunc plus fuisse quam hominem, cum impietate delirat, qui omnes omnino homines vitae merito antevenerit.
20. Photinum Romana Ecclesia, et participes hujusmodi pravitatis [Col. 0930C] Memini me legere apud Augustinum (Tom. X, frag. 26) appellatos eo nomine haereticos, qui non noverunt Christum nisi hominem. Legi quoque apud auctorem Praedestinati (Haeresi 76) haeresim Homuncionitarum, sed ab ista quam memorat Augustinus diversam; fuit enim quorumdam dicentium in corpore hominis esse imaginem Dei, non in anima. Verum hanc haeresim sine nomine sectariorum refert Philastrius cap. 49, et ex Philastrio Augustinus haeresi 76. Unde oportet in indicem haeresum Augustini irrepsisse vocem hanc Melitonii omnibus incognitam. Hanc haeresim de imagine Dei tribuit Audianis Epiphanius haeresi 70, cui consentit auctor Praedestinati haeresi 50, atque etiam Augustinus haeresi 50, ubi Vadiani vocantur per errorem librariorum. Homuncionitas nominat: Sabellianos vero cum antiquioribus similibus eorum, [Col. 0930D] Sunt qui Sabellium negent sensisse quod Pater ipse passus sit. Vide Epiphanium in Anacephalaeosi secundi libri ad haeresim 30. Sed audiendus magis Athanasius, cujus haec sunt verba Marianis consona: Tales sunt, qui apud Romanos quidem Patripassiani, apud nos Sabelliani nominantur (Lib. de Synod.) Patripassianos appellat; quia, ut dictum est, ipsum Patrem ipsum Filium sentiunt nomine unionis, qui aliquando [Col. 0930A] Pater, aliquando Filius, unus atque idem ipse sit sibi, etiam Spiritus.
21. [Col. 0930D] Mirum istud quoque, Nestorium inter et Photinum unicum discrimen intercedere, quod ille ex Virgine, iste ex conjugio Christum diceret natum; societatem vero praecipuam, quod uterque negaret, Verbum Dei posse dici Filium ante incarnationem; id enim Nestorius pluribus locis videtur negare. Sed diligentius in dissertatione de Haeresi Nestoriana totum istud examinandum est. Nestorius sane a Photino auctore suo in id tantum dissentit, quod ex Virgine Maria Christum asserit natum; in reliquis vero omnibus totus ipsius sequax, signifer, antesignanus est, et in id maxime, quod supra memoratum est, Dei Verbum Dei Filium non esse, nec dici debere, nec ullum, nisi Jesum ex Maria natum, Filium Dei dicendum, qui templum habitantis in se factus, ex indivisa inter se et Verbi Dei societate et conjunctione hoc dici meruit, non tamen esse natura Filium Dei, ut qui ex hac unione Divinitatis privilegia consecutus sit, non ea habens natura, sed gratia.
22. Quod ejus impietatis genus non hic in isto capitulo, [Col. 0930B] sed in aliis scriptis, in isto tamen codice insertis, et tractatibus continetur et legitur. Et inde est quod catholicus, qui legit, cautus esse debet de varietate et inconstantia, quam utrum astutia, an vecordia ad alliciendum auditorem habeat, non est facile nosse: quovis tamen pacto, constat eum varium esse, sibique contrarium. Quis autem non agnoscat hujusmodi hominem, aut tamquam astutum captatorem esse fugiendum; aut tamquam excordem, utpote sibi adversantem, et ex varietate confusum, nullo modo esse sequendum?
23. In illis sane duodecim capitulis, quibus ad hunc ipsum Nestorium sanctus episcopus Cyrillus scribens, rectam et sanam exposuit fidem, et hic a contrario singulis eis respondendo, contradicendum putavit, [Col. 0931A] secundum ejus contradictionis capitulum retractandum est. Ibi namque ita ait: Si quis in Verbi Dei conjunctione, quae ad carnem facta est, de loco in locum commutationem, sive conversionem divinae substantiae dixerit esse factam, ejusque divinae naturae carnem capacem dixerit, aut partialiter unitam Divinitatem carni; aut iterum in infinitum incircumscriptam cum divina natura coextenderit carnem ad capiendum Deum, eumdemque ipsum natura, et Deum dicat et hominem; anathema sit. Quasi quisquam similis ei insanus ipsos saltem angelos non cogitet, qui, sicut scriptum est, igniti sunt spiritus; dictum est enim de eis: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos flammam urentem (Psal. CIII, 4) .
24. [Col. 0931C] Argumentum istud ab angelis corpora assumentibus petitum Eutherius vexat sermone 11, sive illud in Mercatoris Operibus legerit, quod opinari quispiam sine temeritate posset; sive apud Cyrillum, ubi etiam [Col. 0932C] habetur. Angelos ergo, quos frequenter et diversis [Col. 0931B] temporibus ad sanctos quosque missos esse, sicut legimus, credimus quoque, ut his ad quos missi sunt possent esse visibiles, humanum habitum gessisse, sumptis corporibus, certum est. Sed utrum tantum corpora ab his suscepta sint in quibus illi spiritus pro tempore habitando animarum rationalium ministerium impleverint; an animata corpora, vatum more, extrinsecus inspiraverint, non est facile et temere horum aliquid affirmandum.
25. Quae praesumpta incerta tamquam certa, et Scripturis minime expressa opinio, Apollinarem Laodicenum, et postea Arianos ( [Col. 0932C] Hinc popularis quaedam opinio convellitur, qua tribuitur Ario quod excogitatum est ab Arianis. Verum ea de re in dissertatione saepius dicta. non autem ipsum Arium), et Eunomium quoque, et ultimum Macedonium forte decepit, ut hinc sentirent et pronuntiarent Christum Dei Filium corpus tantum hominis, [Col. 0931C] non etiam animam suscepisse, pro anima autem Dei Filium Verbum Patris in illo suscepto corpore habitasse.
26. Quod si ita est, stulto vere sensus sui errore decepti sunt; illa enim Salvatoris humana susceptio, longe et ultra quam longe aestimari potest, ab ista angelorum incomparabilis invenitur; quia enim haec pro redemptione totius humani generis futura erat, oportebat a Salvatore totam et integram, quae salvanda [Col. 0932A] erat, ac in coelum sublevanda cum ipso, et inseparabilis in vita aeterna mansura, totam, inquam, oportebat ab eo humanam gestari naturam. Haec autem angelorum pro tempore corporalis assumptio, ad exhibendum officium divinitus imperatum, quocumque modo de duobus facta fuerit, id est, utrum animata, an sine animis corpora habuisse dicantur, in nullo fides catholica laeditur.
27. Quamvis postea Apollinaris in pejus velut emendans, animam quidem fuisse in Christo confessus est, rationem autem seu mentem in ea hominis non fuisse, sed pro ea Deum Dei Filium exstitisse cum impietate deliravit.
28. Tot ergo et toties, ut diximus, variis temporibus angeli, sive corporibus tantum sumptis, sive [Col. 0932B] etiam animatis eis susceptis, numquid commutati et versi ex illa spiritali et angelica sua natura, corporei, vel etiam animales, facti esse umquam a quoquam dici vel credi potuerunt? Non utique; quid ergo ad effundendas nebulas imperitis hic insanus magister molitur ingerere? Ita ut si quis dixerit Filium Dei Deum Verbum, secundum Evangelium carnem factum, seu hominem factum, statim tamquam impiissimus, Divinitatem in carnem versam esse pronuntians, arguatur.
29. Illud autem quod in ipso isto capitulo ultimum posuit quam impium, quamque vanum sit, videamus. Ait igitur Eumdemque ipsum si quis natura et Deum et hominem dixerit, anathema sit. Volens duplicem Christum introducere, vel incongrue sapere, quid [Col. 0932C] dixerit, ignoravit. Non enim vidit statim objici sibi posse, neque Deum illum, neque hominem natura esse dixisse; quia idem ipse Christus, cum sit Deus et homo, immo, ut signatius dicatur et cautius, cum sit homo Deus, et Deus homo, non sit, nisi natura. Si, ut ei visum est, natura non est (quod in ipsius caput tale dictum et tam impium convertatur), nec aliquid potest esse, quia quod natura non potest esse, prorsus esse nihil potest.
Apologeticus pro XII capitibus
[Col. 0931] Cyrillus epistolae suae tertiae ad Nestorium subjunxerat capita errorum duodecim, quae quia singula subjectum habent anathema, vulgo anathematismi vocantur, quamquam veteres malebant capitula dicere. Haec cum accepisset Nestorius, confestim Antiochiam misit ad Joannem episcopum, rogans ut a praestantissimis duobus suae dioecesis hominibus, Andrea Samosateno, et Theodoreto Cyrensi, refellenda, et Apollinarii Ariique errorum damnanda curaret.
Fecerunt ambo quod rogabantur, scriptumque singuli acerbum pariter atque amarulentum ediderunt, Andreas Orientalium nomine, Theodoretus suo; scripsit enim ille Antiochiae, iste Cyri. Andreae objectiones probavit Joannis synodus; misitque, opinor, Alexandriam per Possidonium ipsum diaconum, qui litteras Coelesti i ac Cyrilli ad Joannem attulerat. Theodoretus reprehensiones suas per Phoeniciam vicinasque regiones sparsit, immo et in urbem regiam misit, gratificaturus amico Nestorio: has cum accepisset Evoptius Ptolemaidis Pentapoleos regionis episcopus, ad Cyrillum misit.
Uterque scripsit ante concilium Ephesinum, quod de se testatur Theodoretus in praefatione Pentalogii: utrique Cyrillus ante concilium respondit, quod vel ex eo constat, quod damnati a synodo Nestorii nusquam meminit, cum tamen magni in rem suam momenti futurum esset tantum Ecclesiae judicium.
Fuit vero Andreas ea tempestate inter Orientales doctrinae fama pietatisque celebris. Tres exstant ad eum [Col. 0933] Theodoreti epistolae, prima inter editas a Sirmondo vigesimo quarto numero censetur; altera in quinta synodo reperitur; tertia apud Marium Mercatorem, quo interprete nunc primum editur. Ex prima intelligitur quantam ille sui opinionem apud omnes fecerat; ex secunda, non venisse ad concilium Ephesinum, propter adversam valetudinem; ex tertia, pertinaciter adhaesisse Nestorio; neque umquam in ejus damnationem consensisse, etiam cogente per Aristolaum tribunum Theodosio.
Mirum sane, quod scribit Baronius (Ad ann. 431, num. 183) , impulsum fuisse Andream a Joanne Antiocheno, post solutum concilium, ad scribendum contra Cyrilli capitula, tulisseque eam pro impietate mercedem, ut ex monacho Constantinopolitano Samosatenus episcopus fieret: nam primo Constantinopolitanus ille monachus, post pacem Ecclesiarum, cum ad eum scriberet Theodoretus, adhuc erat monachus. Deinde Liberatus tradit, statim acceptis Cyrilli litteris, Nestorium a Joanne petiisse, ut a suis argui capitula curaret, idipsumque refert ex Liberato Baronius ad ann. 430. Denique Theodoretus ante concilium se scripsisse testatus est; et ostendimus utrique a Cyrillo responsum ante ipsum quoque concilium. Cyrillus certe Theodoreto respondit, velut homini ignoto: qui vero fuisset post concilium, cum Theodoretus rem schismaticorum, vel unus, vel inter primos promoverit? Postremo Andream Theodoretus jam episcopum, et quidem non ita pridem factum, Epheso litteris convenit.
Incertum quousque vitam protraxerit, nam quod habet Theodorus lector: Rabbulas Edessenus episcopus caecus erat; Andreas vero Samosatenus accusavit eum, quasi contra duodecim capita Theodoreti scripsisset (Lib. II Collectaneorum, t. II Bibliothec. Patrum) . Nihil potest ad chronologiam conducere, cum nihil sit Collectaneis hujus viri perturbatius. Non supervixit sanc ad annum usque 451, quo concilium Chalcedonense habitum est. In eo enim legitur nomen Rufini Samosatensis, qui, cum centesimo vigesimo primo loco sententiam dixerit, inter plures sexcentis episcopos, non ita pridem debuit Samosatensem Ecclesiam regere, quandoquidem credibile est pro ratione ordinationis recensitos esse Patres. Quare vix Andream reor ad usque ann. 440 vitam produxisse.
Methodus porro quam in hocce opere servat ista fere est. Cyrillum arguit non tam erroris, quam quod pugnantia sit locutus; quod vocibus inconsultis et ambiguis utatur; et quod maligne forte aliquid latentis erroris dissimulet.
Ex duobus autem dumtaxat operibus Cyrilli depromit loca, quae anathematismis opponat, ex epistola nempe ad Aegypti monachos, et homilia paschali 17, illamque primi tomi nomine, istam secundi appellat. Nam ista duo fuerunt aperti cum Nestorio dissidii prima velut indicia, et quasi belli classica, fuerunt et ubique gentium notissima, cum propter homiliae communitatem, tum maxime ob epistolae factam de industria per urbes, et Constantinopoli maxime, cui Andreas scribebat, disseminationem.
Observandum sub finem, admodum pauca ab Andrea asseri quae bonum sensum ferre non possint: quare non ita discrepare ipsum a Cyrillo, quin facile, si contentionis studium absit, conciliari queat: asseri dico, quia sententiam Orientalium velut Nestorii nomine anathematismis appetitam subinde exponit, ut haec elucubratio non tam impugnatio hominis alicujus videri possit, quam vel defensio judiciumque Orientalis synodi, vel sententia de anathematismis, tamquam sibi contradicentibus.
Atque haec causa fuit cur Cyrillus, etsi interdum irascatur, propter importumtatem obtrectatorum, mitius tamen cum Andrea quam cum Theodoreto agat; in illo enim provinciam unam totam, in isto singularem personam, et eam quidem sibi ignotam spectavit.
[Col. 0933A] Qui suam mentem Deo ter [ Baluz. om. ter] sancto devovere festinant, et veritatis cupiunt inhaerere dogmatibus, aspernantur quidem sceleratorum haereticorum profanos vanosque [ Baluz. novosque] sermones; intendentes autem intestinum arcanumque mentis oculum divinae Scripturae, atque inde eam sententiis bonis armantes, in illos qui recta depravant constanter exsurgunt, prope exclamantes: Zelo zelati sumus pro Domino (III Reg. XIX, 10) .
Nestorio igitur multas diversasque blasphemias profundente in Christum omnium Salvatorem, et quasi funditus evertente magnum et venerabile incarnationis mysterium; existimavimus ingens esse periculum, [Col. 0934A] de his tantis talibusque reticere; itaque eum saepe numero monuimus ab hujusmodi blasphemiis abstinere. Sed postquam nihil omnino profecimus, necessario studuimus defendere dogmata pietatis. Notavimus igitur quaedam capitula ex ipsius blasphemiis, et ea utiliter anathematizavimus, id est, eos qui eadem cum illo sentiunt; obtemperantes beato Paulo dicenti: Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit. Sed licet nos, aut angelus de coelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit (Gal. I, 9) .
Sed nescio, quomodo [Col. 0933A] Id est Andreas episcopus Samosatenus et Theodorus Cyrensis, ut docet Cyrilli commonitorium datum Eulogio presbytero. Iste Cyrilli apologeticus est adversus reprehensiones Andreae. Alio dein libro respondit [Col. 0934A] Theodoreto infra Cyrilli respons. De his porro reprehensionibus Andreae vide quae nos nuper diximus in tomo primo Novae Collectionis concilior., p. 748. BALUZ. quidam moleste id tulerint, vel ejusdem amentiae socii, et consimiles; vel dissimulantes [Col. 0935A] quidem eadem cum ipso sentire, adjuvantes vero communibus [ Baluz. eum omnibus] modis; et eos qui pro Christo loqui velint, odio dignos conantes efficere: sed hoc illos consequens fuerat cogitare, quod si magis doctores pravos objurgassent, id ipsum illis Christi dilectionem benevolentiamque comparasset. Nunc vero id egerunt, quod eos gerere minime oportebat; eos enim infestos sibi esse dixerunt, quorum si fuissent imitatores, cum his ipsis capita sua corona sempiternae gloriae redimissent.
Reprehenderunt igitur anathematismos quasi non recte factos; deinde singulis opposuerunt suae mentis inventa, et nescio quas ineptias, sperantes se posse subrepere [ Baluz. subripere] imperitis, et iis qui incuriose eorum verba accipiunt.
[Col. 0935B] Fuit igitur necesse, etiam nosmetipsos illis opponere veritatem, et criminationem inanissimam propulsare, et probare illos maledicos et reprehensores magis quam scrutatores esse totius veritatis. Praepositis igitur singulis anathematismis, subjectis etiam, quae sunt ab illis objecta, nostra subjunximus, peritos sanctae Scripturae judices facientes, et eorum rectum suffragium expetentes qui habent scientiam veritatis.
Si quis non confiteatur Deum vere esse Emmanuel, et propterea sanctam Virginem esse Θεοτόκον, peperit enim carnaliter carnem factum Dei Verbum; anathema sit.
[Col. 0935C] Ecquis carnem factum Dei Verbum, CARNALITER natum esse confiteatur? Nam si CARNALITER mater [ Baluz. om. mater] peperit, quomodo jam virgo est? Deinde ubi ponemus dictum illud: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi inumbrabit tibi (Luc. I, 35) ; siquidem carnaliter juxta ipsum, et non divino modo Virgo sancta peperit? Et quomodo eum stella miris modis apparens indicabat? Quomodo Magi ex Perside, stella duce, adventabant, quaerentes eum qui fuerat natus, et invento offerebant dona, intelligibili atque visibili convenientia (Matth. II, 11, 12) ? Quomodo angeli de coelo descendentes, generationem ipsius pastoribus mixti cantabant, dicentes: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) ? Carnalisne, an divinae magis haec [Col. 0935D] sunt generationis indicia?
Alioquin, si incuriose et inconsiderate ipsas voces acceperimus, conversionem Verbi, et mutationem in carnem factam esse confingemus, ac sic, et peccatum, et maledictionem, ipsum factum esse existimabimus, nisi et ea quae sequuntur, et ea quae antecedant in libris, et ipsam Scripturae consuetudinem inspiciamus, et natum esse Verbum carnaliter, inhabitationem in carne accipiamus, juxta Evangeliorum sensum.
Carnalis dispensationis unigeniti Filii Dei mysterium sapientissimus Joannes evidenter ostendit dicens: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis [Col. 0936A] (Joan. I, 14) . Haec recte intelligentes beatissimi Patres, qui suo tempore [ Baluz. tunc temporis] Nicaeae congregati sunt, ipsum dixerunt ex Deo Patre natum Verbum, per quod [ Baluz. quem] et cum quo omnia fecit Pater, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, incarnatum, et hominem factum, id est, conjunctum esse carni habenti animam rationabilem; et et hominem factum, Deum tamen remansisse.
Quod vero inconvertibiliter et inconfuse adunatio illa facta sit, nulli esse dubium potest, cum Dei Verbum id quod ante fuerat remanserit, licet factum sit caro. Nam id quod dicitur incarnari, non in naturam carnis convertitur; sed aliud quiddam intelligitur praeter carnem, carni tamen conjunctum.
Id sentientes beati Patres sanctam Virginem Θεοτόκον [Col. 0936B] nominaverunt: crediderunt enim quod incarnatum et hominem factum peperit Filium, per quem omnia fecit Pater. At vero Nestorius novarum blasphemiarum nobis inventor huic opinioni repugnat, et vituperat quasi non vere dici debeat Θεοτόκος ; quippe dicit: Interrogavi eos saepe: A sancta Virgine Deitatem dicitis natam? Fugiunt statim responsionem. Et quis, aiunt, adeo blasphemator est, ut in illa, quae peperit templum, dicat a Spiritu Deum creatum? Deinde ubi ego adjecero: Quid ergo nos absurdum facimus, persuadentes hanc vocem vitare, et venire potius ad communem significationem duarum naturarum? Tunc illis blasphemia videtur esse quod dico: Aut ergo aperte confitere Deitatem natam esse ex sancta Virgine; aut si hanc vocem quasi blasphemam fugis, cur [Col. 0936C] eadem mecum sentiens simulas non sentire (Ep. Cyrilli ad Acacium Beroeensem. Serm. 5) ?
Illo igitur violenter urgente ( Baluz. agente), immo potius scelerate sollicitante eos qui sanctam Virginem appellant Θεοτόκον, ut confiteantur carnis fuisse germen Divinitatem, et exstantiae ( Baluz. substantiae] initium ex muliere habuisse Deum Verbum; nos probare volentes quod ab hujusmodi opinione prorsus abhorreamus (neque enim adeo deliramus, ut tam nefarie sentiamus), peperisse diximus Virginem carnem factum Dei Verbum, hoc est, hominem, juxta Scripturas; peperisse autem carnaliter, hoc est, secundum carnem; etenim Deus et Pater divino modo peperit ex sese Deum Filium. Sed quoniam id quod ex carne nascitur, caro est (Joan. III, 6) , peperit Virgo, [Col. 0936D] quasi caro, carnaliter. Neque vero interimo generationis miraculum, neque abnego sancti Spiritus operationem, per quam in vulva finxit id quod natum est; sed magis demonstro quia quemadmodum Deus parit divine, et ut decet Deum, juxta suam naturam, sic etiam homo, humane, et caro, carnaliter.
Cum sit igitur Deus natura Verbum, licet factum sit caro, prodivit divine, et ut verum decuerat Deum; solus enim habuit matrem innuptam, et eam Virginem reservavit, quae eum carne pepererat. Atque illud admiror, quod cum pigeat ipsos sanctam Virginem dicere Θεοτόκον, divino modo ipsam perhibent peperisse, neque enim divine nascitur homo communis.
[Col. 0937A] Deinde dona a magis aiunt oblata, et intelligibili et visibili convenientia; dividunt ergo rursus in duos, post conjunctionem, unum Dominum Jesum Christum; intelligibilis enim factus est visibilis, non conversione naturae, sed conjunctione corporis, quod visibile est. Et certe spectatores ipsos et ministros Verbi fuisse sanctos apostolos, sacrae litterae docuerunt; cum sit omnibus planum, incorporale et intractabile esse Dei Patris Verbum. Sed audio dicere sanctos discipulos: Quod erat ab initio, quod audivimus, quod vidimus, quod inspeximus oculis nostris, et manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae (I Joan. I, 1) . Convenientia igitur dona fuerunt uni, id est, Christo; est enim in uno Deus simul et homo; ideoque, nato ipso, chori angelorum, et agmina spirituum, [Col. 0937B] salvatorem eum, liberatoremque clamabant.
Sed quoniam, Evangelista dicente: Verbum caro factum est (Joan. I, 14) ; vereri se aiunt, ne si suam significationem servet τὸ ΕΓΕΝΕΤΟ, conversio quaedam intelligatur facta in divina Verbi natura. Laudo quidem timorem, illud autem admiror, quod excipientes dictionem, et veram necessariamque significationem, ita aiunt Verbum factum esse carnem, ut dicitur factum maledictio et peccatum (Gal. III, 13; II Cor. V, 21) . Deinde quare cum videantur sibi esse sagacissimi, non vident, quod beatus Evangelista dicens, ἐγένετο, omnem opinionem conversionis interimat, adjiciens statim: Et habitavit in nobis?
Praeterea absurdum est audere dicere, sic factum esse carnem Verbum, ut dicitur factum maledictio et [Col. 0937C] peccatum: neque enim vere et proprie maledictio factum est et peccatum; sed justus inter iniquos reputatus est (Marc. XV, 8; Isai. LIII, 12) , ut peccatum destrueret, et vocatus est maledictum, qui benedicit creaturam, ut maledictionem solveret nostram, et liberaret poena credentes in ipsum. Non fuit ergo vere maledictio et peccatum; sed utrumque vocatus est, ut maledictionem destrueret et peccatum.
Igitur si simili modo factus est caro, destruxit et carnem, sicut maledictionem videlicet et peccatum: et neque factus est homo, neque incarnatus est vere, sed in δοκήσει tantum mysterium, et in nudis vocabulis Incarnationis ratio invenietur et modus.
Tollitur autem penitus etiam resurrectionis spes: In cujus igitur morte baptizati sumus (Rom. VI, 3) ? [Col. 0937D] Ubi est verbum fidei, quod praedicamus? Confitentes enim quod Dominus est Jesus, et credentes, quod Deus eum a mortuis suscitaverit, salvamur (Rom. X, 8) . An in unum similem nostri et communem hominem fides est nostra? An non magis in humana forma propter nos factum Verbum adoramus? Non ergo accepit servi formam (Philipp. II, 7) , qui liber, id est, Deus. Non humiliavit sese, qui dignitatis [ Baluz. deitatis] fastigiis conspicuus est [ Baluz. enitescit], et qui est in aequalitate Patris et forma. Non se immisit in exinanitatem, [Col. 0938A] qui ex sua plenitudine creaturae omnia bona dispescit [ Baluz. dispertit].
Apage istam dementiam, aliter nos erudivere beatissimi Patres: incarnatum enim et hominem factum vere dixere Dei Patris Verbum incorruptibiliter [ Baluz. inconvertibiliter] et inconfuse; arcanus autem est, ineffabilisque dispensationis modus; testes vero dictorum meorum vocabo sermones ipsorum.
Evangelista veritatem dicens: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Ex illo tempore scilicet, quo Angelus salutavit Virginem dicens: Ave gratia plena, Dominus tecum (Luc. I, 28) . Dominus enim tecum, dixit Gabriel, pro eo quod est, Deus Verbum tecum; significat enim id nasci in vulva, et [Col. 0938B] carnem futurum, juxta id quod scriptum est: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; ideo quod nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei (Ibid., 35) .
Unde etiam cum caro ipsius nasceretur ex Maria Θεοτόκῳ, ipse dicitur natus, qui praestat, ut alii nascantur [Baluz. nascerentur], ut nostram in semetipsum generationem transferret.
Quomodo autem vel dubitare ausi sunt, qui dicuntur esse Christiani, utrum [Baluz. nisi] Dominus, qui processit ex Maria, Filius quidem sit Dei, substantia et [Col. 0938C] natura; secundum carnem vero, ex semine David, et ex carne sanctae Mariae? Qui porro adeo audaces fuerunt, ut dicerent Christum, qui carne sit passus et crucifixus, non esse Dominum, et Salvatorem, et Deum, et Filium Patris? Vel quomodo se volunt nominari Christianos, qui dicunt in hominem sanctum, quemadmodum in unum aliquem prophetarum supervenisse Verbum, ac non magis ipsum hominem factum, corpore sumpto ex Maria; vel alium esse Christum, aliud Verbum, quod ante Mariam, et ante saecula erat Filius Patris? Aut quomodo possunt esse Christiani, qui dicunt, alium esse Filium, et aliud Dei Verbum?
Hanc nos sanctorum Patrum opinionem sequimur et fidem; sin vero est, qui diversa doceat, et novas voces inducat, extra rectam conculcatamque semitam [Col. 0938D] videtur errare. Quod vero non sit inusitatum, nec insolitum sanctis Patribus dicere CARNALITER eum natum; sed magis haec dictio sit frequens et saepius usurpata. Nihilominus infra scripta dicta monstrabunt, quae se ita habent.
Nam nisi ille fuisset CARNALITER procreatus, tu numquam fuisses spiritaliter recreatus; et nisi ille sustinuisset formam servilem, tu numquam fuisses adoptionis [Col. 0939A] gloriam consecutus. Hic quoque carnaliter positum est, pro eo quod est secundum carnem; quemadmodum etiam divine, id est, secundum divinitatem.
Objectio Orientalium ad secundum anathematismum, Cyrillique responsio nusquam reperitur in codicibus, vel editis, vel manuscriptis, quos quidem ego viderim; fuisse tamen aliquam vel inde patet, quod in objectione ad tertium anathematismum Andreas dicat, aliquid se rursum Cyrillo ex suis ipsiusmet verbis opponere, cum tamen inde omnino nihil in objectione ad primum anathematismum opposuerit. Quid quod in secundo anathematismo totius rei cardo vertebatur, quandoquidem sermo fuit de ἑνώσει καθ` ὑποστασιν, id est, de principio, quo concesso, tota Nestorii haeresis evertebatur, et fides catholica constabat. Non est autem admodum credibile, nihil de summa totius rei dictum fuisse ab homine, qui Nestorii patrocinium susceperat.
Si quis in uno Christo dividat substantias, post unitatem, et conjunctione sola conjungat secundum vel dignitatem, vel auctoritatem, vel dominationem: ac non magis conventione quadam, quae sit facta per ἕνωσιν naturalem; anathema sit.
Rursus illum suorum admonebimus verborum, convincentes ipsum duas substantias dixisse in his, quae scripsit in primo tomo, hoc modo: Ergo quantum pertinuit ad propriam naturam, non [Baluz. non solum ipsum] per se sanctificatum est Verbum Dei Patris; sin vero est qui credat eum, qui est natus ex sancta Virgine, unctum esse et sanctificatum solum [Col. 0939C] ipsum per se, et propterea Christum fuisse nominatum, etc. (Ep. ad monach, num. 15 et 16) . Quomodo igitur oblitus suorum, in unam substantiam contrahit, confundens naturas, divinam ἕνωσιν naturalem vocans?
Et quis umquam accipiat naturalem divinam ἕνωσιν in dispensationis mysterio? Nam si est ἕνωσις illa naturalis, ubi est gratia? ubi divinum mysterium? Naturae enim, sicut edocti sumus, semel a Deo constitutae, necessariis legibus serviunt. An erit iterum, per ὰνακύκλησιν et legem naturae, dispensationis ratio, juxta fabulosa illa χιλιονταετηρίδος, id est, mille annorum, Apollinarii [ Baluz. Apollinaris] inventa.
Apollinarii ἀνακυκλήσεως et χιλιονταετηρίδος mentionem [Col. 0939D] nullam fecerunt haereseologi, Epiphanius, Philastrius, Augustinus, Theodoretus, et auctor Praedestinati; fecerunt tamen tres gravissimi scriptores, Basilius, Gregorius Nazianzenus, et Hieronymus, cujus sunt haec verba de Papia: Hic dicitur mille annorum Judaicam edidisse δευτέρωσιν, quem secuti sunt Irenaeus et Apollinarius, qui post resurrectionem aiunt in carne cum sanctis Dominum regnaturum (De Script. Eccl. c. 28) . Immo cum adversus Irenaeum, implicatum ad hunc errorem, Dionysius Alexandrinus scripsisset, testatur Hieronymus (Prooem. ad. c. LXV Isa.) duobus voluminibus respondisse Apollinarium.
Divinus Paulus, quemadmodum factum sit homo unigenitum Dei Verbum, planum omnibus faciens, utpote dispensator mysteriorum Dei, et ipsum habens [Col. 0940A] in se loquentem Christum: Non enim angelos apprehendit, inquit, sed semen Abraham apprehendit. Unde debuit in omnibus assimilari fratribus, ut misericors fieret, fidelis pontifex ad Dominum (Hebr. II, 16) . At nos id dictum rectis suffragiis coronantes, sanctam Scripturam ubique sequentes, et divinorum magistrorum voces admirantes, immo vero leges esse eas sanctissimas arbitrantes, non sanctorum angelorum, neque suam naturam, apprehendere dicimus Dei Verbum et Patris; sed ut placitum est divinis litteris, credimus inumbrasse sanctae Virgini, quippe cum sit virtus Patris altissimi, et finxisse sibi corpus ex ea, operatione tamen Spiritus sancti, et factum esse hominem, et nuncupatum Filium Abrahae et David; cum non desiisset esse vere Filius Dei et [Col. 0940B] Patris, sed mansisset in sua natura, et majestate, et gloria deitatis, licet factum sit caro: inconvertibilis enim Deus est, et omni conversione valentior.
Est igitur unus atque idem, Filius et Dominus, et ante incarnationem et post incarnationem. Et dividere unum in duos, et veram ἓνωσιν labefactare, et separare in partes, et seorsum dicere hominem, seorsum Deum, impietatis est crimen ingentis.
Veram ἕνωσιν vocat, quam alias φυσικὴν dicit: nulla enim vera est, nisi quae res ipsas, seu φύσεις conjungit, non item solas rerum qualitates. Nam omnis ἕνωσις e multis unum quiddam facit; illud vero si fuerit substantiale aliquid, vera est simpliciterque dicta ἕνωσις ; si qualitas aliqua, vel aliud quiddam praeter substantiam, non est vera, sed tantum κατά τι et σχετικὴ ἕνωσις, siquidem, ut ait Philosophus, substantia ut est ens ἁπλῶς, ita et ἓν ἁπλῶς. Quare omnis ἕνωσις, quae [Col. 0940C] non est, ut aiunt in scholis, in unitatem substantiae, sive substantia pro natura sumatur, sive pro hypostasi, non est, secundum Cyrillum, κατὰ ἀλήθειαν, sed tantum κατὰ σχέσιν. Unde hoc in negotio synonymae sunt istae voces, ἕνωσις ἁπλῶς, ἕνωσις φυσικὴ, ἕνωσις καθ` ὑπόστασιν, ἕνωσις κατ` ἀλήθειαν, quemadmodum ex opposito ἕνωσις κατά τι, ἕνωσις σχετικὴ, ἕνωσις κατ` εὐδοκίαν, ἕνωσις κατὰ τὴν ὰξίαν, συνάφεια ἡ ἔξωθεν, etc. Unde quod mirabilius est, apud Cyrillum, ubi de ἑνώσει sermo est, φὺσις pro ὑποστάσει accipitur: sed id postea exponetur.
Verum his omnibus comtemptis, Nestorius ausus est ista verba proferre (Serm. 7, num. 12) : Hoc autem sentite in vobis, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, se exinanivit, formam servi accipiens. Non dixit: Hoc sentite in vobis, quod et in Deo Verbo, quod cum in forma Dei esset, formam servi accepit. [Col. 0940D] Sed ubi dixit, Christum, quasi duarum naturarum appellationem, sine periculo eum, et formam servi quam accepit, nominavit, et Deum; cum ea absque peccato dicantur de naturarum duplici et separabili ratione. Et rursus in alio tractatu (Serm. 1, num. 9) : Ut in nomine, inquit, Jesu omne genu flectatur, coelestium, et terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus est Jesus Christus [Baluz. add. in gloria Dei Patris]. Propter illum qui portavit, eum qui portatus est, colo; propter invisibilem, veneror apparentem; numquam ab eo qui apparet, Deus separatur: ideo nec ego honorem separo. Separo naturas, sed unam facio venerationem. Et rursus in alio tractatu (Serm. 2, in fine) : Dic eum, qui assumpsit, quia [Col. 0941A] Deus est; dic eum qui assumptus est, quia servus. Adde conjunctionis deinde dignitatem, quia duorum auctoritas communis est; quia duorum eadem dignitas, manentibus naturis, confitere dignitatis unitatem.
Vides eum naturas ubique separare; unam vero facere, ut ipse ait, venerationem, et communem auctoritatem dicere, et solam dignitatis ἐνήτητα. Quidquid autem commune est, non uni potest esse commune, sed vel duobus certe, vel pluribus separatim et seorsim intelligendis. Pro qua igitur causa criminati sunt sermonem, quo [ Baluz. quia] haec anathematizamus? Quod tantum crimen admisimus, si profanis et novis Nestorii fabulis pietatis dogmata opponentes, tuitionis fratrum competentem habuimus rationem?
[Col. 0941B] Sed quoniam aiunt me meis adversari sermonibus, et ad probationem hujusce rei recitant partem epistolae meae, quae est ad sanctos monachos scripta; decere existimavi, ad hoc quoque verbis me competentibus respondere: aiunt enim duas et me dixisse substantias, et hoc sibi ad probationem sufficere arbitrantur. Posita igitur parte epistolae, inferam mox ea, quibus mendaces ubique et vaniloqui convincantur.
Epistola: Ergo quantum pertinuit ad propriam naturam, non sanctificatum est solum ipsum per se Dei Verbum; sin vero est, qui existimet eum qui est natus ex sancta Virgine, unctum fuisse, et sanctificatum solum ipsum per se, proptereaque Christum esse nominatum, procedat in medium, et probet, quod unctio sola sufficiat, [Col. 0941C] eum, qui ungitur, declarare gloriae Patris consimilem, ejusdemque sedis esse cum Deo, qui est omnibus eminentior.
Nam quia Dei Verbum seorsim nominatum Christum, Nestorius novarum blasphemiarum nobis [ Baluz. novus] inventor affirmat; seorsim autem et separatim Christum alium, qui est natus ex Virgine: nos hujusmodi ipsius opinionem, tamquam minus aptam, et incongruam, et extra terminos positam veritatis, vituperamus; et neque Dei Patris Verbum solum ipsum per se et seorsim unctum esse oleo laetitiae affirmamus, neque porro seorsim et solum ipsum per se [ Baluz. add. ut] hominem, et alium esse Filium Verbum Dei Patris, praeter illum, qui est natus ex virgine; sed unum magis Christum oportere affirmamus, [Col. 0941D] ab omnibus nominari incarnatum, et hominem factum unigenitum Dei Verbum: Unus enim Dominus, una fides, unum baptisma (Eph. IV, 5) . Nulli igitur volenti recta sentire obscurum est, illos depravare eorum, quae a me sunt scripta, sententiam, et hic quoque calumniam facere veritati.
Id autem etiam ob aliam causam rectum est, et ab omni procul vituperatione summotum: novimus enim videlicet, quia aliud quiddam [ Baluz. alia quaedam] est caro proprietate naturae suae praeter Verbum, quod est natum ex Patre; aliud porro ratione naturae suae [Col. 0942A] unigenitum Dei Verbum: verum scire id ita esse, non est dividere naturas post unitatem.
Naturas seu φύσεις posuit pro hypostasibus, quod curiose observandum; sed nomine φύσεως aliud nihil intelligit, quam quod in scholis res naturae dicitur, opponiturque, ut aiunt, enti morali, aut etiam accidenti. Quare vox ista φύσις, prout ex adjunctis determinatur, ita varias significationes sortitur, atque ita apud Cyrillum φύσις τοῦ λόγου idipsum est quod hypostasis Verbi; contra vero φύσις τοῦ Θεοῦ est communis personarum divinitas, pariter in humanis; φύσις τοῦ Κυριλλου propria utique est ipsius, ut loquuntur, singularitas; φύσις τοῦ ἀνθρώπου est natura communis, etc.
Verum si quis velit vim mysterii perspicaci mentis oculo intueri, et [ Baluz. ex] eo ipso facile intelligat, quod a principio diximus, quia non suam naturam [Col. 0942B] apprehendit Deus Verbum, [ Baluz. add. sed] semen Abrahae; [Col. 0941] Baluz. addit hic: Nec vero est verbo Dei in substantia simile sanctum corpus, quod est ex semine Abrahae; quo, etc. EDIT. quo sumpto ex beata Virgine, processit homo, ut fratribus assimilaretur, et appellaretur primogenitus, qui est unigenitus. Sed tametsi alterius naturae sit corpus, praeter Verbum Dei Patris, attamen est unus, et Christus, et Filius, et Deus, et Dominus, licet factus sit caro; et verae unitatis rationem labefactare periculosum est, et secernere in duos filios [ Baluz. in duas partes] substantias, et eas diversas quidem esse dicere inter se, et separatas proprietate sua, solam autem habere conjunctionem extrinsecus, et honorariam.
Si vero dicamus naturalem ἔνωσιν, veram dicemus; maxime cum divina Scriptura hac dictione tam frequenter utatur. Scribit alicubi beatus Paulus: Et eramus [Col. 0942C] natura filii irae, sicut caeteri (Eph. II, 3) . Nemo est autem qui dicat, iram divinam natura habere substantiam, ita ut etiam ipsius filii dicantur esse peccantes: nam si ita dixerimus, erimus nempe Manichaeorum furori consimiles; sed NATURA, posuit pro eo quod est, VERITATE.
Ergo non confundentes naturas, nec, quemadmodum adversarii commemorant, inter se eas commiscentes, naturalem dicimus ἔνωσιν factam; sed ex duabus rebus dissimilibus, id est, ex deitate et humanitate, unum factum esse Christum, Filium, et Dominum, ubique affirmamus. Apollinaris vero dogmata nulli omnino curae [ Baluz. causae] sunt nobis; eos etenim, qui semel tamquam veritatis corruptores damnati sunt, convenit aversari.
[Col. 0942D] Ex duabus, ut loquuntur, specie dissimilibus naturis facta est una hypostasis, unusque Christus, unus Filius, unus Dominus, unus, inquam, substantialiter, et καθ` ὑπόστασιν, non unus tantum moraliter, et κατὰ σχέσιν.
Si quis personis duabus, sive substantiis, voces, quae sunt in evangelicis vel apostolicis scriptis, dispertiat; vel quae de Christo a sanctis dicuntur, vel quae ab [ Baluz. ex] ipso de se ipso, et has quidem, ut homini, qui praeter Dei Verbum seorsim intelligatur, deputet, [Col. 0943A] has vero, ut divinas, soli Deo Verbo; anathema sit.
Hic quoque ipsum suorum dogmatum convenit admonere, in quibus ait (Homil. 17, Paschal.) : Et si audieris [Baluz. audierit ], quod proficiebat aetate et sapientia et gratia, ne profectu sapiens fuisse (Luc. II, 52) Dei Verbum putaveris; sed ne illud quidem ausis dicere, quod profectum aetatis, sapientiae et gratiae homini assignemus. Sed etsi neget Scripturae testimonium, docens, quod juxta visibilem carnem Domini profectus fiebat, non est tamen tempus modo ipsum convincere, nobis ad capitulum propositum festinantibus: ut enim probemus, ipsum duas substantias dicere, et sibimetipsi repugnare, posuimus ea quae ante [Col. 0943B] dixit.
Personis autem duabus, vel substantiis duabus, vel duobus [ Baluz. om. duobus] filiis, sejungentes ἕνωσιν, sive unum Filium, voces aptare non convenit: individua enim et inseparabilis summa illa ἔνωσιν, et unus est Filius, omni ratione, et omnibus modis. Servata igitur unitate, unoque et Filio et Christo et Domino demonstrato, uni eidemque Filio, ea quae dicuntur, oportet aptare. Non dividere autem voces evangelicas, vel quae ab ipso Domino de seipso dicuntur, vel quae in litteris apostolicis positae sunt furoris ingentis est.
Nam si voces non dividamus, quibus oculis inspiciamus Eunomianos, vel Arianos, qui omnia, quae dicuntur, in unam solent conferre naturam, et humiles humanitatis voces ad divinitatis referre fastigium? [Col. 0943C] Vel quomodo intelligamus Domini voces, qui propter carnis naturam visibilem dixit: Non veni meam voluntatem facere (Joan. VI, 38) . Et illud: Mandatum accepi, quid dicam, et quid loquar (Joan. XII, 49) . Et: Ego ex me nihil facio (Joan. VIII, 28) . Et: Ascendo ad Patrem meum, et Patrem vestrum, et Deum meum, et Deum vestrum (Joan. XX, 17) , et caetera hujusmodi?
Nam si individuae sint voces, sicut et naturae, erit ipsius per se unigeniti Dei Deus Pater; minister vero, et internuntius mandatorum Patris Filius, juxta deitatem. Et si humiles voces in naturam deitatis referamus, cui ascribamus: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; et: Quod eadem faciat ipse, quae et Pater. Et: Quemadmodum enim Pater suscitat mortuos, ita et Filius, quos vult, vivificat (Joan. V, 19, 21) ? Sed [Col. 0943D] est certe, juxta [ Baluz. add. ipsius] Domini vocem, [Col. 0943D] Baluz.: Pater Deus quidem carnis, quae novissimis temporibus ex semine David facta est. Pater, etc. EDIT. Pater, et Pater et Deus ipsius: Deus quidem illius, qui novissimis temporibus ex semine David factus, secundum carnem est; Pater vero Verbi, quod ex ipso aeternum [ Baluz. caste] impassibiliterque et semper est natum, filietate uno modo servata [ Baluz. servanda] et manifesta. Quomodo enim accipiemus: Amen, amen dico vobis, antequam Abraham esset, ego sum (Joan. VIII, 58) ; et: Omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 3) ; [Col. 0944A] si voces sint individuae? Ascribemusne vocem naturae Baluz. naturalem] illi, quae novissimis temporibus ex semine David facta est, dicentes nempe [ Baluz. om. dicentes nempe], antequam Abraham esset, et David esset, ipsam fuisse, et omnia per ipsam facta?
An magis pietatis intuitu, naturis inconfuse manentibus, et unitate indivisa, voces secundum vim conjunctarum naturarum, sicut supra dictum est, imputemus, in unum filium, et Dominum, et Christum, non in unam naturam, omnia conferentes? Sic ut ex uno nomine naturam utramque intelligamus, propter ἔυώσιν summam, et nobis inintelligibilem: Ut nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, filius hominis, qui est in coelo (Joan. III, 13) ; et porro: Si videritis hominis filium ascendentem, ubi erat antea [Col. 0944B] (Joan. VI, 63) ; nonne ex appellatione filii hominis, et illum, qui inconfuse et inseparabiliter est ei conjunctus, accipimus? [Col. 0944D] Baluz.: Nam si et Dominum hominis diceret propter, etc. EDIT. nam et si filium hominis se dixerit, propter assumptae et visibilis carnis naturam, Deum se tamen factis ostendebat, et porro Jesus Christus per quem omnia (Heb. II, 10) , et porro, Jesus Christus heri et hodie, idem ipse et in saecula (Heb. XIII, 8) . Si heri et hodie, quomodo per ipsum omnia? Et si per ipsum omnia, quomodo heri et hodie? Sed et quod omnia per ipsum verum est; et quod heri et hodie, credendum est; et quod idem et in saecula, certissimum est, si secundum diversitatem naturarum inconfuse et inseparabiliter conjunctarum, voces aptaverimus, intelligentes, secundum quod visibile est, heri et hodie, secundum intelligibile, in saecula; [Col. 0944C] secundum vero filietatis conjunctionem, unum eumdemque.
Videlicet haec intentio eis est, qui inconsiderate et temere objurgari contendunt anathematismos, quos tam utiliter, et necessario fecimus, nihil ut possint [ Baluz. nihil prorsum] rectum, nec sentire, nec dicere, sed se tantum maledicos et obtrectatores ostendere: nam si suae mentis oculum scriptis diligenter voluissent intendere, certe cognoscerent, se magis anathematismum suffragiis comprobare, et ex his, quae ipsi accusant, evidenter ostendere, non imperite esse a nobis factum, [Col. 0944D] Verba et quomodo id praestent dicam Baluzius non habet. EDIT. et quomodo id praestent, dicam.
Vir bonus Nestorius, cum in Ecclesia praedicaret [Col. 0944D] hoc dixit (Serm. 5, qui 2 in Proclum) : Ut id evidentius clariusque omnibus fiat, et Arianis et Eunomianis, et Apollinaristis, et omnibus, qui sunt ejusdem gregis, studium est dicere, Θεοτόκον, quasi, commixtione quadam facta, et naturis minime divisis [Baluz. dividendis] voces humiles non de humanitate acciperentur, et locum invenirent adversus deitatem, tamquam omnia, quae dicuntur, de uno eodemque dicantur. His ita dictis, commodissime anathematismus a nobis est factus, [Col. 0945A] non concedens, in duas personas dividi, vel in duas substantias unum Dominum Jesum Christum.
Quod vero ipsi quoque dictis nostris assentiant, conspicuum est ex his quae et sentire ipsi, et scribere studuerunt, quae se ita habent: Personis autem duabus, vel duabus substantiis, vel filiis duobus (unitatem dividentes sive unum filium) voces aptare non convenit: individua enim et inseparabilis summa illa ἕνωσις, et unus est filius, omni ratione, et omnibus modis; servata igitur summa unitate, unoque, et Filio, et Christo, et Domino, demonstrato, uni eidemque filio ea, quae dicuntur, oportet aptare. Caeterum, juxta vim naturarum conjunctarum, uni filio quae dicuntur, aptare oportet. Ergo si summa illa ἕνωσις servanda est, quae jam divisionis ratio possit irrumpere [ Baluz. interrumpere]? [Col. 0945B] et si quis dividere audeat, procul a recta semita videtur errare, et a pietatis dogmatibus abhorrere.
[Col. 0945D] Quid igitur ita anathematismus. Ita veteres libri. Sed in Bellovacensi praeterea additum est quasi pro titulo: Anathematismus quintus. Verum nullus titulus apponendus est, cum non sequatur reprehensio haeretici. BALUZ. Quid igitur dicit anathematismus? Si quis dividat voces hoc modo, ut has quidem tamquam homini, qui praeter Dei Verbum seorsim intelligatur, deputet; has vero tamquam divinas, soli Deo Verbo; anathema sit. Ergo si hi, qui dividunt et separant in hominem seorsim, et in Dei [ Baluz. Deum] Verbum seorsim, non dividunt unum Christum, nec duos filios dicunt, merito mihi succenseant objurgatores; sin vero ita sentire, plane divisio est, quamobrem meos objurgaverint sermones; cum praesertim ipsi quoque ex his, quae dicunt, individuum et unum per unitatem summam confiteantur esse Emmanuel?
[Col. 0946D] Baluzius: Voces quidem singulas quae sint dictae de Christo, vel quae ab ipso probatae sunt, sapienter accipiendas esse, et, etc. EDIT. Voces quidem singulas, quae sunt dictae, vel de [Col. 0945C] Christo, vel ab ipso, prudenter sapienterque accipiendas, et ipse laudans assentio, et omnes qui solent recta sentire: aliae enim divinae sunt, aliae carnis dispensationi magis convenientes. Sed quoniam unus idemque est Deus simul et homo, propterea nunc divine loquitur, nunc humane: unius tamen Jesu Christi, et hos et illos affirmamus esse sermones, neque divinitate nudantes templum, quod est natum ex virgine; nec sine carne dicentes esse Verbum Dei et Patris, post arcanam et ineffabilem unitatem.
Illud autem admiror, quod cum videantur mea curiose rimari, et quemadmodum ipsi existimant, subtiliter meas scrutentur epistolas; illa quidem, quae sunt in ipsis utilia et necessaria, et ad probationem [Col. 0945D] rectorum dogmatum pertinentia, consulto praetereunt. Invadunt vero satis agiliter et impigre, si quid illis visum fuerit, vel tenuissimam habere suspicionem, per quam possent [ Baluz. possint] calumniam nobis inferre. Meminero autem meorum dictorum; scripsi enim in epistola ad Nestorium hoc modo (Epist. 3, num. 19) : Voces autem Salvatoris nostri, quae sunt in Evangeliis, neque duabus substantiis, [Col. 0946A] nec duabus personis dividimus. Neque enim duplex, sed unus est et solus Christus, licet ex duabus rebus diversis intelligatur in unam inseparabilemque unitatem fuisse collatus: sicut etiam homo, licet ex anima intelligatur et corpore, non ideo duplex est, sed unus ex utroque. Sed humanas voces, necnon etiam divinas, ab ipso prolatas esse, rectissime confitemur. Ubi enim, ut Deus, de se docet [Baluz. dicit]: Qui me videt, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9) ; et: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; divinam ipsius intelligimus, arcanamque naturam, per quam est unum ad Patrem suum, propter substantiae ταυτότητα : est enim imago et figura, et lumen gloriae ipsius. Ubi vero humanitatis mensuram non inhonorans Judaeos alloquitur: Nunc me quaeritis interficere hominem, qui [Col. 0946B] veritatem vobis locutus sum (Joan. VII, 1) ; nihilominus ipsum, qui est in aequalitate et similitudine Patris, Deum [Col. 0946D] Baluz.: Deum Verbum ex mensura humanitatis ipsius agnoscimus. Nam, etc. EDIT. Verbum ex caeteris ipsius humanitatis conditionibus agnoscimus. Nam si necesse est credere, quia cum sit Deus natura, factus sit caro, sive homo, animata carne anima rationabili; quare quemquam pudeat vocum ipsius, si humano more sint dictae? Si enim refugiat [Baluz. hic et infra, fugiat] sermones, qui videntur homini convenire, quis eum coegit fieri hominem similem nostri? Qui vero se propter nos misit in voluntariam exinanitatem, quam ob causam refugiat competentes exinanitati sermones? De una igitur persona voces omnes evangelicae dicendae sunt, et de una substantia Verbi incarnati: Unus enim Dominus Jesus Christus (I Cor. VIII, 6) , juxta Scripturas. Igitur non [Col. 0946C] ostendimur, ignorare dispensationem, quae unicuique vox [ Baluz. voci] conveniat; sed magis non permittere ψυχικοῖς, et spiritum [ Baluz. Christum] non habentibus, duos filios nominare, vel dicere, dividentibus a sese substantias, post inseparabilem unitatem.
Sed quoniam brevissimam partem nostrae epistolae in principio suorum posuere dictorum, interminantes se quodam nos tempore convicturos, quasi non mediocriter delinquentes in Verbum Dei et Patris, et naturae ipsius inconsultissime ascribentes id, quod carni convenit, incrementum; age etiam super hoc quoque; quae sunt respondenda; dicamus, illam omnem partem epistolae apponentes: timentes enim illi scilicet veritatem, et subrepere [ Baluz. subripere] auditoribus festinantes, partem illam tantummodo [Col. 0946D] posuerunt, quae ipsis utilis videbatur, per quam possent ratione coloratam calumniam nobis inferre. Ita autem se habet scriptum: Et si audieris, quod proficiebat Jesus aetate, et gratia, et sapientia, ne sapiens ex profectu fuisse Dei Verbum existimaveris; memineris autem potius ita scribentis beatissimi Pauli: Christus Dei virtus, et Dei sapientia (I Cor. I, 18) . Sed nec illud temere ausus fueris dicere, quod profectum [Col. 0947A] aetatis et sapientiae, et gratiae, homini assignemus: id enim nihil aliud est, nisi dividere in duas partes unum Christum. Sed, ut dixi dudum, cum ante saecula sit filius, novissimis temporibus filius fuisse dicitur Dei, carnis suae generationem dispensatorie propriam faciens: ita etiam, cum sit sapientia genitoris, proficere sapientia dicitur, qui est perfectissimus, utpote Deus, humanitatis propria, propter summam ἕνωσιν, in se familiariter accipiens. Pro qua igitur causa, Deo dicente: Judicium justum judicate (Deut. I, 16) ; veritatem ipsi corrumpunt: neque enim divisionem substantiarum post ἕνωσιν asserimus; neque deitatis naturam incremento et profectu dicimus eguisse: illud autem magis, quod per dispensationem sua fecerit ea quae sunt carnis propria, ut pote caro factus, [Col. 0947B] juxta Scripturam.
Homiliam paschalem nomine epistolae appellat, non quod sermo non sit, et ille quidem prolixus ac elaboratus; sed quod revera mitteretur in orbem fere totum, et praesertim in Orientale imperium, ad omnes majores, atque αὐτοκεφαλὰς sedes, unde ad minores manaret, indicaretque diem celebrandi Paschatis.
Quod vero tali fidei et opinioni sanctorum etiam Patrum chorus assentiat, probabo, apposita parte tractatus habiti a beatae memoriae Attico, qui ita se habet.
Hodie Christus Dominus clementiae generationem suscepit; nam eam, quae divinae dignitatis, jam ante habuerat. Et adjecit porro: Clementiae Verbum exinanitur, [Col. 0947C] quod natura inexinanibile est: se enim exinanivit formam servi accipiens (Philip. II, 7) ; carnis expers [Baluz. incarnabilis], in carne fit, nam Verbum caro factum est (Joan. I, 14) ; qui tractari non potest propter incorporalem naturam, contrectatur; qui initium non habet, subit initium (Baluz. fit sub initio] corporale; perfectus, crescit; invertibilis, proficit; dives, in umbraculo [Baluz. in coenaculo] fit, qui comprehendit nubibus coelum, pannis involvitur; rex reponitur in praesepi.
QUOD vero dividere substantias post unitatem sit grande peccatum, immo magis evertat venerabile Incarnationis mysterium, sciemus nihilominus, si inspexerimus dicta subjecta Julii et Felicis, qui Romanae Ecclesiae praefuerunt.
Praedicatur autem ad consummationem fidei, et incarnatus ex Virgine Maria Dei Filius, qui habitavit in nobis, non in homine operatus est: hoc enim in prophetis et apostolis locum habet; perfectus Deus in carne, perfectus homo in spiritu, non duo filii, sed unus; non unus [Baluz. om. non unus] quidem naturalis filius, qui assumpsit hominem; alter vero mortalis assumptus a Deo, sed unus unigenitus in coelo, et [Baluz. om. et] unigenitus in terra Deus.
De incarnatione vero Verbi et fide. Credimus in Dominum nostrum Jesum Christum, natum ex Virgine Maria: hic enim est Filius Dei aeternus, et Verbum, et non homo a Deo assumptus, ut sit alius praeter ipsum; sed cum esset Deus perfectus, factus simul est homo perfectus, incarnatus ex Virgine.
De epistolis Julii et Felicis summorum pontificum, vide eruditissimi Petavii non tam disputationem quam dubitationem, tom. IV Dogm. eccles. lib. IV, cap. 6. § 9.
Si quis Jesum, ut hominem, operatione Dei Verbi, adjutum [ Baluz. add. Filium] dicat, et gloriam Unigeniti, ut alii praeter ipsum, assignet; anathema [Col. 0948B] sit.
Operatione adjutum ab Spiritu Dominum nostrum Jesum Christum, ut hominem simpliciter, aut ut prophetam, aut ut apostolum, nemo est qui confiteatur; apostolicas tamen voces de ipso dictas, propter naturam carnis visibilem, nec negare possumus, nec delere, modo dicentes: Secundum operationem principatus virtutis ipsius, quam operatus est in Christo, suscitans ipsum a mortuis (Ephes. I, 19) . Et rursus: Quem Deus suscitavit a mortuis, solvens dolores mortis (Act. II, 24) . Et rursus: Virtute Dei exaltatus (Ibid., 33) , et quae sunt horum similia.
Sed licet haec ita dicantur, propter id quod apparet; nemo tamen existimaverit eum, ut hominem [Col. 0948C] simpliciter, operatione adjuvari, aut ut sanctum, aut ut prophetam, aut ut apostolum: ergo divinas, neque delemus, neque negamus, aut imperite, aut per blasphemiam anathematizamus voces dictas et positas, propter visibilem carnis naturam; neque ut hominem simpliciter, aut ut sanctum, aut ut prophetam, aut ut apostolum, operatione adjutum dicimus. Neque enim dicebat: Haec dicit Dominus; sed ut filius legislator: Ego dixi vobis (Matth. V, 32) .
Animadverte Andream ita perplexe loqui, ut videatur sequi errorem Nestorii, quod Incarnatio sit sola Verbi habitatio in homine; quamvis enim asserat, Spiritum sanctum, de quo sane quaestio non vertebatur, aut verbum potius, non perinde operatum fuisse atque in caeteris hominibus; non exponit tamen diversum modum, atque ita non recedit verbo satis a [Col. 0948D] Paulo Samosateno asserente, Christum esse quidem purum hominem, sed in quo specialiter Deus operaretur. Et vero Cyrillus Orientalibus, adusque tempus initae pacis objecit, quod cum Nestorio reipsa sentirent, etsi mentem verbis ambiguis tegerent. Extrema haec verba: Neque enim dicebat: Haec dicit Dominus; sed ut Filius legislator: Ego dixi vobis; etsi videntur quibusdam Orientales absolvere, suspicionem mihi movent: quid enim aliud significant, quam vel υἱωθεσίαν, vel κοινωνίαν τῆς αὐθεντίας.
Nunc quoque nobis nihilominus iisdem verbis, eademque ratione, respondendum est. Unus enim est [Col. 0949A] certe Dominus noster Jesus Christus, qui quidem esse creditur, et Verbum, quod est ex Deo Patre sempiternum, et ante saecula [Col. 0949D] Baluzius: Et qui novissimis saeculi temporibus homo est factus, quique, etc. EDIT. et homo qui novissimis saeculi temporibus est factus, quique praecipuam habuit inaestimabilemque generationem secundum carnem; sed unus Filius, et Deus, et Dominus, operabatur signa, virtutesque supra hominem, demonstrans, licet factum caro, nihilominus sic quoque se esse Deum verum, et Patris virtutem: neque enim homo factus desiit esse, quod fuerat.
Denique implebat mirabilia, modo objurgans daemonia, modo contundens Satanam, modo caecis lumen immittens, mortuos suscitans, mare gurgitibus saeviens uno sopiens verbo, non ut hominem nescio quem, et alium praeter se Christum clarificans, quemadmodum [Col. 0949B] unum aliquem prophetarum et apostolorum; sed sibi gloriam pariens, ut Deus natura esse ab omnibus crederetur, licet factus sit homo.
Nonne igitur flagitiosissimum est, pati Nestorium dicentem (Serm. 10, velut in Macedon.) : Communes enim sunt Trinitatis operationes, et tantummodo substantiis dividendae: unigeniti vero praeclara gloria, aliquando Patri assignata est, aliquando Spiritui, aliquando Christi virtuti. Aut probent igitur objurgatores, alium esse Christum seorsim, et separatim intelligendum, cui suam virtutem imposuit unigenitum Dei Verbum, quasi alius sit seorsim filius, praeter se ipsum; aut si non est alius, sed unus atque idem, et ex Patre unigenitus, et ex muliere homo secundum carnem; quam ob causam nos melius fuerat reticere, [Col. 0949C] ac non magis deliramentis illius vim opponere veritatis, et splendorem veritatis dogmatum declarare?
Erat quidem, et est Deus Filius; sed quoniam humanitatis mensuram semel suscepit, nec inhonoravit dispensationem, omniaque [ Baluz. sed omnia] propter exinanitatem, voluntarius nostri causa sustinuit. Ideo cum juxta suam naturam ipse sit vita, ex Patre dicitur vivificari; et cum sit gloriae dominus, gloriam dicitur accepisse; ait enim Hebraeus ex Hebraeis, legis peritus [ Baluz. legislator] vere, et ex tribu Benjamin: Paulus Apostolus, non ex hominibus, neque per homines, sed per Jesum Christum, et Deum Patrem, qui eum suscitavit a mortuis, gloriam dans ei (Gal. I, 1) . Sed etsi dicatur a Patre gloriam accepisse, quia hoc ad Incarnationis mensuram pertinet; scit tamen se [Col. 0949D] eo, quod Deus est, habere dignitatem, quae modum totius creaturae transcendit; ait enim: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo, et nemo novit Filium, nisi Pater; neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui Filius voluerit revelare (Matth. XI, 27) .
Dicat aliquis cupiens discere: Si omnia tibi a Patre tradita sunt, quasi qui gloria egueris, et habere debueris in omnes dominationem, propter humanitatem [ Baluz. humanum modum]; quomodo dicis, impossibile [Col. 0950A] esse hominum mentibus, te posse cognoscere, sicut et Patrem? Non, inquit, visibilibus tantum cognitio de me continetur: sum enim Deus in carne et sanguine, secundum carnem cognoscendus; secundum divinitatis naturam et gloriam, par similisque Deo Patri, et omnem cogitationem supervolans ac sermonem.
Ergo ut ad propositum redeamus, neque apostolicas evacuamus voces, absit; nec secus quam oporteat sentientes, ἐνανθρωπήσεως rationi repugnamus; sed sacras magis litteras ubique sequentes, et divinorum doctorum dicta firmantes, illis insurgimus [ Baluz. exsurgimus], qui Ecclesiae recta dogmata pervertunt.
Quod vero Pater a mortuis dicatur suscitasse Dominum [Col. 0950B] Jesum Christum, videlicet quod ea res erga carnem ipsius impleretur, nulli esse dubium potest; ipse vero, cum sit vivifica et efficax virtus Patris, templum suum vivificabat, juxta illud: Solvite templum istud, et in triduo reaedificabo illud (Joan. II, 19) . Igitur corpus illud vivificandum non erat alienum, nec unius hominum nostri similium, sed ipsius proprium Verbi.
Si quis dicere audeat, assumptum hominem coadorari oportere cum Deo, et conglorificari, et connuncupari Deum tamquam alterum cum altero; ac non magis una veneratione colit Emmanuel, et unam ipsi glorificationem deputat, eo quod Verbum caro sit factum (Joan. I, 14) ; anathema sit.
Coadorari et conglorificari, ut de personis, aut de substantiis, aut de filiis duobus non dicimus, tamquam si carni aliter [ Bal. carnaliter] veneratio fiat, et Deo Verbo aliter, sed magis unam venerationem, et caetera, ut uni filio offerimus, ita et quod [ Baluz. om. et quod] positum est. Sicut etiam ipse in [Col. 0949D] Primo tomo. Id est in homilia paschali 17 quae primus tomus Cyrilli nuncupatur etiam infra pag. 260 et 261 (Reprehens. haeret. anathem. 11) ; sed tamen [Col. 0950D] infra pag. 249 et 266 (Repr. haer. anath. 8 et 12) primus tomus refertur ad epistolam quam idem Cyrillus scripsit ad monachos Aegypti adversus Nestorium. Fatendum nihilominus est eam vocari secundum tomum in pag. 260. BALUZ. altero tomo dicit ( Homilia 17 paschali): Cum consederet enim, ut Verbum, suo Patri, et ex ipso sit, et in ipso per naturam, audiebat tamen dicentem etiam cum carne: Sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX, 1) ; ita etiam adorari ipsum dicimus, tam a nobis, quam a sanctis angelis.
Ad haec igitur dicimus, quod valde indocte, imperiteque [Col. 0950D] [ Baluz. docte periteque] objurgavit eos, qui cum carne adorari unum eumdemque filium volunt, tamquam si longe diversa sint inter se σὺν et μετὰ, quod ipse ita posuit, ut supra memoratum est, dicens cum carne adorari oportere; abnegans vero coadorari carnem cum deitate.
Acutissimos nos divinus Paulus effecit, dicens: Vosmetipsos [Col. 0951A] probate, si estis in fide (II Cor. XIII, 5) . Humanus etenim sensus, etsi quadam jactantia, et amore sui extra rectam semitam feratur, et a veritatis dogmatibus abhorrentem habeat motum, suas novas ineptasque cogitationes ipse sentire formidat; se tamen facillime emendabit, sanctorum Patrum scrutatus labores et scripta, qui propter rectissimam dogmatum scientiam memorabiliter ab omnibus collaudantur, tumque suam fidem bene probabit. Propositum est enim omnibus, qui mente sunt sana, sequi opiniones illorum; quandoquidem ipsi quoque suum sensum apostolicae et evangelicae traditionis implentes, et fidei rationem recte et irreprehensibiliter ex sacris litteris concipientes, lumina erant in mundo verbum vitae habentes (Philip. II, 16) , sicut scriptum [Col. 0951B] est.
Scribit igitur sempiternae memoriae Pater noster episcopus Athanasius de omnium salvatore Christo (Lib. de Incar. Verbi tom. II) : Confitemur esse ipsum Filium Dei, et Deum secundum spiritum, et filium hominis secundum carnem; non duas naturas unum filium, unam adorandam, et alteram non adorandam; sed unam naturam Verbi incarnatam, et adoratam [Baluz. adorandam] cum carne ipsius, una veneratione; neque duos filios, alium quidem Filium Dei verum et adorandum; alium autem ex Maria, hominem non adorandum, gratia Filium Dei factum, sicut homines. Porro post alia: Qui igitur ex Virgine Maria natus est, Filius [Baluz. add. est] Dei natura, et Deus vere, non gratia, nec participatu, secundum carnem natus est homo ex Maria; [Col. 0951C] secundum spiritum vero ipse Filius Dei et Deus. [Baluz. add. Et rursus]. Si quis autem contra haec, velut ex sacra Scriptura, docet, alium dicens Filium Dei, et alium natum ex Maria, gratia filium factum, sicut nos; et quod sunt duo filii, unus natura Filius Dei, ex Deo, et unus gratia homo ex Maria; aut si quis Domini nostri carnem desuper dicit, ac non ex Virgine Maria, aut conversam deitatem in carnem, aut confusam, aut commutatam, aut passibilem Domini [Baluz. add. nostri hic et infra] deitatem, aut non adorandam Domini carnem, ut hominis, aut non adorandam, ut Domini et Dei carnem; eum anathematizat sancta et catholica Ecclesia, obtemperans divino Apostolo dicenti: Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit (Gal. I, 9) .
[Col. 0951D] Haec ita illo sentiente et scribente nobis, gloriae Christi hostis, atque rebellis Nestorius, effrenatamque in eum linguam solvens, ita ait (Serm. 2 sub finem) : Confiteamur eum, qui est in homine Deum. Colamus divina conjunctione cum Deo Verbo coadorandum hominem. Nonne plane hominem Θεοφόρον nominat Christum? nonne conjunctionem tantum hominis factam esse dicit ad Deum, secundum illud, quod est Pauli voce memoratum, Qui adhaeret Domino, unus spiritus est (I Cor. VI, 17) .
Atqui illud est verum, Christum unum eumdemque [ Baluz. verum, ipsum eumdemque, etc.] fuisse magis [Col. 0952A] Deum simul et hominem, et non hominem nescio quem, separatim et seorsim intelligendum, et tantum conjunctione Deo adhaerentem. Nam post illam ineffabilem adunationem, sive quis dixerit Deum Emmanuel, hominem factum et incarnatum Dei Verbum oportet accipere, sive quis hominem nominaverit; scimus tamen, cum hoc esse etiam Verbum Patris. Est igitur aliud, dicere Filium Dei Patris Verbum unum cum carne sibi conjuncta, et aliud dicere, in homine esse Deum, quemadmodum etiam in prophetis fuit, sive in nobis ipsis per Spiritum sanctum.
Sine periculo autem et irreprehensibiliter, ut opinor, hoc dixeris, quod incarnatum Dei Verbum, cum sit unus filius, non sine propria carne, sed cum ipsa, est potius adorandum: quemadmodum etiam omnis [Col. 0952B] anima in suo corpore honoratur, et appellatione una, quod ex duobus est, ut unum animal nominatur. Cum tu igitur de Christo omnium salvatore sermonem faciens, dividas eum, qui unus est, in duos [ Baluz. dividas unum in duo], et hominem seorsim et separatim intelligendum pronunties, deinde audeas dicere [ Baluz. audias dicere], eum coadorari oportere, et connuncupari Deum, tamquam si alius sit praeter ipsum, Filius Dei; quis est, qui ferre possit, et tantam linguae petulantiam silentio praeterire? Oportuerat enim magis dicere: Colamus Deum Verbum, quod factum est homo, et nuncupatur Deus, et in humanitate adoratur, quia et natura Deus est, et ex Deo Patre natus.
[Col. 0951] Baluz. Sed dixerint e diverso: tu quoque reus, etc. EDIT. Sed dixerint forte, qui ex adverso, tu quoque reus eris, scribens in epistola, quod Filius Patri cum [Col. 0952C] sua carne consederit; et deinde reprehendens dicentem, quod oporteat coadorari hominem cum Deo Verbo, et connuncupari Deum: tantumdem est enim, et σὺν dicere, et μετὰ. Redarguamus ipsos vim ignorantes dictorum, et naturam rerum minime intuentes: quoties enim in una persona, et in [ Baluz. om. in] natura una, sive substantia, sermo explanans ea, ex quibus sit composita naturaliter [ Baluz. add. ipsa persona], adjicit sive τὸ σὺν, sive τὸ μετὰ, servat significationem unitatis, et non in duas partes divisam esse definit. Quoties autem, substantiis in duas partes ante divisis, ad significandam utramque separatim et seorsim, τὸ σὺν dicitur, sive τὸ μετὰ, tunc certe duorum aut plurium, et non unius per compositionem, significatio est, ut si [ Baluz. add. forte] dixero, cohonorari [Col. 0952D] [ Baluz. coadorari] cum suo corpore hominis animam, cum [ Baluz. Si quis fortasse] honor delatus fuerit homini, qui est ex utroque compositus; aut si quis dixerit, animam unum esse animal cum suo corpore: non certe in duos homines unum dividit; sed apparet magis illum non ignorasse ea, ex quibus homo vel sit, vel compositus sit. Sin autem dixero: Petrus et Joannes connuncupantur homines; vel si dixero: Cum Petro Joannes ascendebat in templum; τὸ σὺν jam, sive τὸ μετὰ, non unius significationem habet, neque enim compositus est Petrus cum [Col. 0953A] Joanne; sed nec pro uno homine ambo aestimantur.
Cur igitur veritatem corrumpunt, unum Christum in duos per imperitiam dividentes? Aut si putant, quod nos consedere Patri dicentes Filium cum suo corpore, duos intelligi dederimus filios, exquirant diligentius, an non, unum dicentes filium, uno etiam consessu eum dicimus honorandum, non vero duobus; ita ut unus quidem seorsim corpori destinetur, alter vero iterum verbo; sed numquam hoc probaverint; unum enim cum sua carne Filium, Deum simul et hominem, eumdem uno consessu cum Patre asserimus honorandum. Cohonorari autem dicere, et connuncupari Deum; plane est confiteri duos esse cohonorandos, et connuncupandos; quod dementiae plenum est, et a rectis veritatis dogmatibus alienum.
[Col. 0953B] Factus est igitur anathematismus in eos qui usquequaque et omnibus modis dividunt Emmanuel, seorsus in hominem, et seorsus in Deum Verbum: unum etenim ipsum nobis divinarum rerum praedicavere doctores, et sincera atque incorrupta sacrarum scientia litterarum.
Si quis dicat, unum Dominum Jesum Christum glorificatum a Spiritu, virtute ipsius, quasi aliena, uti, et ab ipso accipere, ut possit operari adversus immundos spiritus, et implere in [ Baluz. om. in] hominibus signa divina, ac non magis ipsius esse proprium Spiritum, per quem operatus est signa divina; anathema sit.
Rursus ea, quae ipse ante dixit, in medium proferamus, et ipsum, suorum forsan oblitum, admoneamus: neque enim tantummodo Dominum signa in spiritu dixit implesse; verum etiam ipsum mortuum vivificatum esse per Spiritum; ait enim in primo tomo (Epist. ad Monachos. cap. 25) : Si igitur non est passus, eo quod mortuus est carne, juxta Scripturas, neque vivificatus est Spiritu. Considerare autem oportet, quam contraria sibi ipse loquatur, in anathematismis suis negans, Dominum in Spiritu Dei daemonia ejicere, et alia signa facere, et illam vocem Domini, quae in Evangeliis posita est, falsam faciens dicentis: Sin autem in Spiritu Dei ego daemonia ejicio (Matth. XII, 28) .
[Col. 0953D] At nos Dominum nostrum Jesum Christum, et propria virtute, et operatione Spiritus, implere mirabilia confitemur. Non quod non habeat ipse propriam virtutem, ut virtute Spiritus sancti indigeat.
Qui vero non adesse dicit [ Baluz. non accipit] Spiritum sanctum, negat sacras Scripturas; nam etsi alicubi dicat Scriptura divina, mirabilium opera Patrem implere, sicut ait: Pater manens in me et ipse facit opera quae ego facio (Joan. XIV, 10) . Attamen Filius est qui facit, omnia enim quae sunt Patris Filii sunt; et si Spiritum dicat facere, sicut ait: Sin [Col. 0954A] autem ego in Spiritu Dei ejicio daemonia (Matth. XII, 28) , Dominus est tamen [ Baluz. om. tamen], qui facit in Spiritu, neque enim alienus est Filius a Patre vel Spiritu; nec divisae nec seorsim positae sunt Trinitatis operationes; sed propria Trinitatis est uniuscujusque substantiae operatio, quae in Scriptura memorata est; sicut et omnem creaturam modo Filii opus fuisse Scriptura commemorat, dicens: Verbo Domini coeli firmati sunt (Psal. XXXII, 6) ; modo Spiritus sancti; adjicit enim: et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Ibid.) . Sed non quia non possit Pater omnia facere, operatur et Filius; [Col. 0953] Verba, nec pariter quia infirmus sit Filius ad creandum, assumitur Spiritus, Baluzius praetermittit. EDIT. nec pariter quia infirmus sit Filius ad creandum, assumitur Spiritus: verum est enim, quod omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 3) ; sed ut Trinitatis eamdem substantiam, eumdem honorem, [Col. 0954B] eamdemque virtutem Scriptura nobis exprimeret, modo ait a Patre, modo a Filio, modo a sancto Spiritu esse facta: hoc enim modo ab una quadam substantia divina [ Baluz. om. divina] pendere omnia intelligimus. Nam sicut Verbum ἐνούςιον et ἐνυποστατον unigenitum ex ipsa impassibiliter natum est; sic Spiritus ex ipsa exiit, qui est et ipse in sua substantia; ita ut una οὐσία in tribus substantiis designetur, et nulla a sese, juxta rationem substantiae, aliena esse noscatur; sed tantummodo proprietatibus demonstrantibus, sive discretionibus singulae substantiae declarentur. Quo igitur modo propria est operatio eorum, quorum substantia, et virtus, et voluntas communis est? Quibus enim ista communia sunt, eorum certe una est operatio.
Opusne mihi erit testium vocibus, ad probandum, adversarios frivolas ineptasque velle fabulas exercere, et inconsiderate nos maledictis lacerare? At id opinor, sola ipsorum verba posse monstrare.
In proposito anathematismo affirmavimus, plane proprium esse Filii Spiritum sanctum, et per ipsum implere Filium signa divina; adversarii vero, qui tam frequenter meorum memetipsum oblivisci commemorant, intantum ipsi stoliditatis ac dementiae ceciderunt, ut existimarent, me dicere, non per Spiritum ejicere daemonia Filium. Nonne igitur haec aperta calumnia est? Nam si non dignantur confiteri, ejectionem daemoniorum ad signa referri divina, dicant sane [Col. 0954D] quaecumque ipsi voluerint, et me modis omnibus criminentur, quasi [ Baluz. quod] non dixerim, haec non esse signa divina. Sin vero inter caetera mirabilia ejectio etiam daemoniorum annumeranda est; cur, tamquam grande aliquid damnum, veritatem vitantes, loquacitatis suae morbum in honore maxime ponunt, nec aspernantur potius rem, et apud Deum, et apud homines odiosam? obliti autem mihi videntur Christi dicentis: Quomodo dicis fratri tuo: Frater, sine ejiciam festucam ex oculo tuo, et ecce trabem non vides in oculo tuo: ὑποκριτά, ejice primum trabem ex oculo [Col. 0955A] tuo, et tunc videbis ejicere festucam de oculo fratris tui (Matth. VII, 3, 4 et 5) .
Quod quidem divina Trinitas [ Baluz. divinitas] una substantia sit, pari virtute et operatione, non ex vestra oratione comperimus; sed id ita esse, ex divina magis Scriptura credimus. Quod vero fidei rectae [ Baluz. add. rationi] nihil obsit, sed prosit magis anathematismus propositus, videre nullus est labor: eis enim, qui dividunt unum Dominum Jesum Christum, et separant, ut saepe diximus, seorsus in hominem, et seorsus in Deum Verbum, ut duae scilicet intelligantur esse personae; et duae substantiae inter se divisae [ Baluz. om. inter se divisae], id facere non permittit; nec concedit dicere, velut unum hominem communem, Spiritus operatione adjutum fuisse Filium, ut mirabilia [Col. 0955B] posset implere. Nam si ita est, nihil differt a sanctis apostolis, vel prophetis, qui per Dei benignitatem donationibus divinis oppleti, dixerunt videlicet: Gratia sumus id quod sumus (I Cor. XV, 10) . Sed sanctis quidem viris, in quibus divinarum donationum distributio enitescit, vox ista recte conveniat; Christo autem minime: proprius etenim ipsius est Spiritus sanctus, sicut et Dei Patris; et sicut Pater per Spiritum, ita etiam ipse per Spiritum operatur. Denique dicens Judaeis: Multa opera bona vobis ostendi a Patre meo (Joan X, 32) ; et: Non ex me loquor; Pater autem qui manet in me, facit opera (Joan. XIV, 28) ; ipse dicebat rursus: Sin autem ego in spiritu Dei ejicio daemonia (Matth. XII, 28) ; operationem per Spiritum sibi ascribens et Patri, propter eamdem [ Baluz. [Col. 0955C] add. similemque] substantiam. Et ingens quidem, longissimusque tractatus super his fieri possit, sed esset aptioris temporis haec latius propagare.
Igitur, non ut aliena virtute, dicimus Emmanuel adjutum esse per Spiritum; sed usum esse magis, ut sua divine, et propriam habere virtutem consubstantialis spiritus [ Bal. substantiae spiritus]; beati enim discipuli signa facientes dicebant: Viri fratres, quid nos intuemini, quasi nostra virtute, aut potestate [Baluz. pietate] fecerimus ambulare ad speciosam portam sedentem claudum (Act. III, 12) ? Christi vero proprius est spiritus suus.
Verum illis, qui nostra vituperare festinant, hoc dicam: si non videtur horrendum [ Baluz. horridum] menti ipsorum, dividi individuum Filium, et ut communem [Col. 0955D] hominem, dici Jesum adjuvari per Spiritum, nos ab ita credentibus abhorrere. Sin vero Christum unum, et Filium, et Dominum confitentur, eumdemque esse Deum simul et hominem, credant nobiscum, quod non adjuvetur, quasi aliena praeter ipsum et meliore virtute spiritus; sed ipse magis operetur signa divina per suum spiritum, in quo etiam omnium nascentium virtus est. Hoc enim modo desinent aliquando nobis sine causa detrahere, et dentibus contra nos livoris infrendere.
Pontificem et apostolum confessionis nostrae factum esse Christum, divina Scriptura commemorat, obtulisse etiam seipse pro nobis, in odorem suavitatis, Deo et Patri. [Col. 0955] Baluz.: Si quis igitur pontificem et apostolum nostrum factum esse dicat non ipsum Verbum Dei, tunc, etc. EDIT. Siquis igitur dicat, pontificem et apostolum nostrum non esse factum ipsum Verbum Dei, tunc scilicet cum est caro factum, et homo juxta nos; sed ut alium praeter ipsum seorsum hominem ex muliere; aut siquis dicat pro se obtulisse ipsum oblationes, ac non magis pro nobis tantummodo, neque enim eguit sacrificio, qui peccatum non noverat; anathema sit.
Si pontifex est Deus Verbum, cui Deo suo, vel quale sacrificium offert? Sed oblitus est beati Pauli [Col. 0956B] dicentis: Neque enim habemus pontificem, qui non possit condolere infirmitatibus nostris; tentatum in omnibus absque peccato (Heb. IV, 15) . Quis igitur tentatus est? Deus Verbum, an natura magis humana, semen David? Et rursus: Non sibi quisque sumit honorem, sed qui vocatus est a Deo, quemadmodum Aaron; sic etiam Christus se pontificatu noluit [Baluz. voluit] clarificare (Heb. V, 4) . Quis est ergo, qui cum Aaron comparatur in sacerdotii dignitate, et cum eo qui non sibi honorem sumit, sed vocatus a Deo, et cum eo, qui in sacerdotii gradum ascendit? Divina ne [ Baluz. om. ne] natura, quae est coaeterna cum Patre, quae omnia, quae sunt Patris, propria habet. Et in quam dignitatem, quae se ipsa esset altior, ascendebat? Sacerdotiumne dicamus divina natura esse [Col. 0956C] gloriosius, in quod, non per se, sed vocatus a Deo, ut ille ascendebat, et per id glorificabatur? An magis illa natura, quae ex semine David facta, et praefinita est? cui etiam juravit Deus secundum Psalmistam, daturum se in aeternum sacerdotium: Juravit enim, inquit, Dominus, et non poenitebit eum; tu es sacerdos in aeternum, secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4) . Divinitasne Unigeniti pollicitationes cum jurejurando accipiebat a Deo, se in aeternum sacerdotium accepturam, et per id se gloriosam futuram?
Ecquis nos ferat, vel sentientes ista, vel dicentes, ac non magis culpet memorantes, Deum ordinari pontificem, et promissiones cum jurejurando accipere, et vocari in sacerdotii dignitatem, ac non per se honorem [Col. 0956D] accipere; sed in eum vocari, et comparari cum eo, qui sacerdotium primus acceperit? Et porro: Sicut et alibi inquit dictum est: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Hebr. V, 7) . Quis porro est, qui Melchisedech sacerdotio assimilatus est? Idne postulat ratio pietatis, ut Deum Verbum existimemus; an magis carnem, quae ex nobis assumpta est, quae ipsi inseparabiliter et inconfuse conjuncta est? Et porro inquit: Qui in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum, qui potens est [Col. 0957A] eum suscitare a morte, cum clamore valido et lacrymis, offerens exauditus est [Baluz. om. offerens exauditus est ], etc. Deusne Verbum preces supplicationesque cum clamore ad alium quemdam: Qui potens est ipsum servare, offerens exauditus est pietate, et didicit ex iis, quae ipse passus est, et consummatus est? [Col. 0957D] Verba Si igitur Deus Verbum est pontifex, didicit certe ex iis quae in se passus est, atque etiam consummatus est, Baluzius praetermittit. EDIT. Si igitur Deus Verbum est pontifex, didicit certe ex iis, quae in se passus est, atque etiam consummatus est.
[Col. 0957D] Baluz.: Sed ne mens vestra terreatur audiens de oo qui passus est, et eum qui impassibilis mansit. Neque [Col. 0958D] enim separatim et seorsus ille qui est ex semine David filius nominatus est, sicut nec divinitas post unitatem, etc. EDIT. Sed ne mens vestra terreatur audiens de eo qui passus est: Et quidem cum esset Filius. Non enim duos filios ponimus, eum qui passus est, et eum qui impassibilis mansit: neque enim separatim et seorsus illud, quod est ex semine David, filius nominatum est; sicut nec divinitas post unitatem, sine carne visibili, filius appellata est. Filietas enim post ἕνωσιν [Col. 0957B] communis est utrisque [ Baluz. utriusque] naturis, quippe non separandis a se: neque enim post ἕνωσιν ulla est sejunctio, manet autem illa ἕνωσις sempiterna. Similiter in passionibus etiam carnis, deitas erat inseparata, sed impassibilis remanebat, et per carnem implebat signa divina: unde unum, eumdemque filium confitemur, inconfusis manentibus naturis, non alium et alium, absit, sed unum eumdemque dicentes, Pontificem quidem nostrum et apostolum factum esse Dominum nostrum Jesum Christum, secundum divinas Scripturas, nemo est qui non confiteatur; non sejunctum tamen seorsus ex muliere hominem a Dei Patris Verbo, ita ut id [ Baluz. ut esset id], quod ex semine David factum est, conjunctum inconfuse inseparabiliterque cum Deo Verbo, esset pontifex tentatus [Col. 0957C] in omnibus absque peccato; edoctus ex iis, quae passus est, obedientiam [ Baluz. obaudientiam]; offerens autem non pro se, sed tantummodo pro nobis, propriam carnem Deo et Patri: neque enim Pater unigeniti deitatis Deus est, sed Pater.
Rursus adversariis opportune dicatur a nobis: Quousque claudicabitis utroque pede? Oportet enim vos ad Scripturae scientiam sanum et rectum afferre sensum, et non tamquam duplici anima claudicantem, ac animis [ Baluz. nimis] invalidum, rectisque uti vestigiis recusantem (III Reg. XVIII, 21) . Omnes enim bilingues, inconstantesque viis suis omnibus inquietantur, nec quicquam a Domino impetrabunt (Jac. I, 8) .
Id autem dico, adversarios nimium admiratus, hunc [Col. 0957D] etiam anathematismum tam impudenter, petulanterque increpare; quippe id faciunt, nolentes Verbum Dei et Patris nominari a nobis apostolum et pontificem confessionis nostrae (Heb. III, 1) , quantumcumque homo sit factum. Qui enim generationi ipsius secundum carnem calumniari conantur, quique audent, quasi novam, eam repudiare, fugiuntque sanctam Virginem dicere Θεοτόκον, [Col. 0958D] Baluz.: ut facile negent dispensationis videlicet rationem. EDIT. quomodo non facile negent [Col. 0958A] dispensationis rationem? Audiant igitur vocem Esaiae: Nisi credideritis, non intelligetis (Isai. VII, 9) .
Divinus quidem Joannes evangelista magnum aliquid et praecipuum exclamavit in orbem terrarum, Verbum dicens carnem esse factum (Joan. I, 14) . Hi autem qui vim veritatis suffurantur, ita ipsum dicunt carnem factum, ut factum dicitur et maledictio et peccatum (Gal. III, 13) : et de his quidem satis jam ante diximus, quae probare possent, hunc ipsorum de his infirmissimum esse sermonem.
Ad objurgatores vero hoc in praesentia dicimus: Discite audire prae angustia gementes [ Baluz. contribulati]: percipite mysterii, quod secundum Christum, fundamentum, dispensationisque principes causas, et ipsum, ut ita dicam, ejus superventum, credite nobiscum; [Col. 0958B] immo potius sacris litteris date suffragium veritatis, confitentes, quod unigenitum Dei Verbum, quod est in sinu Patris, per quod sunt, et in quo omnia, factum sit caro, non conversionem, aut confusionem passum, sed magis manens per naturam semper id, quod erat, et est, et erit. Factum est autem caro, generationem passum a sancta Virgine (secundum carnem dico), et nuncupatum est Filius hominis. Et similiter ac nos communicavit carni et sanguini (Heb. II, 14) . Id ita credentibus, et venerabilem verissimamque fidem tenentibus, omnia quae insequuntur, erunt planissima, et nihil ex his videbitur arduum, nec obscurum; scriptum est enim: Plana omnia sunt intelligentibus, et recta invenientibus cognitionem (Prov. VIII, 8) .
[Col. 0958C] Oportere autem existimo, causas, ob quas anathematismus sit factus, exponere: qui enim ima summis miscuit, qui et omnia confudit, Nestorius tale quiddam alicubi dixit (Serm. 6 qui 3 in Proclum) de Christo omnium salvatore: Missus est denuntiare captivis remissionem is, qui fidelis Deo factus est pontifex; factus est enim hic, non semper erat. Hic qui paulatim, et gratia, o haeretice, proficiebat in pontificis dignitatem. Huic et alia multa eamdem ejus impietatem et germanam audaciam indicantia intulit. Quis igitur, cum ejusmodi verba audiret, non omnia magis [ Baluz. melius] perpetienda sibi duceret, quam in his rebus invisum Deo tenere silentium? Mortuus est pro nobis Christus, injuria omni contempta, patibulum, et secundum carnem mortem sustinuit: nos autem [Col. 0958D] Salvatori nostro vicem, ne verborum quidem remuneratione, solvemus, sed alto silentio dormiemus, tam nefandas blasphemias audientes? An non magis hujusmodi criminum erimus nos quoque participes?
Quid ais: In pontificem paulatim proficiebat? Atqui cum Deus esset, exinanivit se, servique formam, qui est natura liber, accepit; humiliavit se, qui omne creatum transcendit, et deitatis fastigiis gloriatur. Si [Col. 0959A] proficiebat quando exinanitus est, quomodo seipsum humiliavit? Honorisne ei et gloriae exinanitatem causam fuisse dicamus? Deinde quomodo jam exinanitas esse possit?
Si ipsum, inquit, Dei Patris Verbum factum est pontifex, quisnam est major ipso, et quis obsequio sacerdotii honorandus? Ergo dicam porro: Crede, quod cum sit Deus natura, et in forma Patris Filius, non rapinam arbitratus est, ut esset similis [ Bal. aequalis] Deo, sed exinanivit se, formam servi accipiens; sic factus est homo, et sic [ Baluz. si] servi formam accepit, non arbitratus vile esse, et dispensationi incongruum, etiam apostolum se, et pontificem nuncupari. Hic qui non sprevit humanitatis nostrae mensuram, quonammodo humana spernat?
Non est quidem nobis arduum, nec difficile, verbis [Col. 0959B] pluribus progredi, et hujus rei argumenta ponere prolixiore tractatione, verum, hoc interim omisso, proponam verba, quae ipsi fecerunt. Scripserunt enim hoc modo: [Col. 0959D] Baluz.: Sed nec mens vestra terreatur de eo audiens qui passus est, et eum qui impassibilis mansit. Non enim separatim et seorsus illud quod est ex semine David filius nominatus est, sicut nec divinitas post ἕνωσιν sine carne, etc. EDIT. Sed nec mens vestra interim terreatur, de eo audiens, qui passus est: ET QUIDEM CUM ESSET FILIUS. Non enim duos filios dicimus, eum qui passus est, et eum qui impassibilis mansit: non enim separatim seorsus a divinitate illud, quod est ex semine David, quodque Filius nominatum est, sicut nec divinitas post ἔνωσιν, sine carne visibili, Filius appellata est. Porro autem: Unde unum eumdemque filium confitemur inconfusis manentibus naturis, non alium et alium dicentes, absit: sed unum eumdemque, Pontificem quidem et apostolum nostrum factum esse Dominum nostrum Jesum Christum, secundum divinas Scripturas [Col. 0959C] nemo est qui non confiteatur; non sejunctum tamen seorsum hominem ex muliere a Dei Patris Verbo.
Si igitur unum dicunt Filium non [Col. 0959D] Baluz. . . . . non dividentes in duo id quod est ex semine David et Dei Patris Verbum, laedunt mysterium dividentes, etc. EDIT. dividentes in duos eum, qui ex semine David, et eum qui Dei Patris Verbum, quomodo non laedunt mysterium, dividentes dispensationem inter Deum et hominem? Cur non magis unum eumdemque et Deum esse dicunt, et hominem, ut omnia sint ipsius, et divina pariter et humana? Nam si quod [ Bal. quid] divinum, de divinitate ipsius dicatur, id verissimum esse omnino credimus: [Col. 0959D] Baluz.: Novimus enim eum Deum esse, et si humanum aliquid huic item assentiemus. Confitemur enim, etc. EDIT. novimus enim eum Deum esse, etsi humanum quod est, dictum fuerit. Huic item assentiemus: confitemur enim Deum esse in carne et sanguine, et humanitatis mensuram per humana cognoscimus: mille enim millia angelorum [ Baluz. sanctorum] ministrant [Col. 0959D] ipsi, et divinam ipsius sedem circumstant Seraphim. [Col. 0960D] Baluz.: Sed quoniam factus est homo, etiam pontifex nuncupatus est; non ut sacrificium majori Deo offerat, sed sibi et Patri fidei nostrae confessionem, magis et Patri. EDIT. Sed quando factus est homo, etiam pontifex nuncupatus est; non ut sacrificium majori domino offerat, [Col. 0960A] sed sibi, et Patri, fideique nostrae confessionem procuret. Si dixeris, non esse Deo dignum sacerdotio ministrare, aio ego quoque, idque, [Col. 0960D] Baluz.: Si solum et absque carne esse Verbum diceres, recte; sed quoniam homo factus est, etc. EDIT. si solum et absque carne esset Verbum, diceres recte: sed quando homo factum est, attende ipsum [Col. 0960D] Verba et in dignitatibus super creaturam, ut Deum, et quae sequuntur, itaque vide ipsum sacrificantem, ut hominem, et considentem ut Deum, Baluzius non habet. EDIT. et ministrantem propter humanitatem, et in dignitatibus super creaturam, ut Deum: considet enim cum Deo et Patre. Itaque vide ipsum sacrificantem, ut hominem; et considentem, ut Deum. Quid enim ait beatus Paulus: Talem habemus pontificem, qui sedit ad dexteram sedis magnitudinis in excelsis. Scientes igitur, quia cum sit Deus, factus est caro (est autem unus atque idem), ipsi, ut uni, omnia tribuemus, et dispensationis non ignorabimus modos, vim sententiarum sapienter et artificiose ad ipsius semper obedientiam referentes.
[Col. 0960B] MONUI saepius totam de Deo pontifice quaestionem ex homilia panegyrica Procli natam esse: ipsius enim dictum, quod uterus Virginis fuerit templum in quo Deus factus sit sacerdos, tam impatienter tulit Nestorius, ut continuo extemporali oratione palam argueret, et sermone integro postea vehementer damnaret. Proclum Cyrillus, licet tacito nomine, animose defendit, tum in lib. Contradictionum, tum in epistola synodica, et in defensione anathematismi 10. Ea porro quaestio, ut erat orta ex particulari quorumdam studio, in publicam aut communem potius, non evasit, sed ab aliis disputatoribus derelicta est. Cur autem tanto studio Nestorius Procli verbum impugnaverit, Cyrillus propugnaverit, non alia causa exstitit, quam affectus animi, sive Nestorii aversantis, sive Cyrilli diligentis Proclum. Hunc enim Nestorius, velut professum inimicum, Cyrillus tamquam fidei vindicem, et cleri Constantinopolitani catholici ducem [Col. 0960C] spectabat.
Siquis non confitetur, carnem Domini vivificam esse, et ipsius Dei Verbi propriam, et non alterius cujuspiam, praeter ipsum; conjuncti tamen cum ipso, sive per dignitatem, sive per solam divinam habitationem; ac non magis esse vivificam, ut ante dixi, eo quod fuerit propria Verbi, quod omnia vivificare potest; anathema sit.
Propriam fuisse Verbi carnem Dominicam, per ἕνωσιν, confitendum est; sciendum tamen, ex nobis eam fuisse assumptam. Supervacuum est autem inferre: Et non alterius cujuspiam praeter ipsum; nisi forte neget, eam ex nobis fuisse assumptam: tam [Col. 0960D] enim frequenter propriam dicere, negantis est, Dominicam carnem esse nostrae naturae. Et ubi gloriatio nostra? Per quem dicit Paulus: Conressuscitavit nos [Col. 0961A] simul, et consedere fecit (Eph. II, 6) ? Cui enim homini sua caro alterius est? Nonne unusquisque nostrum communem quidem cum altero quocumque [ Baluz. om. cum altero quocumque] habet carnem, similis substantiae ratione; propriam vero eo quod uniuscujusque caro non sit alterius, sed illius, cujus est? Quid igitur vult propriam dicens, quasi non unum aliquid dicens? nam si intelligit, Dominicam carnem ex nostra carne fuisse assumptam, et intelligit, quod uniuscujusque caro ejus est propria, cujus est, non alterius, quid quasi novum dicens, propriam fuisse commemorat? An scilicet per obtentum negat, eam ex nostra natura fuisse assumptam, sicut in secundo [ Baluz. primo] suo tomo (Homil. 17) evidentius dicit? Et puer, inquit, erat non juxta nos, [Col. 0961B] id est, non in nuda, nec in sola nostri similitudine, sed in humanitate quidem propter carnem; divinus vero, quasi supra nos, et de coelo. Et item in altero tomo ( Epistola ad monachos ) ait: Corpus enim erat, non alterius juxta nos; sed proprium magis ipsius Dei [Baluz. add. Patris] Verbi, quod erat natum ex ipsa.
Quis enim dixit umquam, cujuspiam hominum propriam [ Baluz. priorum hominum] carnem fuisse Dominicam, aut Abel, aut Noe, aut Eliae, vel alterius nescio cujus superiorum? Neque solum Dominicam carnem dicimus, non fuisse cujuspiam alterius superiorum hominum, sed ipsius magis Domini propriam, atque inconfuse, et inseparabiliter cum Deo Verbo conjunctam. Verum nec uniuscujusque nostrum caro facta est umquam, ut supra diximus, cujuspiam alterius, [Col. 0961C] nisi ejus cujus fit caro. Cum hoc igitur Ecclesiae traditione comprobetur, quare tam crebro propriam dicit, nisi forte neget, esse eam nostrae naturae.
Quare autem vetat id proferre: Conjunctam ipsi secundum dignitatem et auctoritatem; cum ipse in secundo [ Baluz. primo] tomo (Hom. 17) dicat: Ita enim paupertate ipsius divites facti sumus, cum natura humana in ipso sublata [Baluz. sublevata] sit in divinam naturam [Baluz. dignitatem ]? At nos etiam contraria sibi ponenti dicamus. Si naturae manent inconfusae, manet autem ἕνωσις ; dicimus vero, et venerationem, et virtutem, et dignitatem, et auctoritatem uni Filio offerri debere, naturis ἐν τῇ ἑνώσει manentibus inconfusis: ostende, quid aliud desit, quod possit ἕνωσιν comprobare, et assentiemus, et dabimus, sine tamen [Col. 0961D] confusione naturarum. Sed scilicet, ad probationem summae ἑνώσεως, nihil ei satis est, quod non confundat naturas: at nos naturas quidem inconfusas servamus, et summam divinamque [ Baluz. add. unitatem], et nobis inintelligibilem [ Baluz. intelligibilem] ἕνωσιν confitemur, omnia ad ipsius glorificationem, ut Deo et uni Filio, offerentes, dicentesque ad eum beati Petri voce: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) .
Instigabantur aliquando in furores impios miserrimi Judaei, telis invidiae animo sauciati; sed cum ad hoc manus etiam sceleratas inferrent Christo omnium [Col. 0962A] salvatori, tantae eorum audaciae et facinorum causas ipsos reddere jubebat, dicens: Multa bona opera facio vobis a Patre meo, ob quod eorum factum, me lapidatis (Joan. X, 32) ? At ii ad tantam temeritatem et impietatem cogitationum venerunt, ut illi etiam blasphemiarum crimina objicere conarentur dicentes: De bono facto non lapidamus te, sed de blasphemia, quod tu, cum sis homo, facis te Deum (Ibid., v. 33) . Ait autem ad ipsos Salvator: Nonne est scriptum in lege vestra: Ego dixi: Dii estis (Psal. LXXXI, 6) ? Si illos dixit deos, ad quos verbum Dei factum est, et non potest solvi Scriptura; quem Pater sanctificavit, et misit in hunc mundum, vos dicitis, quod blasphemas, quia dixi: Filius Dei sum (Joan. X, 34 seqq.) .
[Col. 0962B] Nos vero inquirentes apostolatus modum, per quem ad nos venisse dicitur, ex sacris litteris cognitionem captamus. Dixit enim ipse per vocem Isaiae: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me, denuntiare captivis remissionem, et caecis receptionem oculorum (Isai. LXI, 1) . Missum autem dicimus Filium a Deo et Patre factum hominem: convenit enim rectissime exinanitatis mensurae ratio apostolatus et nomen. Missum itaque est, ut ante dixi, non nudum, et sine carne, Dei Patris Verbum, sed generationem passum secundum carnem, sive ex sancta Maria corpus accipiens, idque ineffabiliter et inconfuse sibi adjungens, ut saepissime dictum est: Illuxit nobis Deus Dominus, juxta Scripturas (Psal. CXVII, 26) .
[Col. 0962C] Proprium ergo Verbi fuisse corpus dicimus, non hominis nescio cujus specialiter et seorsum alterius, qui praeter ipsum intelligatur Christus et Filius; quemadmodum autem uniuscujusque nostrum corpus, ejus specialiter esse dicitur, cujus est; sic etiam de unius Christi corpore intelligendum est: nam licet sit nostris corporibus consimile, et cognatum, quippe factum ex muliere; attamen ipsius proprium, ut ante diximus, et intelligitur, et vocatur. Sed quandoquidem [ Baluz. quoniam] vita est naturaliter Dei Patris Verbum, vivificam suam carnem effecit, hocque modo facta est nobis vivifica benedictio, ideoque dicebat Christus: Amen, amen dico vobis: Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi, et vitam dans mundo (Joan. VI, 38) . Et porro: Siquis manducat meam carnem, et [Col. 0962D] bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in ipso (Ibid., v. 33) . Attende, quomodo ubique corpus ex muliere suum nominat, propter summam ἕνωσιν.
Cum ita se habeat mysterii ratio, rursus in suo tractatu Nestorius (Serm. 9) : Audite, inquit, et scripta diligenter attendite: Qui manducat carnem meam. Memento quod de carne sit quod dicitur, et non a me fingatur nomen carnis, ne videar illis aliud pro alio interpretari: Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum. Numquid dicit: Qui manducat deitatem meam, et bibit deitatem meam? Sed qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in ipso. Mementote, quod de carne est quod dicitur: Sicut misit me vivus Pater; [Col. 0963A] me qui appareo. Sed forte aliud pro alio interpretor. Audiamus quid sequitur: Sicut misit me vivus Pater. Ille deitatem dixit, ego dico humanitatem. Videamus quis sit pravus interpres: Sicut misit me vivus Pater. Dicit haereticus quod deitatem hic dicat, id est: Misit me Deum Verbum vivus Pater, juxta illos, et ego vivo Deus Verbum propter Patrem; deinde infert: Qui manducat me, et ille vivet. Quid manducamus? Deitatem an carnem? At de his quidem, quae tam flagitiose petulanterque dixit, longiorem habuimus certe sermonem. Quid vero sit quod velit intelligere, non Deum Verbum missum esse, dicens, [Baluz. add. sed] incarnatum et hominem factum, seponens in parte, et seorsus, ut ipse ait, eum qui apparet, videre non possum, immo perspicuum est magis, patensque [ Baluz. [Col. 0963B] praesensque] commentum, rationem enim labefactat ἑνώσεως, ut Christi corpus commune videatur; non vero [ Baluz. vere] proprium ejus, qui omnia vivificare potens est.
Longior ille sermo est liber quartus Contradictionum, in cujus capite quarto haec ipsa verba Nestorii referuntur, et copiose tractantur. Unde apertum est opus Contradictionum elaboratum prius fuisse, quam Orientalibus Cyrillus responderet; atque inde lucem accipit, quod in Praefatione dictum est pagina XXII.
Parvula quidem videntur, et perexigua Deo verbo omnia humana. Post quam vero dignatum est nostra causa exinanitatem mundo saluberrimam sustinere, etiamsi dicatur missum esse denuntiare captivis remissionem, caecis receptionem oculorum; in hoc tamen [Col. 0963C] glorificatur, quasi perpessum carnalis dispensationis humilitatem. Nec quisquam sapientum reprehendat, sustinuisse ipsum nostra propter nos.
Nonne igitur affirmans, alium quemdam Filium et Christum, praeter Deum Verbum, eum esse, qui apparet, cui etiam soli apostolatus officium, et nomen attribuit, ἀνθρωποφαγίαν nostrum [ Bal. nostrorum] dicit esse mysterium, et in perditas cogitationes scelerate convertit animos auditorum, humanis rationibus [ Baluz. ratiocinationibus] ea subjiciens, quae unice [ Bal. om. unice] et inexquisita fide creduntur: neque enim, quia deitas non manducatur, ideo sanctum Christi corpus dixeris esse commune.
Scire autem necesse est, ut saepe diximus, corpus esse proprium Verbi omnia vivificantis. Quoniam vero [Col. 0963D] corpus est vitae, vivificum est: per illud etenim mortalibus nostris corporibus immittit Filius vitam, et destruit mortis imperium; vivificat autem nos simili modo etiam sanctus Spiritus Christi: Spiritus enim est, qui vivificat (Joan. VI, 64) , juxta ipsius Salvatoris vocem.
Nihil autem impedit, quominus, ne solus videar corpus Verbi proprium dicere, etiam sanctorum Patrum in medium exempla proferantur, ut cognoscant adversarii, se sine causa in nos inclamasse, qui ubique sequimur voces Patrum. Ait igitur memoratissimus [Col. 0964A] Pater noster et episcopus Athanasius, in libro de sancta Trinitate: Et ostendebatur, quod non per phantasiam, sed vere habeat corpus: decuerat autem Dominum induentem carnem humanam, totam cum passionibus suis induere; ut quemadmodum ipsius proprium fuisse dicimus corpus, sic etiam corporis passiones propriae ipsius esse dicantur, et propter deitatem ipsum non tangerent passiones. Et rursus: Haec necessario ante tractavimus, ut si videamus ipsum, per suum corpus tamquam per instrumentum, divine facientem, vel dicentem, cognoscamus, quod, ut Deus, haec operetur. Et haec quidem beatus Pater noster Athanasius.
Caeterum etsi proprium corpus Verbi dicatur, attamen est ex muliere, eo quod esse intelligitur caro. Beatus quidem Paulus: Primus homo, inquit, de terra, [Col. 0964B] de limo; secundus de coelo (I Cor. XV, 47) . Ipse autem Christus: Nemo ascendit in coelum, inquit, nisi qui de coelo descendit Filius hominis (Joan. III, 13) . Dicimus autem, quod non de coelo corpus conjunctum sibi deferens Verbum haec dicat, [Col. 0963D] Verba Sed quod desursum existens et de coelo Baluzius omittit. EDIT. sed quod desursum existens et de coelo, corpus sibi adjunctum fecerit ineffabiliter, inaestimabiliter, inconvertibiliter, inconfuse; ideoque de coelo ait se esse, etiam tunc, cum factum est Filius hominis.
Cum igitur recte, et procul omni culpa, habita sit nostra oratio, quae objurgatoribus maledicendi fuit occasio, si anathematismus quorumdam blasphemiis adversetur, opponens mendacio veritatem; [Col. 0964D] Baluz.: Opinor autem me nullo cernere deliquisse, si, etc. EDIT. opinor autem me nulla in re deliquisse, si Christum esse dixerim, supra nos natum. Nam etsi Deus Verbum sit [Col. 0964C] factus homo, est tamen sic quoque non tantummodo supra nos, sed etiam supra omnem creaturam: neque enim homo tantum intelligitur esse juxta nos, sed idem etiam desursum et de coelo.
Siquis non confiteatur, quod Dei Verbum passum sit carne, et crucifixum carne, et mortem gustaverit carne, et factum primogenitum ex mortuis, eo quod sit ut Deus [ Baluz. om. ut Deus], et vita et vivificans; anathema sit.
Rursus ipsum suorum nunc quoque admonemus, quod impassibilem omnino dixerit divinam naturam in primo tomo (In epist. ad monac.) . Ait enim ita: Unus ergo, qui est omnibus dignior praestantiorque, [Col. 0964D] suam pro omnibus animam posuit, et dispensatorie parumper carnem deprimi morte concessit, et mortem, utpote vita, destruxit; non sustinens contra naturam suam aliquid pati. Dicamus igitur ipsi dicenti sibi contraria: Quomodo is qui carnem parumper deprimi morte concedit, et qui mortem destruit utpote vita, non sustinens contra naturam suam aliquid pati; nunc, ut ipse ais, patitur carne?
At vero non passus est Deus carni conjunctus; sed caro magis, quae erat Deo Verbo conjuncta, concessu ipsius, patiebatur ea, quae sua sunt. Nequaquam enim, [Col. 0965A] ipso non concedente, aut mors, aut passio accidisset: nam si praesente anima, mors intervenire non possit, quomodo, Deo praesente, nec praesente tantum simpliciter, sed conjuncto, summa quadam, et ipsi soli nota conjunctione, inquietare ipsius templum poterat, aut mors, aut passio, nisi ipsius concessu? Non deitas passa est carni conjuncta, sed deitatis concessu, caro patiebatur, quae sua sunt.
Quod vero malitiose posuerit, CARNE PASSUM, et ad simpliciorum deceptionem, hinc potest intelligi: neque enim servaverit impassibilitatem divinae naturae is, qui dixerit, CARNE PASSUM; qui enim ait, CARNE PASSUM, id scilicet dicit ipsum passum fuisse cum carne. Licet ergo cum carne sit passus, passibilis tamen demonstratur. Aut enim cum pati posset, per [Col. 0965B] naturam suam passus est, aut contra naturam; si per naturam passus est, erit et Pater passibilis, qui est similis Filii: necesse est namque, omnia inesse genitori, quae insunt ei, qui natus est. Aut confitebimur ipsum quidem passum esse, habentem patiendi naturam; Patrem vero pati non posse. At si ita dixerimus, eadem cum haereticis sentiemus dicentibus, Unigeniti deitatem esse passibilem; Patrem vero pati non posse: unde etiam έτεροούσιον aiunt, id est, alterius substantiae.
Si vero contra naturam passum esse dicat, dicemus: Ecquae passio divina natura possit esse validior, ut in se deprimeret eum, qui est impassibilis per naturam? Dicet ille: Hoc ipsius voluntatis est. Dicemus: Ipsius voluntas impassibilis est. Quaerimus [Col. 0965C] autem passibile quiddam, quod [ Baluz. passionem quae] impassibilem naturam in suam passibilitatem transtulerit; alioquin et voluntas divina vult, quae ipsam deceant.
Et quid decentius, inquit, quam servare hominum genus? Sed quomodo servari hominum genus posset, ipsum ad impassibilitatem transferens, quae divinam etiam, impassibilemque naturam, in passionem transtulerit? Certe enim, ut validior, in suum passibile transtulit id, quod erat impassibile. Et quod erit emolumentum passibili, si id quod impassibile est, fuerit etiam [ Baluz. commune] passibile? haec enim adjectio magis est mali, quam interemptio; nam res nulla [ Baluz. nulli] tollitur, cum est simili addita, sed [Col. 0965D] augetur.
Quae igitur salus est passibilis naturae [ Baluz. passionis], ut diximus? Non certe impassibilis cum passibili communio; sed passibilis ad impassibilem [ Baluz. passibilem] migratio. Quod fecit etiam Dominus Christus, qui non ipse secundum deitatem in passionem deductus est; sed et humanitatem omnem, per carnem sanctam, in altitudinem sublevavit, et humi jacentem erexit ad coelum, et obnoxiam ante servituti [ Baluz. om. servituti] in adoptionem conferre dignatus est. Quis vero propter inobedientiam, mortem debebat? Humana sane natura, non divina. Quam igitur reddere oportebat seu persolvere [ Baluz. om. seu persolvere] inobedientiae mortem?
Magnam certe mirabilemque vim veritatis, quam experientia ipsa testatur [ Baluz. negotia ipsa testantur]. Neque enim mihi opus erit longiore sermone, qui satisfacere possit eis, qui decepti sunt, et opinati, nos dixisse divinam naturam Verbi esse passibilem; cum ipsi adversarii sponte concesserint, et planissime confessi sint, nos ab hujusmodi criminibus longissime esse submotos. Sed quoniam rem sine ullo argumento, per dementiam, ut ipsis libuerit, proponentes, et acribus sensuum utentes inventis, sagacitatem suam, acrimoniamque probare contendunt; agunt autem satis argute, impassibile secundum suam naturam Dei Verbum esse dicentes; audiant a nobis, quod sine causa depugnent, et auras [Col. 0966B] verberent, cum nemo contra e diversa parte nitatur, nec sentiat contraria, nec diversa. Quid ergo frustra desudant? Quid sine causa contendunt? Quis adeo stupidus est, quis ita attonitus, ut excellentissimam omnium naturam dicat esse passibilem, eamque audeat ponere inter infirmitates creaturae, quae incorporalis est, et omni superior creatura?
Sed quandoquidem mysterii ratio hominem factum esse cognoscit dispensatorie unigenitum Dei Filium, et proprium ipsius esse affirmamus assumptum ex beata Maria sanctum corpus; ideo recte, propter proprietatem dispensatoriam, carnis passiones ipsius esse dicimus, servantes tamen ubique naturae ipsius impassibilitatem: Deus est enim qui de Deo natus est.
[Col. 0966C] Quoties igitur passus esse dicitur, carne, non natura, intelligitur passus; sed suas magis faciens passiones carnis [ Bal. ipsius], ipsius enim factum est corpus, quod est ipsi conjunctum, ut dudum dixi; ideoque divinus Paulus ipsum per quem, et in quo omnia fecit Pater, primogenitum ex mortuis dicit fuisse, cum ita scripsit: Gratias agimus Patri, qui dignos nos fecit in partem sortis sanctorum in lumine, qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem, remissionem peccatorum, qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae, quia in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia, et invisibilia sive throni, sive dominationes, sive principatus. Omnia per ipsum, et in ipso creata sunt; et ipse ante omnes, et [Col. 0966D] omnia in ipso constant; et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse principatum tenens; quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, et per ipsum reconciliare omnia, in ipsum pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in terris, sive quae in coelo sunt (Col. I, 12 et seqq.) .
Attende, quemadmodum per eum omnia facta esse commemoret, visibilia et invisibilia, thronos et principatus; ipsum datum esse dicat caput Ecclesiae, et primogenitum ex mortuis fuisse affirmet; conciliata esse omnia per ipsum, pacificasse per sanguinem crucis ipsius, sive quae in terris, sive quae in coelis. Quis ergo est, qui possit ulterius dubitare? aut quis [Col. 0967A] vereatur, ne forte passibilem Filii naturam mysterii ratio ostendat, si carne passus esse dicatur? Passiones enim corporis sui, ut ante dixi, suas existimat passiones.
Hoc ita sentire beato Petro placebat dicenti: Christo ergo passo pro nobis carne (I Petr. IV, 1) . Aliud autem est a nobis dici, carne passum; et aliud dici passum deitatis natura: quando enim idem est et homo simul et Deus, impassibilis quidem, quantum est ad deitatis naturam; passibilis vero, humanitate. Quid mali vel novi est, si ea parte passus dicatur quae pati posset, cum ea quae pati non posset, impassibilis permansisset?
Quod vero hujusmodi fide beatorum Patrum enituerit chorus, ex his iterum cognoscemus, quae ipsi [Col. 0967B] scripserunt, Salvatoris secuti mandatum; meminerant enim eum dixisse: Gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) .
Hoc, inquit, sentite in vobis, quod etiam in Christo Jesu [ Baluz. Filio], qui cum esset in forma Dei, non rapinam arbitratus est, esse aequalis Deo; sed exinanivit seipsum, formam servi accipiens (Philip. II, 5) . Quid in Deo servi forma pauperius? quid in rege humilius, quam ad participatum nostrae naturae pauperrimae voluntarie devenisse? Rex regnantium, et dominus dominantium tributum pensitat; Dominus creaturae deducitur in speluncam; qui omnia comprehendit, coenaculi non invenit locum, sed in praesaepe mutorum animalium projicitur; mundus et sincerus humanae naturae [Col. 0967C] patitur sordem, et per omnem nostram gradiens paupertatem, usque ad experimentum pervenit mortis. Videtis modum voluntariae paupertatis; vita mortem gustare dignatur; judex adducitur in judicium vitae; omnium dominus subiit suffragium judicantis; rex coelestium principatuum manus carnificum non repellit.
Neque tantum coelum, et terra, et aequorum altitudo, [Col. 0968A] et quae in aquis vivunt, nec terrestria animalia, nec stellae, nec arbores, nec aer, nec horae temporum, et elementorum varia diversaque ordinatio, virtutis ipsius majestatem probare [Baluz. majestati improbare] possunt, quantum quod potuerit Deus, qui capi non potest, impassibilis conjungi per carnem cum morte, ut nobis passione sua impassibilitatem donaret.
Et ostendebatur, quod non per phantasiam, sed vere habebat corpus; consentaneum autem erat Dominum induentem carnem humanam, eam totam cum passionibus suis induere, ut quemadmodum ipsius proprium dicimus corpus, sic etiam corporis passiones propriae ipsius esse dicantur, etsi propter divinitatem eum non [Col. 0968B] tangerent passiones. Quod si corpus alterius est, alterius dicatur et passio; sin autem Verbi est caro: Verbum enim caro factum est (Joan. I, 14) ; necesse est ut carnis passiones ejus esse dicantur, cujus sit etiam caro: cujus namque passiones sunt, damnatio, flagellatio, sitis, patibulum, mors, et caeterae corporis passiones, ejus etiam sunt victoria, et gratia. Est igitur recte et decenter, ut non alterius, sed ipsius Domini, tales passiones esse dicantur, ut ipsius sit etiam gratia, et ne alium colere pro alio videamur, sed vera religione cultores: quippe cum non communem hominem, sed vere naturaque Dei Filium, et hunc factum hominem; nihilominus tamen et Deum salvatorem precemur.
Satis igitur ad satisfactionem opinor esse prudentibus [Col. 0968C] dicta, quae addita sunt, cum praesertim lex divina aperte commemoret: In ore duorum vel trium testium stabit omne verbum (Matth. XVIII, 16) . Siquis igitur est qui velit ultra contendere, audiat a nobis ipse: Perge tuum iter. At nos, qui sumus dediti veritati, sacras litteras et sanctorum Patrum fidem sequemur: ita enim supernae vocationis palmam consequemur in Christo, per quem, et cum quo Deo et Patri gloria, cum sancto Spiritu, in saecula saeculorum, Amen.
[Col. 0967D] [Col. 0967] Dum haec prelo subjiciuntur, incidi forte in librum Anastasii Sinaitae, qui dux viae dicitur, et aliud quaerenti occurrit caput vigesimum secundum, in quo Andreae Samosatensis mentio fit, et mediocre quoddam fragmentum, ex opere ad anathematismos pertinente, exscribitur. Illud ego conferendum putavi hunc in locum, sive propter cognationem argumenti, sive auctoris causa, cujus inde major aliqua notitia, quam ex praecedenti opere, haberi potest. Cum igitur Anastasius multa subinde sanctis Patribus supposita probare vellet, multa quae pie dixerint, ab haereticis detorqueri falsos in sensus, et quod mirabilius, a variis in oppositos, exemplum ponit in Andrea Samosateno, qui, rem plane stupendam! conficere nititur, sanctum Cyrillum Nestorio patrocinari, verbaque profert, quibus in Christo ut duas naturas, ita duas hypostases fateri videatur, cum Eutychiani Nestorianis penitus contrarii, suas illum in partes traherent. Sic ergo Anastasius. Gaianitis et Theodosianis, atque Eutychianistis sursum et deorsum objicientibus Cyrillum, quasi unam in Christo naturam dicat, Andreas Samosatenus in scripto suo contendit, Cyrillum potius Nestorio patrocinari, etiamsi ignorans id faciat, et laqueo, quem ipse tetendit, capitur; hoc ipso, quod ex principio quarti capituli a beato Cyrillo conscripti haec citat: «Siquis duabus personis sive hypostasibus Christum dividit, anathema sit.»
Ad haec ita respondet Andreas: «Quam praeclarum judicium! Quam pia est haec Cyrilli de dogmatibus explanatio! Ecce, Patrum, et maxime Synodorum [Col. 0968D] more, hypostases tradit esse personas, secutus Patres Nicaeni concilii, qui aiunt, tres esse hypostases sive personas in sacratissima et consubstantiali Trinitate. Si igitur recte asseverat hypostases esse personas, qua ratione in omnibus propemodum lucubrationibus suis appellat ipse naturas hypostases? Nam quando naturas vocat hypostases, hypostases vero personas, quid aliud profitetur, nisi diversas in Christo personas? ut cum ait, naturas, sive hypostases mansisse inconfusas.
«Cujus hypostases, o eximie Cyrille? Clarum, quod Christi, siquidem tu ita hypostases definis. Quod si [Col. 0969A] definitio haec, personas esse hypostases, a te non est profecta, potuisset fortasse quis tui defendendi gratia dicere, Cyrillum nomine hypostase ω n non intelligere personas, sed subsistentias quasdam rerum substantialium. Sed cum tu adversus te ipsum definitionem illam attuleris, nullus de caetero defensionis locus tibi relinquitur. Quare quando dicis, Christi naturas, sive hypostases mansisse inconfusas, nihil aliud dicis, quam mansisse inconfusas hypostases sive personas.
«Unde ex hac a te lata lege, nimirum, naturas esse hypostases sive personas, sequitur tres esse naturas in tribus sanctissimae Trinitatis personis, ut Ariani contendunt; duas vero personas in duabus unigeniti Filii naturis. Itaque cum ais tractatu de Adoratione in spiritu, duarum Christi naturarum sive hypostase ω n [Col. 0969B] arcam fuisse figuram; et alibi his ipsis verbis, ex duabus naturis, sive hypostasibus, sive personis constitui Christum; obscurum non est, te fateri Christi corpus in utero Virginis prius exstitisse ac formatum esse, et postea demum cum persona Verbi divini conjunctum. Quod et in tertio capitulo affirmas hunc in [Col. 0970A] modum: Siquis post ineffabilem unionem dividit hypostases. Cumque infinitis aliis locis naturas nuncupes hypostases, in libris ad Hermiam tibi ipse adversaris, et a te dissentis, asserens aliud esse naturam, et aliud hypostasim, sive personam.
«Et quomodo, cum Theodoretus duodecim capitula tua refutare aggressus esset, numquam defendisti id, quod de hujusmodi hypostasibus in tertio capitulo asseveras? Quamobrem inconstans tibi ipse repugnas, et tua vineta caedis; aliquando quidem unam Christi naturam asserens, aliquando duas personas.
«Etenim in scholiis quoque tuis interpretans staterem, quem reperit Petrus in ore piscis, ita scribis. Igitur verus stater est Christus. Ipse enim est geminus character; magnae gratiae disertissimo Cyrillo, qui [Col. 0970B] ubique diversos in Christo characteres ac hypostases confitetur.»
Audistis, fratres, draconis nequissimi Andreae convicia, quae ex pectore Nestoriani veneni plenissimo adversus sapientissimum doctorem Cyrillum eructavit, eo quod dixerit, naturas esse hypostases. [Col. 0969] Hoc ex fragmento intelligere licet, 1 o Andream studiosissimum fuisse Nestorii: ideo enim, et exsecrandus ab Anastasio, et draco nequissimus vocatur. 2 o Oppugnata fuisse ab eo capitula scripto libro, qui ab objectionibus diversus sit: totum enim hoc fragmentum in objectionibus non reperitur, neque vero fuit umquam. Nam quomodo ad objecta sane gravia Cyrillus non respondisset, qui minutiora quaeque diluit? 3 o Librum hunc scriptum fuisse, post reprehensiones Theodoreti a Cyrillo confutatas, atque adeo post responsionem ad objectiones Orientalium: fit enim et confutationis, in parte IV fragmenti, et responsionis ad objecta, mentio in confutationis prooemio. 4 o Videri scriptum ab Andrea librum, vel sub finem concilii Ephesini, post acceptas a Theodoreto litteras de statu rerum Nestorii, vel post solutum concilium, cum regressi in Orientem schismatici depositionis sententiam in Cyrillum latam confirmarunt in synodo, cujus meminit Liberatus: tunc enim nihil non licuit Orientalibus adversus capitula duodecim, quae ne omnibus quidem catholicis probabantur; nihil non ausi sunt Nestorii fautores, prae impatientia afflictae causae, quae suos adhuc habebat in aula patronos. 5 o Scholia de incarnatione Unigeniti edita esse a Cyrillo ante concilium Ephesinum, si vera sint quae scribit Andreas: de ipsis enim loquitur, ut de pervulgato jam dudum opere; quamquam id quod affert de statere, non reperitur in scholiis cujusmodi nunc habentur. Unde oportet, aut Anastasium memoria lapsum, Scholiorum nomine aliud opus appellasse, aut ipsis deesse, quae de statere scripta erant. 6 o Denique vexari toto isto fragmento dictum Cyrilli anath. III: Si quis in uno Christo post unionem dividit hypostases, ipsasque tantum conjunctione inter se connectit, quae secundum dignitatem est, etc. videntur enim hypostases positae pro naturis: solae enim naturae connectuntur, quae si naturae duae sint, duas sequitur a Cyrillo dici hypostases in Christo, quod Nestorianum; sin minus autem duae sint, sequitur alteram transiisse in alteram, quod Arianum. Verum fallitur ratione sua Andreas, aliud enim nihil Cyrillus vult, quam unitis inconfuse et inconvertibiliter naturis, jam non duae admitti debeant hypostases, (hoc enim est διαιρεῖν τὰς ὑποστάσεις ) quae sola σχετικῇ unione copulentur.
Apologeticus adversus Theodoretum
[Col. 0969C] Cyrillus reverendissimo et dilectissimo fratri, et consacerdoti [Col. 0969C] Episcopo Ptolemaidis, cujus mentio supra pag. 173 et 216. Porro istud opusculum Cyrilli ex alia [Col. 0970C] versione editum est anno 1628, in libro cui titulus Antidotum adversus haereses. BALUZ. Evoptio, in Domino salutem.
Legi quae a tua sanctimonia dudum mihi transmissa sunt, et affectum miratus sum, atque sinceritatem charitatis in Christo; oportere autem arbitror, nunc quoque attemperatissime exclamare, quod in libro Proverbiorum scriptum est: Frater a fratre adjutus, [Col. 0970C] ut civitas bene munita (Prov. XVIII, 19) . Et mihi quidem videtur charitas divinae Scripturae maxime fuisse laudibus honorata, et id recte, quippe cum habeat in se plenitudinem legis (Rom. XIII, 10) , et virtutibus sit aliis praeferenda, ac sanctorum animis videatur esse mirabilis; nempe quam dicimus, non nudis, nec solis impleri verborum vocabulis, sed quae a rebus ipsis [Col. 0971A] testimonium habeant. Quemadmodum enim pretiosissimi lapides, quos Indicos aiunt esse, non si quis de ipsorum pulchritudine commemoret, sed ipsi pulchri si fuerint, spectantium oculis admirandi sunt; ita ex ipsis exemplis praeclarum charitatis decus apparet bonis omnibus comparatum.
Hanc reverentia tua plurimi facit, sanctorum solita semper observare vestigia, et probatissimae vitae illorum laudes sectari. Accepi igitur, ut tuae sanctitatis affectum nunc quoque cognoscerem, tomum transmissum, quem composuisse dicitur contra anathematismos Theodoretus Cyri: ita enim oppidum illud audio nominari. Quo perlecto egi gratias maximas Deo, et illud dicere non cessavi: Domine, libera animam meam a labiis injustis, et a lingua dolosa (Psal. CXIX, 2) .
[Col. 0971B] Comperi enim ubique et in singulis capitulis mihi calumnias importari. Miratus igitur sum, virum non alienum a litteris, ut quidam de eo retulerunt, et sacrarum forte litterarum non mediocri scientia praeditum, in tantum ignorasse vim capitulorum, ut orta sit mihi suspicio, eum alienis desideriis ficta ignorantia fuisse gratificatum; ne scilicet videatur temere nobis, et sine aliquo colore detrahere: cum praesertim nihil prorsus arduum sit, nihil obscurum in nostris dictis, nisi me fallit opinio, nihil quod sit intellectu difficile. Verum quando necesse fuit, quamvis jam super his antea scripserimus, paucis ad eum quoque respondere, ne quis nos credat reticuisse convictos, aggrediar ad responsionem, quantum res patietur, brevitate servata.
[Col. 0971C] Decuerat quidem ipsum maxime, cum Scripturarum habeat scientiam divinarum, volentem nobiscum de sacris mysteriis disputare, sacrarum tantummodo litterarum fecisse mentionem, ac non [Col. 0971D] Baluzius habet cariosas, sicque probat hanc lectionem: «Ita Hieronymus in epistola ad Nepotianum dixit pene jam cariosis artubus. Porro isthic legi debere cariosas, non curiosas, ut est apud Garnerium, patet etiam ex alia versione, ubi legitur veteres fabulas. » EDIT. . curiosas fabulas sordidasque proferre: meos etenim sermones MALO DISCORDIAE assimulare dignatur, et hanc fortasse probationem suae putat esse doctrinae. Unde et nos hanc ipsius nimiam sumus admirati scientiam: apparet enim illum propter profundam scilicet ingentemque doctrinam, MALUM non ignorasse DISCORDIAE; nec Paridem filium Priami.
Nam in epistola [Col. 0971D] Baluzius rejicit haec verba ad initium sequentis reprehensionis haeretici: qua ratione hoc fecit explicat nota sequenti. EDIT. post alia: Praeterea non solum ipse haec ista asseruit; verum etiam nolentes ejus obtemperare blasphemiis anathematizare ausus est. Si tamen [Col. 0972A] ipsius sunt ista inventa, ac non magis quidam inimicus veritati tamquam ex illo conscripta projecit in medium, sicut illud, quod in fabulis est, MALUM DISCORDIAE, quod flammam accendat.
Verum, nos his interim missis, proposito insistamus.
Siquis non confiteatur Deum esse vere Emmanuel, et propterea sanctam Virginem esse Θεοτόκον : peperit enim carnaliter carnem factum Dei Verbum; anathema sit.
[Col. 0971D] Huc Baluzius transtulit verba cujus mentio est in nota praecedenti, subditque sequentia: «Garnerius putans haec verba esse Cyrilli, ea ab hoc loco transtulit ante anathematismum primum, et initium verborum Theodoreti ita posuit: At nos, qui evangelicam traditionem sequimur. Nos illa reduximus in locum quem occupant in antiquis exemplaribus. Certum est enim esse Theodoreti, non solum quia in codicibus [Col. 0972D] Mercatoris dicuntur ejus esse, sed etiam quia eodem loco ponuntur in antiqua illa versione cujus supra fecimus mentionem, et quia Graece etiam eodem ordine reperiuntur tomo quarto operum Theodoreti pag. 706. Quod autem Garnerium impulit ad hanc mutationem, istud est, ut opinor, quod cum videret verba priora Theodoreti pendere ex aliis, et in prooemio Cyrilli mentionem fieri verborum Theodoreti de malo discordiae, putavit verba illa conjungenda esse cum verbis Cyrilli. Verum si animadvertisset nonnulla hic deesse ex praefatione Theodoreti, quae exstant in Graeco textu et in antiqua illa versione, fecisset Garnerius quod nos fecimus, id est, verba ejus non movisset ab eo loco quem occupant in codicibus Mercatoris.» EDIT. At nos, qui evangelicam traditionem sequimur, non carnem natura factum, et in carnem conversum Deum dicimus Verbum; invertibilis etenim et incommutabilis [Col. 0972B] est Deus, de quo etiam David Propheta dicit: Tu autem idem es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 28) . Quod Paulus veritatis praedicator maximus de Filio dictum esse, in epistola ad Hebraeos asseruit (Heb. I, 11) ; et alibi per Prophetam Deus dicit: Ego sum, ego sum, et non commutatus sum (Malach. III, 6) . Ergo si inconvertibilis et incommutabilis est Deus, conversionem et commutationem pati non potest; et si impossibile est, ut invertibilis convertatur, non est factum caro Deus Verbum conversum, sed assumpsit carnem, et habitavit in nobis juxta Evangeliorum voces. Et ipse id explanans Paulus divinus in epistola ad Philippenses ait: Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Filio, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, ut esset aequalis [Col. 0972C] Deo, sed se exinanivit, formam servi accipiens (Philip. II, 5) .
Apparet igitur ex dictis, quod Dei forma non sit in servi formam conversa; sed quod manens id quod erat, servi formam accepit. Ergo si non est factum caro Deus [ Baluz. Dei] Verbum, sed carnem vivam et rationabilem assumpsit, non ipse natura ex Virgine natus est, conceptus, et fictus, et formatus, et inde initium, ut esset, accipiens, qui ante saecula est, et Deus, et apud Deum semper, et Patri adhaerens, et cum Patre cognoscendus adorandusque, cum sibi templum finxisset in utero virginali, adhaerebat ficto, et concepto, et formato, et nato. Qua de causa etiam [Col. 0972D] Hanc partem ex ista versione descripsit Pelagius II in epistola tertia ad episcopos Istriae. BALUZ. Virginem sanctam Θεοτόκον vocamus, non quod [Col. 0973A] Deum pepererit natura, sed quod hominem ediderit conjunctum Deo, [Col. 0973] In epistola Pelagii, quem ipse formavit. In veteri versione supra laudata, qui finxit eum. BALUZ. qui ipsum formaverat.
Totus hic paragraphus refertur in V synodo, inter ea Theodoreti, adversus sanctum Cyrillum, quae anathemate damnata sunt; flagitium vero ipsius est, quod sancto Cyrillo contradicat in ea parte, in qua fidei ratio posita erat, nempe quod beata Virgo Verbum carnem factum pepererit, et non tantum hominem conjunctum Deo.
At si non est homo, qui in utero Virginis fictus est, sed Deus Verbum, qui est ante saecula; factura ergo sancti Spiritus est Deus Verbum. Nam quod in ea natum, est, inquit Gabriel, ex Spiritu sancto est (Matth. I, 20) . At si increatum est unigenitum Dei Verbum, et ejusdem cum Patre substantiae, [ Baluz. add. et coaeternum cum Patre] non est Spiritus sancti factura. Si [Col. 0973B] autem non Deum Verbum in utero Virginis Spiritus formavit, superest, ut servi formam intelligamus et formatam et fictam esse natura.
Sed quoniam non tantum erat servi forma, sed templum habitatorem habens Deum Verbum, juxta Pauli vocem: Quoniam in ipso, inquit, complacuit omnem plenitudinem deitatis habitare corporaliter (Coloss. I, 19) ; non tantum ἀνθρωποτόκον, sed et Θεοτόκον sanctam Virginem vocamus; ἀντρωποτόκον, propter fictionem et formationem; Θεοτόκον, propter ἕνωσιν, appellantes: ideoque puer, qui natus est, Emmanuel est vocatus; nec Deus ab humana natura separatus, nec homo deitate nudus. Emmanuel enim significat, nobiscum esse Deum, juxta Evangeliorum voces; nobiscum autem Deus, et eum significat, qui ex nobis [Col. 0973C] pro nobis assumptus est, et Deum Verbum, quod assumpsit, ostendit. Ergo Emmanuel puer propter Deum, qui assumpsit; et Virgo Θεοτόκος propter conjunctionem Dei formae servi; neque in carnem Deus Verbum conversus est: sed Dei forma servi formam accepit.
Plurimum et saepe incusavimus eos qui recusant confiteri Deum esse vere Emmanuel, et sanctam Virginem esse Θεοτόκον, ideo quod peperit secundum carnem Dei Verbum, tunc cum est factum caro, id est, homo. At vero is, qui tam recte dicta a nobis accusat, si Deum vere esse nescit Emmanuel; si non est natum carnaliter ex sacra Virgine caro factum [Col. 0973D] Dei Verbum, juxta Scripturas; cur non magis palam clamabat: Quid agis, vir bone [ Baluz. add. Ambrosi]? Eructas infandos sermones, dogmata obteris veritatis. Non est Deus vere Emmanuel, nec Virgo sancta Θεοτὸκος, ut etiam nos haec ita clamitanti, dicentique, ea quae a divina Scriptura dicta sunt, sapienter opponentes, et apostolicae atque evangelicae fidei traditionem, et sanctorum Patrum confessionem, qui suo tempore Nicaeae congregati sunt, proferentes, persuaderemus, quod neque recte, neque honeste dicta nostra conetur arguere; immo magis divinae Scripturae reluctari festinet.
[Col. 0974A] Sed prudens argutusque tractator, illis, quae eum oportuerat et necesse fuerat dicere, praetermissis, et cum nihil horum tetigisset, omnino in aliam se contulit viam: dicere enim aggressus est statim, quod Dei Verbum sit conversione validius, et quod non in naturam carnis transformatum sit, tamquam si hoc verum, esse anathematismus vel sentiat, vel affirmet.
Audiat igitur hic, qui orationi alterius nescit occurrere: sermones, homo, sine causa vanos exerces, et reluctaris opinioni vel nobis invisae. Novimus enim nos quoque, quod nec umbram quidem conversionis divina illa excellensque natura perpetiatur, et quod Dei Verbum in naturam non commigraverit carnis, deitate deposita.
[Col. 0974B] Verum quando a Dei forma servi formam assumptam esse commemorat, doceat nos, [ Baluz. add. si] sine substantiis solae et per se ipsae inter se formae convenerint. At id, opinor, ipse quoque non ita esse confitebitur: neque enim species tantum sine substantiis, et formae inter se per ἕνωσιν dispensatoriam convenerunt; sed rerum ipsarum sive substantiarum conventus est factus, ut inhumanationis [ Baluz. humanitatis] ratio vere facta esse credatur. Ergo etsi Dei Verbum carnem factum esse dicamus, non tamen confusionem, nec commixtionem, nec rursus conversionem, aut commutationem ei dicimus contigisse; sed ipsum conjunctum esse, arcana ineffabilique ratione, corpori sancto habenti animam rationabilem: quidquid enim adunari dicitur, non confunditur, sed [Col. 0974C] aliud sibi magis assumit.
Affirmamus igitur, Dei Patris Verbum assumpsisse sibi sanctam et animatam carnem, et esse vere inconfuseque, ex ipsa vulva, conjunctum, exiisse quidem hominem, Deum tamen verum sic quoque remansisse; ideo et Virgo sancta Θεοτόκος est. Supervacuum autem esse opinor, eam etiam ἀνθρωποτόκον vocari. Nam si essent quidam adeo mente capti, ut dicerent, naturam Verbi ex carne, tamquam fontem suae originis habuisse, et suae exstantiae [ Baluz. substantiae] inde initium fuisse sortitum, fortasse non absque aliqua ratione facere viderentur, qui eam ἀνθρωποτόκον vocari debere ostenderent. Sed quoniam hujusmodi opinio omnibus odiosa est, nec aliter potest intelligi Θεοτόκος esse Virgo sancta, nisi quis prius [Col. 0974D] crediderit, quod factum sit caro, id est, factum sit homo, Dei Patris Verbum (neque enim divinitatem nudam virgo peperit), quod nobis ex hac contentione emolumenti parient hi, qui certant etiam ἀνθρωποτόκον eam vocari debere?
Verum, quantum apparet, locum sibi adversus Christum dicendi excogitaverunt; non enim patiuntur, vel sentire vel dicere, ipsum Dei Patris Verbum, quod erat ante saecula Filius, novissimis temporibus inconfuse, inconvertibiliterque adunatum esse, ex vulva, carni habenti animam rationabilem, ac sic fuisse hominem similem nostri. Sed sicut unum sanctorum [Col. 0975A] inhabitantem Deum habuisse commemorant, alios etiam ita sentire sollicitant: non considerantes, quod in nobis quoque per sanctum Spiritum, ut in sanctis templis, habitet omnium Deus. Scriptum est enim: Nescitis, quod templum Dei estis, et spiritus Dei habitet in vobis? Si quis ergo templum Dei corrumpit, corrumpet eum Deus; templum enim Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 16) . Sed etsi nominati sumus templa, Deum habentes inhabitantem per Spiritum; attamen alium mysterii, secundum Christum, novimus modum: vere enim adunatam esse Deo Verbo dicimus carnem, habentem scilicet animam rationabilem.
Sed libenter eum consulerem, utrum unitatem Dei Verbi et humanitatis, sive sancti corporis rationabiliter [Col. 0975B] animati, factam esse vere confiteatur; an ipse quoque nonnullorum exemplo, per conjunctionem solam, [ Gr. συνάφειαν σχετικὴν ] servilis et ἀνυποστάτου formae cum ἐνυποστάτῳ forma divina, sive alio modo, per solam filietatis ὁμωνυμίαν, et aequalitatem dignitatis; aut si alius ullus conjunctionis intelligitur modus? Sed forte sine causa molestus sum, et percunctor non necessario: habeo enim voces ipsius, et apertissimam confessionem; in primo namque hoc capitulo dixit: Ideo natus puer vocatur Emmanuel, nec Deus a natura separatur humana, nec homo divinitate nudus. Oportuerat quidem ipsum subtilem ex his expositionem, elimatamque curare; caeterum id certe notandum est. Ecce enim ipse unitatem explanans, ab humana natura Deum unitate se separare [Col. 0975C] negat, eumdemque confitetur Deum simul et hominem: cur ergo non erubescit, dicta increpans nostra? [Col. 0975D] Baluz. addit hic: et criminatur immerito secundum anathematismum, qui se ita habet. EDIT.
Siquis non confiteatur, carni per substantiam adunatum esse Dei Patris Verbum, et unum esse Christum cum propria carne, eumdem scilicet Deum simul et hominem; anathema sit.
Unum quidem Christum confitemur, divinis apostolorum traditionibus obtemperantes, et eumdem propter ἕνωσιν Deum et hominem nominamus. Verum ἕνωσιν per substantiam penitus ignoramus, ut novam, et alienam a divinis Scripturis et Patribus, qui eas [Col. 0975D] interpretati sunt.
Et hic quoque totus locus relatus est damnatusque in V synodo, propterea quod rejiceret ἕνωσιν καθ` ὑπόστασιν, cujus confessio est sola, indubitata, et fraudis expers bene sentiendi regula. Unde canone [Col. 0976A] 13 anathema dicitur ei, qui defenderit impia Theodoreti conscripta, quae contra rectam fidem et contra primam Ephesinam sanctam synodum, et sanctum Cyrillum; et duodecim ejus capitula, exposuit, et omnia quae conscripsit pro Theodoro et Nestorio impiis, et pro aliis, qui eadem praedictis Theodoro et Nestorio sapuerunt, defendens eos, et eorum impietatem, et propter hoc impios vocans doctores Ecclesiae, qui UNITATEM SECUNDUM SUBSISTENTIAM Dei Verbi ad carnem confitentur, etc.
Si autem is, qui haec reperit, vult dicere ἕνωσιν per substantiam, qua commixtio sit facta divinitatis et carnis, contradicemus omni alacritate, et blasphemiam convincemus. Necesse est enim commixtionem confusio sequatur; secuta autem confusio adimit naturae proprietatem: quae enim miscentur, id quod erant ante, non servant; id autem de Deo Verbo et [Col. 0976B] de semine David dicere, flagitiosissimum est. Oportet autem obtemperare Domino demonstranti duas naturas, et dicenti Judaeis: Solvite templum istud, et in triduo reaedificabo ipsum (Joan. II, 19) . At si commixtio fuisset facta, nec Deus remansisset Deus, nec templum cognosceretur templum, sed et Deus templum esset, et templum Deus: id enim commixtionis ratio postulat; et non recte Dominus Judaeis dixerit: Solvite templum istud, et in triduo reaedificabo ipsum. Oportuerat enim ita dicere: Solvite me, et in triduo resurgam; siquidem vere commixtio, confusioque fuisset facta: nunc autem ostendit, et templum solvendum, et resuscitaturum Deum.
Superflua igitur per substantiam ἕνωσις, qua pro commixtione, ut opinor, utuntur; sufficit autem ἕνωσιν [Col. 0976C] dicere, quae et naturarum proprietates ostendit, et unum adorandum praecipit Christum.
Ecce iterum generosus iste [Col. 0975D] Haec vox non respondet voci Graecae γεννάδας, qua hic usus est Cyrillus; eamque ob causam Garnerius addidit vocem generosus et ita legit: Ecce iterum generosus iste barbarus. Verum aut generosus simpliciter legendum est aut barbarus. Videtur autem Marius Mercator accepisse haec verba Cyrilli [Col. 0976D] tamquam ironica, et ideo vertisse vocem γεννάδας per vocem barbarus, sicut infra pag. 288, pro eo quod apud Cyrillum scriptum est ὁ θρασὺς, quod isthic vertere debuerat audax aut temerarius, posuit strenuus quod est laudis potius quam vituperii. Isthic pro barbarus vetus illa versio cujus ante meminimus habet fortis. BALUZ. barbarus ex minimis causis occasionem maledicendi captans, reprehendit dictionem quod per substantiam dixerimus, et eamdem insolitam esse definit, et novo more eam factam esse a nobis affirmat; nec considerat, quod dictionum vis [ Bal. om. dictionum vis], impiorum haereticorum argutiis veritatem opponens, convellit id, quod videtur obsistere.
Nestorio igitur ubique evacuante Dei Verbi secundum carnem generationem, et solam dignitatum unitatem nobis instituente, et dicente hominem Deo conjunctum [Col. 0976D] filietatis ὁμωνυμίᾳ fuisse honoratum; necesse fuit, ut nos adversus illius dicta agentes, per substantiam ἕνωσιν factam fuisse diceremus. Hic autem sermo nihil aliud significat, nisi id tantum, quod Verbi natura, sive substantia, id est, ipsum Verbum, humanae [Col. 0977A] naturae vere adunatum, absque omni conversione et confusione, ut saepe diximus, unus intelligatur, et sit Christus, ipse Deus et homo.
Notanda sunt accurate ista Cyrilli verba: τὴν καθ` ὑπόστασιν ἕνωσιν γενέσθαι φαμέν, τοῦ «καθ` ὑπόστασιν» οὐδὲν ἕτερον ἀποφαίνοντος, πλὴν ὅτι μόνον ἡ τοῦ λόγου φύσις, ἤγουν ἡ ὑπόστασις, ὅ ἐστιν αὐτὸς ὁ λόγος, ἀνθρωπείᾳ φύσει κατὰ ἀλήθειαν ἑνωθεὶς, etc. Factam dicimus unitionem secundum ὑπόστασιν ; hic autem sermo nihil aliud significat, nisi id tantum, quod Verbi natura, sive hypostasis, id est, ipsum Verbum humanae naturae vere unitum, etc. Inde enim intelligitur famosa illa Athanasii ac Cyrilli sententia: POST UNITIONEM UNA EST VERBI DEI NATURA INCARNATA. Natura enim pro hypostasi posita est; neque illud catholicorum singulare est. Ipse etiam Nestorius, si credimus Patribus V synodi, naturas posuit, pro hypostasibus, cum dixit: Propter eum qui induit, eum qui indutus est, adoro: propter eum qui occultus est, eum qui apparet, adoro. [Col. 0977B] Inseparabilis ab eo, qui apparet, Deus est: propterea ejus, qui inseparabilis est, honorem non separo, separo naturas, sed unio in adoratione (Serm. 7, num. 37) . Alteram vero vocem cum altera confudit Theodoretus in reprehensione consequentis anathematismi, cum ait: τῆς τοῦ θείου μορφῆς λαβούσης τὴν τοῦ δούλου μορφὴν, ἕν μὲν πρόσωπον, καὶ ἕνα υἱὸν καὶ Χριστὸν ὁμολογεῖν εὐσεβές· δύο δὲ τὰς ἑνωθείσας ὑποστάσεις, εἴτουν φύσεις, λέγειν οὐκ ἄτοπον.
Id autem, ut opinor, Theodoreto ipsi videtur dicenti, ab humana natura Deum non fuisse separatum, nec absque deitate humanitatem intelligi. Igitur nec absque substantiis servi et Dei formas conjunctas dicimus, nec communem hominem aequalitate sola dignitatis honoratum σχετικῶς conjunctum esse Verbo definimus; sed ipsum, ut supra dixi, Filium Dei unigenitum, qui [Col. 0977C] vere carnem assumpsit, quae haberet animam rationabilem, hominem factum, ita tamen ut remaneret et Deus.
Sed vir ille vehemens oratione, et cogitatione acerrimus, commixtionem significari hujusmodi dictione definit, et dicere audet, atque ea, quae ex naturarum commixtione contingant, proponit in medium, quasi nos ignoremus, an forte quadam insolentia gloriatur, et existimat neminem praeter se alium, orationem posse, quantum voluerit, propagare; si modo, quod a nullo sit dictum, tamquam vere dictum, sibi proposuerit, ut aliquid videatur esse apud eos, qui discernere nesciunt, qui sint vaniloqui, mendacesque, et qui rectam viam teneant veritatis, et prudentes exerceant necessariosque sermones.
[Col. 0977D] Opinabar quidem, confiteor, a principio, capitulorum vim ipsum minime ignorasse, sed simulare ignorantiam, et in hoc quibusdam gratificari; vere tamen eum ignorasse nunc comperi.
Siquis in uno Christo dividat substantias post unitatem, et conjunctione sola conjungat secundum dignitatem, vel auctoritatem, vel dominationem, ac non [Col. 0978A] magis conventione quadam, quae sit facta, per ἕνωσιν naturalem; anathema sit.
Obscura quidem dictorum caliginosaque sententia; plana vero apud pios ipsorum dementia. Cui enim non sit perspicuum, quod conjunctio et conventio nihil differant? [Col. 0977D] Baluz. nam et conventio eorum est quae erant ante separata, et conjunctio eorum quae erant ante divisa. EDIT. nam et conventio eorum est, quae erant ante divisa. Sed hujusmodi verborum prudentissimus generator, tamquam contraria posuit verba sibi convenientia: Non enim oportet, inquit, conjungere conjunctione substantias; sed complexione, et conventione naturali, aut ignorans forte quid dicat, aut sciendo blasphemans.
Natura enim res est quaedam imperiosa, et cogens quaedam agere, non voluntate. Est autem tale quod [Col. 0978B] dico: Natura esurimus, non voluntate hoc patientes [ Baluz. sitientes], sed necessitate; ac ni ita esset, pauperes a mendicitate liberarentur, habentes in voluntate sua, ut non esuriant; naturaliter sentimus, naturaliter dormimus, naturaliter spiritum ducimus. Verum haec omnia, sicut dixi, non fiunt voluntate: nam si quis horum aliquid non admittat, necessario vitae sentiet finem. Ergo [Col. 0977D] Si naturalis. Segmentum istud refertur in epistola Pelagii II supra laudata. GALLAND. si naturalis conjunctio facta est [Col. 0978D] Facta est formae Dei et formae. Et haec quoque exstant in eadem epistola. Ex quo colligas recte illa revocata esse ex codicibus Mercatoris. Exciderant enim in editione Garnerii. GALLAND. formae servilis, compellente quadam necessitate, non sua clementia Deus Verbum conjunctum est formae servili, atque ita invenietur legislator necessariis legibus serviens. Verum non ita nos beatus Paulus edocuit, sed contra magis, quod nempe se exinanivit formam servi accipiens (Philip. II, 6) ; dicendo, se exinanivit, significat voluntatem. Si igitur suo arbitrio et voluntate, [Col. 0978C] naturae ex nobis assumptae conjunctus est, superflua est dictio naturalis conjunctionis: confiteri enim sufficit ἕνωσιν. ἕνωσις porro de divisis accipitur, nam si nulla sit divisio, numquam ἕνωσις fiet, et qui admittit ἕνωσιν, admittit et divisionem praeviam [ Baluz. om. praeviam].
Quare ergo dicit substantias sive naturas dividi non oportere, maxime cum sciat, quod perfecta erat Dei Verbi substantia, quodque perfecta ab eo assumpta forma servilis, ideoque substantias dixerit, et non substantiam? Ergo si utraque natura perfecta est, et ambae in unum convenerunt, Dei forma scilicet formam assumente servilem, unam quidem personam, ἓν μὲν πρόσοπον, et unum Filium ac Christum similiter confiteri, pietatis ratio poscit; duas vero substantias [Col. 0978D] adunatas sive naturas dicere, non ineptum est, sed [ Baluz. add. ex causa] magis consequens.
Nam si in uno homine naturas dividimus, et mortalem quidem, corpus vocamus; immortalem vero, animam; utrumque autem, hominem: multo magis assumentis Dei, et assumpti hominis naturarum proprietates convenit discernere. Invenimus etiam beatum Paulum, unum eumdemque hominem in duos homines dividentem, [Col. 0979A] et modo dicentem: Quanto exterior homo corrumpitur, tanto interior renovatur (II Cor. IV, 16) ; modo: Condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem (Rom. VII, 22) ; et statim: In interiore homine inhabitare Christum (Ephes. III, 17) . Si igitur naturalem conjunctionem ejusdem temporis naturarum [ Gr. ὁμοχρόνων ] Apostolus dividit, quare impietatis arguit eos qui, dividunt propria naturarum, Dei sempiterni et ejus hominis, qui in novissimis temporibus assumptus est? Arguit, inquam, ille, qui commixtionem nos aliis nominibus docet.
Animadverte quomodo sapiens ille vir, primum quidem obscura dicta esse nostra mentitur, et cum [Col. 0979B] ipse caliginosam offusamque habeat mentem, obscurum esse ait tam planum sapientibus, evidentissimumque sermonem.
Arbitratus est autem, quod conventionem, ac non magis conjunctionem, nominari debere, nostra affirmet oratio. Deinde calliditatem suam cupiens ostentare, unum ait a nobis idemque significari, sive conventionem, sive conjunctionem factam esse dicamus. Ego vero hoc quoque loco mentis ipsius acumen admiror: solus enim fortasse didicit quod a nullo est umquam ignoratum; quodque adeo proculcatum est, ut eis etiam, qui sunt omnino a doctrina et litteris saecularibus alienissimi, notissimum videatur; immo et iis qui auditu tantummodo fabularum, ad levem incertamque scientiam pervenerunt.
[Col. 0979C] Admirans igitur ipsius doctrinam, hoc ad eum dico: Vel minimum evigila, velut ex ebrietate aut somno, qui tam magnum in nos os aperire contendis; et animadverte subtiliter acuteque mysterium unitatis, quod de Christo dicitur. Faciunt quidam calumniam huic unitati [ Baluz. in foeditate], in id, quod ipsis libuerit, sacrarum litterarum sententias transferentes: aiunt enim, divisas quidem esse a sese naturas et a sese sejunctas, et seorsus, et in parte sua esse utramque; hominem vero σχετικῶς conjunctum esse Deo contendunt, secundum solam dignitatem, sive auctoritatem et secundum filietatis ὁμωνυμίαν. Huic anathematismus opinioni pugnat, et tam profanis vocum novitatibus reluctatur. Affirmat etenim adunatum fuisse Verbum natura, id est, non σχετικῶς, sed veritate, [Col. 0979D] carni habenti animam rationabilem; et nullo modo dividi oportere, ne duos filios intelligamus, individuum dividentes. At ille non intelligens, quid sit tandem adunatio naturalis, id est, vera, quae neque naturas confundat, nec commixtionem faciat; ita ut utraque aliud esse, quam quod erat, incipiat, infantile aliquid frivolumque assumit ad probationem eorum quae se bene habere arbitratus est.
Denique ait: Si naturalis facta est adunatio; ergo non voluntaria est exinanitus Verbi, sed tamquam ex necessitate, et violentia, imperiosa enim res natura. Ad hoc quilibet ad eum dixerit: Esuritio, et sitis, et caetera, quemadmodum dixisti, carnis sunt infirmitates naturales, et in nobismet ipsis habent motum; [Col. 0980A] propterea quod scilicet naturam passionibus habemus obnoxiam. Divina vero arcanaque Verbi natura non necessitatis, nec passionis capax, omnino a nullo coacta est, ne a se quidem ut contra voluntatem fieret caro, sive assumeret humanitatis mensuram, et Abrahae apprehenderet semen.
Quod vero inconsulta vehementer sit ipsius oratio, non est difficile volentibus invenire: ait enim omnino, et procul dubio, omnia naturalia necessitatis legibus subjacere; et ad hujus rei probationem protulit, nos contra voluntatem esurire atque sitire, ad hoc nos provocante natura, etiamsi quis noluerit (sed erat hominis docti, et in his rebus exercitati solidiores alias rerum causas videre, quae oratione majore requiri dignae sint); nisi forte sit falsum, hominem rationabilem [Col. 0980B] esse natura. Ergo contra voluntatem coactus est rationabilis esse. Deinde, dic mihi, Deus omnipotens nonne natura est Deus? Nonne natura sanctus, justus, bonus, vita, lumen, sapientia, et virtus? Utrum ipse quoque contra voluntatem, et coactus, id est, quod est? Sed ita opinari vesanae stoliditatis est certissimum argumentum.
Quid igitur nobis obtendit mendacium tamquam inexpugnabile, et invincibile munimentum; et tam imbecillis utitur argumentis, ut audiens, naturalem factam esse adunationem, id est, veram, et conversionis liberam, atque inconfusam omnino substantiarum conventionem, torquere conetur vim sententiarum, ut parum recte positae esse credantur? Nec horrescit vir strenuus [ Baluz. add. exemplo nostro], naturam [Col. 0980C] Verbi inevitabili necessitati subjacere commemorans. Exinanivit se, non contra voluntatem, sed voluntarius unigenitus factus homo: at non, ut tu ais, assumpsit hominem, σχετικὴν ei praebens conjunctionem, et eum filietatis beneficio honorans, juxta nos.
Ergo, etsi intelligamus adunatas esse substantias, et hominem factum atque incarnatum Dei Verbum: proptereaque videamur, aliquo modo dicere adunationem naturalem, quae illam excludat, quae non est vera, sed σχετικὴ, quamque nos etiam habuimus per fidem et sanctificationem, propterea quod divinae naturae participes fuimus; etenim sicut ait Paulus: Qui adhaeret Domino, unus est Spiritus (I Cor. VI, 17) ; non tamen necessitati et violentiae naturali impassibile et [Col. 0980D] liberum Dei Verbum subjicimus.
Quod vero post adunationem [ Baluz. add. divinam] nolumus ea, quae adunata sunt, a sese esse sejuncta, nisi fallor, nec criminosum omnino est, nec culpabile videtur, cum praesertim ipse vir egregius Theodoretus unum ex nobis hominem exempli causa proponens, in duo dividi non sinat; quamvis quantum ad hominis θεωρίαν pertinet, divisionis patiens esse possit, eo videlicet, quod intelligimus, aliud animam esse natura, aliud natura propria carnem. Ergo simili ratione curiosius inquirentes, adunationem, quae in Christo facta esse intelligitur, secundum θεωρίαν quidem divinitatis et humanitatis, conventionem veram per ἕνωσιν factam esse dicimus: non ignorantes, aliud [Col. 0981A] quidem esse praeter carnem Dei Verbum, aliam vero juxta suam naturam carnem, praeter Verbum. Adunatum vero semel dividere criminosum est; nec in duos Filios separare unum Christum, et Filium, et Dominum recta ratio permittit: in hanc enim scientiam nos sancta et divina Scriptura deducit.
Verum ille dogmatum veritatis nullam habet penitus curam, nec laborat discere aliquid necessarium, et quod vel mediocriter ipsi prodesse possit, [Col. 0981D] Id tamquam quod nocere possit evitat. Verumtamen. Haec est lectio codicis Vaticani. Bellovacensis habet cudat. Vetus versio Antidoti, festinat. BALUZ. sed id tantum, quod nocere possit. Verumtamen cum mendacio glorietur, et calumniandi jactet se habere calliditatem, audiat a nobis: Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate? tota die injustitiam cogitavit lingua tua (Psal. LI, 3) .
[Col. 0981B] Siquis personis duabus, sive substantiis dispertiat voces, quae sunt in evangelicis, vel apostolicis Scripturis, quaeque vel de Christo a sanctis dicuntur, vel ab ipso de se ipso, et has quidem, ut homini, qui praeter Verbum seorsus intelligatur, deputet; has vero, ut divinas, soli Deo Verbo; anathema sit.
Cognata haec quoque supradictis: vult enim, tamquam commixtione facta, nullam esse verborum differentiam, quae in sacris Evangeliis, sive apostolicis libris, dicta sunt; cum praesertim Ario, et Eunomio, et caeteris haerese ω n auctoribus hostem se esse glorietur.
Dicat igitur divinorum dogmatum peritissimus magister, [Col. 0981C] quomodo haereticorum blasphemiam possit arguere, humilia et servi formae verba convenientia Deo deputans Verbo: illi enim hoc facientes, et minorem, et creaturam, et facturam, et servum, et ex nihilo factum, Filium asserunt Dei.
Cui igitur nos, qui ab illis diversa sentimus, et qui ejusdem substantiae coaeternum cum Deo et Patre Filium confitemur, opificem omnium, et factorem, et ordinatorem, et gubernatorem, et arbitrum sapientissimum, et omnipotentem, immo vero ipsam [ Baluz. ipsum hic et infra ] per se virtutem, ipsam vitam, ipsam sapientiam. Cui, inquam, haec deputemus: Deus, Deus meus, ob quid me dereliquisti (Matth. XXVII, 46) ; et illud: Pater, si potest fieri, transeat a me calix iste (Matth. XXVI, 39) ; et: Pater, salva me ab hora ista [Col. 0981D] (Joan. XII, 27) ; et illud: Horam illam nemo scit, nec Filius hominis (Marc. XIII, 32) , et caetera, quae humiliter ab ipso dicta sunt, et a sanctis apostolis de ipso conscripta sunt? [Col. 0981D] In concilio V legitur: Cui esuritionem et sitim [Col. 0982D] applicemus. Vetus versio Antidoti, Cui esuriem et sitim applicabimus; quod esse melius ostendunt verba Graeca. BALUZ. Cui esuritionem ascribamus? Cui fatigationem et somnum? Cui ignorantiam et timiditatem? Quis est, qui adjutorio eguit angelorum? Si haec Dei Verbi sunt, quomodo sapientia ignoravit? Vel quomodo sapientia nominatur, quae ignorantiae habeat vitium? Vel quomodo verum dixisse videbitur, omnia [Col. 0982A] Patris se habere commemorans, cum non habeat Patris scientiam? Solus enim, inquit, Pater scit diem illam (Matth. XXIV, 36) . Vel quomodo imago sit simillima genitoris, qui non omnia habeat genitoris? Si non mentitur dicens se ignorare, haec quis de ipso existimaverit; sin vero novit diem, et occultare volens ignorare se dicit: vides qualis ex hoc blasphemia consequatur; veritas scilicet mentitur. Sed qui veritas vocetur, quae contrarium habeat veritati? Si non mentitur veritas, neque Deus [ Baluz. Dei] Verbum ignorat diem, quam ipse disposuit, in qua judicaturus est orbem terrarum, sed habet Patris scientiam, quippe imago simillima. Ergo non Dei Verbi est ignorantia, sed servilis formae, quae illo tempore tanta sciebat, quanta inhabitans deitas revelabat.
[Col. 0982B] Et id quoque fere totum, quod paragrapho continetur, relatum est in V synodo, velut Nestoriano errore, de duobus filiis, infectum, quod advertit Cyrillus.
Hoc de aliis similibus potest dici: quid enim habet rationis, Dei Verbum dicere ad Patrem: Pater, si potest fieri, transeat a me calix iste; verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu (Matth. XXVI, 39) ? Ex hoc enim rursus irrationabilia multa eveniunt; et primum, discordare Patrem et Filium, et alia velle Patrem, alia Filium, ait enim: Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu. Deinde ingentem rursus ignorantiam in Filio esse videbimus, invenietur enim ignorans dicere: Si potest fieri, transeat calix. Hoc autem de Deo Verbo dicere impium est, et blasphemiae plenum: sciebat [Col. 0982C] enim certissime, qui hujus causa advenit, qui sponte nostram naturam assumpsit, qui se exinanivit, dispensationis mysterii exitum, propter quem sanctis praedicabat apostolis: Ecce ascendimus Hierosolymam, et Filius hominis tradetur in manus gentium, et flagellabitur, et crucifigetur, et tertia die resurget (Matth. XX, 1) . Qui igitur haec pronuntiavit, et qui Petrum objurgavit deprecantem ne fieret, quomodo deprecatus esset ne fieret, si plane sciebat omne futurum? Quomodo autem non sit absurdum, Abraham quidem ante multa saecula vidisse diem ipsius, et gratulatum esse; et Isaiam item praecantasse salutares passiones, et Jeremiam, et Danielem, et Zachariam, et omnem prophetarum chorum; ipsum vero et ignorare, et liberationem poscere, et deprecari id, quod saluti mundi fuerat [Col. 0982D] profuturum? [Col. 0982D] Et istud quoque habetur in V concilio. BALUZ. Ergo non Dei Verbi ista sunt verba, sed servi formae, quae pavebat mortem, quia nondum mors fuerat resoluta; sed Deus Verbum haec dicere concessit, dans locum timiditati, ut appareret geniti natura, et ne δόκημα et φαντασίαν, id quod ex Abraham et David factum est, existimemus, ob profanos haereticos [ Id est Manichaeos], quorum factio talem blasphemiam peperit.
Ergo ea, quae divine dicta, vel facta sunt, Deo [Col. 0983A] Verbo ascribamus; quae vero humiliter dicta sunt, servi formae aptemus, ne Arii et Eunomii blasphemias aemulemur.
Nonne multo melius, quaeso, fuerat ipsum, vim perscrutari dictorum, ab odio et praejudicio liberum animum retinentem? Verum id minime agere dignatur; omnia enim ad suum convertit arbitrium, et ait: Cognata et haec supradictis: vult enim, tamquam commixtione facta, nullam esse verborum differentiam, quae in sanctis evangeliis vel apostolicis dictis conscripta sunt; cum praesertim Ario, et Eunomio, et caeteris haerese ω n auctoribus hostem se esse glorietur. Et haec quidem ille: verum tantum abest, ut ego dicam naturas inter [Col. 0983B] se fuisse confusas, et confusionem, commixtionem ac conversionem suscepisse, quantum abest, ut ille recta sentiat.
Sed neque verborum quidem differentiam sustulimus: scimus enim, haec quidem divine facta esse, haec vero humane; et quod haec excellentissimae conveniant gloriae, haec sint exinanitatis aptiora mensurae. Oportere autem asserimus, ea personis duabus a se penitus divisis non deputari: nam si est unus Dominus noster Jesus Christus, una fides in ipsum, et unum baptisma (Ephes. IV, 5) , una erit et unius ipsius recte persona. Et si erit ipse Deus simul et homo, decet ipsum certe et divine simul facere et humane sermones; cum neque inde divina ipsius arcanaque natura ulla ex particula fiat majestate Patris inferior; [Col. 0983C] et illa dispensatio cum carne credenda sit, quod cum sit Deus, homo etiam juxta nos factus dicatur.
Omnia igitur unius Christi sunt, divina atque humana: nam si non factum est homo Dei Patris Verbum, non [ Baluz. nec] juxta nos sane loquatur humane; sin autem verum est, ipsum similiter ac nos communicasse sanguini et carni, assimilans se per omnia fratribus, nobis scilicet; quare dispensationis rectissimam rationem stultissime reprehendunt, qui vocem non patiuntur humanam, quique sermonis, propter dispensationem factam, humilitatem, tamquam alii seorsum Filio, servi formae, ut ipsi aiunt, deputare festinant?
Ineptum est autem, eos haereticorum quidem malignitatem horrere se dicere; rectae autem fidei traditionem [Col. 0983D] nolle sectari: praestabilius autem sit, et multo doctius, voces humanas aptare, non alii [ Baluz. aliae] personae, quae intelligatur seorsus Filius, et servi formae, sicut ipsi dicere consueverunt; sed magis humanitatis ipsius deputare mensurae: decuerat enim, cum esset Deus simul et homo, per utrosque eum procedere [ Baluz. om. procedere] sermones.
Admiror autem, quod simulet quidem ipse quoque, confiteri, quod sit unus Christus, idem scilicet Deus simul et homo; deinde tamquam in oblivionem delapsus eorum, quae recte habere arbitratus est, unum dividat rursus in duo. Ponit enim Salvatoris vocem [Col. 0984A] dicentis: De die autem aut hora illa nemo scit, nec angeli coelorum, nec Filius, nisi Pater (Marc. XIII, 32) . Deinde sapientiam esse affirmans Dei Patris Verbum, et omnia futura praescire, adjicit et ait: Non ergo Dei Verbi ignorantia, sed servi formae, quae tanta eo tempore sciebat; [Col. 0983] Baluz. addit: quanta ei inhabitans divinitas revelabat. EDIT. haec et de aliis similibus dici possunt. Ergo si non mendaciter [ Baluz. mendose] dicis unum Christum, et Deum Filium, eumdem Deum simul et hominem: quare dividis, et duos dicere Filios non erubescis, nisi forte non videantur duo esse omnino, is qui habeat scientiam praefinitam, et is qui omnia sciat, et qui particularem accipiat revelationem, et qui sit perfectus sapientia, et tanta cognoscat, quanta etiam Pater?
Si autem est unus et idem, propter adunationis [Col. 0984B] verissimae rationem, et non alius et alius divise et separatim, ipsius est omnino scire et videri nescire. Ergo scit quidem divine, utpote sapientia Patris. Sed quoniam inscitae [ Baluz. inscientia] humanitatis mensuram subit dispensatorie, et hoc quoque cum aliis familiare facit; quamvis sicut nuper diximus, nihil prorsus ignoret, sed sciat cuncta cum Patre.
Quam igitur ob causam esurisse dicitur, et fatigatus esse ex itinere, cum sit vita et vivificus, utpote Deus, et cum sit ipse panis vivus, qui de coelo descendit, et vitam dans mundo (Joan. VI, 51) , et ipse sit idem virtutum Dominus (Psal. XXIII, 10) ? Scilicet ut factus fuisse homo vere credatur, familiaria putat humana, numquam naturae suae bonis excedens; sed ea immota retinens, in quibus erat semper, et est, [Col. 0984C] et erit.
Qui vero revelationem datam esse commemorat servi formae a Deo inhabitante, et eam praefinitam, Prophetam nobis ostendit Emmanuel, et hominem Θεοφόρον, et aliud nihil.
Verum callidum aliquid se dicere et inexpugnabile arbitratur: Nam si Dei Verbum, inquit, est quod exclamavit, PATER, SI POTEST FIERI, TRANSEAT A ME CALIX ISTE (Matth. XXVI, 39) . Primum quidem a Patre discordat, nec recte recusat bibere calicem; cum sciat, inquit, quod mundo salutaris futura fuerat passio: igitur non sunt, inquit, Dei Verbi tales voces. Audiat igitur contra super hoc quoque a nobis, qui tam infirmis rationibus nutat et titubat. Ergo quoniam tibi videntur tales voces a Deo Verbo removeri [Col. 0984D] debere, et soli deputari formae servili, nonne in duos filios unum dividis, et cui hoc sapientium videtur obscurum? Dixerit enim fortasse aliquis, tuas sequens rationes, quod nec verisimile sit, nec rationabile, recusare passionem servi formam, et discordare a Patre, et ab eo, quod inhabitaverat, Verbo [ Baluzi Verbum], cum sciret passionem salutarem mundo futuram, et vitae causam illis, qui fuerant morte devicti. Oportebat ergo, inquit, ipsam videri timiditate superiorem, et divinis imperiis obtemperantem Nonne igitur te sentis frustra garrire? Unde haec sententiarum vulgaris inventio
[Col. 0985A] Ergo, quod omnia quidem humana Deo Verbo parvula et exigua videantur, sane confiteor; sed requiro, exinanitas cujus facta esse intelligatur, et quis volens eam sustinuerit. Nam si, ut ipsi aiunt, servi forma, sive id quod erat ex semine David; quomodo et qua ratione exinanitum sit, cum a Deo assumptum sit? Si vero ipsum Verbum, quod erat in forma et aequalitate Dei et Patris, exinanisse se dicitur, quomodo rursus vel qua ratione exinanitum sit, si recuset exinanitatem? Exinanitas autem Dei Verbi, quod nescit pati conversionem, est agere aliquid vel dicere humanorum, propter conventionem dispensatoriam carnis.
Sed etsi factus sit homo, nullo tamen modo naturam ejus mysterii violat ratio: mansit enim id quod [Col. 0985B] erat, etiamsi ad humanitatem, propter mundi salutem, vitamque descenderit. Igitur non personis duabus, sed uni Christo, Filioque et Deo, evangelicas ac sanctorum apostolorum deputabimus voces; neque divinam ipsius naturam, et gloriam minorem facientes, propter humanam, nec dispensationem abnuentes; sed ipsius Verbi ἐνανθρώπησιν propter nos factam esse credentes.
Siquis dicere audeat, Christum esse hominem θεοφόρον, ac non magis vere Deum, utpote unum filium per naturam, eo quod Verbum factum sit caro, et communicarit similiter ac nos carni et sanguini; anathema sit.
Communicasse quidem similiter ac nos, sanguini et carni, et animae immortali Deum Verbum, eo quod haec ipsi sint adunata, confitemur. Carnem vero Deum Verbum conversione factum esse, non dicimus; sed illos etiam, qui id dicunt, impietatis arguimus. Quam autem contrarium id sit jam ante dictis, videre licet: nam si Verbum in carnem conversum est, non communicavit certe carni et sanguini; sin autem carni et sanguini communicavit, quasi alius praeter haec, communicavit: si vero caro aliud est praeter ipsum, non est ipsum in carnem conversum. Ergo [Col. 0985D] Ista habentur in eadem epistola Pelagii II. BALUZ. nomine communicationis utentes, ut unum quidem Filium adoramus, et eum, qui assumpsit, et eum, qui assumptus est; differentiam tamen cognoscimus naturarum.
[Col. 0985D] [Col. 0985D] Et θεοφορον autem hominem, ut a multis. Videntur deesse hoc loco nonnulla quae exstant in epistola illa Pelagii, ubi sic legitur: Theophoron autem dicere [Col. 0986D] portans vel Deum indutus hominem Christum, ut a multis sanctis Patribus dictum est, non recusamus. Verum in antiqua versione Antidoti eodem fere modo legitur quo apud Mercatorem. BALUZ. Θεοφόρον autem, id est, deiferum, dicere, ut a multis sanctis Patribus dictus est, non recusamus: quorum unus magnus ille Basilius, in oratione ad Amphilochium de sancto Spiritu, hoc est usus nomine, et in interpretatione psalmi quinquagesimi noni. Vocamus autem θεοφόρον, non ut particularem nescio quam divinam gratiam accipientem, sed ut omnem habentem adunatam Filii deitatem; hoc enim explanans [Col. 0986A] beatus Paulus dicebat: Videte, ne quis nos seducat, propter philosophiam et inanem gloriam, secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi, et non secundum Christum; quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 8) .
Hic quoque vanas eum fabulas exercere nullus est labor ostendere; asserimus enim, a nullo oportere θεοφόρον hominem nominari Christum, ne juxta unum aliquem intelligatur fuisse sanctorum; sed Deum magis verum hominem factum, et incarnatum Dei Verbum.
Increpat autem iterum, quae recte sunt dicta, et fallit modis variis, atque mentitur. Ait, dicere nos, in [Col. 0986B] naturam carnis Dei Verbum fuisse conversum, et eruit rationes ex alto, per quas probare contendit Dei Verbum non esse vertibile. Quod vero saepius dixi, dicam nunc quoque necessario, cum nemo sit, qui in carnem terrenam, divinam immortalemque Verbi naturam conversam fuisse dicat; sed inconvertibilem eam omnes confiteantur. Parcite jam inanes labores impendere, ut eis, qui in nullo decepti sunt, possitis ostendere, quod et invertibile sit per naturam, et incommutabile Dei [ Baluz. Deus] Verbum. Quis enim adeo stupidus, vel mente captus est, qui tam dedecorosa, et ipsis forte etiam insipientibus abominanda, sentire velit et dicere?
Ego vero vehementer admiror, quod cum ubique affirmet, Deum esse Emmanuel, Prophetae ei mensuram [Col. 0986C] in his tribuisse convincatur: ait enim, ipsum esse hominem θεοφόρον, ut videatur esse juxta nos, qui habemus inhabitantem Deum in nobis per sanctum Spiritum: inhabitat enim in cordibus nostris, et sumus templa Dei. Minime vero tantumdem est, dicere Verbum factum esse hominem, ac Deum in homine inhabitare; nam licet vera sit beati Pauli vox: Quoniam in ipso complacuit inhabitare omnem plenitudinem divinitatis corporaliter (Coloss. II, 8) , id est, non σχετικῶς ; attamen unum ait esse Patrem, et unum Dominum Jesum Christum, per quem omnia.
Dicat aliquis deinde, etiam in homine inhabitare Christum, ejusdemque spiritum, et scriptum esse de quibusdam: Inhabitantes autem domos luteas (Job. IV, 19) ; de quibus et nos ex eodem luto sumus: attamen [Col. 0986D] unus intelligitur, et est per compositionem homo ex carne, et ex anima rationabili carnem inhabitante [ Baluz. om. carnem inhabitante]. Cur ergo rectam et stabilem fidei rationem turbare non cessat? Modo enim unum ait Christum, et Filium, et Dominum, eumdemque Deum simul et hominem: modo inter prophetas eum ponit, hominem ipsum nominans θεοφόρον, nesciens se fortasse ipsum aequare, vel ipsis nobis, si quidem non sit Deus vere, sed magis templum, [Col. 0987A] in quo inhabitet Verbum, sicut et in nobis. Verum haec non ita se habere, divina Scriptura perdocuit: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) ; ne quis arbitretur per conversionem et commutationem in carnis naturam ipsum fuisse conversum. Qui autem factus est caro, sive homo, non est homo θεοφόρος, sed Deus magis, qui se in voluntariam exinanitatem immisit, et propriam carnem fecit ex muliere, carnem autem non inanimem et absque sensu, sed animatam et rationabilem.
Meminimus autem, et templum eum nominasse suum corpus: caeterum non σχετικὴν fecit inhabitationem, sicut et in nobis, per spiritum; sed unus per adunationem intelligitur Christus, et Filius, et Dominus.
Siquis dicat, Deum vel Dominum esse Christi, [ Baluz. add. vel] Dei Patris Verbum; ac non magis confitetur eumdem Deum simul et hominem, propterea quod Verbum caro sit factum, secundum Scripturas; anathema sit.
Beatus quidem Paulus id, quod a Deo Verbo assumptum est, formam nominat servi. Sed quoniam ante adunationem assumptio est; de assumptione autem beatus Paulus disputans, servi formam vocavit assumptam naturam: ideo nullum jam locum habet, adunatione facta, servitutis nomen; nam si eis, qui in ipsum crediderunt, beatus Paulus scribens dicebat: [Col. 0987C] Ergo jam non est servus, sed Filius (Gal. IV, 7) ; et Dominus porro discipulis: Non jam dicam vos servos, sed amicos (Joan. XV, 15) ; multo magis primordium nostrae naturae, per quod etiam nos adoptionis meruimus gratiam, servili appellatione liberatum est.
Deum igitur confitemur servi formam, propter adunatam ei formam Dei, et assentimus Prophetae vocanti puerum Emmanuel, et magni consilii nuntium, et miraculum, et consiliarium, et Deum fortem, et dominantem, et principem pacis, et patrem futuri saeculi (Isai. VII, 14; IX, 6) . Idem vero propheta etiam post adunationem, praedicans assumpti naturam, servum appellat id quod est ex semine Abraham, ita dicens: Servus meus es tu Israel, et in te gloriabor (Is. XLIX, 3) ; et rursus: Ita dixit Dominus, qui me finxit ex utero servum sibi (Ibid. 5) . Et paulo post: Ecce dedi te in testamentum generis in lumen gentium, ut esses in salutem usque ad extremum terrae (Isai. XLII, 7; XLIX, 6) . Quod autem in utero fictum est, non est Deus Verbum, sed servi forma: neque enim Deus Verbum conversum factum est caro, sed assumpsit carnem habentem animam rationabilem.
Mysterium dispensationis Unigeniti, quae cum carne facta est, nostros sermones nihilo nunc minus communiet, et eos non irrationabiliter habitos facillime demonstrabit: qui enim in forma est Dei et [Col. 0988A] Patris unigenitus Filius, qui per omnia est aequalis [ Baluz. par aequalisque] genitori, qui ejusdem gloriae, et liber, servi formam accipiens, nuncupatus est frater eorum, qui jugum ferunt servitutis, id est, noster. Itaque tamquam unus ex nobis didragmum tributorum exactoribus pensitabat, et factus est sub lege ut homo, qui est legislator ut Deus; edocebat autem tunc suos discipulos, quod et Filius sit vere, et in forma servi propter carnem, cumque per suam naturam sit liber, utpote ex Deo, et Deus; verumtamen, propriam habens servi formam, propter exinanitatis mensuram, tributum exactoribus pensitabat.
Ergo etiamsi quispiam dixerit, servum eum fuisse nominatum prophetarum voce sanctorum, nullo modo debet quisquam scandalum pati: sciebant [Col. 0988B] enim illi, revelante [ Baluz. add. eis] Spiritu sancto, quod factum homo, quod ex Deo Patre Verbum, erat quidem, sic quoque liber Filius; non tamen sapientissimae exinanitatis abjiciebat mensuram, nobis qui sumus sub servitutis jugo, similem capiens formam. Sic et Deum ipsum Patrem dicit, cum ipse natura sit Deus et ex Patre; et nulla parte majestate Patris inferior est.
Nestorio igitur scribente ita de Christo: Ergo qui passus est, est ille pontifex misericors, non Deus vivificator ejus, qui passus est, Verbum Christi nominante Deum, atque haec adjiciente: Erat autem ipse et puer, et pueri Dominus (Serm. 6, num. 6) ; nec recte, nec competenti modo, sed impie dictos esse hos sermones, vehementer affirmamus. Nam si [Col. 0988C] Christi Deus [ Baluz. Christus Dei] est Verbum Dei et Patris, duo omnino, et procul dubio esse necesse est. Quo autem modo intelligatur idem, et puer, et pueri Dominus? Non ergo dicendus est et Deus sui [ Baluz. suus], et Dominus Emmanuel, siquidem est idem, et Deus simul et homo, quasi homo factum et incarnatum Dei Verbum. Quod vero divinitas quidem aliud quiddam sit natura sua, aliud humanitas, nemo possit ambigere: caeterum ex utraque est Christus, ex deitate et humanitate, secundum dispensatoriam adunationem.
Siquis Christum, ut hominem, operatione Dei Verbi adjutum [ Baluz. add. Filium] dicat, et illi gloriam [Col. 0988D] Unigeniti, ut alii praeter ipsum, assignet; anathema sit.
Si mortalis est hominis natura, Deique Verbum, cum vita sit atque vivificum, suscitavit templum, quod a Judaeis solutum est, et elevavit in coelos, quomodo non glorificata est servi forma per Dei formam? Nam si quae natura mortalis est, facta est immortalis, propter adunationem Verbi et Dei, id quod non habebat accepit; accipiens autem quod non habebat, et glorificata, ab eo qui dedit, glorificata est; propter quod Apostolus clamat: Secundum operationem potestatis virtutis ipsius, quam operatus est in Christo, suscitans eum a mortuis (Eph. I, 20) .
Qui Christum nominant, non unum similem nostri communem hominem, sed hominem factum, et incarnatum Dei Verbum audientibus designant. Ergo, etsi aliquid mirabilium et divinorum operum dicatur per suum corpus implesse, quod ei instrumenti praebuit officium, nihilominus tamen ipse est, qui operatur, virtutum [ Baluz. om. virtutum] Dominus Christus, principatum non alii praestans, ut operari possit; sicut nempe beatis discipulis potestatem praebebat [ Baluz. add. adversus] spiritus immundos, ut eos ejicerent, et curarent omnem morbum, et omnem infirmitatem in populo. Unde beatus Paulus dicebat: Non enim audeo aliquid loqui eorum, quae per me non effecit Christus, verbo et factis, in virtute signorum et [Col. 0989B] prodigiorum, in virtute Spiritus sancti (Rom. XV, 18) . Gaudentes etiam beati discipuli accedebant aliquando ad Christum dicentes: Domine, etiam daemonia nobis subdita sunt in nomine tuo (Luc. X, 17) .
Adjutos quidem per Christum in spiritu dicimus sanctos, quasi alios praeter ipsum. An non eodem modo, eademque ratione et ipsum adjutum Jesum a Verbo in spiritu, intelligimus, quasi alium Filium praeter Filium Dei unigenitum? Unum enim ipsum adunatio nobis ostendit, et in duo dividere recusamus: nam etsi caro factum sit Verbum, juxta Scripturas, attamen est sic quoque Filius unigenitus, secundum adunationem veram, quam nemo cogitatione capiat mentis.
Ipse igitur unus est solus Christus Jesus, qui per [Col. 0989C] suum corpus, tamquam per instrumentum, operatus est signa divina. Nec ipsum Christum dicimus operatione adjutum, exemplo sanctorum: hoc enim impium est et vehementer culpabile. Sed si suscitavit a mortuis proprium corpus, utpote vita ipse, et vivificus, illudque glorificavit, vivificam suam naturam esse demonstrans, at non alii cuidam praeter se in hoc gloriam donavit. Certe quidem ad coelestem Patrem dicebat: Pater glorifica me gloria, quam habui penes te, priusquam mundus fieret (Joan. XVII, 5) ; tametsi et Deus esset, et ex Deo per naturam, gloriaeque Dominus. Quo igitur modo, quasi gloriae egenus, quam habebat ante mundum, gloriam reposcit? Nam postquam factus est homo, etiam per suam carnem: Gratia Dei pro omnibus mortem gustavit [Col. 0989D] (Heb. II, 9) , ut ait beatus Paulus. [Col. 0989] Baluz.: Ut ait beatus Paulus, terrenae injuriae non recusans opprobrium, etc. EDIT. Exinde ortae injuriae recusans opprobrium, praenuntiat resurrectionem, per quam cognoscitur, quod sit et vita, et vivificus, utpote Deus, et eo quoque modo a nobis creditur.
Glorificavit igitur non alium quemdam, sed semetipsum, templum sibi vere conjunctum designans morte validius; corpus autem, quod est ipsi adunatum, non inanimum, nec absque sensu et mente [ Baluz. om. et mente] esse credimus.
Siquis dicere audeat, assumptum hominem coadorari [Col. 0990A] oportere cum Deo Verbo, et conglorificari, et connuncupari Deum, tamquam alterum cum altero; ac non magis una veneratione colit Emmanuel, et unam ei glorificationem deputat, eo quod Verbum caro factum est (Joan. I, 14) ; anathema sit.
Unam quidem, ut saepe dixi, glorificationem offerimus Domino Christo, et eumdem Deum simul et hominem confitemur: hoc enim nos adunationis ratio docuit, at naturarum proprietates dicere non recusabimus. Neque enim Deus Verbum in carnem conversum est; nec rursus homo, id quod fuerat, perdidit, et in Dei naturam transmutatus est; ergo utriusque naturae proprietatem dicentes, Christum Dominum adoramus.
At nos meliora magisque vera sentire soliti, et subtiliores sensus tractantes ad certiorem explanationem, rectioremque mysterii, juxta litterarum praecepta sacrarum, et juxta morem Patrum sanctorum, non hominem assumptum dicimus a Deo Verbum [ Baluz. Verbo], et ei conjunctum, per σχέσιν extrinsecus intelligendam; sed hominem magis ipsum factum esse definimus. Hujus causa eos, qui dicere audent, assumptum fuisse hominem, ducimus esse extra terminos dogmatum pietatis, qui affirmant ipsum, ut alterum cum altero, coadorari debere cum Filio Dei: nam si est idem Deus, simul et homo, adoratur magis, ut unus, adoratione una, ac non coadoratur, [Col. 0990C] et connuncupatur Deus, ne homo simpliciter communis, et similis nostri Emmanuel esse credatur, per beneficium divinae gloriae particeps factus: creditur enim magis Deus in carne propter nos vere homo factus, non conversione naturae, aut commutatione, sed adunatione dispensatoria.
Siquis dicat unum Dominum Jesum Christum, glorificatum ab Spiritu virtute ipsius, quasi aliena vi, et ab ipso accipere, ut possit operari adversus immundos spiritus, et implere signa divina, ac non magis ipsius esse proprium spiritum, per quem operatus est signa divina; anathema sit.
[Col. 0990D] Hic plane non eos tantum, qui in hoc saeculo pietatem servant, sed illos etiam, qui ante fuerunt, praedicatores veritatis, et ipsos divinorum Evangeliorum scriptores, ac sanctorum apostolorum chorum; praeterea etiam Gabriel archangelum anathematizare ausus est. Secundum carnem enim Christum ex Spiritu sancto factum esse, primus ille, et ante conceptionem praedixit Mariae [ Baluz. om. Mariae]; et post conceptionem Joseph edocuit, ad Mariam quidem interrogantem: Quomodo erit mihi istud, quoniam virum non cognosco (Luc. I, 35) ? dicens: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, [Col. 0991A] propterea quod nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei. Ad Joseph vero: Ne timeas accipere Mariam conjugem tuam, quod enim in ea natum est, ex Spiritu sancto est (Matth. I, 20) . Et Evangelista: Desponsata autem, inquit, matre ejus Maria Joseph, inventa est in utero habens de Spiritu sancto (Ibid., 18) . Et ipse etiam Dominus ingressus in synagogam Judaeorum, cum accepisset Isaiam prophetam, et legisset illum locum, in quo ait: Spiritus Domini super me, cujus causa unxit me (Luc. IV, 18) ; et quae sequuntur, adjecit: Hodie impleta est scriptura haec in auribus vestris (Ibid., 21) . Id autem et beatus Petrus, cum ad Judaeos loqueretur, dixit: Jesum de Nazareth, quem unxit Deus Spiritu sancto (Act. X, 38) ; et Isaias ante multa saecula praecantavit: Exiit virga de radice Jesse, [Col. 0991B] et flos de radice ejus ascendet, et requiescet supra ipsum spiritus Dei, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et virtutis, spiritus scientiae et pietatis; spiritus timoris Dei replebit eum (Isai. XI, 1) . Et rursus: Ecce filius meus quem dilexi; dilectus meus, in quo complacuit anima mea. Ponam spiritum meum super eum, et judicium gentibus annuntiabit (Matth. XII, 18) . Id autem testimonium etiam Evangelista in suis scriptis posuit; ipse autem Dominus in evangeliis ad Judaeos dixit: Sin autem in spiritu Dei ego ejicio daemonia, sane pervenit in vos regnum Dei (Luc. XI, 20) . Et Joannes: Qui misit me, inquit, baptizare in aqua, ipse mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem super ipsum, ipse est, qui baptizat in Spiritu sancto (Joan. I, 33) .
[Col. 0991C] Igitur non prophetas solos, et apostolos, nec solum Gabriel archangelum, anathematizavit ille divinorum dogmatum diligentissimus examinator; verum etiam in ipsum Salvatorem omnium protendit blasphemiam. Ostendimus enim, et ipsum Christum, modo quidem Judaeis, postquam recitasset: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me; dixisse: Hodie scriptura haec impleta est in auribus vestris (Luc. IV, 18) ; modo ad eos, qui dixerant, ipsum per Beelzebuth ejicere daemonia, dixisse, in spiritu Dei se ejicere daemonia (Luc. XI, 20) .
Formatum vero a sancto Spiritu, unctumque non dicimus Deum Verbum, quod est cum Spiritu ejusdem substantiae, et coaeternum; sed naturam humanam, quae ab ipso novissimis est assumpta temporibus.
[Col. 0991D] Proprium vero spiritum Filii, si quia ejusdem naturae sit, et ex Patre exeat, dixit, consentiemus, et ut piam vocem accipiemus; sin autem quia ex Filio, vel per Filium, habeat exstantiam [ Baluz. substantiam], id ut blasphemiam, et impietatem projiciemus. Credimus enim Domino dicenti: Spiritus, qui ex Patre exit (Joan. XV, 26) ; divino Paulo item dicenti: Nos autem non spiritum mundi accepimus, sed spiritum qui ex Patre est (I Cor. II, 12) .
Jam ante dixi, quod Nestorii vanitatibus, immo blasphemiis, et dictis [Col. 0991D] In codice Bellovacensi legitur: ipsius est praedixit aliis ne igitur est Christus secundum carnem vehementer incultis. Quae nescio unde huc translata sint si non [Col. 0992D] huc migrarunt ex iis quae leguntur in pagina sequenti BALUZ. ipsius vehementer incultis, capitulorum vis repugnat. Illo enim dicente de Spiritu sancto (Serm. 2) : Hic qui tantam Christo gloriam condonavit, qui eum daemoniis fecit horribilem, qui assumptionem ipsi in coelos donavit; et de Christo, tamquam de aliquo homine communi simili nostri, haec ita garriente, factus est necessario anathematismus. Non in eos, qui dicunt, glorificatum esse a sancto Spiritu Jesum, id est, hominem factum Dei Verbum; sed in illos magis, qui impudenter ipsum virtute Spiritus sancti, tamquam aliena, usum fuisse commemorant. Meminimus enim ejus evidenter dicentis de Spiritu sancto: Ille me glorificabit (Joan. XVIII, 14) . [Col. 0992B] Novimus praeterea sancti Spiritus operatione immundos malignosque spiritus ipsum contundere.
Sed non dicimus, tamquam unum quempiam prophetarum, usum fuisse ipsum virtute Spiritus sancti, ut aliena: erat namque ipsius, et est, Spiritus sanctus, sicut et Patris. Hoc autem nobis evidentissime designavit divinus Paulus ita scribens: Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt; vos autem non estis in carne, sed in spiritu, si quidem spiritus Dei inhabitat in vobis. Si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. IV, 9) . Exit namque ex Deo et Patre Spiritus sanctus, secundum Salvatoris vocem, sed non est a Filio alienus: omnia enim habet cum Patre. Et id ipse ostendit de Spiritu sancto: Omnia quae habet Pater, mea sunt, ideo dixi vobis, [Col. 0992C] quod ex meo accipiet, et annuntiabit vobis (Joan. XVI, 15) . Glorificavit igitur Jesum Spiritus sanctus mirabilia operantem; verumtamen ut spiritus ipsius, nec aliena virtute, nec ipso melior, eo quod intelligitur Deus.
Non blasphemavimus ergo in angelos sanctos, nec in prophetas, ut ausus est dicere, qui maledicere tantum didicit. Verum, quoniam adhuc propositum est ei, et similibus ipsius, unum Christum in duos dividere; [Col. 0992D] Baluz.: et eum qui glorificatur et operatione adjuvatur, [Col. 0993D] et eum qui glorificat et operationem adjuvat dicere, etc. EDIT. in eum nempe, qui glorificatur, et eum qui operationem adjuvat: reprehendunt insipienter omnem rationem pietatis, quae eos possit a tam prava opinione reducere [ Baluz. seducere].
Denique de beato Gabriel mentionem faciens objurgator: Illum qui secundum carnem, inquit, Christum [Col. 0992D] ex Spiritu sancto factum fuisse, primus ille et ante conceptionem praedixit. Alius est igitur Christus, qui secundum carnem; et alius specialiter Christus, qui ex Deo Patre Verbum. Ubi ergo adunatio? Et quod erit inde emolumentum, si duo sunt Christi, et seorsum uterque intelligitur et vocatur?
Licet ergo vultum personamque pietatis sibi fingentes, unum Christum dicant, duos tamen credentes audiant a nobis: Quousque claudicabitis utroque pede (III Reg. XVIII, 21) ? Melius est enim rectis uti vestigiis, [Col. 0993A] rectam fidem servantes et stabilem, ac non ineptis cogitationibus vacillantem.
Pontificem et apostolum confessionis nostrae factum esse Christum, divina Scriptura commemorat. Obtulit enim se ipse pro nobis in odorem suavitatis Deo et Patri. Si quis igitur pontificem, et apostolum nostrum factum esse dicat, non ipsum Verbum Dei, tunc scilicet, cum est caro factum, et homo juxta nos; sed ut alium, praeter ipsum, seorsum hominem ex muliere: aut si quis dicat, pro se obtulisse ipsum oblationem, ac non magis pro nobis tantummodo, neque enim eguit sacrificio, qui peccatum non noverat; anathema sit.
Non in carnis naturam inconvertibilis natura conversa est; sed humanam naturam assumpsit, eamque super communes pontifices constituit, sicut beatus Paulus docet dicens: Omnis namque pontifex ex hominibus assumptus, pro hominibus constituitur in his, quae sunt ad Deum, ut offerat dona et sacrificia pro peccatis, qui condolere possit his, qui ignorant, et errant. Quoniam et ipse circumdatus est infirmitate, propterea debet, quemadmodum pro populo, ita etiam pro semetipso offerre pro peccatis (Heb. V, 1) . Et mox id ipsum explanans: Sicut Aaron, ita etiam Christus (Ibid., 5) . Deinde ostendens assumptae naturae infirmitatem dicit: Qui in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum, qui potens est ipsum servare a [Col. 0993C] morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro pietate. Et quidem cum esset Filius, didicit ex quibus passus est, obedientiam, et consummatus factus est omnibus obedientibus [Baluz. obaudientibus] sibi causa salutis aeternae, appellatus a Deo pontifex secundum ordinem Melchisedech (Ibid., 7) .
Quis igitur virtutis laboribus consummatus est, cum non esset natura perfectus? Quis est, qui experimentis didicit obedientiam [ Baluz. obaudientiam], quam ante experimentum nesciebat? Quis est qui cum reverentia vixit? Quis cum clamore valido et lacrymis supplicationes offerens, et servare seipsum non valens, sed eum, qui servare possit, obsecrans, et liberationem mortis expetens? Non Deus Verbum, immortale, impassibile, incorporale: Cujus commemoratio, [Col. 0993D] secundum Prophetam, laetificatio est, et levatio lacrymarum; ipse enim absterget omnem lacrymam ab omni vultu (Isa. XXV, 9, sec. LXX) . Et rursus Propheta: Memor fui, inquit, Dei (Psal. LXXVI, 4) , et laetatus sum, quod coronat pietate praeclaros (Dan. XIII, 2) ; quod omnia Patris possidet (Joan. XVI, 15) ; quod est imago simillima genitoris (Coloss. I, 15, 39) ; quod in se Patrem ostendit (Joan. XIV, 10) : sed magis, [Col. 0994A] quod ex semine David a Deo fuerat assumptum, mortale et passibile; quod pavit ad mortem, licet ipsum postea imperium mortis destruxerit, propter assumentis divinitatem; quod per omnem justitiam ambulavit; quod ad Joannem dixit: Sine modo, decet nos implere omnem justitiam (Matth. III, 15) ; quod pontificatus appellationem accepit secundum ordinem Melchisedech (Heb. V, 10) : ipsum enim portabat naturae infirmitatem, non item omnipotens Deus Verbum. Ideo et ante beatus dixerat Paulus: Non enim habemus pontificem, qui non possit condolere infirmitatibus nostris; tentatum autem in omnibus ad similitudinem absque peccato (Heb. IV, 15) .
Haec tota fere περικοπὴ in V synodo legitur collat. 6: contendunt vero Theodoretus et Cyrillus hoc [Col. 0994B] in loco magna vi argumentorum, sed majore studio partium: agitur enim, quod non semel monui, causa Procli, quem invisum Theodoretus, utpote Nestorii adversarium nobilem; charum Cyrillus, velut ducem pugnantium pro fide Constantinopoli, habebat. Cyrillo conversionem Verbi in carnem Theodoretus objicit, Cyrillus contra exprobrat deflendam amentiam, ignorantiam mysterii quo de agitur, assertionem ἐνώσεως σχετικῆς, consensionem cum Nestorio, impietatem et contradictionem. Tota ista Cyrilli oratio magnam crucem figere potest Theodoreti patronis.
Experta est autem passiones nostras, absque peccato, natura illa, quae ex nobis pro nobis assumpta est; non qui eam pro salute nostra assumpsit. Et in principio hujus capituli iterum docet: [Col. 0993D] In epistola Pelagii II. Considerate, inquit Apostolus, pontificem confessionis nostrae Jesum fidelem ei qui fecit illum, etc. BALUZ. Considerate apostolum et pontificem confessionis nostrae Jesum, fidelem ei, qui fecit ipsum, sicut et Moyses in omni [Col. 0994C] domo sua (Heb. III, 1) . Facturam autem quis esse umquam dixerit recta sentiens, increatum, et cum Patre coaeternum [Col. 0993D] In epistola Pelagii, et Deum verum. Sic enim legitur [Col. 0994D] in codice Colbertino, ex quo edita est, pro eo quod editiones habent et addam verum. Verum in versione Antidoti legitur Deum Verbum. Sic etiam textus Graecus. BALUZ. Deum Verbum; sed eum, qui ex semine David, qui, liber ab omni peccato, pontifex noster fuit, victimam ipse se pro nobis [Col. 0994D] In epistola Pelagii, obtulit. BALUZ. offerens Deo, habens in se certe Dei Verbum adunatum sibi et inseparabiliter conjunctum?
Jeremias propheta cum Israel offendisset Deum, eumque ad iracundiam provocasset, contristatus dicebat: Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum, ut possim deflere populum hunc dies et noctes (Jerem. IX, 1) ? Et ego opinor voces hujusmodi, non Israeli [ Baluz. illi] magis convenire, [Col. 0994D] quam iis, qui patulum semper et [Col. 0994D] Codex Vatic. petulans. BALUZ petulcum os habent in Christum: Qui etiam ineffabili detrahunt gloriae, audaces, petulantesque (II Petr. II, 10) , juxta quod scriptum est. Fletu autem sunt et lamentatione dignissimi, qui infinita dementia rectam et inculpabilem pietatis in Christum semitam negligentes, distortam orbitam, ambagesque sectantur, et cogitationum pravis inventis decus inquinant veritatis.
[Col. 0995A] Ergo audiant, qui invisa omnibus sentiunt, errantes in scientia Scripturarum, nescientes magnum et venerabile Incarnationis mysterium: divinae enim Scripturae, hominem similem nobis factum fuisse praedicant Emmanuel, et participasse carni et sanguini, similiter ac nos, Verbum Dei et Patris. Affirmant et carnem factum, id est, hominem; non per conversionem, aut per commutationem, sed virtute adunationis arcanae, proptereaque unum dicimus Jesum Christum Dominum, et unam fidem, unum item sanctum baptisma.
Hi vero a rectis dogmatibus abhorrentes, et adversus sacras litteras durum sensum insolentemque opponentes; ad id tantummodo, quod ipsis bene habere videtur, inspiciunt, et hominem assumptum a [Col. 0995B] Deo Verbo commemorant, juxta illud fortasse quod ab uno prophetarum dictum est: Propheta non eram, nec filius Prophetae; sed pastor eram vellicans sycomora; et assumpsit me Deus ex ovibus (Amos VII, 14) ; aut forte, sicut ait beatus David: Assumens mansuetos Dominus (Psal. CXLVI, 6) ; secundum σχέσιν scilicet et familiaritatem spiritalem, quam voluntate, et gratia, et sanctificatione, nos etiam habemus ipsi: adhaerentes enim Domino, unus spiritus sumus, juxta quod scriptum est (I Cor. VI, 17) . Id autem nequaquam significat, Deum hominem fuisse factum; neque eum similiter ac nos, participasse carni et sanguini, sed magis assumpsisse hominem, non alio pacto, quam quo dicitur, et apostolos, et prophetas, et omnes alios sanctos assumpsisse.
[Col. 0995C] Decipitne divinus Paulus sanctificatos per fidem, evidentissime de Unigenito dicens, quod cum dives esset, pauper est factus (II Cor. VIII, 9) ? Absit: numquam enim mentietur veritatis maximus praedicator. Sed quisnam sit dives, et quomodo pauper sit factus, nunc quoque diligentius perscrutemur. Etenim si, ut illi dicere et sentire confidunt, homo est assumptus a Deo; quomodo is qui assumptus est a Deo, factus est pauper, cum sublimioribus naturae suae dignitatibus illustratus sit? glorificatus est enim. At si id verum non est, reprehendetur ab ipsis assumptio, quippe quae ad inferiorem, et ingloriosiorem dejecerit humanitatis modum. Verum ita sentire ineptum est. Ergo non is, qui assumptus est, pauper est factus; superest igitur, ut dicamus, Deum Verbum, [Col. 0995D] cum esset dives, ad nostram pauperiem devenisse.
Verum quomodo pauper est factus? Age, ut necessarium est, attendamus: inconvertibilis quidem est procul dubio per naturam, nec sua derelicta, in naturam transiit carnis; permansit enim id quod erat, id est, Deus. Ubi igitur humilitatem videbimus paupertatis? In eone, quod unum similem nostri Deus assumpserit, sicut dicere ausi sunt impietatis Nestorii parasiti? Et quis fiat [ Baluz. qui fuit] ipsi paupertatis et exinanitatis modus? In eone tantum, quod forte voluerit aliquem nostri similem hominem honorare? At nullo pacto beneficia praestando Deus omnipotens violatur: quomodo ergo pauper est factus? Quia cum esset Deus natura, et Filius Dei et Patris, [Col. 0996A] factus est homo ex semine David; natus est secundum carnem, et servilem subiit mensuram, id est, humanam, qui est opifex omnium: homo enim factus, humanitatis non erubescit subire mensuram. Qui enim non recusavit esse similis nostri, quomodo ea recusaret, per quae hominem se nostri similem vere factum esse, posset ostendere? Si igitur eum ab humanis, et rebus, et sermonibus submoveamus, nullo pacto differimus ab his, qui eum, si fieri posset, sua carne etiam spoliarent; qui Scripturae divinae non credunt, evertentes omnino Incarnationis mysterium, salutem orbis terrarum, spem, fidem, resurrectionem.
Dicat aliquis, Deo Verbo parum decorum esse, et nullo modo conveniens, lacrymari, timere mortem, [Col. 0996B] calicem recusare, subire officium sacerdotis. Valde ego quoque libens assentiam, haec divinae naturae et gloriae minime convenire. Verumtamen in his video paupertatem, quam propter nos volens ipse sustinuit. Si tibi gravis videatur exinanitatis injuria, eo plus mirare erga nos Filii charitatem; quod enim tam indecorum dicis, et parvum, hoc Deus tui causa sibi fecit amabile.
More hominum lacrymavit, ut tuas lacrymas ipse cohiberet [ Baluz. conspiceret]. Expavit dispensatorie permittens carni interdum pati, quae sua sunt, ut nos confidentissimi redderemur. Calicem recusavit, ut crux impietatem argueret Judaeorum. Infirmatus esse dicitur secundum humanitatem, ut te infirmitatibus liberaret. Preces supplicationesque obtulit, ut tuis [Col. 0996C] etiam supplicationibus aurem facilem redderet, ut tu disceres in tentationibus minime dormitare, sed animum orationibus magis intendere. Ideoque [ Baluz. ad orationes magis arrigere. Denique] dormitantes sanctos apostolos incusabat dicens: Sic non potuistis una hora vigilare mecum? vigilate et orate, ne intretis in tentationem (Matth. XXVI, 4) . Se [ Baluz. Sed] enim tamquam reformationem vitae beatae praebens, profuit mundo; ideo humanitatis infirmitates familiares fecit ut etiam vere homo factus esse crederetur, cum permansisset nihilominus id quod erat, id est, Deus.
Sed nescio quomodo hi, qui Christum se unum dicere simulant, et Filium, et Dominum, eumdemque Deum simul et hominem, dicunt, non Dei Verbum nuncupatum fuisse pontificem, et apostolum confessionis [Col. 0996D] nostrae, tunc cum factus est homo; sed aut alium, nescio quem, seorsus hominem ipsum per se, qui erat ex semine David, in id vocatum esse affirmant: forsitan metuentes, ne si recta sentiant, ab impietate videantur Nestorii defecisse. Ait enim hoc modo ille (Serm. 6 qui tertius in Proclum) : Hic, qui fidelis ad Deum pontifex factus est; factus est enim, et non semper fuerat; hic, qui paulatim in pontificis profecit, haeretice, dignitatem. Deinde, ut ipse existimat, suarum vocum cupiens veritatem confirmare, dicit: De quo et Lucas in Evangeliis clamabat: Jesus autem proficiebat aetate, et sapientia, et gratia. Et rursus: Sed cum sit nobis hic solus pontifex condolens, et cognatus, et certus, ab ipsius natura non seducamini: ipse enim [Col. 0997A] nobis ex promissa benedictione et semine Abrahae missus est, pro se ipso, et suo genere corporis victimam secum adducens.
At dementiae illius optimus aemulator, vir bonus [ Baluz. add. iste] Theodoretus, non erubescit dicens: Humanam naturam assumpsit, et eam super communes pontifices ordinavit, sicut et Paulus dicit: Omnis enim pontifex ex hominibus assumptus pro hominibus constituitur in his, quae sunt ad Deum, qui condolere possit his, qui ignorant et errant, quoniam et ipse circumdatus est infirmitate; et propterea debet, quemadmodum pro populo, ita etiam pro semetipso offerre pro peccatis. Nonne hominem nobis communem Emmanuel, quantum ad ipsum pertinet, effecit? Nonne supra memoratis haec quoque sunt germanae sententiae, [Col. 0997B] eamdem blasphemiam parturientes? Quid ais? Metuis sacerdotii modum in Christo omnium salvatore; nec conveniens videtur esse Deo Verbo humano more ministrare, propter dispensationem? Detege tuum vultum, persona deposita, et palam denega Dei Verbi incarnationem, propter quam et pontifex nominatus est. Immolantemne eum conspicis, tamquam alii et majori Deo, Patri? Contemplatusne es sacrificia offerentem, exemplo eorum qui ab hominibus assumpti sunt, quique condolere possunt ignorantibus et errantibus, ideo quod et ipsi sint in infirmitatibus nostris? An non considerasti, quod fidem omnium, sive fidei confessionem, [Col. 0997D] Baluz.: Sibi et sancto dedicet Patri? Hicne, etc. ED. et Spiritui sancto consecrat et Patri? hicne humani ministerii modus est poscere fidem ab his, qui in odorem suavitatis oblati sint in [Col. 0997C] spiritu? Animadverte, quam diverso modo, cum Deus sit, licet humano more, propter dispensationem ministrare dicatur: considet enim Deo et Patri, et in sedibus excelsis conspicitur.
Terret te quod humanitatis, nec te quod divinitatis, liberat metu? Non pateris, ex rebus ipsis inspicere, Deum esse simul et hominem Emmanuel; sed tam petulanter et inconsiderate, immo ultra terminos impietatis totius excurrens, ais ipsum consummatum esse laboribus, et virtute, et profecisse paulatim in pontificis dignitatem. Si profecit, ubi exinanitas, et ubi pauper est factus? [Col. 0997D] Verba Si consummatus . . . . . factus est perfectus, Baluzius non habet. EDIT. Si consummatus est per virtutem, ex imperfecto utique, et in tempore factus est perfectus. Quidquid autem non est in virtute perfectum, culpa et vitio continetur; et quod vitio continetur, [Col. 0997D] in peccato est. Quomodo igitur de ipso scriptum est, quod peccatum non fecit (I Petr. II, 22) ?
Ausus est dicere, quae infra scripta: Quis igitur sacerdos est factus? Quis virtute consummatus est, cum non esset natura perfectus? Quis tentationibus didicit obedientiam [Baluz. obaudientiam], quam ante tentationes nesciebat? Quis cum reverentia vixit, et cum clamore valido lacrymans, et supplicationes offerens, cum se servare non posset, sed eum, qui servare posset, obsecrans? O audacissimam et sceleratissimam vocem! [Col. 0998A] quae lacrymae tam impie credentium poterunt abolere peccata? Si acquiescis adunationi, quomodo ignorasti, quod de Deo dicas, qui factus sit homo? Humiliavit se tua causa, et tu impie exclamas: Propitius esto, Domine, numquam tibi erit istud. Ergo audies ipsum dicentem: Vade retro a me, Satana; scandalum mihi es (Matth. XVI, 22) .
Sed enim in clausula suorum dictorum dixit: Ergo is, qui [Baluz. add. est] ex semine David, pontifex est, habens in se scilicet Deum Verbum sibi adunatum, et inseparabiliter conjunctum. Et quomodo adunatum dicit Deo Verbo id, quod est ex semine David, si soli ei, qui est ex semine David, sacerdotium deputavit? Nam si vera est adunatio, non sunt duo omnino, sed unus, et solus, qui ex utrisque intelligitur Christus.
[Col. 0998B] Certum est ergo, illos simulate adunationem confiteri, simpliciorum animos insectantes [ Baluz. inlectantes]: conjunctionem namque credunt σχετικὴν, et extrinsecus factam, quam nos etiam habuimus, cum participes divinae ipsius naturae facti sumus per spiritum. Non adhaerendum [ Baluz. accedendum] igitur illorum vanitatibus, sed rectae et inculpabili fidei, et evangelicis, et apostolicis sanctionibus.
Siquis non confiteatur carnem Domini vivificam esse, et ipsius Dei Verbi propriam, sed ut alterius cujuspiam, conjuncti quidem ipsi per dignitatem, sive per solam inhabitationem; ac non magis vivificam, ut [Col. 0998C] ante dixi, eo quod sit propria Verbi, quod omnia potens est vivificare; anathema sit.
Quantum apparet, obscuritati studet, ut impietatem suam occultet, qui eadem cum haereticis sentit; sed nihil veritate validius, quae radiis suis mendacii potest caliginem revelare. Ea illuminati manifestam ejus fidem ἑτερόδοξον faciamus. Primum quidem, nusquam carnis rationabilis meminit, nec hominem perfectum, qui est assumptus, confessus est; sed ubique carnem dicit, Apollinaris sequens dogmata. Deinde, commixtionis opinionem, [Col. 0998D] Baluz. Omnibus eam sententiis inferens, aspergit, etc. EDIT. aliis eam vocibus proferens, aspergit sermonibus, hinc enim aperte inanimam dicit Domini carnem, cum ait: Si quis confiteatur Domini carnem non esse propriam ipsius Dei Verbi, sed ut alterius [Col. 0998D] praeter ipsum, anathema sit. Unde apparet eum non confiteri Deum Verbum animam assumpsisse, sed carnem tantummodo; ipsum autem esse carni pro anima: nos vero vivificam dicimus, animatam, et rationabilem Domini carnem, propter adunatam ipsi [ Baluz. om. ipsi] vivificam deitatem.
Confitetur autem ipse quoque, licet [ Baluz. om. licet] invitus, differentiam naturarum, carnem nominans et Deum Verbum, et propriam ipsius dicens fuisse carnem: igitur non Deus Verbum in carnis naturam [Col. 0999A] conversum est; sed propriam habet carnem, assumptam scilicet naturam, et vivificam eam adunatione effecit.
Qui a [ Baluz. om. a] rectis et veris cogitationibus per imperitiam delapsi sunt, pene etiam dicunt: Posuimus mendacium spem nostram, et mendacio operiemur (Isai. XXVIII, XV) . In quemcumque enim ipsis libitum fuerit, proferunt inconsiderate sententiam; nec meminerunt divinae Scripturae dicentis: Judicium justum judicate (Zach. VII, 9) . Et rursus: Testis falsus non erit impunitus (Prov. XIX, 5) . Nos etenim vivificum esse dicimus sanctum corpus salvatoris omnium Christi. Est namque non unius simpliciter similis nostri hominis, et communis; proprium autem magis vere [Col. 0999B] Verbi, quod omnia vivificat. Sic autem proprium, ut si forte dicatur uniuscujusque nostri proprium corpus suum.
Hic autem vir bellus, verbositatis suae in nos nullum modum praeteriit intentatum, quamvis nostris dictis consentiat. Inurit [ Baluz. nominat] rursus nobis Apollinaris impietatis infamiam; nec erubescit, commemorans me verbis aliis, ac dictionibus, rem commixtionis sive confusionis occultare, et inanimam dicere carnem Verbo conjunctam. Sed dixerit ad eum forte aliquis: O vir optime, iisdem etiam beatum Joannem criminibus accusabis; ait enim: Verbum caro factum est (Joan. I, 14) . Age igitur cum ipso etiam insolenter, et dic, animae eum non meminisse rationabilis, sed inanimam dicere Domini carnem. [Col. 0999C] Quid si etiam ipsum dicere audieris Christum omnium salvatorem: Amen dico vobis, nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ipsius sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Et rursus: Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in ipso. Et rursus: Panis autem, quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita (Joan. VI, 54) . Insulta, si videbitur, etiam ipsi Verbo: carnem enim nominat tantum, nec animae rationabilis in his facit usquam mentionem.
At tu, si sagax esses et sapiens, non ignorares quod plerumque etiam sola carnis mentione animal, quod est ex anima et corpore, designetur, id est, homo. Scriptum est enim: quod videbit omnis caro salutare Dei (Isai. XL, 5) . Ergo qui carnem dicit fuisse factum Verbum, non ignorat omnino se etiam animae rationabilis [Col. 0999D] facere mentionem. Verum, quod a principio dixi, in probationibus deficiens, invenit sibi mendacium tegumento, et calumniari conatur, ut aliquid dicere videatur.
At vero, [ Baluz. add. non] hominem assumptum fuisse a Deo, sanctis Patribus non videtur: Neque enim ita umquam crediderunt; sed ipsum magis Deum Verbum hominem factum esse dixerunt, adunatumque carni habenti animam rationabilem. Inconfusa autem, et absque conversione omnino est adunatio: inconvertibile est enim Dei Verbum, et ita credimus.
Siquis non confiteatur quod Dei Verbum passum [Col. 1000A] sit carne, et crucifixum carne, et mortem gustavit carne, et factum primogenitum ex mortuis, eo quod, ut Deus [ Baluz. om. ut Deus], det vitam, et sit vivificum; anathema sit.
Passiones naturae [ Baluz. om. naturae] passibilis propriae sunt; impassibilis, passionibus superior est; passa est igitur servi forma, adhaerente ipsi scilicet etiam Dei forma, et permittente quidem pati, propter salutem, quae ex passionibus fuerat eventura; suas vero passiones, propter adunationem, dicente [ Baluz. ducente]: ergo non Deus passus est, sed [ Baluz. add. is] homo, qui ex nobis a Deo assumptus est. Propterea et beatus Isaias ante praenuntians, clamat: Homo in plaga, et sciens ferre infirmitatem [Col. 1000B] (Isai. LIII, 3) . Et ipse Dominus Christus ad Judaeos dicebat: Quid me quaeritis occidere hominem, qui veritatem vobis locutus sum (Joan. VIII, 40) . Occiditur vero non ipsa vita, sed qui mortalem habet naturam. Et id alibi docens Dominus ad Judaeos dixit: Solvite templum istud, et in triduo reaedificabo ipsum. Ergo solutus quidem est, qui est ex David; resuscitavit vero solutum, unigenitum Deus Verbum, quod ex Patre impassibiliter ante saecula natum est.
Est quidem impassibilis procul dubio Verbi natura, et id nulli est hominum, ut opinor, incertum. Neque enim ad tam insanam dementiam quisquam delabetur, ut illam arcanam et passionibus superiorem naturam [Col. 1000C] dicat nostris infirmitatibus teneri [ Baluz. contineri]. Sed quoniam passio mundo futura erat salutaris; erat autem impossibile, ut in sua natura Verbum Deus aliquid pateretur; dispensationem subiit sapienter: proprium enim corpus fecit, quod poterat pati, ut corpore patiente, ipse passus fuisse dicatur, licet ipse per suam naturam impassibilis permansisset.
Verum quoniam carne passus est volens, propterea omnium salvator, et est, et nominatur. Ut enim Paulus ait: Gratia Dei pro omnibus gustavit mortem (Heb. II, 9) . Testatur vero etiam divinus Petrus sapientissime dicens: Christo ergo passo pro nobis (I Petr. IV, 1) . Non deitatis utique natura, sed carne. Denique quonam modo Dominus gloriae crucifixus esse dicitur? quo item modo is, per quem omnia, et in quo omnia [Col. 1000D] ordinata sunt (I Cor. II, 8; Heb. II, 10) , ut ait beatus Paulus, datus est a Deo et Patre caput corporis Ecclesiae, factus primogenitus ex mortuis? carnis scilicet passiones familiariter passus; Dominus autem gloriae nequaquam fuit homo nostri similis et communis.
Sed forte dices sufficere unitatem ad probandum unum esse Christum et Dominum crucifixum. Ergo omnia dicantur ipsius, et credatur Dei Verbum esse Salvator, permanens quidem impassibile secundum deitatis naturam, carne autem passum, juxta quod dixit Petrus: ipsius enim erat proprium per veram adunationem corpus, quod mortem gustavit. Denique quomodo ex Judaeis secundum carnem Christus et [Col. 1001A] Deus super omnes, et benedictus in saecula, amen (Rom. IX, 18) . In cujus morte baptizati sumus? cujus resurrectionem confitentes justificamur? [Col. 1001A] Baluz. Atqui juxta suam naturam Deum Verbum mortem superius passum, immo potius ipsa vita est. In mortemne igitur hominis communis baptizati sumus? [Col. 1002A] In Jesum credentes justificamur; an magis, quod, etc EDIT. An hominis communis alicujus? An, quod verius est, Dei hominis facti et passi pro nobis carne, mortem denuntiamus, et confitentes resurrectionem, onus abjicimus peccatorum? Empti enim sumus pretio, non corruptibilibus argento vel auro; sed pretioso sanguine, sicut agni puri et immaculati, Christi (I Cor. VI, 20; I Petr. I, 19) .
Plura quidem et alia super his commemorare, nihil difficile est, et sanctorum Patrum exempla proponere: verum haec satis fore opinor docilioribus; scriptum est enim: Da sapienti occasionem, et sapientior erit; annuntia justo, et adjiciet ad percipiendum (Prov. IX, 9) .
[Col. 1002A] Verba haec: PASSUS EST VOLENS, πέπονθεν ἕκων, exagitavit Eutherius sermone 8 quemadmodum et ista: VERBUM CARNE PASSUM EST, ἔπαθεν ὁ Θεὸς Λόγος σαρκί. Tanta porro est Eranistem inter et reprehensiones capitum, sive sententiarum affinitas, sive verborum similitudo, ut non tantum eumdem ostendant auctorem, quem nemo non agnoscit; sed eumdem quoque adversarium, quem pauci advertunt esse Cyrillum, quod tamen demonstrabimus, opinor, in auctario operum Theodoreti, quod apparamus, propediem, si fuerit Dei voluntas, prelo subdendum: eo enim in loco, post vitam Theodoreti suis actibus distinctam, post fidem discussam, judicium de singulis operibus ita instituetur, ut plura, quorum partem dedit Mercator, deesse in editione Sirmondiana probentur, singulorumque historia, id est, tempus, causae, qualitasque narretur.
Scholia de incarnatione unigeniti
[Col. 1001] Tractatus iste, non praestantior quam utilior, inscribitur, SCHOLIA DE INCARNATIONE UNIGENITI: propterea quod continet non tantum explicationem trium vocum difficilium intellectu, Christus, Emmanuel, Jesus, quarum praenotione opus est ad mysterium Incarnationis Dominicae tractandum; sed etiam solutionem implicatae quaestionis, quomodo duae naturae, sine confusione et conversione, convenerint in unitatem personae divinae, eamque non σχετικήν et moralem, sed φυσικήν et substantivam: qui cardo totius quaestionis tanta commotione totius orbis agitatae.
Quo auctore scriptus sit, dubitare non licet, cum Theodoretus in secundo dialogo qui dicitur Inconfusus, Leo magnus epistola 97 concilium Chalcedonense actione 2 in fine, Facundus Hermianensis libro VII et XI, Leontius scholasticus libro I contra Nestorianos et Eutychianos, aliique, non tantum hujus operis, tamquam a Cyrillo editi, meminerint, sed ex eo quoque ad confirmandam fidem testimonia deprompserint. Adde quod in bibliotheca Regia Parisiis non modica pars Graece habetur, Cyrilli nomine inscripta, quam Joannes Autbertus transtulit in suam operum Cyrilli Graeco-Latinam editionem, tomo V, parte I.
Quo tempore compositus fuerit, conjicere ex eo licet, quod etsi contra Nestorium sanctus fidei defensor disputet, eum tamen nomine non appellet, solitus alioqui non tacere, post condemnationem, immo et ante condemnationem, statim atque lis quasi intentata est, coeptumque agi jure, id est, post missam, cum summi pontificis litteris depositionis sententiam continentibus synodicam ex Aegyptiaca synodo epistolam, capitaque duodecim, qui anathematismi dicuntur. Compositus igitur dici debet ante concilium Ephesinum.
Sed quo in loco, quove distinctius tempore? Ephesi opinabitur forte quispiam, tunc cum Cyrillus, ipsis exigentibus catholicis, exponere coactus est nonnulla, quae paulo vel duriora, vel obscuriora videbantur in anathematismis, praesertim ut propulsaret invidiam sibi ab adversariis conflatam, quasi cum Apollinaristis sentiret, unicam esse in Christo naturam, versumque in carnem Verbum divinum.
Ego vero Alexandriae scriptum puto, longe antea: Cyrillus namque antequam responderet, vel Andreae Samosateno, vel Theodoreto, anathematismos reprehendentibus, id operis suscepit, quo instrueret disputaturos pro fide, de primis quasi notionibus vocum, atque aliis nonnullis, quibus inter disputandum usus foret. Instruxit vero, nisi me fallit opinio, cum primum ferveret quaestio apud Alexandrinos, nec satis adhuc animi exercitatione eruditi essent; cumque ipse etiam primum Cyrillus pro Christo pugnam cum Nestorio iniret, datis prioribus litteris officii monitricibus. Scriptus est igitur tractatus iste eodem fere tempore quo epistola ad monachos Aegypti, id est, sub medium aut saltem sub finem ann. 429. Idem enim est utriusque argumentum, nec aliud videtur discrimen quam methodi, quae in epistola oratoria magis est, in Scholiis fere scholastica.
In eam me sententiam impellunt tria. Primum, quod Scholia ante concilium Ephesinum scripta sint, ut antea confectum est: nec parvo tamen tempore, cum Andreas Samosatenus apud Anastasium Sinaitam hujusce operis tamquam pervulgati meminerit. Alterum, quod videatur elementaria quaedam doctrina, rudibus controversiae ingeniis tradita: continetur enim expositione vocum, distinctionibusque ad objectiones solvendas necessariis, et exemplis ad rem explicandam factis. Tertium, quod in opere toto nulla per se fiat mentio Dei pontificis; sed eorum tantum quae in primo Nestorii sermone secundoque et tertio contra fidei regulam leguntur, cum tamen digna foret ista quaestio, quae tractaretur propter suam sive subtilitatem, sive necessitatem. Orta vero est ex homilia Procli a Nestorio acerbius reprehensa, de qua nihil afferri potuit nuntii Alexandriam ante definitum hactenus tempus.
De interprete paulo difficilior est quaestio. Quisquis ille fuerit, ipsum oportet quinto saeculo scripsisse immo temporibus Cyrilli: siquidem ex hac ipsa versione, quae nunc habetur, et Leo Magnus statim post obitum Cyrilli tamquam ex vulgata, et concilium Chalcedonense, et Facundus Hermianensis decerpserint, quae locis antea citatis referunt. Crediderit non immerito quispiam, tribuendum hoc opus uni ex Alexandrinis illis quorum Latinitatem apud sanctum Coelestinum Cyrillus excusabat, cum chartas mitteret ab iis versas. Verum opinabilius videtur, interpretem dicere Marium Mercatorem, virum alioqui melioris Latinitatis scientem: nam et inter ejus opera reperitur in utroque manuscripto codice, quo usi sumus; et ea aetate vixit, qua scribebatur, et ardore fidei incensus Latina fecit, quae Graeci defensores fidei scriberent; et in praefatione [Col. 1003] ad sermones Nestorii contestatus est, se Latinitatis leges sprevisse in operibus Nestorii Cyrillique vertendis. In quibus, inquit, verbum de verbo, in quantum fieri potuit conatus sum translator exprimere, ne prius falsarius magis quam verus postea probarer interpres. Da igitur veniam, pie lector, si aut minus oratio luculenta, aut verborum ubicumque praesumptorum novitas aurem forte perculerit. Elegi obtrectatorum linguis magis exponi, quam a veritate sensuum exprimenda, ubi omne est de falsitate periculum, longius aberrare.
Non levis opera ponenda nobis fuit in emendanda versione tam antiqua, ideoque ab exscribentibus, ut fit, corrupta: juverunt quidem manuscripti codices et libri typis excusi. At cum una sit omnium versio, eaque non minus a notariis depravata, quam ab interprete neglecta, quoties non praeluxerunt Graeca, praeluxerunt vero non saepe, divinandum fuit, ut quas adhibuisset voces interpres, restitueremus pro virili: religioni enim fuit ullas mutare, nec si aliunde licuisset, potuissemus tamen, cum deficiat Graecus textus in pluribus; quem enim habemus, vel ex Theodoreto, vel ex Chalcedonensi synodo, vel ex bibliotheca Regia acceptus est.
Prodit vero eximium opus, et a sanctis Patribus summis laudibus ornatum, non tantum emendatius, quod certe leve non est; sed quarta fere parte auctius, quam legatur, vel apud Cyrilli operum editores, vel apud conciliorum collectores. Quid autem desit in vulgatis libris indicabimus, ubi erit opus.
Vulgati codices totius operis habent capita viginti et octo; manuscriptus Marianus triginta quinque; Photius non plura novemdecim numerat, redactis scilicet ad hunc numerum cunctis, quae apud alios non optima sane de causa separantur. Operae pretium est Photii verba exscribere: Lectus est item alter liber sic inscriptus: SCHOLION DE UNIGENITI INCARNATIONE. Quo haec fere exponuntur, quid est Christus; qua ratione intelligendus Emmanuel; quid est Jesus Christus; juxta quid Dei Verbum dictum est homo; juxta quid evacuatum esse Dei Verbum dicitur; quomodo item Christus unus est; quomodo etiam unus est Emmanuel; quamnam dicimus esse exinanitionem? Item de ignito carbone viso ab Esaia, aliaque praeterea, his tamen affinia, capita decem. Permagnam vero legentibus utilitatem liber hic afferre potest.
Aliam videri potest Facundus Hermianensis in codice quo usus est, partitionem invenisse: nam quod Photius octavum caput esse indicat, septimum ipse vocat; decimum vero, quod apud Photium undecimum ponitur. Sic enim scribit: Cyrillus in libro quem Scholia nuncupavit, titulo septimo, quam esse dicimus adunationem, anima, inquit, omnia quae sunt corporis, etc. (Lib. XI, c. 7) . Et postea: Rursus autem eodem libro, titulo decimo, quid dixerit, vel quid prima fronte solus ipse titulus praeferat, advertamus; nam hoc in illo se ostensurum esse promisit dicens (Ibid.) , quod et adunato Deo Verbo vere humanitati, inconfusae tamen substantiae permanserint. Utque hoc probaret subjecit ista: Erectum est secundum Dei voluntatem sanctum tabernaculum per desertum, etc.
Quamquam in utrumque locum facile potuit mendum irrepere, si modo litteris Romanis, ut credibile est, VII, XI, numerus scriptus sit: potuit enim facile detrahi in uno loco, et in altero addi ab incuriosis librariis tertia vocalis. Quare Facundi lectio corrigenda mihi videtur, retinenda Photii, contractis tamen in unum capitibus duobus de carbone vel lilio: quae exempla ad id, quod in titulo propositum est, probandum, pariter conducunt.
Et vero par est credere, suum singulis capitibus inscriptum fuisse argumentum quod tractandum foret; non item id contigisse, quod in libris editis legitur, ut singula capita singulis, sive testimoniis, sive exemplis inconcinne et ἅμεθοδως tribuerentur. Mercatoris porro codex nihil adjumenti conferre valuit ad alterutram opinionem confirmandam, siquidem titulos habet sine ullis numeris.
Igitur tametsi distributio capitum, quae usu recepta est, religiose servanda sit, visum est tamen operae pretium fore, si singulis capitibus Scholiorum Photii numeri cum vulgatis apponerentur, et hic, propositis singulorum capitum ex Mercatore titulis, per synopsim totum opus exhiberetur.
- CAPUT. I. Quid est Christus.
- CAP. II. Qualiter intelligi debeat Emmanuel.
- CAP. III. Quid est Jesus.
- CAP. IV. Quam ob causam homo dictum sit Dei Verbum.
- CAP. V. Quam ob causam exinanitum dicatur Dei Verbum.
- CAP. VI. Quomodo unus Christus.
- CAP. VII. Quomodo unus Emmanuel.
- CAP. VIII. Quam esse dicimus adunationem.
- CAP. IX. Quod incorporalis divinitatis corpus facta fuerit ipsa caro habens animam rationabilem; et quod si ea a se dividere voluerimus, procul dubio labefactabimus dispensationem, quae in Christo intelligitur.
- CAP. X. Quod adunato Deo Verbo vere humanitati, inconfusae tamen substantiae permanserint.
- CAP. XI. Quod cum esset Deus Verbum, factus sit homo, nec homo simpliciter, nuda conjunctione honoratus, vocatus sit ad parem dignitatem Dei Verbi, sive auctoritatem, sicut quibusdam videtur.
- CAP. XII. Quod Christus Jesus vocetur homo factus Deus Verbum.
- CAP. XIII. Quod Christus non sit homo Θεοφὸρος, nec simpliciter in homine inhabitarit Dei Verbum; sed magis caro sit factum, sive homo perfectus, secundum Scripturas.
- CAP. XIV. Dicta apostolica, in quibus Deus nominatus sit Christus.
- CAP. XV. Quomodo oporteat intelligere: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis: et quomodo mittitur Verbum quod Deus est; quomodo proprium ipsius dicitur corpus.
- CAP. XVI. Quomodo intelligatur Θεοτόκος Virgo sancta.
- CAP. XVII. Quod Deus nominetur et homo, apparens Unigenitus.
- CAP. XVIII. De Christi passione, quod utile sit. Quod secundum aliud et aliud de uno eodem dicitur, nec dividimus in duo.
- CAP. XIX. Adversus illos qui aiunt, quod sola relatione Deum Verbum deceant humana.
Etsi porro quinque capita, eaque prolixa, quae vulgo deficiunt, Marianus codex suppeditet, vix ausim tamen spondere, etiamnum integrum opus edi, si qua fides Anastasio Sinaitae: citat enim locum de statere reperto in ore piscis, qui non reperitur in Scholiis, cujusmodi nunc habentur. Sed valde suspicor, Anastasium memoria lapsum pro alio opere Scholia posuisse: eoque probabilior suspicio videtur, quod librum ὁνὴγου recordatione potius quam lectione auctorum se composuisse testatus sit, moneatque idcirco lectorem de recognoscendis vel etiam restituendis testimoniis.
Occasione porro Scholiorum, ex quibus tria testimonia Theodoretus adduxit in secundo Eranistae dialogo, praetermittere non possum, quid conjecerim de testimoniis illis, quae in concilio Chalcedonensi sancti Leonis epistolae subjuncta sunt: ea nempe a Theodoreto adjuncta esse; nam omnia totidem verbis in dialogo quem [Col. 1005] dixi, leguntur, nullaque fit in tota epistola sive mentio, sive promissio afferendorum. Adde quod Theodoretus a Facundo dicitur asseruisse adversus Palaestinos et Illyricianos reclamantes epistolam Leonis, adducto scilicet, ut habent acta concilii Chalcedonensis, testimonio, quod inter subjuncta legitur. Non fuisset vero adducto opus, si jam epistolae subjunctum esset: fuisset enim procul dubio simul lectum, aliaque pariter, si modo aliqua essent tunc temporis. Quid quod a Theodoreto aut certe ab iis qui Theodoreti partibus studebant, versam in sermonem Graecum epistolam proditum est, immo et a vertentibus vitiatam, quod postremum Leo ipse queritur apud Marcianum imperatorem. Accedat etiam, quod in epistola pontifex plura fidei capita, non tantum adversus Eutychem, sed etiam contra Nestorium exponat; nec alia tamen testimonia subdantur, quam quae ad distinctionem naturarum asserendam valent, quaeque in dialogo qui dicitur Inconfusus, adhibita fuerant ad eos, qui Theodoreto Apollinarismi nomine suspecti erant, confutandos; non afferantur quae ex libris contra Nestorium scriptis, in ipso etiam citato dialogo leguntur.
Quanti vero pretii sit opusculum istud, aestimare licet, vel inde maxime, quod nemo fere consequentium tractatorum, qui auctoritate Cyrilli, in mysterio Incarnationis exponendo uti voluerit, testimonium aliquod ex Scholiis non sumpserit. Adde quod Cyrillus ipse videri possit, hanc suam elucubrationem commendasse, cum scriberet Eulogio: Complectitur, inquit, idem liber sub finem breves quasdam de Christi dispensatione expositiones, easque pulchras admodum et utiles. Oportet enim expositiones quas memorat, vel a Scholiis, vel a consequente tractatu de Incarnatione Verbi, vel a dialogo subjuncto non differre: neque enim aliud quippiam scripsit, de quo dubium esse possit. At differt profecto a consequente tractatu qui revera unus quidam sermo est; differt etiam a dialogo mox dicto: quis enim dialogum ἐκθεσεως nomine proprio appellet? Quamquam potuit dialogus subjungi Scholiis, ut epitome quaedam et velut ὑπομνήμα.
Quam accurata methodo sit conscriptum, ex serie apertum est. Cyrillus a simplicium vocum interpretatione exorsus exponit, quid sit Christus, quid Emmanuel, quid Jesus, quid unus, quid unio. Mox ad propositiones, quae in hac materia usurpari solent, orationem deflectens edisserit, qua ratione Christus sit unus, unus Emmanuel, unus JESUS, id est, unus Dominus, etc. Tum quomodo Verbum dicatur exinanitum, carni unitum, factum homo, nec ideo tamen mutatum, aut divinitate exutum. Hinc quo pacto Christus non sit homo θεοφόρος, aut numine afflatus, sed vere homo Deus, deinde qua ratione Verbum perhibeatur in nobis habitare, ad nos mitti, corpus habere proprium, et quomodo intelligatur Θεοτόκος Virgo sancta. Tandem quod Unigenitus in carne visibili apparens nominetur Deus et homo: quomodo passus, et in quo postremo refellit eos qui humana non alia ratione, Deum decere putant, quam relatione sola. Caeterum, quod jam monui, distinctionibus ad declinandas heterodoxorum objectiones utilibus singula fere capita plena sunt.
Priusquam praefari desino, monendum puto, Eutherium, cujus opus circumfertur sub Athanasii nomine, adversus hunc librum, sin minus unus, saltem maxime, suos fere cunctos viginti sermones scripsisse: nam quas sententias amarulenta oratione carpit (omnes fere Scholiis Cyrilli continentur prolixe), sumus ostensuri in auctario Theodoreti propediem edendo. Eutherium enim Theodoreto jungemus, sive propter argumenti cognationem, sive etiam ob fidei ταυτότητα.
Christi nomen nec definitionis vim obtinet, nec cujuspiam substantiam, qualis sit, significat, sicut forte homo, aut equus, aut bos; sed rei magis quae in aliquo agatur, habet significationem: oleo namque ungebantur [ Baluz. unguebantur hic et infra ] quidam superiorum, juxta quod Deo tunc temporis placebat, et signum regni illis erat unctio. Ungebantur autem et prophetae insensibiliter Spiritu sancto, ut inde quoque nominarentur christi. Denique beatus David psallit ex persona Dei, et ait: Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari (Ps. CIV, 15) . Ait autem et propheta Habacuc: Existi ad salutem populi tui, ut salvares christos tuos (Hab. III, 13, juxta LXX) .
[Col. 1005B] In Christo autem omnium salvatore unctionem quidem factam esse dicimus: caeterum neque symbolicam, quasi oleo factam, nec quasi in gratia prophetica; sed nec illam, quae intelligitur fieri ad perfectionem alicujus hujusmodi negotii, qualem factam [ Baluz. factum] esse dicimus in [ Baluz. sub] Cyro Persarum [Col. 1006A] et Medorum rege. Contra Babylonios enim ille duxit exercitum, instigante ipsum in id Deo omnipotente. Dictum est enim: Haec dicit Dominus christo meo Cyro, cujus apprehendi dexteram (Isai. XLV, 1) . Atqui ille vir, cum esset idolorum cultor, nominatus est christus, ideo quod quasi unctus est in regnum, coelesti suffragio, et ordinatus est a Deo ut Babylonem vehementer expugnaret.
Illud autem magis de Christo. Quoniam enim propter Adae praevaricationem (Rom. V, 14) regnaverat supra omnes peccatum, et spiritus ab humanitate discesserat (Gen. VI, 3) , ob eamque causam in malis omnibus illa versabatur; opus autem erat, ut rursum per Dei misericordiam in pristinum revocata, Spiritum mereretur: homo factum est unigenitum Dei Verbum, et cum terreno corpore terrenis apparuit. [Col. 1006B] Fuit etiam liberum [ Baluz. liber] a peccato, ut et in ipso, et in eo solo, innocentiae laudibus natura hominis coronata, Spiritu sancto ditaretur, ac sic reformaretur ad Deum per sanctificationem. Transit enim ad nos quoque gratia coepta a Christo, qui est [ Baluz. add. in] nobis primogenitus; idque nos docens beatus [Col. 1007A] David psallit ad Filium: Dilexisti justitiam et odisti iniquitatem, ideo unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae (Ps. XLIV, 8) .
Unctus est igitur exemplo nostro Filius innocentiae laudibus, et, ut ante dixi, in ipso natura hominis illustrata, et digna jam sortiri Spiritum sanctum, jam non discessurum, sicut antea, sed mansurum magis in ipsa. Ideoque scriptum est, quod descendit in eum Spiritus, et mansit super ipsum (Joan. I, 32) . Dicitur ergo Christus Dei Verbum, quod propter nos et nostri similis homo est factum, et in servi forma: et ungitur [ Baluz. unguitur] quidem humane, secundum carnem; ungit [ Baluz. unguit] autem divine suo Spiritu eos qui in ipsum credunt.
Emmanuel nominatur Deus Verbum, quod Abrahae semen apprehendit, et similiter ac nos participavit carni et sanguini (Hebr. II, 14) . Interpretatur autem Emmanuel, nobiscum Deus. Confitemur autem, nobiscum [ Baluz. om. nobiscum] fuisse Dei Verbum, non localiter: in quo enim loco non est Deus, qui implet omnia? Nec quod adesse nobis conspicitur auxilii ratione; dictum est enim hoc modo ad Jesum filium Nave [ Baluz. om. filium Nave]: Et sicut eram cum Moyse, ita ero et tecum (Jos. I, 5) . Sed quod factum est in nostris, id est, in humanitate, non derelicta sua natura: inconvertibile est enim natura Dei Verbum.
[Col. 1007C] Caeterum quam ob causam, cum plane dicatur ad Jesum filium Nave [ Baluz. om. filium Nave], quod sicut eram cum Moyse, sic ero tecum (Ibid.) , non est tamen nominatus Emmanuel? Ipsa autem ratio est: etsi enim cum aliquo sanctorum fuisse dicatur; non tamen nobiscum factum esse dicimus Deum Verbum, nisi eo tempore, quo juxta quod dicit Baruch, in terra visus est, et inter homines conversatus est, et omnem viam inveniens disciplinae, et dans eam Jacob puero suo, et Israel dilecto a se: ipse est enim Deus noster, et non comparabitur alius ad eum (Baruch. III, 38) .
Quantum enim ad Dei naturam pertinet, nondum erat nobiscum; multum enim interest inter deitatem et humanitatem; et ingens est nimis differentia naturarum.
[Col. 1007D] Ideoque divinus David ad proximitatem mysticam [ Al. unionem arctissimam], Deum Verbum, quod nondum ad nos venerat, vocabat, dicens in spiritu: Ob quid, Domine, discessisti longe (Ps. X, 1) ? [Col. 1007] Baluz.: Discessit, sed nobiscum fuit; qui, etc. EDIT. Ergo jam non discessit, sed nobiscum fuit, qui cum mansisset, id quod erat, apprehendit Abrahae semen, ut dixi; accepit autem etiam servi formam, et conspectus homo in terra est.
Christus vero et Emmanuel eumdem nobis filium designant, partim quia unctus est more nostro, humanae [Col. 1008A] hominis naturae spiritum accipiens, ut in se ipso et primo [ Al. humana natura spiritum accipiente in ipso, ut primo]. Positus est enim primordium generis, rursus ipse ungens, ut Deus, Spiritu sancto eos, qui in se credunt: partim, quia fuit nobiscum secundum quas modo reddidi rationes, et de eo nos facit certos Isaias propheta dicens: Ecce Virgo in utero accipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isai. VII, 14) . Cum enim sancta Virgo, ex Spiritu quidem sancto praegnans est facta, peperit autem secundum carnem filium; tunc etiam Emmanuel dictus est: fuit enim nobiscum, per carnalem generationem incorporalis; et id erat, quod per vocem David significabatur. Deus manifeste veniet, Deus noster, et non silebit (Psal. XLIX, 3) ; et illud opinor: [Col. 1008B] ipse qui locutus sum, praesto sum. Locutus enim per prophetas, ut incorporale adhuc Verbum, advenit etiam corporaliter.
Vi quidem intentionum, qua oporteat a nobis unum dici Filium Dei, tantumdem est, et Christus, et Emmanuel, et Jesus; et id quidem quasi ex re nomen est factum: Ipse enim, inquit, salvabit populum suum a peccatis suis (Matth. I, 21) . Quemadmodum enim Emmanuel significabat, per generationem ex muliere nobiscum factum fuisse Dei Verbum; et Christus, quia factus homo, unctus dicitur juxta nos humane: ita etiam Jesus, quod salvavit nos suum populum, quod maxime eum demonstrat, vere et natura omnium [Col. 1008C] dominum. Neque enim hominis communis creatura esse dicatur; deceat autem magis, omnia dicere, esse Unigeniti, etsi factus sit homo.
Dicet forte aliquis: Atqui Moysis dictus est populus Israel. Ad hoc dicemus, quod Dei quidem populus nominatus sit, et id erat verum. Verum quoniam ad defectionem deductus est, et vitulum fecit per desertum, inhonoratus est a Deo: non enim jam suum nominare populum dignabatur, sed eum jam homini destinavit. At nos non ita: proprii enim sumus filii, eo quod, et Deus sit, et per ipsum creata sint omnia Ita enim ait David: Quoniam ipse fecit nos, et non ipsi nos; nos autem populus pascuae ejus, et oves manus ejus (Psal. XLIX, 7) . Denique etiam ipse de nobis dixit: Oves meae vocem meam audiunt et sequuntur [Col. 1008D] me (Joan. X, 27) . Et rursus: Alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me congregare, et fiet unus grex, et unus pastor (Ibid. 16) . Mandabat autem etiam beato Petro: Simon Joannis, amas me? Pasce agnos meos, pasce oves meas (Joan. XXI, 17) .
Homo nominatum [ Baluz. nominatus] est, cum sit natura Deus, Dei Patris Verbum: quoniam similiter ac nos sanguini communicavit et carni (Heb. II, 14) . [Col. 1009A] Sic enim terrenis apparuit, [Col. 1009D] Baluz.: Non amittens humanitatis naturam in sua ratione perfectam. EDIT. non amittens id quod erat, sed assumens humanitatis naturam in sua ratione perfectam.] Verumtamen et in humanitate Deus mansit, et omnium Dominus, utpote qui natura et veritate ex Deo natus est Pater [ Baluz. et Patre]. Et id nobis evidentissime sapientissimus Paulus ostendit: Primus enim, inquit, homo ex terra de limo; secundus e caelo (I Cor. XV, 45) .
Atqui Virgo sancta peperit templum Verbo unitum; sed e coelo dicitur, et recte quidem Emmanuel: desuper enim et ex substantia Dei et Patris natum est Verbum ipsius: descendit vero ad nos, tunc cum factum est homo; tamen sic quoque desuper est. Testatus est autem Joannes, de eo dicens: Qui de sursum venit, supra omnes est (Joan. III, 31) . Et ipse [Col. 1009B] Christus ait ad populum Judaeorum: Vos deorsum estis, ego desuper sum (Joan. VIII, 23) . Et rursus: Ego non sum ex hoc mundo (Joan. XIV, 16) , licet pars mundi sicut homo nuncupatus sit; sed erat cum hoc quoque supra mundum ut Deus. Meminimus enim plane dicentis: Et nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo Filius hominis (Joan. III, 13) . Descendisse autem dicimus de coelo Filium hominis, per unitatem dispensatoriam, Verbo tribuente propriae carni gloriae suae et divinae majestatis claritudinem.
Plenum secundum naturam, et ex omni parte perfectum Deum Verbum, et distribuens ex sua plenitudine [Col. 1009C] bona sua creaturae, eo quod ait: Effundam de spiritu meo super omnem carnem (Isai. XLIV, 3) . Exinanitum dicimus; nihil in natura propria violatum, nec, ut aliter se haberet, commutatum, nec inferius ex ulla parte factum: inconvertibile enim et immutabile est ipsum quoque, sicut et generator ipsius, [Col. 1009D] Baluz., et numquam passionis fiet umquam capax. [Col. 1010D] EDIT. et numquam fuit passionis ullius capax. Quando vero factum fuit caro, id est, homo, humanitatis paupertatem propriam sibi fecit. Primum, quod semel homo sit factus, etsi remanserit Deus: deinde quod servi formam acceperit, qui secundum suam naturam liber est, utpote Filius. Atque ita cum sit ipse gloriae Dominus, gloriam dicitur accipere; cum sit ipse vita, vivificari perhibetur, et in omnes accipit potestatem, cum sit ipse rex omnium; [Col. 1010D] Baluz., cum Deo simul et Patre. EDIT. cumque Deo sit aequalis Patri, obediens [Col. 1009D] fuit crucem passus, et caetera. Verum cum haec quidem humanitatis mensurae conveniant, ea tamen familiaria ducit esse cum carne, et implet dispensationem, manens quod erat.
Divinus Paulus scribit: Etsi sunt dii multi et domini multi in coelo, et in terra; sed nobis unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos ex eo; et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per eum (I Cor. XXVIII, 5) . At vero sapientissimus Joannes de Deo Verbo dixit, quod omnia per ipsum facta sunt, et absque eo factum est nihil (Joan. I, 3) . Evangelizabat autem beatus Gabriel sanctae Virgini dicens: Ecce concipies in utero, et paries Filium, et vocabis nomen ejus Jesum (Matth. I, 26) . Cum igitur per Christum Jesum omnia divinus Paulus facta esse commemoret; confirmet autem vim sententiae, et opificem omnium fuisse Deum evangelizet, rem veram dicens evangelista divinus; designet autem etiam angeli vox: vere ex sancta Virgine natum esse Jesum Christum, nec absque humanitate intelligimus Deum Verbum; sed unum dicimus ex ambobus effectum, et [ Baluz. ut] Deum hominem factum, eumdem ex Patre, ut [ Bal. et] Verbum, natum divine, et ex muliere humane, ut hominem: non [Col. 1010B] tamquam ut [ Bal. in] secundum substantiae initium vocatum tunc cum secundum carnem dicitur natus; sed natum quidem ante omnia saecula, instante tamen tempore, quo debuerat implere dispensationem, natum etiam ex muliere secundum carnem. [Ergo, etsi alii simili appellatione vocati sunt Christi, unus tamen est per quem omnia, Jesus Christus; non quod [ Bal. add. homo] sit factus opifex omnium,] sed quod Deus Verbum: Per quem omnia facta sunt, similiter ac nos participarit carni et sanguini (Heb. II, 14) , et nuncupatus sit homo, non tamen perdiderit esse, quod erat: ita enim et in carne factus intelligitur merito opifex omnium.
[Col. 1010C] [ Baluz. add. Semel] Novissimis saeculis Deus [ Baluz. Dei] Verbum homo dicitur factus [ Baluz. factum], et, sicut ait divinus Paulus, per sacrificium suum manifestatus est (Hebr. IX, 27) . Et quodnam est sacrificium? Suum enim corpus obtulit pro nobis in odorem suavitatis Deo et Patri, et intravit in sancta semel, non per sanguinem hircorum, aut taurorum, sed per suum sanguinem. Sic enim credentibus in se, remissionem in aeternum comparavit (Eph. V, 2; Heb. IX, 13) . Ergo plurimi quidem ante ipsum sancti fuere; sed nemo eorum Emmanuel nominatus est. Quam ob causam? Nondum enim venerat tempus quo deberet esse nobiscum, id est, in nostram venire naturam per carnem, is qui est omni superior creatura. Unus igitur Emmanuel, semel enim factus est homo Unigenitus, [Col. 1010D] tunc cum per sanctam Virginem generationem carnalem perpessus est. Dictum est enim et ad Jesum filium Nave [ Baluz. om. filium Nave]: Quod ero tecum (Josue I, 5) . At non erat ille Emmanuel. Fuit etiam cum Moyse; sed nec ille Emmanuel nominatus est. Igitur quoties audimus nomen Filio datum esse, nobiscum Deus, sapienter intelligamus, non ita ipsum fuisse nobiscum novissimis temporibus, sicut dicitur aliquando fuisse cum sanctis: illis enim erat tantum adjutor; nobiscum autem fuit, id est, factus est siquis [Col. 1011A] nostri, cum suam non amisisset naturam: est enim inconvertibilis, ut Deus.
[Col. 1011D] Autbertus versionem Mercatoris emendare voluit ex Graeco, Adunatio multis modis impletur: sejuncti enim nonnulli affectu vel voluntate, et discordantes inter se, adunari dicuntur, per reconciliationem socialem, deposita simultate. Adunari item dicimus ea quae sibi conglutinantur, sive modis aliis conferuntur, aut per compositionem, aut per mixtionem, aut per temperationem. Quoties autem adunatum esse nostrae naturae Dei Verbum dicimus, omni humana cogitatione adunationis ejus modus videtur esse superior. Neque enim per supra scriptos modos facta est arcana [Col. 1011B] illa, et nulli penitus nota, nisi ei cui omnia nota sunt, unio [ Baluz. om. unio].
Et nihil mirum, si in hujusmodi cogitatione vincamur, cum res nostras, quomodo se habeant, inquirentes, ultra modum nostrae mentis inventionem esse confiteamur; quonamque modo animam hominis suo corpori adunatam esse putemus. Quis est qui id possit exprimere? Sed si oportet eos, qui parva ea vix intelligere soleant; immo et eos qui valeant intelligere, tam subtiles res et omnem rationem transcendentes conjectare: dicimus quod deceat cogitare (quamvis minor sit oratio ad veritatem) talem esse adunationem ipsius Emmanuel, qualem quis intelligat animam hominis ad suum corpus habere. [ [Col. 1011D] Hoc fragmentum iisdem ferme verbis refert Facundus lib. XI, cap. 7. Anima enim omnia quae sunt corporis, esse reputat sua, [Col. 1011C] licet per naturam propriam expers sit [Col. 1011D] Facundus, passionum corporis et naturalium et [Col. 1012D] quae extrinsecus accidunt; quod melius est. BALUZ. passionibus corporis, et naturalibus, et quae extrinsecus accedunt: movetur enim corpus in concupiscentias naturales, et consentit anima, et nullo licet modo participans, concupiscentiae tamen exitum delectationem propriam ducit. Et si forte ferro corpus [ Baluz. a suo corpore] percutiatur, aut torqueatur, condolet illa quidem, quod suum corpus patiatur: ipsa vero in sua natura nullum patitur omnino tormentum.
Tamen super hoc quoque dicimus esse adunationem, quae est in Emmanuele facta: erat enim necesse cum suo corpore adunatam ei animam dolere, [Col. 1012D] Facundus, ut timendo. BALUZ. ut dum timebat passiones, subditam cervicem Deo submitteret]. De Deo autem Verbo, condolere passionibus nefas est dicere: impassibilis enim Deus est, et [Col. 1011D] nostrarum rerum longe dissimilis; sed adunatus quidem erat carni habenti animam rationabilem, qua patiente ipse impassibilis, ea quae animae contingerent, cognoscebat, et contundebat quidem, ut Deus, carnis infirmitates; suas tamen eas, tamquam sui corporis, esse ducebat. Itaque esuriisse dicitur, fatigatus esse, passus fuisse pro nobis.
Ergo Verbi adunatio, quae est cum humanitate facta, non irrationabiliter rebus nostris comparetur. [Col. 1012A] Nam sicut corpus alterius est naturae praeter animam, et unus tamen ex utroque homo efficitur et vocatur, ita etiam ex perfecta Dei Verbi subsistentia [ Baluz. substantia] et ex humanitate perfecta unus est Christus, idem in eodem Deus simul et homo; et sua quidem ducit Deus Verbum, ut ante dixi, ea quae sunt carnis propria, quia ipsius est corpus, non alterius. Communes autem facit tamquam cum sua carne divinae suae majestatis operationes, ut posset etiam vivificare mortuos, et sanare infirmos.
[Col. 1012D] Hic iterum interpolavit Autbertus Mercatoris versionem, ut et in sequentibus, quorum textum Graecum habuit. At si convenit exemplis etiam divinae Scripturae, quasi per figuram, adunationem demonstrare; age, [Col. 1012B] dicamus, ut possumus. Beatus Isaias, Missus est, inquit, ad me unus ex Seraphim, et in manu habebat carbonem, quem forcipe accepit ab altari, et venit ad me, et tetigit labia mea, et dixit ad me: Ecce tetigit hoc labia tua, et adimet iniquitates tuas, et peccata tua repurgabit (Isai. VI, 6) . Carbonem autem dicimus figuram et imaginem nobis exhibere Verbi hominis facti: quod, si labia nostra tetigerit, id est, si fidem in ipsum confessi fuerimus, tunc nos ab omni peccato puros efficit, et pristinis criminibus liberat.
Caeterum tamquam in imagine, licet in carbone conspicere adunatum quidem humanitati Dei Verbum, non tamen projecisse, quod fuerat. Transformasse autem magis assumptam naturam in suam gloriam, et operationem: quemadmodum enim ignis [Col. 1012C] ligno affixus, et id penetrans, comprehendit quidem ipsum, et quamvis lignum esse non desinat, [ Baluz. add. in] vim tamen suam speciemque transmutat, et omnem se confert in lignum, et cum ipso jam quasi unum aliquod aestimatur, idem intellige de Christo. Adunatus enim inaestimabiliter humanitati Deus, servavit quidem ipsam in eo, quod fuerat, et ipse permansit, quod erat; semel tamen adunatus, quasi unus jam cum ipsa putatur, ea, quae sunt illius, sua faciens; conferens autem ei etiam ipse naturae suae operationem.
[Col. 1012D] In Cantico canticorum ipse nobis introductus est dicens Dominus noster Jesus Christus: Ego flos campi, et lilium convallium (Cantic. II, 1) . Quemadmodum ergo odor res quidem est incorporea, habet autem, quasi proprium corpus, id in quo inest; tamen unum ex utroque intelligitur lilium. Corrumpetur autem ipsius ratio [ Baluz. om. ratio] unius rei discessu: in subjecto enim corpore odor est. Ita etiam in Christo intelligimus divinitatis naturam, quae suam excellentissimam [Col. 1013A] majestatem, ut odorem suavissimum, mundo dispergit, tamquam in subjecto, esse in corpore humanitatis; et id quod incorporale est per naturam, per adunationem dispensatoriam, pene dicam factum fuisse corporale; propterea quod voluit se cognosci per corpus, in eo enim divina signa operatus est. Igitur id quod incorporale est, tamquam in suo corpore intelligi potest, quemadmodum etiam odor in flore subjecto; lilium tamen jam et odor, et flos nominatur.
[ [Col. 1013D] Et hunc quoque locum ex ista versione citat Facundus in eodem loco. Erectum est secundum Dei voluntatem sanctum [Col. 1013B] tabernaculum per desertum, et in eo multis modis formabatur Emmanuel.] Dixit Deus omnipotens ad divinum Moysen: Et facies mihi arcam testimonii ex lignis imputribilibus, duorum cubitorum et dimidii longitudine; et inaurabis eam auro puro, extra et intra inaurabis eam (Exod. XXV, 10) . Sed lignum quidem cum imputribile sit, est figura corporis incorrupti: imputribilis enim cedrus; aurum vero quasi materies aliis pretiosior, divinae nobis indicat substantiae majestatem.
Attendite igitur quoniam arca tota inaurata sit auro puro extra et intra. Adunatus quidem fuerat sanctae carni Deus Verbum, et id est, ut opinor, arcam fuisse extra inauratam. Quod vero et animam rationabilem, quae corpori inerat, propriam fecerit, ex [Col. 1013C] hoc apparet, quod et intra arcam praeceperit inaurari. [ [Col. 1013D] Hunc quoque locum ex eadem versione citat Facundus ibidem. Citat etiam Leontius Byzantius in fine libri primi adversus Eutychianos. Quod autem naturae sive substantiae inconfusae manserint, hinc scimus: aurum enim superpositum ligno mansit id quod erat, et ornabatur quidem lignum auri decore; tamen lignum esse non desiit. Quod vero arca in Christi accipiatur imaginem, pluribus potest probationibus declarari.] Praeambulabat enim his qui sunt ex Israel, quaerens ipsis requiem. Ait alicubi et Christus: Ibo, et parabo vobis locum (Joan. XIV, 3) .
[Col. 1013D] Divinus Paulus magnum quidem ait esse mysterium pietatis (I Tim. III, 16) . Et vere ita se res habet: manifestatus est enim in carne, cum sit Deus Verbum; justificatus est autem in spiritu. Nullo enim modo nostris videtur infirmitatibus contineri, licet juxta nos homo sit factus: non enim fecit peccatum: Apparuit [Col. 1014A] autem et angelis. Neque enim generationem ipsius secundum carnem ignoraverunt: Praedicatus autem et gentibus, quasi Deus homo factus; ita autem creditus est in mundo. Probavit autem divinus Paulus ita scribens: Propter quod memores estote, quod aliquando vos gentes in carne, qui dicimini praeputium, ab ea quae dicitur circumcisio in carne manufacta: quia [Baluz. qui] eratis illo tempore sine Christo alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo (Ephes. II, 11) . Erant ergo gentes in mundo sine Deo, cum absque Christo essent. Verum quoniam eum vere et natura Deum esse agnoverunt, ipsae quoque ab eo agnitae sunt, fidem confitentes, et ipse assumptus est in gloria, certe divina. Psallit enim [Col. 1014B] beatus David: Ascendit Deus in jubilo (Psalm. XLVI, 6) . Ascendit enim certe cum corpore, nec in nuda deitate: Deus enim erat incarnatus.
Credimus igitur, non in unum nostri similem deitate per gratiam honoratum, ne cultores esse hominis detegamur; sed in Dominum magis, qui in servili forma comparuit, et qui fuit vere nostri similis, et in humanitate tamen Deus mansit: Deus enim Verbum, carne assumpta, non deposuit quod erat; intelligitur tamen idem Deus simul [ Baluz. om. simul] et homo.
Et fidei quidem ratio ita se habet, et recte quidem. Sed si forte aliquis dicat, quid mali est, si intelligatur homo similis nostri apprehendere deitatem, ac non magis Deus homo fieri? Respondebimus [Col. 1014C] mille esse quae contrario possunt opponi, et pene etiam nutu significantia, nos oportere reniti constanter, nec credere ita esse.
Age enim ante alia. Dispensationis, quae cum carne facta est, modum cernamus, et nostrarum rerum naturam subtilius perscrutemur: periclitata est hominis natura, et deprehensa [ Baluz. [Col. 1013D] Ita vetus editio scholiorum Cyrilli et codex Vaticanus. Bellovacensis, deprehensa. Lectionem Vaticanam confirmant ista ex reprehensionibus Orientalium [Col. 1014D] adversus anathematismos Cyrilli supra pag. 267 (Cyril. Apol. anath. 12, resp. haer.) : Quomodo is qui carnem parumper deprimi morte concedit, etc. et pag. 268 (Ibid.) : ut in se deprimeret eum qui est impassibilis per naturam. Item in scholio octavo Cyrilli pag. 379: Et si forte a suo corpore deprimatur aut torqueatur. BALUZ. depressa] est malis extremis, maledictione et morte damnata, et peccati laqueis irretita, errabat, et erat in tenebris; Deum nesciebat eum, qui est natura et veritate; pro Deo [ Baluz. praeter Creatorem] coluit creaturam. Quomodo igitur hujusmodi malis poterat liberari? An illud dicemus, quod fas erat humanitati, divinam naturam apprehendere, quae nesciret omnino, qualis esset dignitas naturae coelestis, cum esset ignorantiae [Col. 1014D] tenebris occupata, et peccati sordibus inquinata? Quomodo poterat fieri, ut apprehenderet sanctam naturam, et acciperet gloriam, quam nemo inveniat, nisi acceperit? Concedamus enim quod cognoverit fortasse [ Baluz. dumtaxat], et scierit apprehendere Deum [ Pro deitatem]. Quis est qui docuerit? Quomodo [Col. 1015A] enim credent, nisi audierint (Rom. X, 14) ? Caeterum non id est apprehendere deitatem, et convenientem ei gloriam capere.
Ergo decentius sit, et recte quidem, ita sentire, quod servare volens id quod perierat, descendens ad nos Deus Verbum [ Baluz om. Verbum], per quod omnia, et in id se, quod non erat, immisit, ut et hominis natura, id quod non erat, fieret; et divinae majestatis dignitatibus per adunationem patescens, quae sublevata est magis ultra naturam, quam dejicit infra naturam invertibilem Deum. Conveniens erat, ut incorruptibilis natura apprehenderet corruptibilem, ut eam a corruptione liberaret. Conveniens erat eum, qui peccare non noverat, cum peccatoribus conformari, ut peccata compesceret: quemadmodum enim [Col. 1015B] ubicumque lux fuerit, caligo interit tenebrarum; ita etiam immortalitate praesente, omnis certe pestis fugitiva discedet; et praesente eo, qui peccatum non novit (qui etiam proprium sibi corpus effecit, quod est sine [Baluz. in ] peccato) cedet omne peccatum.
Quod vero Verbum, cum esset Deus, factum sit homo, et non magis homo τεθεοποιημένος intelligatur Christus, etiam ex sacris litteris enitar ostendere. Ait igitur beatus Paulus de Unigenito: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, ut esset aequalis Deo; sed exinanivit se, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo. Humiliavit sese factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Propterea et Deus ipsum superexaltavit, et donavit illi nomen quod est super [Col. 1015C] omne nomen, ut in nomine Jesu Christi omne genu flectatur coelestium, et terrenorum, et infernorum, et omnis lingua confiteatur quod Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 7) .
Quem igitur dicemus, in forma Dei esse, et in aequalitate Patris, et haec non rapinam arbitratum; sed descendisse magis in exinanitatem, et in formam servi, et se humiliantem, et in similitudinem nostram fuisse factum? Si hominem factum ex muliere nudum et solum: quomodo habebat plenitudinem, ut intelligatur exinanitus? Vel in qua antea positus celsitudine, semet humiliasse dicitur? Vel quomodo in similitudinem hominum factus est, qui id erat et antea per naturam, etsi id factus forte non diceretur? Ubi autem exinanitus est, assumens plenitudinem deitatis? [Col. 1015D] Vel quomodo non sit factus altissimus, qui in gloriam supernam ascenderit?
Igitur dicimus non hominem Deum esse factum, sed potius factum esse in exinanitate, propter humanitatem, Deum Verbum, qui erat in aequalitate Patris et forma: exinanitus est enim hoc modo, propter similitudinem nostram, cum esset plenus, ut Deus. Humiliatus est propter carnem, ita ut a divinae majestatis fastigio non descendat; sedem enim habet altissimam. Factus est in similitudine hominum, cum sit ejusdem formae cum Patre, utpote cujus est figura substantiae. Verum quoniam semel factus est juxta nos, ascendisse dicitur, cum carne in gloriam deitatis, quam patentem quidem habet quasi propriam, [Col. 1016A] alio tamen pacto in ea fuit, propter humanitatem: Dominus enim omnium esse creditur, etiam cum carne.
Flectitur autem ipsi omne genu, et id non ad dolorem et contumeliam Patris, sed magis ad gloriam: gaudet enim, et glorificatur, dum ab hominibus Filius adoratur, licet factus sit similis nostri. Scriptum vero est rursus: Non enim angelos apprehendit, sed semen Abrahae; unde debuit per omnia fratribus assimilari (Heb. II, 16) . Ecce semen Abrahae apprehendit Verbum Deus, et non homo nescio, quis nostri similis deitatem apprehendit, et ipse nobis assimilatur, et nuncupatur frater noster [ Bal. om. noster], ut homo, non quantum est ad deitatis naturam. Quoniam pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter [Col. 1016B] participavit eis, ut per mortem destrueret eum qui imperium obtinet mortis, id est, diabolum, et liberaret eos qui timore mortis per omnem vitam nativa continebantur servitute (Ibid. v. 14) . Ecce iterum ipse, similiter ac nos, participavit sanguini et carni, et ea res causam habet conjunctam statim ac proximam; scriptum est enim: Nam quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur in carne, Deus Filium suum misit in similitudine carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne (Rom. III, 3) . Attende iterum, quod non homo affectans naturam divinam ostenditur, et ad ejus dignitatem ascendens; sed mittens magis Filium suum Deus et Pater, in similitudine carnis peccati, ut destrueret peccatum. Ergo Verbum, cum Deus sit, se in exinanitatem homo factus immisit, et non homo [Col. 1016C] simpliciter, divinam gloriam affectans, Christus videtur.
Dispensationis incarnati Unigeniti mysterium subtilius considerantes, id asserimus, fidem rectam servantes et veram: quod ipsum Patris Dei Verbum, Deus verus ex Deo vero, et lumen de lumine, incarnatum sit, et homo factum, et descenderit, et passum sit, et surrexerit ex mortuis. Ita enim definivit fidei symbolum synodus ingens et sancta.
Perquirentes autem et nos, et discernere cupientes, quid sit tandem, incarnatum esse, et hominem factum Dei Verbum: cernimus, quod non hoc est, hominem assumere tamquam in conjunctione, quae [Col. 1016D] fiat per aequalitatem dignitatis, sive auctoritatis, vel per solam filietatis ὁμωνυμίαν ; magis autem fieri juxta nos hominem (ita tamen ut nulla conversio vel commutatio subsequatur), et sublevare pariter cum sua natura eum, qui in assumptione fuit carnis et sanguinis dispensative [ Baluz. dispensatorie].
Unus igitur est, qui ante Incarnationem a divina Scriptura nominatur, et Unigenitus, et Verbum, et Deus, et imago, et lumen, et figura substantiae Patris, et vita, et gloria, et splendor, et sapientia, et virtus, et magnificentia, et Dominus sabaoth, et aliis talibus nominibus, quae vere conveniunt deitati. Post Incarnationem vero homo [ Baluz. om. homo], Christus, Jesus, propitiatorium, mediator, primitiae dormientium, [Col. 1017A] primogenitus a mortuis, secundus Adam, caput corporis Ecclesiae, cum eum etiam nomina prisca sequantur: [Col. 1017D] Baluz., omnia novissimis facta temporibus. EDIT. omnia enim ipsius propria sunt et priora, et quae novissimis facta temporibus.
Unus igitur est, et qui ante Incarnationem, Deus erat verus, et qui in humanitate mansit id quod erat, et est, et erit. Non discernendus igitur unus Dominus Jesus Christus, in hominem seorsum, et seorsum in Deum; sed unum eumdemque Jesum Christum esse dicimus, non ignorantes differentiam naturarum, sed eas inconfusas inter sese servantes.
Quoties igitur littera sacra commemorat, quod in Christo inhabitavit omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II, 9) ; non ideo dicimus tamquam in alio Christo, in homine seorsum inhabitasse Deum Verbum; [Col. 1017B] nec porro dividentes ea quae unita sunt, duos intelligimus filios; illud autem magis, quod Christum nominat littera sacra ex parte nonnumquam, et quod humanitatem Dei Verbum, quam propriam habet, in locum posuit templi. Scriptum est autem et de animabus humanis: Inhabitantes autem domos luteas, de quibus et nos ex eodem luto sumus (Job. IV, 19) . [Col. 1017D] Baluz., Humana corpora nominat, affirmat autem, [Col. 1018D] etc. EDIT. Ergone, quoniam luteas domos humana corpora nominat, et affirmat in his animas habitare, in duos homines unum hominem dividemus? Atqui non irrationale omnino sit, ut in homine spiritus suus inhabitare dicatur. Ergo, etsi per hujusmodi modos orationis figura procedat, cum [ Baluz. quae] aliter fieri non possit, non tamen ideo rerum corrumpi naturas oporteat, sed magis eas recto veritatis tenore [Col. 1017C] servari.
Quoties igitur quaepiam, quae dissimilem sunt inter se sortita naturam, collecta in adunationem, per compositionem videntur: deinde alterutrum ex his in alterutro habitare dicitur, non dividendum in duo, adunationis conventione minime violata [ Baluz. violanda], licet suis nominibus per sese ea, quae adunata sunt, nominentur a nobis. Dicitur namque, ut ante dixi, et in homine habitare spiritus suus, nec tamen [ Baluz. verumtamen] homo dicitur, et seorsum spiritus suus, seorsum et corpus. Et tale quid nobis divinus Paulus obliqua significatione [ Id est obscure et quasi aenigmatice] commemorat, dicens: Nam etsi exterior noster homo corrumpitur; sed interior renovatur de die in diem (II Cor. IV, 16) . Si quis [Col. 1017D] igitur dixerit, interiorem nostrum hominem in exteriore homine inhabitare, verum quidem memoravit, in duo tamen unum dividere non videbitur. Ait autem alicubi etiam propheta Isaias: De nocte vigilat spiritus meus ad te, Domine (Isai. XXVI, 9) . Utrumne tamquam alius praeter ipsum, spiritus ipsius ad Deum dicitur vigilare? Nonne id ineptissimum videatur? Ergo scire quidem necesse est orationis figuras, non tamen ab intellectu discedere competenti, sed referre magis sententiarum vim ad sensum, qui unicuique rei conveniat.
[Col. 1018A] Etsi dicatur proficere Jesus aetate, sapientia et gratia (Luc. II, 52) , dispensationis haec res est. Deus etenim Verbum humanitatem more suo proficere permittebat, et quasi paulatim divinitatis suae gloriam volebat declarare, et cum corporis aetate etiam sua [ Baluz. suam] extendere, ne quid novum videretur, idque nonnullos nimia novitate perterreret. Cum praesertim sic quoque dicerent: Quomodo hic litteras scit, cum non didicerit (Joan. VII, 15) ? Ergo corporale augmentum, et profectus gratiae, ac sapientiae, humanitatis mensurae convenit; ipsum vero Deum Verbum per suam naturam perfectissimum confitemur, non egenum profectus, non sapientiae, non gratiae. Ipsum enim creaturae, et sapientiam, et gratiam, et bona omnia impertit.
[Col. 1018B] Si vero Jesus passus esse dicatur, passio quidem erit dispensationis; ipsius tamen dicitur, et recte quidem, quia corpus ipsius proprium passum est, et erat in corpore patiente ipse, qui pati non poterat, impassibilis est enim, ut Deus: quantum tamen ad conviciatorum petulantiam pertinuit, passus esset, si pati posset. Ergo quoniam nostri similis factus est Unigenitus, quotiescumque homo nominatur a divina Scriptura, intuentes dispensationem, Deum ipsum natura sic quoque confiteamur.
Ait alicubi Deus ad pontificem Moysen: Et facies propitiatorium impositione auri puri duorum cubitorum [Col. 1018C] et dimidii longitudinem, et cubiti unius et dimidii latitudinem: et facies duos Cherubim aureos ornatos, et imponens illos ex utroque latere. Cherub unus de latere hoc, et [Baluz. hoc est] Cherub unus de latere isto propitiatorii. Et facies duos Cherubim super duo latera. Erunt Cherubim extendentes pennas sursum superobumbrantes pennis suis super propitiatorium; et vultus eorum adinvicem respicientes propitiatorium erunt (Exod. XXV, 17) . Aenigma certissimum id sit, Deum Verbum etiam in humanitate Deum [ Baluz. Domini] mansisse, et in sua gloria ac majestate, etsi propter dispensationem factus sit similis nostri: Propitiatorium namque per fidem factus est nobis Emmanuel (Rom. III, 25) . Id autem nobis comprobavit sapientissimus Joannes dicens: Filioli, scribo vobis, ut non peccetis; sed si quis [Col. 1018D] peccaverit, consolatorem habemus apud Patrem, Jesum Christum justum; et ipse est propitiatio pro peccatis nostris (Joan. II, 1) . Nec non etiam Paulus: Quem proposuit, inquit, Deus propitiatorium [Baluz. propitiatorem] per fidem in suo sanguine (Rom. V, 25) .
Caeterum cerne Cherubim circumstantes propitiatorium, et superobumbrantes quidem pennis; conversos autem ad propitiatorium, et pene nutui Dominico oculum intendentes. Ad Dei enim voluntatem tantum respicit sancta coelestium spirituum multitudo, et numquam Dei satiatur aspectu. Ita Filium [Col. 1019A] propheta Isaias vidisse se dicit, in sede altissima et eminentissima, circumstantibus Seraphim et obsequentibus ei, ut Deo (Isai. VI, 1) .
Destinabatur aliquando divinus Moyses ut Israel ab Aegyptiorum violentia liberaret. Verum quoniam necesse erat eos, qui sub jugo essent servitutis insolitae, prius docere, quod eis Deus jam esset reconciliatus, prodigia eum facere imperabat: plerumque enim miraculum nos adducit in fidem. Ait igitur Moyses ad Deum omnipotentem: Si autem non crediderint mihi, neque audierint vocem meam, dicentes: Non apparuit tibi Deus; quid dicam illis? Dixit deinde [Col. 1019B] Dominus: quid hoc est quod est in manu tua? Respondit: Virga. Et ait illi: Projice illam in terram; et facta est serpens, et fugit Moyses ab ea. Et dixit Dominus ad Moysen: Extende manum tuam, et apprehende caudam ejus; et extendens manum apprehendit caudam, et facta est virga in manu ejus. Et dixit illi: ut credant tibi, quia apparuit tibi Dominus Deus patrum suorum, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob (Exod. IV, 1) . Animadverte in his natura et veritate Filium Dei, tamquam quaedam virga sit Patris; virga autem insigne est regni: Filio enim dedit habere omnium potestatem (Joan. XVII, 2) . Unde etiam divinus David: Thronus tuus, inquit, Deus in saeculum saeculi, et virga aequitatis, virga regni tui (Ps. XLIV, 7) . Sed eam projecit in terram, id est, corpore [Col. 1019C] terreno circumdedit, sive per humanitatem misit in terram: tunc enim in similitudine factus est malignorum hominum, scilicet malignitatis signum est serpens.
Quod autem verum sit, hinc scimus [ Baluz. scibis]. Ipse enim Dominus noster Jesus Christus, imagine et figura, propter dispensationem factam cum carne, pro serpente accipitur aereo, quem erexit Moyses, ut serpentum morsus arceret (Num. XXI, 8) . Ait enim: Et sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita oportet exaltari Filium hominis, ut omnes qui credunt in ipsum, non pereant, sed habeant vitam aeternum (Joan. III, 14) . Quemadmodum enim serpens factus ex aere salutis erat periclitantibus causa (sanabantur enim in eum respicientes): eo modo [Col. 1019D] etiam Dominus Jesus Christus eis, qui eum vident quidem in similitudine malignorum, eo quod factus sit homo, non ignorant tamen, quod Deus sit vivificus; causa erit vitae, et dat posse animalia venenosa vitare, id est, contrarias potestates.
Id quoque hujus rei figura sit, quod Moyseos virga virgas alias devoraverit, quas in terram magi projecerant (Exod. IV, 2) . Igitur virga quidem in terram projecta est; non tamen semper [ Baluz. serpens] remansit. Resumpta autem iterum fuit, quod erat: nam licet facta sit, ut ante dixi, in similitudine nostra Patris virga, id est, Filius, qui [ Baluz. per quem] habet omnium potestatem; attamen impleta dispensatione, revolavit in coelum, et fuit iterum [Col. 1020A] tamquam in manu Patris virga aequitatis, ac regni: sedet enim ad dexteram genitoris sui in propria majestate, sedes altissimas obtinens, etiam cum carne (Ps. XLIV, 7) .
Dixit autem ad eum Deus Dominus iterum: Infer manum tuam in sinum tuum; et protulit manum de sinu suo, et facta est manus ejus sicut nix. Et dixit iterum: Infer manum tuam in sinum tuum: et intulit manum suam in sinum suum, et protulit eam de sinu suo, et iterum restituta est in colorem carnis ejus (Exod. IV, 6) . Manum ad dexteram Dei et Patris verum Filium ejus divina Scriptura nominat. Induxit enim ipsum dicentem: Ego manu mea firmavi coelum (Isai. XLVIII, 13) ; [Col. 1020B] nec non etiam David divinus cantat: Verbo Domini coeli firmati sunt (Psal. XXXII, 6) . Cerne igitur, in sinum quidem Moysis adhuc manum ejus occultari, et nondum factam leprosam, prolatam vero statim leprosam factam: deinde mox illatam, et rursus prolatam, et de caetero non leprosam: Restituta est enim, inquit, in colorem carnis ejus. Ergo quamdiu quidem erat in sinu Patris Deus Verbum, divinitatis nitore fulgebat; verum quando aliquo modo extra fuit per incarnationem sive ἐνανθρώπησιν, factus est in similitudine carnis peccati, et inter iniquos reputatus est (Rom. VIII, 3; Isai. LIII, 12) . Ait enim divinus Paulus, eum, qui peccatum non noverat, pro nobis peccatum fuisse, ut nos fieremus justitia in ipso (I Cor. V, v. 21) . Hoc existimo lepram significare, immundus enim [Col. 1020C] secundum legem leprosus (Levit. XIII, 2) . Sed quoniam iterum in sinu fuit Patris (assumptus est in resurrectionem a mortuis), prolata iterum manus videbatur munda: adveniet enim post tempora Dominus noster Jesus Christus, in sinceritate divinitatis et gloria, quamvis similitudinem nostram non projecerit. Ait enim et beatus Paulus de Christo: Quia semel mortuus est ad multorum exhaurienda peccata. Secundo sine peccato apparebit exspectantibus se in salutem (Hebr. IX, 28) . Ergo quoties nobis sacra littera nominat Christum Jesum, ne hominem seorsum putaveris, non vere adunato ipsi Deo Verbo; sed existimaveris magis ipsum esse ex Deo et Patre Verbum Jesum Christum, cum factus sit homo.
Qui fidem habent in Christo immaculatam, et rectis omnibus suffragiis comprobatam, dicant videlicet, quod ipse ex Deo Patre Deus Verbum in exinanitatem descenderit, formam servi accipiens, propriumque sibi faciens corpus, quod est natum ex virgine; quod factus sit nostri similis, et nuncupatus filius hominis. Est autem Deus quidem secundum spiritum; homo autem idem secundum carnem. Deinde divinus Paulus Judaeorum populum alloquebatur dicens: Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, [Col. 1021A] novissimis diebus istis locutus est nobis in Filio (Hebr. I, 1) . Et quonam modo intelligatur locutus fuisse Deus et Pater novissimis diebus in Filio? Locutus est enim antiquioribus per ipsum dans legem, et idcirco ipse Filius, suos dicit esse sermones, per sapientissimum Moysen prolatos [ Baluz. om. prolatos]. Ait enim: Nolite putare quia veni solvere legem, aut prophetas. Non veni solvere, sed implere. Dico enim vobis, iota unum, aut unus apex non transibit a lege, donec omnia fiant. Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matt. V, 17) . Adde etiam prophetae vocem: Ipse qui loquebar, praesto sum (Isai. LII, 8) . Ergo cum factus est Filius [ Baluz. om. Filius] in carne, tunc locutus est nobis Pater in ipso, sicut ait beatus Paulus, novissimis diebus (Heb. I, 1) . Sed [Col. 1021B] ne parum credamus, quod ipse sit ille qui etiam ante saecula Filius, intulit statim: Per quem fecit et saecula (Ibid. v. 2) , splendorem etiam gloriae et figuram substantiae Patris esse commemorans.
Homo igitur factus est vere is per quem fecit et saecula Deus Pater; et non, ut nonnulli existimant, in homine fuit, ut homo intelligatur a nobis, tamquam Deum habens inhabitantem. Nam, si haec recte se habere, vere confidunt, supervacaneus esse videbitur beatus evangelista Joannes dicens: Et Verbum caro factum est (Joan. I, 14) . Ubi enim necessitas ἐνανθρωπήσεως ? Aut quare incarnatum dicit Deum Verbum, si non factus est caro? Vis ἐνανθρωπήσεως, et similem nostri eum factum esse significat, et mansisse tamen sic quoque ipsum supra nos; immo supra [Col. 1021C] universam ipsam creaturam.
Oportere autem existimo, ea quae dixi, exemplis etiam comprobare et persuadere, quod Unigenitus factus sit homo, et sit Deus, etiam cum carne, ac non tantum inhabitarit in homine, Θεοφόρον ipsum efficiens, tamquam alios, qui divinitatis ipsius fuere participes.
Ait alicubi Deus de nobis: Inhabitabo in ipsis, et inambulabo, et ero ipsis Deus, et ipsi erunt mihi populus (Apoc. III, 20) . Nec non etiam ipse Dominus noster Jesus Christus: Ecce ego venio; et si quis mihi aperuerit, intrabo ego, et apud eum coenabo, et Pater, et ad [Col. 1021D] eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 16) . Nominati sumus etiam templum Dei: Vos enim, inquit, templa estis Dei vivi (I Cor. III, 17) . Et rursus: Nescitis corpora vestra templum esse Spiritus sancti, qui est in vobis, quem habetis a Deo (I Cor. VI, 19) . Verum si ita aiunt, ipsum quoque se habere Emmanuel, et, tamquam unumquemque nostrum, inhabitantem in sese Deum habuisse, aperte confiteantur; cum ipsum adorari conspiciunt, tam a nobis, quam ab angelis, in coelo pariter et in terra, erubescant tamquam diversa alienaque sentientes, et litterarum sacrarum propositum nescientes, nec habentes in se fidem, quam nobis tradiderunt, qui in principio et viderunt, et ministraverunt Verbo
[Col. 1022A] Si autem dicant, quod propterea Deus sit, et ut Deus glorificetur, quia in eo tantum inhabitavit Dei Patris Verbum; ac non propterea, quia factus sit homo; audient rursus a nobis: Si iis, qui inhabitantem in se Deum habuerint, satis est, ut idcirco vere dii esse possint, et ab hominibus adorentur, omnes sane angeli hominesque sint dii et adorandi; inhabitat enim Deus in sanctis angelis. Habuimus etiam nos ipsum in nobis per Spiritum sanctum; sed non sufficit hoc ostendere, natura deos et adorandos eos, qui habent Spiritum sanctum. Igitur non propterea Deus est, et adorandus Emmanuel, quod inhabitarit in eo, tamquam in homine communi, et seorsum intelligendo, Deus Verbum [ Baluz. et in parte Deum Verbum]; sed quod factum sit caro, id est, homo: mansit enim [Col. 1022B] idem et Deus, et adorandus.
De mysterio dicens secundum Christum: Quod aliis, inquit, generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc revelatum est sanctis apostolis (Eph. III, 5) . Et: Mysterium quod absconditum fuit a saeculis et generationibus, nunc autem manifestum est sanctis ejus, quibus voluit revelare divitias gloriae mysterii hujus in gentibus, quod est Christus, in vobis spes gloriae, quem nos annuntiamus (Col. I, 26) . Si igitur est θεοφόρος, et non Deus vere, quomodo ipse est divitiae gloriae mysterii, quod annuntiatur gentibus? Vel quomodo omnino Deus annuntiatur?
Volo enim vos scire qualem sollicitudinem habeam pro vobis et pro iis qui sunt Laodiceae, et quicumque non viderunt faciem meam in carne, ut consolentur corda ipsorum, instructi in charitate, et in omnes divitias plenitudinis intellectus, in agnitionem mysterii Dei Christi (Col. II, 1) . Ecce mysterium Dei, mysterium nominat Christi, et plene intelligere quosdam vult in agnitionem ipsius. Quo igitur intellectu opus erat, volentibus Christi mysterium discere, si fuerant audituri, quod inhabitaret in homine Deus? Opus est autem nimio intellectu, ut scias contra quod Verbum, cum sit Deus, factum sit homo.
A vobis enim sonuit sermo Domini, non solum in Macedonia et Achaia; sed omni loco fides vestra, quae est ad Deum, exivit (I Thess. I, 8) . Ecce iterum in Deum fidem factam esse commemorat, cum etiam Christus dicat: Qui credit in me, habet vitam aeternam (Joan. VII, 25) . Sermonem autem praedicationem dicit de seipso.
Ipsi enim scitis introitum nostrum apud vos, quoniam non inanis fuit; sed ante multa passi, et contumeliis affecti, sicut scitis, in Philippis, confisi fuimus in Deo colloqui ad vos Evangelium Dei (I Thess. II. 2) . [Col. 1023A] Ecce loquens in Deo, Dei Evangelium memoravit; qui praedicat gentibus Christum.
Recordamini, fratres, laborem nostrum et aerumnam, nocte et die operantes, ne quem vestrum gravaremus; praedicavimus Evangelium Dei inter vos (I Thess. II, 4) . Et iterum: Propterea et nos gratias agimus Deo sine intermissione; quoniam cum percepissetis a nobis verbum, auditu Dei excepistis, non ut verbum hominum, sed ut verbum Dei, qui operatur in vobis, qui credidistis (Ibid. v. 13) . Nonne evidenter Evangelium Dei, et Dei verbum praedicationem de Christo commemorat, quippe id omnibus manifestissimum est: Apparuit enim gratia [Col. 1023B] Dei salvatoris omnibus, erudiens nos, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie et juste et pie vivamus, in hoc saeculo, exspectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei et salvatoris nostri Jesu Christi (Tit. II, 11) . Ecce Deus, et magnus, plenissime nominatus est Dominus noster Jesus Christus: ipse est enim cujus adventum gloriae exspectantes, sobrie vivere, et irreprehensibiliter festinamus. Sed si est homo θεοφόρος, quomodo sit magnus Deus? Vel quomodo beata spes in eum? Siquidem verus est profecto Jeremias dicens: Maledictus qui spem suam ponit in homine (Jerem. I, 5) . Neque enim Deum ipsum possit efficere, ut ante dixi, id quod est Deum portare. Denique doceant nos, quid impediat alios etiam omnes deos esse et adorandos, qui in se habuerint Deum? [Col. 1023C] Deum autem et magnum et beatum, habentem illuminationem Christum nominat beatus Paulus, qui invenitur dicens de Judaeis et Emmanuel: Quorum patres, et testamentum, et promissiones, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia benedictus in saecula saeculorum. Amen (Rom. IV, 9) .
Quod vero [ Baluz. vere] secundum divinam revelationem faciebat praedicationem, perspicuum fit, ipso dicente: Deinde post annos quatuordecim iterum ascendi Jerosolymam cum Barnaba, assumpto etiam Tito. Ascendi autem secundum revelationem, et exposui eis Evangelium, quod praedico gentibus; seorsum autem iis, qui videbantur aliquid esse, ne forte in vacuum currerem, aut cucurrissem (Gal. II, 1) . Christum praedicans gentibus, ut Deum, divinum nominat ipsius ubique [Col. 1023D] mysterium. Ascendit per revelationem Jerosolymam, et exposuit his, qui videbantur aliquid esse, id est, sanctis apostolis, sive discipulis, ne forte in vacuum currat. Cum vero ab Jerosolymis descendisset, et rursus gentium gregibus interfuisset, emendavitne aliquid ex prioribus? Nonne perseveravit Deum confitens Christum? Atque ideo scribit quibusdam: Miror quod sic cito transferimini ab eo, qui vos vocavit in aliud evangelium, quod non est aliud, nisi aliqui sunt conturbantes vos et volentes convertere Evangelium Christi (Gal. I, 6) . Ait autem iterum: Sed etsi nos aut [Col. 1024A] Angelus de coelo evangelizaverit vobis, praeter id quod accepistis, anathema sit (Ibid.) . Pro qua igitur causa alios omnes omittens, licet Deum inhabitantem habuerint, solum praedicabat Jesum sicut Deum.
Scriptum est de Christo: Cum autem esset in Jerosolymis in die festo, multi crediderunt in nomine ejus videntes signa quae faciebat; ipse autem Jesus non credebat se illis; quod ipse sciebat omnes, et quod non necesse habebat, ut aliquis testimonium perhiberet de homine: ipse enim sciebat quid erat in homine (Joan. II, 23) . Si homo esset θεοφόρος, quomodo non decepti sunt multi, qui Jerosolymis in nomen ejus crediderunt? [Col. 1024B] Vel quare solus cognoscit, quae sunt in homine, cum praesertim nemo alius sciat? Finxisse enim dicitur Deus corda nostra singillatim (Psal. XXXII, 15) . Vel quare solus remittit peccata? Ait enim: Quia potestatem habet Filius in terra remittere peccata (Matt. IX, 6) . Quare solus praeter alios assessor sedet Dei et Patris? Quare soli obsequuntur angeli? Cur nos quidem docuit communem putare Patrem, qui est in coelis; sibi autem eum specialiter scribebat?
Sed forte dices quod hujusmodi voces inhabitanti Verbo deputandae sint. Nonne igitur eum oportebat, juxta prophetis [ Baluz. prophetas] convenientem mensuram, ipsum quoque dicere: Haec dicit Dominus. Verum cum ea quae supra legem sancire vellet, assumens sibi convenientem legislatori [ Baluz. legislator] [Col. 1024C] auctoritatem, aiebat: Ego dico vobis [Col. 1023] Videtur aliquid hic deesse; id, opinor, quod Anastasius Sinaita memorat de statere in tributum pensitato. (Matth. V, 32) .
Quomodo liberum se ait, et non obnoxium Deo? Ideo quia est Filius in veritate? Et si esset homo θεοφόρος, essetne etiam liber secundum naturam? Solus [ Baluz. Hujus] enim Deus liber, atque solutus est: solus enim quasi tributa omnium exigit; et tamquam loco debitorum ab omnibus recipit religionem. Etsi exitus legis et prophetarum Christus est, est autem homo θεοφόρος ; nonne dicere liceat, quod propheticarum praedicationum exitus ἀνθρωπολατρίας nobis crimen induxerit?
Deinde lex quidem praedicabat: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Deut. VI, 13) . Qua nos eruditione perduxit ad Christum, quasi ad agnitionem illis, qui in umbris fuerant, potiorem: spernentesne [Col. 1024D] igitur Deum Legis et Prophetarum [ Baluz. om. Legis et Prophetarum] adorare, adorabimus hominem habentem Deum inhabitantem? Ubi enim praestabilius erat Deum intelligi? In coelo, an in terra [ Baluz. an magis homine]? In seraphim, an in terreno corpore?
Si erat homo θεοφόρος, quomodo propemodum ac nos participavit carni ac sanguini (Heb. II, 14) ? Nam si quia Deus inhabitavit, hoc ei sufficit, ut similiter ac nos participaret carni et sanguini; et ita his participare id ipsum est, quod hominem factum esse: [Col. 1025A] inhabitavit autem et in multis sanctis; homo igitur non semel, sed saepissime factus est. Quare ergo semel in consummatione saeculorum, in destructionem [Baluz. destitutionem] peccati, per hostiam suam dicitur apparuisse (Heb. IX, 26) ? Quomodo autem unum nobis Verbi adventum praedicant divinae Scripturae, si θεοφόρος erat homo? Si templum et ipse factus est Dei, quomodo et in nobis etiam Christus est? Sicutne templum in templis? An ut Deus magis in templis per Spiritum? Si θεοφορος erat homo, cur est solius ipsius corpus vivificum? Oportuerat enim aliorum etiam corpora esse talia, in quibus habitavit Deus omnipotens.
Scripsit autem alicubi etiam divinus Paulus: Irritam faciens quis legem Moysis, sine ulla miseratione duobus aut tribus testibus moritur, quanto magis putatis [Col. 1025B] deteriora mereri supplicia, qui Filium Dei conculcaverit, et sanguinem testamenti pollutum duxerit? Atqui divina erat lex, et mandata dicta per angelos. Quomodo igitur dignus erit deteriore supplicio, qui pollutum duxerit sanguinem Christi? Vel quomodo potior est religione, quae est secundum legem, fides in Christum? Sed, ut jam ante diximus, [Col. 1025D] Baluz., est non similis aliorum sanctorum homo theophorus, sed, etc. EDIT. Christus non similis aliorum sanctorum, homo θεοφόρος, sed Deus magis vere, et omni mundo celsiorem possidet gloriam, quod cum Deus sit natura Dei Verbum, factus est caro, sive homo perfectus: animatum enim et rationabile esse, quod adunatum est ei, credimus corpus, et vera [ Baluz. vere] omnino est adunatio.
Semen Abrahae apprehendisse Verbum Dei unigenitum, beatus Paulus commemorat (Heb. II, 16) ; nec non etiam, quod propemodum ac nos participavit carni et sanguini (Ibid. 14) . Memores autem sumus etiam Joannis; ait enim: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Idne igitur fuit propositum viris spiritalibus, docere, quod Dei Verbum conversionis sit patiens; aut quod ipsum fas sit commutationem, quae magis creaturae conveniat, sustinere: adeo ut id, quod non erat, forsitan in id sua sponte deveniat; aut [ Baluz. add. ut] alius contra ipsius voluntatem ad aliam naturam impellat [ Baluz. impellatur]; [Col. 1025D] absit. Manet namque idem, a sua natura commutationem omnem excludens, conversionis umbram nesciens pati: fixa est enim semper in suis superna illa coelestisque natura.
Quomodo igitur Verbum caro factum sit, videre necesse [ Baluz. om. necesse] est. Primum quidem divina Scriptura carnem plerumque nominat hominem [ Baluz. om. hominem], et quasi ex parte animalis totius significationem facit, nec non etiam a sola anima interdum [Col. 1026A] tantumdem agit; scriptum est enim quod videbit omnis caro salutare Dei (Luc. III, 6) . Et ipse divinus Paulus: Non consensi, inquit, carni et sanguini (Gal. I, 16) . Allocutus est autem eos, qui sunt ex Israel pontifex Moyses: In septuaginta et quinque animabus descenderunt patres tui in Aegyptum (Deut. X, 22) . Sed non idcirco dixeris, quod nudae et sine carnibus animae in Aegyptum descenderint; nec porro quod inanimis corporibus, et solis carnibus, salutare suum Deus indulserit. Quoties igitur audimus carnem factum esse Verbum, hominem intelligimus ex anima et corpore. Factum est autem Verbum, cum sit Deus, homo perfectus, corpus accipiens animatum et rationabile, idque sibi vere adunavit, quomodo ipse sciat, nostris enim sensibus hujusmodi cogitationes omnino cerni [Col. 1026B] non possunt, et nuncupatus est filius hominis.
Sed si oportet tamquam in speculum intuentes dicere, conjectat aliquo modo sensus humanus, adunatum fuisse Verbum corpori habenti animam rationabilem qualiter etiam hominis animam suo corpori, ipsam quidem diversae naturae, sortitam tamen communionem adunationemque cum corpore; ut pene videatur non esse alia praeter corpus, eo quod per compositionem ex utroque animal unum efficiatur [ Baluz. efficiamur], manente tamen ipsa, ut ante memoravi, in sua natura. Ergo non per commutationem aut conversionem, hominem factum Dei dicimus Verbum; nec prorsus, quod Deus esse desierit; sed quod carnem accipiens ex muliere, et ei ex utero adunatus, exiit homo idem simul et Deus; neque Dei [Col. 1026C] et Patris generationem aeternam [ Baluz. om. aeternam] projiciens, sustinuit temporalem [ Baluz. arcanam], ex muliere inde initium, ut esset, accipiens. Permittebat autem carni propriae suae [ Baluz. add. naturae] legibus nasci, nativitatis ratione dumtaxat. Caeterum habet in se aliquid ab humana natura dissimile: natus est enim ex Virgine, et solus habet [Col. 1025D] Id est, quae viri amplexibus inquinata non fuisset. Nubendi enim vocabulum saepe reperitur in obscenis. [Col. 1026D] Hinc illud ex Evangelio D. Marci: Neque nubent, noque nubentur. Et lib. VI, Capitularium cap. 209: Si ipse tamen innuptus vel innupta permanserit. BALUZ. matrem innuptam; factum autem ipsum etiam carnem, et in nobis inhabitasse, Evangelista [ Baluz. om. Evangelista] commemorat, ut utroque comprobaret, et factum fuisse hominem, et suum non perdidisse: mansit enim quod erat.
Intelligitur namque certe tamquam aliud in alio inhabitare, id est, divina natura in humanitate, non perpessa commixtionem, aut confusionem, aut commutationem, [Col. 1026D] ut esset, quod non erat. Quidquid enim in alio habitare dicitur, non ipsum fit tale, quale est id, in quo habitat; sed aliud in alio magis intelligitur. At vero in Verbi natura et humanitatis, solam nobis differentiam designat diversitas naturarum. Unus enim ex utroque intelligitur Christus. Ergo inconfusione, ut ante dixi, servata, inhabitasse Verbum ait in nobis: scit enim unum esse Filium unigenitum carnem factum, et hominem.
[Col. 1027A] [Col. 1027D] Quae sequuntur, usque ad luctam Jacobi cum angelo eaque verba, cap. 31, latitudinem femoris ejus, desunt in editionibus vulgatis, et nunc primum eduntur.—Baluz., [Col. 1028D] Cerne autem mihi divinum Evangelistam totam sapienter naturam hominum coronare. Ait, etc. EDIT. Carne autem mihi videtur divinus Evangelista, totam sapienter naturam hominum nominare: ait enim Verbum inhabitasse in nobis, non alterius, ut ego opinor, gratia, incarnationem Verbi factam esse, commemorans; nisi ut etiam nos, participatu ipsius per Spiritum sanctum locupletati, adoptionis beneficium lucraremur. Igitur in Christo unitatem summam veramque credimus factam. Sin autem in nobis Christus inhabitare dicatur, σχετικὴν ipse faciet inhabitationem. Non autem cum Deus dicitur inhabitasse in Christo: Inhabitavit namque in eo omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II, 9) ; non per participatum, vel σχέσιν simplicem, quasi sole illucente, aut igni insitum sibi calorem aliis immittente; sed, ut ita dicam, ipsa divina sinceraque natura, juxta totum id [Col. 1027B] quod est, inhabitationem sibi faciente, per veram, ut ante diximus, unitatem, in templo quod est natum ex virgine: ita enim unus, et est, et intelligitur Christus Jesus.
Quod vero in expressionum summa noster sermo vincatur, non negabo; sed non idcirco Christi mysterium non credatur; sed magis sit merito mirabilius. Quanto enim omni est mente superius et sermone, tanto magis ultra omnem admirationem ponendum est.
Carnem vero factum Verbum, id est, hominem perfectum, non dicimus, mensura corporis comprehendi, id enim ineptissimum est; sed implere sic quoque credimus, sicut solet, coelum et terram, et quae inferius posita sunt: omnia etenim plena sunt Deo, [Col. 1027C] et omnia ipsi parvula sunt. At quomodo et in singulis, et in omnibus totus sit, intellectu dictuque difficile est, immo vero etiam impossibile. Id autem, ut opinor, eo possidet, quod incorporeus sit et indispertibilis.
Proprium autem Verbi corpus dicitur a nobis: non quemadmodum proprius est hominis risus, vel equi hinnitus; sed quod, factum ipsius per adunationem veram, instrumenti ei praebeat officium, ad exsequendum ea quae more solito operatur, absque solo peccato.
Sin vero Deus Verbum etiam missum fuisse forte dicatur, ne quis vestrum terreatur, illud cogitans, quo perget incorporeum, vel quo cedet is, quo plena sunt omnia? Sciat autem magis, quod sit et alius [Col. 1027D] missionis modus. Non ut locum de loco, qui mittitur, mutet; sed ut ministerium magis sacrum suscipiat, quod etiam discipulis injunctum esse discimus a Christo omnium salvatore.
Denique etiam divinus Paulus ait de Christo: Ergo, fratres sancti, vocationis coelestis participes, considerate apostolum et pontificem confessionis nostrae Jesum (Hebr. III, 1) . Animadverte autem quod, cum eum ministrantem hominum more ostendit, licet natura sit Deus, tunc ei etiam officium apostolatus attribuit: [Col. 1028A] nihil autem, ut ante diximus, absurdum est, si Deus Verbum mitti etiam dicatur a Patre; implet namque certissime omnia, et nulli loco penitus deest: nos vero humanis vocibus divina interpretantes, figurationibus corporis immortalis naturae dispensationem solemus intelligere.
Denique cum sanctus Spiritus omnia impleat, scribit beatus Paulus, et dicit: Quoniam autem estis filii, misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra, in quo clamamus: Abba Pater (Gal. IV, 6) . Ait autem et ipse Salvator: Expedit vobis, ut ego eam; nam si non abiero, Paracletus non veniet ad vos (Joan. XVI, 7) . Oportet igitur ad rationem pietatis omnia referentes, certa cogitatione sectari: id enim facientes nobismetipsis maxime profuerimus.
Natum est quidem inaestimabiliter Verbum Dei et Patris; et haec generatio omnem sensum cogitationemque transcendit, et est incorporali naturae conveniens. Verumtamen id quod natum est, proprius partus intelligitur genitoris, et ejusdem cum eo substantiae; ideoque etiam filius nominatur, nomine scilicet indicante [ Baluz. add. quasi] veram sinceramque progeniem; sed cum sit vivus in aeternum Pater, necesse est, eum quoque vivere in aeternum, propter quem est Pater. Igitur In principio erat Verbum, et Deus erat Verbum, et erat etiam Verbum apud Deum (Joan. I, 1) , ut sapientissimus Evangelista [Col. 1028C] commemorat. In consummatione autem temporum, propter nos homines, [ Baluz. add. et propter nostram salutem] incarnatum est, et homo est factum; non amittens quod erat, sed retinens inconvertibilem suam naturam, et semper in divinitatis fastigio collocatam; suscipiens [ Baluz. subiens] tamen propter nos dispensatorie exinanitatem; nec inhonorans [ Id est, non despiciens] pauperiem, quae humanae naturae convenit: nam cum esset dives, pauper est factus, sicut scriptum est: ut nos paupertate ejus divites essemus (II Cor. VIII, 9) . Factum est igitur homo, et generationem ex muliere passum dicitur. Igitur propterea quod ex sancta Virgine vere sibi adunatum corpus acceperit; inde Θεοτόκον esse dicimus Virginem sanctam, quia id humane, sive secundum carnem peperit, [Col. 1028D] licet haberet ante saecula generationem ex Patre.
Opinari autem nonnullos Verbum hinc initium fuisse sortitum, cum homo sit factum, impietatis est furorisque plenissimum. Eos etenim insipientissimos esse, monstravit ipse Salvator de se dicens: Amen dico vobis, antequam Abraham esset, ego sum (Joan. VIII, 58) . Quomodo enim aliter ante Abraham erat, qui multis post temporibus secundum carnem natus est? Satis autem ipsos, ut opinor, redarguet divinus Joannes dicens: Hic erat, de quo ego dixi: Post me venit vir, [Col. 1029A] qui ante me factus est, quia prior me erat (Joan. I, 30) .
Praetermittentes igitur in re tam frivola sine causa certare, ad illud magis veniamus, quod etiam emolumenti aliquid possit afferre, ne moleste ferant nonnulli audientes, esse sanctam Virginem Θεοτόκον, nec incredulitatis Judaicae suas oppleant mentes, immo vero etiam paganicae impietatis. Judaei etenim aggrediebantur Christum dicentes: De bono opere non lapidamus te; sed de blasphemia, quod cum sis homo, facis te Deum (Joan. X, 23) . At vero filii paganorum Ecclesiae dogmata derident, audientes ex muliere Deum esse progenitum; sed illi quidem suae dementiae exedent fructus, et audient a nobis: Stultus stulte loquitur, et cor ipsius vana intelliget. Nostri enim mysterii ratio [ Baluz. oratio], licet Judaeis sit scandalum, [Col. 1029B] gentibus autem stultitia; nobis tamen, quod scimus, vere est admirabile, et salutare, et dignissimum credi: et si esset omnino quisquam, qui dicere auderet, hanc carnem terrenam nudae divinitatis fuisse genitricem, et ex ea creatura omni superiorem natam fuisse naturam, insania id esset et furor. Neque enim ex terra divina est facta natura; nec corruptibile incorruptionis radix umquam fiet; nec mortalitas pariet vitam; nec corporis tractabilis incorporale fiet germen; nec increatum a creato nascetur; nec quod absque initio, ab eo quod habet initium.
Verum quoniam Dei Verbum juxta nos factum esse affirmamus, et nostris corporibus corpus sumpsisse consimile, idque sibi verissime adunasse, arcana inenarrabilique ratione, et sic hominem factum carnaliter [Col. 1029C] natum esse, quid absurdum est, vel quod credi non debeat? Cum praesertim hominis anima, ut saepissime diximus, cum sit naturae alterius praeter corpus, nascatur tamen cum ipso, cum sit ei adunata, nec quisquam arbitretur naturam corporis animae initium praebere substantiae; sed immittit quidem ipsam inaestimabiliter Deus in corpus, et cum ipso etiam nascitur: unum tamen ex utroque animal definimus, hominem scilicet. Igitur Verbum quidem Deus erat, factum est autem et homo, et quia natum est secundum carnem, propter humanitatem necessarium est, ut quae ipsum peperit, sit Θεοτόκος : nam si non peperit Deum, certe nec dicetur Deus, qui est ab ipsa progenitus; sin vero Deum ipsum divinae Scripturae nominant, peperit ipsa Deum hominem factum, [Col. 1029D] siquidem homo aliter fieri non posset, nisi per generationem ex muliere. Quomodo igitur non sit, quae ipsum peperit, Θεοτόκος. Quod autem Deus sit verus, qui natus inde est, ex divina Scriptura discimus.
Ecce Virgo in utero accipiet, et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel (Isai. VII, 14, juxta Matth. et Cyrilli lectionem) . Quomodo ergo id quod natum est ex sancta Virgine, Emmanuel nominatur, cum Emmanuel, ut ante dixi, significet in nostra natura [Col. 1030A] propter carnem fuisse Verbum, quod est Deus verus de Deo vero [ Baluz. om. vero]? Sed factus est Emmanuel: exinanivit enim se, generationem nostram et similem passus, ac sic nobiscum conversatus est. Ergo et Deus in carne, et Θεοτόκος vere est quae eum carnaliter, sive secundum carnem generavit.
Quoniam omnes stolam dolo congregatam, et vestimentum cum commutatione reponent, et volent, si fuissent isti combusti; quoniam parvulus natus est nobis, et filius datus est nobis, cujus principatus factus est in [Col. 1030B] humero ejus, et vocatur nomen ejus magni consilii nuntius (Isai. IX, 5, juxta LXX) . Audis, quod puer nominatus sit, quodque generationem sit nostrae similem passus. At eum puerum coelum per stellam clarissimam indicavit; magi adoraverunt ex ultimis terrae limitibus adventantes; angeli pastoribus evangelizabant, Salvatorem esse natum dicentes et, pacem nec non etiam Patris bonam voluntatem annuntiantes: Est magni consilii nuntius. Manifestavit etenim nobis Patris voluntatem, qui in eo complacuit orbem salvare terrarum (Col. II, 20) , et per ipsum et in ipso mundum sibi reconciliare: Christo enim reconciliati, Deo sumus reconciliati, Deus est enim vere Filius Dei et Patris. Quodnam igitur sit Patris consilium, cujus nobis fuerit nuntius, ipse docebit dicens: [Col. 1030C] Ita enim dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III, 16) . Filius autem unigenitus ille est qui est ex sancta Virgine procreatus: ipsum enim Verbum homo factum, quod fuit Deus in carne, ac sic terrenis apparuit. Denique dicebat: Qui credit in me, habet vitam aeternam (Joan. VI, 47) . Quod vero per ipsum et in ipso credamus Patri, explanavit dicens: Qui credit in me, [Baluz. add. non credit in me,] sed in eum qui misit me (Joan. XII, 44) ; et: [Col. 1029D] Baluz., Qui vidit me, vidit eum qui, etc. EDIT. Qui vidit eum qui misit me (Ibid. v. 45) .
Audite me, insulae, et attendite, gentes. Post multum temporis stabit, dicit Dominus; ex utero matris vocabunt nomen meum (Isai. XLIX, 1, juxta LXX) . Cum [Col. 1030D] Verbum sit Deus, non ignoravit quod generationem patietur, ex muliere incarnatum propter nos. Sciebat autem quod vocabitur Christus Jesus a Deo et Patre; omnibus nobis novum filii nomen praedicans, quod est benedictum in terra. Observa autem quod propriam nominet matrem, quae suum peperit corpus. Ergo si Deum [ Baluz. add. verum] se esse cognoscit, illa quae eum carnaliter peperit, Θεοτόκος dicitur, et quidem recte: sin vero non est Deus, id quod audacter, immo potius scelerate nonnulli sentiunt, privari oportet ipsam Virginem sanctam hoc nomine, quo Θεοτόκος esse dicatur.
Salomon ait orans: Et nunc, Domine Deus Israel, credibile fiat verbum tuum, quod locutus es puero tuo David. Ergone credibile est quod habitavit Deus cum hominibus in terra (II Paralip. VI, 17, juxta LXX) ? Animadverte, quod miretur Verbi incarnationem: habitavit namque cum hominibus in terra, cum homo est factum, res enim incredibilis videbatur. Alioquin quomodo id praecipuum quiddam sit, vel quomodo id miratione dignum, cum Deus ab his, quae ipse creaverit, non discedat, fovens ea scilicet, et ea quidem continens, quae jam facta sunt; ea vero quae nondum facta sunt, creans. Miraculum autem vere praecipuum, [Col. 1031B] quod in terra cum hominibus habitarit homo factus Deus, juxta promissiones jam antea datas divino David; scriptum est enim: Juravit Dominus David veritatem, et non frustrabitur eam (Psal. CXXXI, 11) . Quid autem juravit? De fructu ventris tui ponam super sedem tuam. Et vero ille, quamvis credidisset, quod numquam abneget promissionem Deus omnipotens, tamen ipsum generationis locum curiosius inquirebat, ideoque dicebat: Si ascendero super lectum strati mei, si dedero somnum oculis meis, aut palpebris meis dormitationem, aut requiem temporibus meis, donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Jacob (Ibid. v. 3) . Deinde cum id quoque per spiritum reperisset, et carnalis generationis Unigeniti locum cognovisset, evangelizabat et dicebat: Audivimus eam in Ephrata, [Col. 1031C] id est, in Bethleem; invenimus eam in campis silvae. Quod vero dicens Ephrata, significet Bethleem, propheta comprobavit: Et tu Bethleem domus Ephrata (Mich. V, 2) . Observa autem quomodo eum, quem crediderat creatum juxta nos in Ephrata, Deum Jacob nominet, cujus inhabitatio fuit in tabernaculo: ibi enim peperit Jesum sancta Virgo.
Nominat autem eum et alibi Deum Abraham dicens: Principes populorum congregati sunt cum Deo Abraham (Psal. XLVI, 10) . Pene enim mentis suae oculis, per illuminationem Spiritus sancti, futurorum scientia eruditus, principes populorum, id est, sanctos apostolos in Domini nostri Jesu Christi cernebat obsequio. Cum igitur Deus Abraham et Deus Jacob, qui est natus ex muliere, nominatus sit, quare non sit Virgo sancta [Col. 1031D] Θεοτόκος ?
Propheta Habacuc: Domine, inquit, inaudivi auditum tuum, et timui. Consideravi opera tua, et expavi. In medio duorum animalium cognosceris: in adventum temporis ostenderis in eo: dum conturbata fuerit anima mea, in ira misericordiae memor eris. Deus de Theman veniet, et sanctus de monte Pharan (Habac. III, 1) . Vide, quomodo in medio duorum animalium cognoscetur: nam cum natus esset ex muliere, et vixisset usque ad tempus pretiosae crucis; gratia Dei, sicut [Col. 1032A] ait beatus Paulus, per suum corpus pro omnibus gustavit mortem (Heb. II, 9) . Sed quoniam natura erat Deus, resurrexit denuo in sempiternam vitam. Cognitus est igitur hic, qui pro nobis pretiosam sustinuit crucem in medio duorum animalium. Nam ipse alicubi ait ad Judaeos: Cum exaltaveritis filium hominis, tum cognoscetis quia ego sum (Joan. VIII, 28) . Vide etiam, quomodo Deum ipsum nominans, ex Theman venturum, et ex Pharan monte pronuntiat (interpretatur autem Theman Auster): apparuit enim Christus, non a regionibus Aquilonis, sed ab australi Judaea, in qua etiam Bethleem est. Cum igitur is, qui Dominus et Deus nominatus est, ex Judaea venerit australi, natus est enim in Bethleem; quomodo non sit sancta Virgo Θεοτόκος ?
In Genesi scriptum est: Subremansit autem Jacob solus, et luctabatur homo cum ipso usque ad mane: vidit autem quod non praevaleret ad ipsum, et tetigit latitudinem [Col. 1031D] Quae sequuntur, desunt in editionibus vulgatis. femoris ejus, cum luctaretur cum eo, et dixit ei: Dimitte me, ascendit enim ortus. Ille autem dixit: Non te dimitto, nisi benedixeris mihi. Et post alia: Benedixit autem eum ibi, et vocavit nomen loci illius, faciem Dei: vidi enim, inquit, Deum facie ad faciem, et salvata est anima mea: ascendit autem sol, et transiit facies Dei; ipse autem titubabat femore suo (Gen. XXXII, 24) . Mysticus quidem est Scripturarum sensus: subindicare enim videtur Judaeorum obluctationem, qua utebantur cum Christo [ Baluz. om. cum Christo], [Col. 1032C] pene cum ipso luctantes; qui tamen superati sunt, et ipsi etiam impetraturi benedictionem ipsius, si per fidem ad eum novissimis temporibus se convertissent. Attamen ille certe [ Baluz. illud cerne:] homo erat, qui luctabatur, et eum tamen Jacob Dei faciem nominabat; neque id solum, sed sciebat eum Deum esse secundum veritatem: Vidi enim, inquit, Deum facie ad faciem, et salvata est anima mea (Ibid. v. 30) . Deus namque est natura Emmanuel. Dicitur autem etiam facies Dei. Nam est figura substantiae Patris (Heb. I, 3) , et ita se vocabat apud Judaeos, cum diceret de Deo et Patre: Neque faciem ejus vidistis, et Verbum ejus non habetis in vobis manens, quia quem misit ille, huic vos non creditis (Joan. V, 38) .
Quod vero Deus sit verus homo ille qui luctabatur [Col. 1032D] cum Jacob, sacra iterum littera faciet fidem; dixit enim: Inquit Dominus ad Jacob: Surge, ascende in locum Bethleem, habita ibi, et fac ibi altare Deo, qui apparuit tibi cum fugeres a facie fratris tui Esau (Gen. XXXV, 1) . Revertens enim ex Mesopotamia Dei jussu [ Baluz. om. Dei jussu], et timens Esau, trajecit Jacob pueros et omnia vasa sua: Subremansit autem solus, et luctabatur homo cum eo (Gen. XXXII, 24) .
Beatus Daniel horribilem visionem nobis exponens: [Col. 1033A] Videbam, inquit, in visione noctis, et ecce, cum nubibus coeli quasi filius hominis veniens, et usque ad Vetustum dierum pervenit, et in conspectum ejus adduxerunt eum, et ipsi datus est honor, et regnum: et omnes populi, tribus, et linguae ipsi servient: potestas ejus potestas in aeternum, quae non transgredietur, et regnum ejus non corrumpetur (Dan. VII, 13) . Audis quemadmodum non hominem simpliciter se vidisse commemoret, ne unus ex nobis, et juxta nos Emmanuel esse credatur; sed quasi filium hominis; [ [Col. 1033D] Hic locus habetur descriptus in libro primo Leontii Byzantini adversus Eutychianos sub finem. BALUZ. Cum enim Verbum natura sit Deus; in similitudine tamen hominum factum fuit, et inventum est habitu ut homo (Philipp. II, 7) , ut in eodem utrumque intelligatur, id est, neque homo nudus, neque Verbum absque humanitate et carne.] tamen ei principatum et honorem, quae semper habebat [Col. 1033B] [ Baluz. habeat], data esse commemorat: ait enim quod omnes populi, tribus, et linguae ipsi servient. Cum igitur etiam in humanitate positum unigenitum Dei Verbum servientem habeat creaturam, et Patris principatum et suum, pepererit autem secundum carnem ipsum sancta Virgo; quomodo non intelligitur Θεοτόκος ?
Sanctus Paulus salutarem passionem nobis exponit, ait namque: Nunc gratia Dei pro omnibus gustavit mortem (Heb. II, 9) ; nec non etiam: Tradidi enim vobis imprimis, quod et accepi: quoniam Christus mortuus est [Col. 1033C] pro peccatis nostris, secundum Scripturas: et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia die (I Cor. XV, 3) . Ad hoc etiam sapientissimus Petrus: Christo, inquit, passo pro nobis carne ( (I Pet. IV, 1) . Cum unum igitur credimus Dominum nostrum Jesum Christum, id est, in humana forma conspectum, sive hominem factum juxta nos, Deum Verbum, quomodo et passionem ipsi deputemus, et impassibile tamen servemus, ut Deum?
Ergo passio dispensationis erat, sua quidem ducente Deo Verbo ea, quae sunt propria carnis, propter inenarrabilem unitatem; manente vero extra passionem, quantum ad ipsius naturam pertinet: impassibilis enim Deus est. Neque id mirum, cum et ipsam hominis animam videamus, siquid corpus passum [Col. 1033D] fuerit, extra passionem quidem manentem, quantum pertinet ad naturam; attamen non extra passionem esse intelligi, eo quod proprium sit corpus ipsius, quod patitur. [Col. 1034D] Baluz., licet incontigua sit omnium salvatori, Utar, etc. EDIT. Et licet incontigua sit, et simplex; tamen id quod patitur, non est alienum. Sic intelliges etiam de Christo omnium salvatore. Utar autem exemplis, quae, quasi per aenigma, nobis possint ostendere, quod communicarit quidem passioni Unigenitus, quantum pertineat ad familiaritatem corporis sui; manserit autem passionis expers, ut Deus.
[Col. 1034A] Itaque Deus omnipotens prodigia sapientissimo Moysi jubebat efficere, ut crederet ei Israel, quod [ Baluz. add. non] esset missus a Deo, et ut a violentia liberaretur; ait autem: Et accipies aquam de flumine, et effundes super terram, et erit aqua quam accipies a flumine, sanguis super terram (Exod. IV, 9) . Inquimus, quod aqua quidem figura sit vitae, et quod sit per naturam vita filius ex Patre tamquam ex flumine exiens, ejusdem substantiae ratione; itaque omnia vivificat: Sed cum aquam, inquit, effuderis super terram, erit sanguis. Verbum, cum factum est caro de terra, id est, quando a terra carnem sibi circumdedit, tunc in ea mortem nostrae similem dicitur passum, licet per naturam sit vita.
In Levitico pollutum Deus [ Baluz. om. Deus] et immundum leprosum esse significat (Levit. XIII, 1 et seq.) , atque ita eum de castris ejici praecipit oportere; et si sanatus fuerit morbus, hoc eum pacto purgari. Et accipiens duos pullos mundos, et lignum cedrinum, et coccinum et hyssopum, et praecipiet sacerdos, et occidens pullum unum in vase fictili, in aqua viva, et pullum qui vivit accipiet, et lavabit illum in sanguine pulli occisi in aqua viva, et aspergat super eum qui purgatus est a lepra septies, et mundus erit. Reddit quidem nos mundos, et pollutionum sordes abluit, et carnalis concupiscentiae mortalitatem repellit sanguis pretiosissimus Christi, et purgatio baptismatis [Col. 1034C] sacrosancti. Caeterum illud aspice: omittentes enim scriptorum vim examinare, quod mysterio expediat, in praesentia memorabimus. Pullis duobus comparatur Christus, non quod duo sint filii, sed quod unus potius ex duobus, divinitate et humanitate in unitatem collatis. Mundi autem pulli: neque enim fecit peccatum Deus noster Jesus Christus; sed erat Verbum sanctum, et divinitatis, et humanitatis ratione [ Baluz. om. ratione]. Volucribus vero comparatur, quod quasi in sublimi sit supra terram, et e coelo desuper: e coelo enim homo est Christus, licet carnem sancta Virgo pepererit; eo modo igitur desuper et de coelo. Deus enim Verbum, quod est desuper et ex Patre, carnem ex Virgine sancta accipiens, et eam suam propriamque existimans, tamquam si eam [Col. 1034D] desuper et de coelo detulisset, dicebat: Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit filius hominis, qui est in coelo (Joan. III, 13) . Ea enim quae sua sunt, propriae carni semper attribuit; adunatum vero semel, jam cum ipsa unum scilicet aestimatur.
Caeterum vide, occiso uno pullo, lavari quidem alterum ejus sanguine, tamen non emori; et quid hoc sit? Vivebat Verbum, licet sua caro fuisset emortua, et communem passionem esse dicebat, propter adunationem et familiaritatem quam habebat cum [Col. 1035A] carne. Igitur ipsum quidem vivit, ut Deus; corpus vero tamquam proprium faciebat, et sic in se familiariter accipiebat corporis passiones, cum ipsum nihil in natura propria pateretur. Prodest igitur et necessarium est, si in uno Christo id accipiamus quod secundum aliud et aliud de uno eodemque constituatur, et quod in duo dividi non permittatur, licet diversa inter se, et minime convenientia, actu esse dicantur.
Est autem tale quod dico. Natum esse secundum carnem ex muliere Deum dicimus Verbum, quamvis omnibus ipsum [ Baluz. ipse] praebeat nasci, et ad nativitatem, quae nondum nata sunt, vocet. Secundum aliud et aliud [ Baluz. om. et aliud] natum est, eo quod homo nostri similis intelligatur; vocat autem [Col. 1035B] ad nativitatem omnia, eo quod natura sit Deus.
Scriptum est etiam de ipso: Puer proficiebat, et confortabatur, et implebatur sapientia et gratia (Luc. II, 52) . Cum natura sit perfectum, ut Deus, et ex sua plenitudine spiritalia sanctis impertiat; cum ipsum sit sapientiae dator et gratiae, quomodo proficit puer, et sapientia impletur et gratia? Secundum aliud et aliud: cum sit enim ipse idem homo simul et Deus, propter unitatem quidem, propria dicit [ Baluz. ducit] humana; est autem perfectus, et sapientiae et gratiae dator, ut Deus.
Nuncupatus est etiam et primogenitus, et unigenitus; sed si quis vim ipsam scrutari voluerit dictionum, primogenitus est, qui inter fratres plurimos primogenitus; unigenitus vero, ut unigenitus, non [Col. 1035C] jam primogenitus, nec inter plurimos fratres. At est ipse, et hoc, et illud; quomodo ergo? Secundum aliud et aliud: primogenitus enim, ut inter plurimos fratres, propter humanitatem; unigenitus porro idem, ut solus ex solo Patre natus, et ut Deus.
Sanctificatus fuisse dicitur per Spiritum, cum ipse sanctificare soleat accedentes; baptizatus secundum carnem, qui in sancto Spiritu baptizabat. Quomodo igitur idem, et sanctificat et sanctificatur; baptizat et baptizatur? Secundum aliud et aliud: sanctificatur enim humane, sicut etiam baptizatur; sanctificat autem divine, et baptizat in Spiritu sancto.
Cum ipse suscitet mortuos, resurrexit a mortuis, et cum sit per naturam vita, vivificari dicitur; hoc quonam modo? Secundum aliud nempe et aliud: [Col. 1035D] ipse enim resurrexit quidem a mortuis, et vivificari dicitur secundum carnem; vivificat autem et suscitat a mortuis, utpote Deus. Patitur, et non patitur, secundum aliud et aliud: patitur quidem humane carne, eo quod homo sit; impassibilis autem divine manet, ut Deus.
Adoravit ipse nobiscum: Vos enim, inquit, adoratis quod nescitis; nos adoramus quod scimus (Joan. IV, 22) ; et est etiam adorandus: Flectitur enim ipsi omne genu (Philip. II, 10) . Hoc quoque secundum aliud et aliud. Adorat enim, quia naturam assumpsit, quae debeat adorare; adoratur autem porro idem, quasi major adorante natura, eo quod intelligitur Deus. Adoratione vero non est dividendum in hominem [Col. 1036A] seorsus, et seorsus in Deum; neque vero tamquam Deo conjunctum aequalitate dignitatis, divisis substantiis, cum ipso adorari dicimus hominem (id enim extremae impietatis plenissimum est): sed unum adorandum hominem factum, et incarnatum Dei Verbum; ita tamen, ut credamus corpus ei adunatum animam juxta nos habuisse rationabilem. Neque enim Deus omnipotens duos primogenitos praecepit oportere, tam a nobis quam a sanctis angelis, adorari. Unus est enim, qui est introductus in orbem terrarum (Heb. I, 6) ; et si introductionis modum curiosius perscrutemur, carnalis dispensationis mysterium inveniemus. Introductus est autem in orbem terrarum, tunc cum factus est homo, licet natura sua distare ab orbe longissime videatur, et in divinitatis [Col. 1036B] eminentia vere esse credatur: alius est enim praeter elementa creator ipsorum. Ergo super ea, quae ipse condidit, secundum naturam est, quod natura sit Deus. Unus tamen, ut ante dixi, adorandus est, etiam tunc cum in multis fuerit fratribus: tunc enim propterea dictus est primogenitus.
Unum Filium adoravit caecus a nativitate sua, cum praecipuo mirabilique modo sanatus est. Nam cum invenisset eum in templo Jesus, dixit: Tu credis in Filium Dei? Ille autem dixit: Quis est, Domine, ut credam in eum (Joan. IX, 38) ? Christus vero ei seipsum cum corpore demonstrans, aiebat: Et vidisti quidem eum, et qui loquitur tecum, ipse est (Ibid. 37) . Vides quod singulari numero utatur, non permittens Deum et hominem seorsus intelligi; immo vero et [Col. 1036C] siquis hominem nominaverit Emmanuel, minime quidem communem hominem significaverit; sed Dei Verbum adunatum nostrae naturae. Hunc sicut unum, hominem adoravere beati discipuli, cum eum videntes miris modis inter aquas ambulare, adoravere, dicentes: Vere Dei Filius es (Matth. XIV, 35) .
Si vero hominem cum Deo coadorari dixerimus, divisionem spatiosissimam inducemus: σὺν enim semper (quod est Latine, cum ), nisi in significatione unitatis, quae est per compositionem, ponatur, duo omnino coget intelligi. Quemadmodum enim nemo sibi convenire dicatur, neque concoenare, aut coadorare, aut coambulare; duarum enim personarum significationem inducit praepositio verbo praeposita: ita etiam siquis coadorari hominem cum Deo dixerit, [Col. 1036D] duos plane filios dicit, et a sese disjunctos; unitatis enim ratio, si in sola dignitatis aequalitate, sive auctoritatis intelligatur, non esse vera convincitur, idque a nobis jam pluribus ante probatum est.
Garriunt nonnulli de carnali dispensatione Unigeniti, et venerabile, ac magnum, et supernis spiritibus amabilissimum mysterium, per quod etiam salvati sumus, ad sensus fragiles deferentes, decus contaminant pulchritudinemque veritatis; cum eos oporteat, non siquid ipsis recte habere videatur, roborare conari; [Col. 1037A] sed inspicere magis, subtili acutoque mentis oculo, sacrarum propositum litterarum, atque rectum ita iter ingredi, sectantes ea quae Patres sanctissimi examinarunt, qui sancti Spiritus illuminationibus eruditi, sanxere nobis symbolum fidei, ipsum dicentes, quod ex Patris substantia inaestimabiliter natum est, Deum Verbum, per quod omnia facta sunt, quae in coelo, et quae in terra; propter nos homines, et nostrae salutis causa descendisse, [ Baluz. add. carnem factum] hominem factum, passumque, ascendisse in coelum, venturum post [ Baluz. per] tempora judicare vivos et mortuos.
Verum nonnulli sunt, doctos se esse scientesque opinati, et supercilio, et tumore sufflati, qui si haec verba audierint, derident; et ea quae tam recte sunt [Col. 1037B] dicta, deliramenta magis existimant: cum praesertim credamus illuminatione Spiritus sancti patuisse sanctis Patribus scientiam veritatis. At illi, tamquam si soli possint meliora sentire, non ipsum existimant, unigenitum Dei Filium, qui est ex substantia ejus, Deum Verbum passum esse sua carne pro nobis humane, licet eo quod Deus intelligitur, in sua natura habeat, ut pati non possit; hominem autem seorsus et separatim eum ponentes, qui est ex sancta Virgine procreatus. Deinde ei, quantum ipsis videtur, modum gloriae tribuentes, adunatum fuisse dicunt Verbo Dei Patris; et rationem adunationis exponentes, donatam esse ipsi dicunt a Deo aequalitatem dignitatis, sive auctoritatis, et ut simili appellatione, et Christus, et Filius dicatur, et Dominus. Sin vero etiam passus [Col. 1037C] esse aliquid dicatur homo, qui ab ipsis excogitatur, oportere aiunt, in ipsum Deum Verbum referri, eo quod conjunctum sit ipsi aequalitate dignitatis, cum, naturis divisis, unusquisque id sit, quod est.
Explanabo autem vim sententiarum, quantum ipse valuero, sacrarum litterarum exempla proponens. Esuriit Christus, itinere fatigatus est, dormivit, ingressus est in naviculam, pulsatus est a ministris verberibus, a Pilato flagellatus est, sputamina militum excepit, qui lancea latus pungentes, acetum mixtum felle ori ejus obtulerunt; gustavit autem et mortem, crucem passus, et alia convicia Judaeorum. Haec omnia homini quidem contigisse commemorant; referri vero in Filii veri personam. At nos credimus, sicut in unum Deum Patrem, omnipotentem, omnium visibilium [Col. 1037D] et invisibilium factorem; ita etiam in unum Dominum Jesum Christum, Filium ejus. Dividere vero seorsus in hominem Emmanuel, et seorsus in Verbum, recusamus. Scientes autem quod factum sit juxta nos Verbum homo, vere ipsum eumdemque dicimus Deum de Deo; humane vero hominem juxta nos ex muliere. Affirmamus autem porro propter familiaritatem, carnis quidem eum infirmitates fuisse perpessum; servasse vero naturae suae impassibilitatem, eo quod non homo erat solum, sed idem etiam Deus natura; et quemadmodum proprium erat corpus ipsius, ita etiam naturales corporis, et inculpabiles passiones, necnon etiam ea quae ei illata sunt, petulantia nonnullorum.
[Col. 1038A] Patiebatur autem impassibiliter, quia non idcirco se humiliavit, ut esset tantum similis nostri; sed quia, ut ante dixi, id naturae suae, uti sit omnibus superior, reservarat. At si diceremus, quod per conversionem vel commutationem naturae suae in naturam transierit carnis, necesse erat omnibus modis nos, invitos etiam, confiteri, arcanam divinamque naturam fuisse passibilem. Sin autem, licet juxta nos homo sit factus, manserit immutatus [ Baluz. incommutatus], est enim proprium coelesti naturae, ut pati non possit; deinde per adunationem ipsius factum fuerit corpus passibile: oportet ut patiatur, corpore patiente, eo quod corpus ipsius fuisse dicitur proprium; manet vero ipse impassibilis, eo quod ipsius est proprium ut pati non possit.
[Col. 1038B] Quod si glorificatus est Emmanuel per passionem, ut ipse dixit, cum pro nobis pretiosam crucem esset passurus: Nunc glorificatus est filius hominis (Joan. XXXI, 31) ; cur, passionis gloriam homini tribuentes solam habenti conjunctionem cum eo in aequalitate dignitatis, non erubescunt? Nam, sicut ipsi existimant, conjunxit sibi secundum voluntatem Patris et complacitum hominem simpliciter, et eum suae gloriae parem effecit, et concessit, ut simili appellatione Christus, et Filius, et Deus nominatus sit, et Dominus.
Ergo neque incarnatum est vere Verbum, nec prorsus homo est factum. An forte, etiam falsos mendacesque dicere doctores sanctos mundi totius, nullum pariat detrimentum? Aut enim dicant, immo magis procedant in medium probaturi, quod qui conjunctionis [Col. 1038C] ab ipsis inducitur modus, incarnationis habeat vim, et id sit, Verbum esse hominem factum. Aut si ea non ita habere existimant, quare conjunctionis nobis inconjunctae modum excogitant, veritate neglecta? cum deceat eos dicere, humanitati nostrae adunatum fuisse Dei Verbum et Patris: ita enim carne quidem propria intelligetur [ Baluz. intelligatur] passus humana. Quantum vero pertinet ad divinitatis naturam, molestiae omnis expers, ut Deus.
Quod vero relationem nominantes, quae nescio quomodo ab ipsis reperta est, gloriae detrahant Emmanuelis; quodque eum vix unum sanctorum efficiant prophetarum; et quod inter mensuras constituant plurimorum, in eoque procul dubio capiantur, probabo porro, divinae Scripturae ponens exempla.
[Col. 1038D] Murmurabat aliquando in deserto adversus Moysen et Aaron populus Israel, dicens: Utinam mortui essemus, percussi a Domino in Aegypto, cum sedebamus ad ollas carnium, et edebamus usque ad satietatem (Exod. XVI, 3) . Dicit deinde sapientissimus Moyses (erat enim consequens tam temere impatientes confutare): Nos autem quid sumus? Neque enim adversus nos est murmuratio vestra, sed adversus Deum (Ibid. 7) . Regnabat enim per illa tempora, etiam Deus omnipotens, per sanctos prophetas, in populo Israel.
Judaei [ Baluz. Illi] autem in hoc etiam pusillanimes, accedebant ad divinum Samuel, dicentes: Ecce tu senuisti, et filii tui non ambulant in viis tuis, et nunc [Col. 1039A] constitue superinos regem, qui judicet nos, sicut caeterae habent gentes (I Reg. VIII, 5) . Moleste id quidem nimis ferebat propheta. Ait autem Deus omnipotens: Audi vocem populi, sicut locutus est ad te; quia non te spreverunt, sed me spreverunt, ut non regnem super eos (Ibid. v. 7) .
Dixit autem alicubi etiam Christus sanctis apostolis: Qui recipit vos, me recipit (Luc. IX, 48) . Necnon etiam misericordes pro tribunali suo allocuturum se pollicetur: Venite, benedicti Patris mei, percipite paratum vobis regnum a constitutione mundi (Matth. XXV, 34) . Probitatis vero ipsorum mores familiariter agnoscens de iis, quibus bene consultum fuerat ab ipsis: Quamdiu feceritis, inquit, uni horum minimorum, mihi fecistis (Ibid. v. 40) .
[Col. 1039B] Ecce, in his relationis modus qualis sit, cognoscitur evidenter. Murmurabat adversus Moysen et Aaron populus Israel, et res quidem habebat relationem in Deum; erant tamen homines Moyses et Aaron similes nostri. Eodem pacto etiam in aliis intelliges, quorum nuper fecimus mentionem: sed erant quidem, ut ante dixi, sancti et admirabiles homines, homines tamen similes nostri. Eone igitur modo etiam homo Deo Verbo conjunctus, sicut illi aiunt, relationem in id suarum habeat passionum? Et quomodo jam non sit homo communis, et seorsus, et aliud nihil? Ergo non est vere Deus Emmanuel, non unigenitus filius, non Deus secundum naturam.
Deinde quam ob causam nemo aliorum a Deo Verbo honoratus est aequalitate dignitatis, sive auctoritatis? [Col. 1039C] Solum autem hunc paria omnia sortitum fuisse contendunt; maxime cum Deus salvator omnium, non judicet ad personam, sed justum judicium, sicut ipse commemorat. Quare ergo considet solus? Quomodo veniet judex, obsequentibus angelis? Quare autem solus tam a nobis quam a supernis spiritibus adoratur? Sed valde, inquit: te enim quoque id agere invenimus; passum enim ipsum confiteris, [Col. 1040A] quatenus ei carnis attribuis passiones, licet impassibilem serves ut Deum. At nos, vir optime, cum prius adunaverimus Verbum et hominem, carni quidem passiones tribuimus, impassibilem vero ut Deum servavimus. Nam licet factus sit similis nostri, attamen scire debemus coelestium dignitatum et divinae ejus eminentiae majestatem.
Praemissa igitur unitate ea, quasi aliquo fundamento fidei praejacto, carne passum esse confitemur; mansisse vero extra passiones, quippe cum in se habeat, ut pati non possit: sin vero in parte ponamus Deum et hominem, naturas a sese dividentes, et secundum solam relationem dicamus Verbum sua duxisse ea, quae corpori contigerunt, Moysis nempe et Aaron modum habet is, qui est ex sacra Virgine procreatus [Col. 1040B] Emmanuel, quod est interpretatum, nobiscum Deus.
Ergo etsi per prophetas sanctos dicat: Dorsum meum posui in flagella; maxillas autem meas in palmas; faciem meam autem non averti a confusione sputorum (Isai. L, 6) . Porro: Infoderunt manus meas et pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea (Psal. XXI, 18) . Et porro: Dedere in cibum meum hyssopum, et in sitim meam obtulerunt mihi acetum. Ipsi omnia haec Unigenito attribuimus, quae pro nobis dispensatorie carne passus est, secundum Scripturas: Vibice enim ejus nos sanati sumus, et ipse infirmatus est propter peccata nostra (Ps. LXVIII, 22) . Impassibilem vero eum natura esse cognoscimus: nam si, ut dudum dixi, idem homo est simul et Deus, sunt certe humanitatis [Col. 1040C] ejus passiones, Dei porro proprium, ut impassibilis intelligatur.
Haec ita sentientes servabimus pietatem, et per rectas cogitationes euntes et sensus, ad coelestis vocationis palmam perveniemus in Christo, per quem, et cum quo, Deo et Patri gloria cum Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen.
Admonitio
Nulla fuit umquam haeresis dogmatis sui in populos spargendi studiosior quam Nestoriana. Credas daemonem, omnium haereseon satorem, prae caeteris istam excoluisse, ut suam in Christum Deum-hominem hominesque Christi sanguine redemptos invidentiam plenius expleret.
Suum illa studium, non tam concionibus promovit quam scriptis libris, idque procul dubio daemonis instinctu; nam impietas, ad quam cohorrescunt Christianae aures, cum palam effertur, toleratur aliquando patientius, a curiosis oculis in recessu, dum, lenocinante sermonis eloquentia, et placet alieno veneno, et suo nocet.
Ex eo tempore quo Nestorius apertum Ecclesiae bellum indixit, ad mortem usque Cyrilli quae anno 444 contigit, libri tres prodierunt, velut totidem factionis symbola; alterque ex alterius interitu enascens, tribus formis unam impietatem exhibuit. Primus complectebatur Nestorii sermones, artificioso quodam ordine ad errorem insinuandum dispositos; secundus excerpta ex Operibus Diodori Tarsensis, et Theodori Mopsuesteni, quibus nominibus vix ullum fuit hac tempestate nobilius; tertius πενταλόγιν Theodoreti et Eutherii sermones atque etiam Eranistae dialogos. Alii aliis successerunt, ut cum unus proscriptus fuisset, aut certe vim nocendi [Col. 1041] amisisset propter eruditum aliquod opus elaboratum et editum, velut antidotum adversus venenum, alius substitueretur, minus invidioso nomine, sed non minus pestifera virtute. Primum confutavit Cyrillus libris quinque Contradictionum; alterum Proclus in tomo ad Armenos; postremum Mercator, in opere cujus partem nunc edimus, neque enim integrum superesse puto.
Libri hujus tertii, quem Pentalogium Theodoreti, sermonesque Eutherii ac Eranistem comprehendisse diximus, meminit Photius codice 49, ubi tamen semel in numero librorum, iterum in appellando auctore, peccavit: nam viginti septem libros numerat, et omnium facit auctorem unum Theodoretum, cum duos auctores demonstret Mercator, eo fide dignior quod ea aetate scriberet qua illi viverent. In hoc deinde volumine quinque tantum fuerunt Theodoreti libri, uno Pentalogii nomine inscripti, et viginti omnino sermones Eutherii, cum praefixa instar praefationis epistola. Operae pretium est verba Photii exscribere.
«Lecti sunt Theodoreti episcopi Cyri libri septem et viginti, adversus varias propositiones.
«Primus liber agit contra asserentes unius fuisse naturae Deum Verbum, et quod ex semine David sumpsit principium; itemque adversus eos qui Divinitati passiones attribuunt. Secundus liber cum eisdem e Scriptura manum validius conserit. Tertius de eadem re disputat. Quartus sanctorum Patrum continet doctrinam de gloriosa incarnatione Domini nostri Jesu Christi Filii Dei. Quintus haereticorum colligit opiniones, quas componit cum opinione eorum qui in Christo duas naturas minime agnoscunt, et ostendit magnam eos inter se affinitatem habere. Sextus ponit unum esse Filium Dominum nostrum Jesum Christum. Septimus epistolae locum tenet, quibus volumen primum absolvitur. Octavus vero contra eos qui multitudine dumtaxat veritatem dijudicant. Nonus in eos qui jactant non oportere e Scripturis aut loqui, aut quaerere, sed fidem suam sibi sufficere. Decimus in male objicientes illud, Verbum caro factum est. Undecimus adversus prohibentes duas capere in incarnatione naturas. Duodecimus in eos qui asserunt dicentem aliud esse Verbum, aliud esse carnem, duos filios profiteri. Decimus tertius contra dicentes quod idem sit Christum hominem agnoscere atque in homine spem collocare. Decimus quartus adversus enuntiantes: Passus est sine passione. Decimus quintus in eos qui dicunt: Passus est uti voluit. Decimus sextus in asserentes oportere voces ipsas accipere; non autem earum sensa, ut quae omnium captum excedant, considerare. Decimus septimus adversus dicentes: Verbum per carnem passum est. Decimus octavus contra asserentes quales Judaei poenas daturi fuissent, si Deum cruci non affixissent? Decimus nonus in affirmantes Judaeum illum esse, qui Deum minime crucifixum asserat. Vicesimus contra aientes angelos eos qui apud Abrahamum cibum sumpserunt, non continuo etiam carnis naturam attulisse. Vicesimus primus adversus eos qui miracula singulatim extenuant, dum carnem negant. Vicesimus secundus adversus eos qui humano generi damnum irrogant, dum concedere nolunt ex nostra natura principium sumptum esse. Vicesimus tertius contra jactantes credere simpliciter iis quae dicuntur, et non attendere quid decens sit aut indecens. Vicesimus quartus adversus tollentes naturarum differentiam, post passionem et ascensionem. Vicesimus quintus summatim ea repetit quae per partes hactenus tradita sunt. Vicesimus sextus de post manifestata compositione, seu consubstantiatione. Vicesimus septimus de eo quod secundum communem hominem est exemplo.
«Clarum vero, vel ex solo argumento, quinam ex suprascriptis libris orthodoxam corroborent doctrinam, quique ab ea discedant.
«Adhuc in eodem ipso volumine legi tres ejusdem libros superioribus majores; titulum praeferunt ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ ἢ Πολύμορφος, id est, sodalis seu multiformis. Horum primus, Deum Verbum immutabilem esse docet; alter inconfusam minimeque mixtam unionem esse; tertius impassibilem sive imperturbabilem esse Deum Verbum. Accedit quartus, in quo syllogismis haec eadem argumenta retexit.»
Ex verbis Photii quinque colligere est: 1 o quo tempore scriptus sit Eranistes, de quo prolixius dicendi locus erit in auctario Theodoreti, quod propediem edemus; 2 o quot sermones Eutherii desiderentur in secundo Operum Athanasii tomo; habentur enim septemdecim dumtaxat cum epistola praefixa seu praefatione, atque ita desunt postremi tres; 3 o quod fuerit argumentum Pentalogii, atque etiam qui finis, idem scilicet ac Eranistae, cum eaedem utrobique propositiones catholicorum doctorum, et eodem fere modo, impugnentur; 4 o quae fuerit opinio de Theodoreti fide, etiam temporibus Photii, a quo tamen immensis laudibus effertur; 5 o volumine quod memorat Photius tria Opera comprehensa esse ejusdem omnino argumenti: nam Eutherii sermonibus idem virus continetur quod Pentalogio, nisi quod nocentius sermonibus inest, quia eloquentius. Verum ista enucleatius in praefato Operum Theodoreti auctario.
Jam vero de opere Mercatoris antirrhetico, adversus librum tertium, quem dixi, atque etiam secundum, saltem ex parte. Crediderim equidem, aut conjecerim potius, a Mercatore compositum opus, seu codicem, tripartitum de causa Nestoriana. Et prima quidem parte comprehendisse omnia quae Nestorii ac Cyrilli. In secunda quae Theodori Mopsuesteni; in tertia quae Theodoreti atque Eutherii. Nos primam divisimus in duas, propter enormem prae caeteris magnitudinem. Secundam et tertiam conjunximus, propter oppositam rationem. Non mediocriter juvisset, ad dogma Nestorii penitius perspiciendum adjungere Marianis ex Theodoro excerptis alia quae sparsa reperiuntur, et apud Leontium Scholasticum, qui Theodorum accusat; et apud Facundum Hermianensem, qui defendit; et in Vigilii pontificis constituto, quintaque synodo, ubi damnatur.
Porro autem de nomine auctorum trium, quorum ex Operibus excerpsit Mercator quae hic eduntur, nihil admodum praefari juvat, cum Theodoreti, immo et Eutherii historia in auctario, nec indigna curiosis lectoribus, nec mediocriter ad res ecclesiasticas utilis, texenda sit; et Theodori mentio, non tantum saepe facta sit, tum in dissertatione prima in priorem partem Operum Mercatoris, tum in notis ad varia loca; sed iterum etiam facienda sit, pluribus in dissertatione prima in posteriorem hanc partem.
Excerpta ex libris Theodori Mopsuesteni
[Col. 1041] Marius Mercator, Christi servus, lectori conservo suo salutem.
1. Graecus sermo Theodori est quondam episcopi [Col. 1042] oppidi Mopsuesteni provinciae Ciliciae. Hunc ego pro facultate qua valeo in Latinum sermonem, verbum de verbo, transferre conatus sum, pravum ejus de dispensatione [Col. 1043A] Dominica, et a fide catholica alienum, ac satis extorrem sensum, quo Nestorium Constantinopolitanae urbis quondam episcopum secum male decepit, Latinis volens auribus insinuare, cavendum modis omnibus, non sequendum.
2. Simul admonere volens Julianum, ex episcopo oppidi Eclanensis haereticum Pelagianum seu Coelestianum, hunc secutum esse Theodorum, ad quem, peragratis terris, et exarato mari, atque Oriente lustrato, cum sociis et participibus et συνταλαιπώροις suis, magno nisu, tamquam ad Christianorum dogmatum praedicatum magistrum, tetendit, ut de haeresi Pelagiana, seu Coelestiana, quam defendendam et sequendam suscepit, ab ipso confirmaretur, atque inde velut instructior, octo, contra fidem catholicam potius [Col. 1043B] quam contra sanctae memoriae Augustinum, volumina illa, ut putat, prudentissima conderet.
[Col. 1044A] 3. Agnoscat igitur supradictus Julianus ex hac translatione, si legere non fastidierit, manente apud memoratum Theodorum illa qua eum diximus mala fide secum Nestorium decepisse, etiam sibi magis suoque dogmati, de quo male turgidus et malesanus libros confecit, esse contrarium, seque etiam post de Cilicia abscessum, ab eo in episcoporum provinciae suae conventu anathemate esse damnatum.
4. Non itaque irascatur, vel succenseat nobis, si eum cum Theodoro, cujus in libris suis infinitas laudes exsequitur, ejusque se niti auctoritate sententiae in suo errore gloriatur, alienum a fide catholica esse, justeque damnatum detegimus, convincimus, atque deflemus; quia magis deflendus est, quam ullo odio [Col. 1044B] persequendus.
[Col. 1043B] 1. Qui nunc primum in ecclesiasticis erudiuntur dogmatibus liquido cognoscendis, aut ab haeretico errore converti decreverint ad veritatem, doceri eos oportet quoniam credimus in unum Deum Patrem sempiternum, non qui postmodum coeperit ut esset, sed qui ab aeterno sit sempiternus Deus; nec qui postea factus sit Pater, quoniam semper erat Deus, semper erat Pater.
2. Credimus et in unum Filium Dei unigenitum, qui est de substantia vel essentia Patris, tamquam vere Filius, et ejusdem essentiae cum illo, cujus [ Gerb. cum eo, cujus; Baluz. in id quod est] est et creditur esse Filius.
3. Et in Spiritum sanctum, qui sit de Dei substantia, [Col. 1043C] vel essentia, non qui Filius sit; Deus autem essentia, tamquam qui sit illius essentiae cujus est Deus Pater, ex quo secundum essentiam est: Nos enim, inquit Scriptura, non spiritum mundi hujus accepimus, sed Spiritum, qui est ex Deo (I Cor. II, 12) ; ab omni eum creatura alienans, Deo vero conjungens et copulans, ex quo, vel de quo est secundum essentiam, speciali videlicet ratione, supra omnem omni modo creaturam, quae non secundum essentiam Dei, sed secundum quod factura est, causam habens, ex Deo esse putatur: quem neque Filium, neque per Filium existentiam accepisse putamus.
4. Confitemur autem Patrem in persona perfectum, et Filium similiter, sanctum quoque Spiritum pari modo, salva nobis ratione pietatis, in qua Patrem, et [Col. 1043D] Filium, et Spiritum sanctum, non tres aliquas diversas putemus esse essentias, sed unam, quam in Deitatis unitate et parilitate cognoscimus.
5. Oportet autem et de dispensatione, quam secundum Dominum Jesum Christum, pro salute nostra, consummavit Dominus Deus, nosse nos, quoniam Deus [ Baluz. ut vett. lib. Dei] Verbum hominem suscepit, perfectum ex semine Abraham et David, secundum Scripturarum divinarum eloquia; hoc exstantem secundum naturam, quod erant et illi quorum erat [Col. 1044B] ex semine; hominem natura perfectum, ex anima rationali et carne humana constitutum; quemque hominem secundum nos naturaliter, virtute et potentia Spiritus sancti in Virginis utero figuratum, factum ex muliere, factum sub lege, ut omnes nos ex maledicto legis et servitute redimeret, adoptionem filiorum olim praedestinatam recipientes (Gal III, 13) , inenarrabiliter copulavit sibi, atque conjunxit; mortem quidem eum, secundum hominum legem, praeparans experiri; suscitans vero a mortuis, et in coelum sublevans, sedere fecit ad dexteram Dei: propter quod existens super omnem principatum, et potestatem, et dominationem, et virtutem, et omne nomen, quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro (Eph. I, 21) , ab [Col. 1044C] omni creatura adorabilis suscepit venerationem, tamquam inseparabilem cum divina natura habens conjunctionem, et tamquam Deo supra omnem cogitationem et intellectum, universa illi creatura reverentiam exhibente.
6. Et neque duos dicimus filios, nec duos dominos, quoniam unus Filius secundum essentiam Verbum Deus, unigenitus Filius Patris, cui iste conjunctus, particeps Deitatis, communem habet Filii nuncupationem et honorem; nihilominus Dominus secundum essentiam Deus Verbum est, cui conjunctus iste, et sociatus, communionem habet honoris cum illo. Et propterea neque duos dicimus filios, neque dominos duos, quoniam, in manifesto existente qui secundum essentiam Dominus et Filius est, inseparabilem [Col. 1044D] habens ad eum conjunctionem et societatem is qui pro nostra salute assumptus est conrefertur, tam nuncupatione quam honore, et Filii et Domini: non sicut unusquisque nostrum, ex se existens. appellatur Filius Dei, unde et plures filii Dei dicimur, secundum beatum apostolum Paulum (Gal. III, 26) : sed is singulariter hoc habens, in id quod Deo Verbo conjunctus est, dignitatis Filii et dominationis particeps, aufert quidem omnino duorum dominorum et filiorum intelligentiam; praestat autem nobis in conjunctione [Col. 1045A] Dei Verbi omnem habere fidem, omnemque intellectum et contemplationem ob haec et venerationem ex Dei societate ab omni percipit creatura.
7. Unum igitur Deum dicimus et Dominum Jesum Christum, per quem omnia facta sunt, principaliter quidem Deum Verbum intelligentes, qui secundum essentiam Filius Dei est et Dominus; pariter etiam cogitantes eum qui susceptus est, Jesum a Nazareth, quem unxit Deus Spiritu sancto et virtute (Act. X, 38) , tamquam ad Deum Verbum habentem conjunctionem, et participantem Filii et Domini dignitati.
8. Qui et secundus Adam appellatur, sicut beatus apostolus testis est Paulus (I Cor. XV, 45) ; qui tamquam ejusdem sit naturae cujus est Adam, manifestavit [Col. 1045B] nobis quidem futurum statum, et tantam ad illum Adam habens differentiam quantam esse oportuit inter eum qui largitor et minister erit tantorum bonorum status futuri, et eum qui praesentium tristium nobis initium intulit. Hinc simili modo et secundus Adam appellatur, tamquam qui secundum enuntiaverit statum. Et quoniam prioris illius mortalis et [Col. 1046A] passibilis, et pleni multorum malorum, in quo ad eum accepimus similitudinem, cujus status initium factus Adam est, secundum statum demonstravit futurum Dominus Christus de coelis apparens, qui omnes nos in suam adducet familiarem communitatem: Primus enim homo, inquit, de terra terrenus, secundus homo, Dominus de coelo (Ibid. 47) ; hoc est, inde visendus, ut nos ad sui imitationem adducat. Unde et adjungit: Qualis terrenus, tales et terreni, et qualis coelestis, tales et coelestes. Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis (Ibid. 48) . In isto, inquit, qui paret, et videtur ab omnibus, eorum qui judicandi sunt invisibilis faciet judicium divina natura, secundum apostolum Paulum, qui ait: Et tempora quidem ignorantiae nostrae despiciens Deus, nunc mandat [Col. 1046B] ubique omnibus hominibus poenitentiam agere, quia statuit diem in qua judicaturus est orbem terrarum in justitia, in viro in quo definivit, fidem praestans, suscitans eum a mortuis (Act. XVII, 30) .
9. Haec ecclesiasticorum dogmatum doctrina; atque adeo omnis qui contra haec sentit, anathema sit.
[Col. 1045B] 1. Immo nos tibi catholici dicimus, qui talia ore impurissimo et lingua scelestissima protulisti, incessabiliter anathema, et omnibus consentaneis tuis. Vide enim, si evigilare volueris, quid mali coneris inducere; imperitia, an malitia, tu videris.
2. Perjura quippe verba tua sunt ista, cum sensu pravissimo et inimico catholicae veritatis: Dei Verbum hominem suscepisse ex semine Abraham et David perfectum, ex anima rationali et corpore constitutum, [Col. 1045C] quemque hominem, inquis, secundum nos naturaliter, virtute et potentia Spiritus sancti in virginis utero figuratum, factum ex muliere, factum sub lege, ut omnes nos ex maledicto legis et servitute redimeret, adoptionem filiorum olim praedestinatam recipientes (Gal. III, 13) , inenarrabiliter copulavit sibi atque conjunxit, mortem eum secundum legem hominum, praeparans experiri, suscitans vero a mortuis et in coelum levans, sedere fecit ad dexteram Dei (Ibid.) . Et post paululum ibi: Ab omni creatura nunc adorabilis suscepit venerationem, tamquam inseparabilem cum divina natura habens conjunctionem.
3. Vis igitur hoc ex isto sensu conficere, quod sane tuo assuas capiti [ Corr. quod sane tuo scias capite dictum], natum jam Christum ex Virgine per [Col. 1045D] Spiritum sanctum, adhaesisse, vel conjunctum esse, ut saepissime garris, Verbo Dei Deo, atque ex illius societate meritum et vocabulum conquisisse; vocabulo autem tantum, non natura, appellandum esse Filium Dei, et caetera habere privilegia, non genuina, sed per gratiam praestita; dissimulans quod scriptum est: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Quod cum audis ab objicientibus tibi, calumniaris tamquam Deum in carnem versum esse [Col. 1046B] sentientibus; quod absit, ut quis hoc, vel dementissimus, dicat et sentiat. Factus est enim homo, quod non erat, Filius Dei Deus Verbum, non deponens quod erat, sed manens Deus in Divinitatis, cum Patre et Spiritu sancto, substantia vel natura.
4. Numquid enim anima, saltem hominis cujuslibet, mixta et connexa corpori amittit, vel immortalitatem naturae suae, vel quod invisibilis, quodque incorporea est? Non utique.
[Col. 1046C] 5. Huic vanissimae atque inani calumniae opponenda etiam trium angelorum in Sodomorum eversione descendentium illa fidelissima et sacratissima historia, quae eos exceptos ab Abraham prius, et manducasse, et pedes lavisse designat (Genes. X, 1) . Num illi in assumptione illa corporum ex angelica versi et commutati esse substantia in corporum naturam dicendi sunt? Avertat hanc dementiam Deus, non utique, quia manentes in immortali atque incorporea sua natura et substantia, in corporibus constituti ad tempus, divinitus imperatum sibi officium impleverunt.
6. Quis ergo ferat ista garrientem, et audiat duos Dei filios eum verbis tantummodo, ad decipiendos simplices, protestari non dicere; apertis vero sententiis [Col. 1046D] duos ostendere palam, diversi meriti, diversae dignitatis, diversi status, diversae naturae?
7. Fallit autem ac decipit, ut diximus, imperitos. Quomodo enim dicit duos se non dicere filios, neque sentire, dividens unum ab altero, unum temporalem, alterum vero ab aeterno, secundum essentiam et naturam; et illum temporalem participatione et tantum vocabulo honorandum, non autem ex natura esse Filium Dei, et Deum? nam singulorum status [Col. 1047A] et merita dividit, alterum natura esse volens, alterum conjunctione et societate illius qui natura est Deus et Filius Dei.
8. Cum utique recordari debuisset Pauli dictum apostoli, quo ait: Optabam ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis secundum carnem, qui sunt Israelitae, quorum est adoptio filiorum, et testamenta, et legis constitutio, et obsequia, et gloria, et promissa: quorum patres, et ex quibus Christus, secundum carnem natus est, qui est super omnia benedictus in saecula (Rom. IX, 3) . Utique super omnia Deus, qui secundum carnem ex Israelitis, ex semine Abraham et David, per Virginis uterum, originem habet; Verbum enim carnem factum esse, Evangelio teste (Joan. I, 14) , didicimus. Ex quo tempore, neque quae infirma [Col. 1047B] sunt, et fragilia humanitatis, neque quae divina atque sublimia et aeterna sunt, ab ulla [ Corrig. una] sunt persona vel substantia separanda.
9. Debuerat audire Isaiam praedicantem: Puer natus est nobis, et filius datus est nobis, cujus principatus super humerum ejus; hic vocabitur admirabilis, magni consilii nuntius, Deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis; multiplicabitur regnum ejus, et pacis non erit finis; super sedem David patris sui, et super regnum ejus, ut confirmet illud, et corroboret in judicio et justitia, amodo et usque in aeternum. Zelus Domini exercituum faciet haec (Isai. IX, V) .
10. Hic Deus, fortis, utique qui puer, sine dubio qui pannis in Bethleem involutus, et in praesepio positus est, qui adoratus a magis, qui Aegyptum postea [Col. 1047C] cum parentibus petiit, ut ex Aegypto, secundum alium prophetam praecinentem, vocaretur, dicentem: Ex Aegypto vocavi Filium meum (Osee IX, 2) .
11. Objiciendus quoque ei in faciem Jeremias vociferans: Hic Deus noster, et non aestimabitur alius praeter eum Deus, qui invenit omnem viam justitiae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Posthaec in terris visus est, et inter homines conversatus est (Baruch. III, 38) .
12. Dicatur, quaeso, nobis, quis iste est, qui postmodum in terris visus est, et inter homines conversatus est. Utique Verbum Dei, Deus homo, et homo Deus, Jesus Christus, Filius unigenitus Patris, qui cum in terris in carne constitutus esset, et in ipsa visibilis conversaretur inter homines, ab hominibus in ipsa [Col. 1047D] passus est, in ipsa crucifixus, in ipsa mortuus, in ipsa resurrexit tertia die, cum ipsa judex venturus judicare vivos et mortuos. Totus hic natura Filius Dei est, ex Deo Verbo et homine, cum anima rationali, et carne solida atque perfecta; et hae tres substantiae una jam substantia, una quoque persona; substantialiter enim Deum hominem, inde mutabiliter caro factus, suscepit et gessit, nec deposuit, nec depositurus est umquam, conregnantem, et condominantem.
13. Quid hic dualitas naturarum? Quid substantiarum diversitas, in uno Domino Christo magna et impia loquacitate nobis affertur? nempe ut duos christos, et duos diversos esse Dei filios audiamus. Et [Col. 1048A] certe homo communis ex anima et corpore constitutus, ex diversis sine dubio substantiis et naturis, corporali videlicet et spiritali, crassa et subtili, visibili et invisibili, mortali et immortali, convenit in unum, non contra naturam, sed naturaliter et Dei institutione, qui ita ut esset semel et ab initio, et in perpetuum, sanxit atque disposuit; homo ergo cum est et enuntiatur homo, una natura est, atque una substantia, unaque persona.
14. Nec Paulus apostolus, cum diceret: Primus homo de terra terrenus, secundus homo Dominus de coelo (I Cor. XV, 47) , et caetera, quae in eadem circumstantia latius exsequitur, duplicem eum, vel duas naturas esse significavit; nec qui dixit: Homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis [Col. 1048B] insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII, 13) ; duarum in eo fecit naturarum mentionem.
15. Illud quoque praetermittendum non est, quod dictum est in Genesi: Descendit Jacob in Aegyptum cum filiis suis, omnes animae septuaginta quinque (Gen. XLVI, 27) . Item propheta: Omnes animae meae sunt, sicut anima patris, ita anima filii, mea est; et anima quae peccat, ipsa sola morietur. Et is qui uvam acerbam manducavit, ipsius obstupescent dentes (Ezech. XVIII, 4 et 20) . Item alius propheta: Lauda, anima mea, Dominum (Psal. CXLV, 1) , et omnia ossa mea laudem dicent tibi (Psal. XXXIV, 10) . Item a parte corporis: Non permanebit, inquit, Spiritus meus cum hominibus istis, quoniam sunt caro (Gen. VI, 3) . Item alius: Caro mea exsultavit in spe (Psal. XV, 9) ; et alibi: Videbit [Col. 1048C] omnis caro salutare Dei (Luc. III, 6) . Numquid eis sine animis ista contingent? Aut quia superius animae tantum nominatae sunt, corporis societate, vel in bonis, vel in malis meritis separatae sunt? Quis hoc dementissimus dixerit? Non utique, sed naturaliter, quamdiu utrumque sibi connexum et cohaerens est, non in dualitate, sed in unitate enuntiatur, et significatur natura, id est, hominis, seu humana natura.
16. Nemo igitur sanus mente, cum homo vivus, vel adversa sustinet, vel optatis exsultat, dicat, non ex utraque constitutum, vel dolore affligi, vel laetitia exsultare, cum animam nullus dubitet, in sua natura et propria substantia dolore non affici; quod etiam Scriptura divina nos super hoc evidentius docet, dicens: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animae [Col. 1048D] autem quid faciant non habent (Matth. X, 28) .
17. Quid opus est testimonia plura congerere? Aut qui finis erit in his exquirendis? Aut cui est, vel fuit, vel erit aliquando possibile perscrutari omnia, et omnia commemorare, quibus probetur non novella hunc, sed vetera, partim Pauli Samosateni, partim Ebionis, partim Marcelli Galatae, et Photini esse cum impietate locutum? Unum tamen pro innumerabilibus evangelicum sibi audiat trabalem locum [ Gerb. audiat clamare; Baluz. delet locum]: Nemo ascendit in coelum nisi qui descendit de coelo Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III, 13) . Et certe adhuc crucifigendus Christus ista dicebat, qui descendit de coelo, inquit, et qui est in coelo filius hominis. Ita ergo Verbum [Col. 1049A] Deus-homo et homo-Deus Verbum, et sicut in gloria et majestate Dei unum, ita et his quae ima sunt secundum hominem unum. Et unus Dominus Jesus [Col. 1050A] Christus ex utero, qui substantialiter Filius Dei unum cum Patre et Spiritu sancto: Deus unus in Trinitate, semper in saecula.
[Col. 1049A] 1. Meminerunt hujus symboli generalia duo concilia, Ephesinum actione sexta, et Constantinopolitanum II actione quarta. Meminerunt etiam e veteribus, praeter Mercatorem, Cyrillus in epistola ad Joannem Antiochenum et Orientis synodum, Vigilius papa in constituto, Justinianus imperator in libro pro Acephalis, Facundus Hermianensis libro tertio, capite secundo et quinto, Leontius Scholasticus libro tertio contra Nestorianos, numero 18, aliique. Meminerunt pariter e recentioribus Emmanuel Calecas libro secundo contra Graecos; Bellarminus libro tertio de Christo, capite quinto; Petavius tomo IV Dogmatum, libro primo; Christianus Lupus tomo I Scholiorum in canones conciliorum generalium, pluribus quidem locis, sed praesertim pag. 774.
2. Nemo vero meminit, quin simul reprobaverit, vel tamquam nihil sanum habens, ut Cyrillus; vel ut impium atque Judaicum et sceleratum, ut Leontius; vel tamquam a Satana compositum, ut Patres quintae [Col. 1049B] synodi, etc.
Proscripsit tertia synodus, seu Ephesina (Actione 6) . Si qui inventi fuerint, vel episcopi vel clerici, vel laici, sive sentire, sive docere, ea quae continentur in oblata expositione a Charisio presbytero, de unigeniti Filii Dei incarnatione, etc., subjaceant sententiae sanctae hujus et universalis synodi.
Proscripsit etiam quinta synodus. Nam postquam lectum est impium symbolum, sancta synodus exclamavit: Hoc symbolum Satanas composuit. Anathema ei qui hoc symbolum composuit. Hoc symbolum Ephesina prima synodus una cum auctore ejus anathematizavit, etc.
Cyrillus in epistola ad Proclum: Sciat tua sanctitas, quod prolata apud sanctam synodum expositione ab eo composita, sicut dicebant qui protulerunt, nihil sanum habente, reprobavit quidem eam sancta synodus, utpote perversis plenam intellectibus, et Nestorianam impietatem quasi πηγάζουσαν.
[Col. 1049C] Mercator, cum accingeret se ad refellendum symbolum, cujus erat haec clausula: Haec ecclesiasticorum dogmatum doctrina, atque adeo omnis qui contra haec sentit anathema sit, continuo subjungit: Immo nos tibi catholici dicimus, qui talia ore impurissimo et lingua scelestissima protulisti, incessabiliter anathema, et omnibus consentaneis tuis.
Justinianus imperator, aut quisquis alius Justiniani nomine librum illum quem Facundus refellit pro Acephalis scripsit: Verumtamen ut omnes Christiani Theodori insaniam cognoscentes non circumferantur impiis illius doctrinis, prava ex ejus blasphemiis conscriptis in conficto ab eo symbolo praesenti nostro indidimus libro, quae constant in ipsis sermonibus (Apud Facundum, lib. III, cap. 5) .
Leontius: Contra primam religionis Christianae informationem stat, et deificum symbolum eorum qui regenerantur tollit, fidem, inquam, synodi Nicaenae, non solum mutilans ipsum, sed omnem penitus fidem destruens, et aliam praeter illam tradens, pro nihilo ducens [Col. 1049D] illa tanta lumina, neque tam audax facinus perhorrescens: aliud enim, ut dixi, symbolum fidei, vel potius dicam perfidiae, edit.
Quae vero symboli dogmata primam religionis Christianae fidem destruant, ostendunt satis laudati auctores. Nam cum trinitate personarum divinarum, incarnatione Verbi, et gratia Christi, fides maxime constet, alii tria circa trinitatem personarum divinarum arguunt; alii totidem circa incarnationem Verbi; tertium quoddam genus erroris de gratia Christi, seu fine ac effectu incarnationis deprehendimus in dissertatione [Col. 1050A] postrema ad priorem partem Operum Mercatoris.
Arguunt vulgo recentiores fere omnes verba quae numero 3 leguntur de Spiritu sancto, quem neque filium esse, neque per filium existentiam accepisse putamus. Quae verba Manuel Calecas trahere conatur in bonum sensum, quasi Spiritus sanctus dicatur, non perinde per Verbum, ac creata quaelibet alia, exstantiam accepisse; sed nihil admodum sua illa benigna, sive interpretatione, sive violentia, profecit.
Arguunt alii, quorum nomen Facundus reticet, quod quarta in Trinitate persona induci videatur; cum enim dictum esset: Credimus in Deum Patrem, et in Dei Filium unigenitum, atque Spiritum sanctum, numero 5, fit sermo de Domino Jesu Christo, in quem sane credere nos oportet, tamquam ab aliis tribus diverso. Verum futilis est objectio.
In libro qui Justiniani nomine vulgatus est, objicitur [Col. 1050B] Sabellianismus auctori symboli, quasi jam non quartam subintroducat personam, sed tres alias in unicam contrahat. Objiciendi causam dedisse visa sunt haec numeri 4 verba: Confitemur autem Patrem in persona perfectum et Filium similiter, sanctum Spiritum itidem, etc. Ipsis enim allatis subjungit libri auctor: Oportet autem auditorem inspicere, quia in sanctae Trinitatis persona dicens, SIMILITER et ITIDEM, unam personam astruatur dicere trium nominum sanctae Trinitatis secundum Sabellii insaniam. Objectionem ejusmodi, ut non est procul dubio gravissima, facile Facundus depulit.
Damnat Ephesina synodus symbolum totum, velut contrarium fidei catholicae de incarnatione Unigeniti, et, ut loquitur Cyrillus, velut Nestorianae impietatis scaturiginem. Unde Mercator auctorem tradit, non novella, sed vetera partim Pauli Samosateni, partim Ebionis, partim Marcelli Galatae et Photini esse cum impietate locutum.
[Col. 1050C] Reprehendit igitur Mercator, 1 o quod Theodorus in symbolo Christum faciat purum hominem filiumque Dei: non natura esse dicat, sed adoptione seu gratia; 2 o quod duos reipsa Christos praedicet; 3 o quod neget verba evangelistae, Verbum caro factum est, accipi posse proprio sensu, nisi Verbum in carnem conversum dicatur. Ista pluribus demonstrat, sed alterum addit, ex anticipata potius, ut reor, opinione, quam ex certa collectione: objicit enim auctori symboli quod hominem asserat prius formatum fuisse a Spiritu sancto in utero virginis, atque exstitisse, quam Verbo adhaereret, factumque ex conjunctione cum Verbo creaturae omni adorabilem.
Verum certa ratione constat indubitatisque Theodori testimoniis, in ipso conceptu, Verbi et humanae naturae συνάφειαν exstitisse, qualem nempe admisit. Quid enim evidentius vel illa sententia Theodori, quam adducit Mercator ipse, excerpto 3: Occulte eidem copulatus est, nec enim aberat cum formatus est, non dividebatur, cum nasceretur, etc.; vel ista, qua [Col. 1050D] utitur Facundus ad accusationem depellendam (Lib. III, cap. 5) : Bonum est in hoc loco maxime concludere quid virtutis habeant ea quae dicta sunt, sive conversari, sive baptizari, sive crucifigi, sive et mori, sive et sepeliri, et resurgere. Non puro alicui haec coaptantes homini dicimus. Hoc enim in unaquaque dictorum demonstratione addere non moramur, ut nullam calumniantibus praebeamus male loquendi occasionem; sed inhabitato quidem adeo Verbo, ab ipsa in utero matris plasmatione.
Denique ex verbis numeri 8 confecimus a Theodoro [Col. 1051A] non obscure significari gratiam Christi, propter quam venit in hunc mundum, non aliam esse quam vel doctrinam vel exemplum.
Jam vero de auctore primus, quod sciam, Facundus quaestionem movit. Cum enim de Theodoro constans esset antiquorum sententia, ausus est ipse dissentiri, ne quem purum haeresis praestare conabatur, adversus quintam synodum, is statim ex symbolo convinceretur. Miror vero adhaesisse Facundo viros magni nominis, Manuelem Calecam, Bellarminum, et Petavium, qui Nestorium auctorem faciunt. Quomodo enim, vel quintae synodi judicium prae Facundo vix quidquam pro se proferente spreverunt, vel Leontium curiose Theodori singula persequentem non audiverunt? Omitto de Mercatore dicere, cujus [Col. 1052A] Opera tunc temporis latebant, nunc vero edita dubitare jam non sinunt.
Nestorius magistri sui symbolo usus est ad spargendam haeresim; huic enim subscribendum curavit ab hominibus qui ab haeresi redirent ad Ecclesiam, perinde ac si foret mera Nicenae vel Constantinopolitanae fidei expositio. Id vero egit per impietatis suae administros duos, Anastasium et Photium, qui et presbyteros alios duos, Antonium et Jacobum Philadelphiam, ad reconciliandos Quartadecimanos, inducendosque ad subscriptionem quos possent, submiserunt. Verum Charisius Ecclesiae Philadelphiensis presbyter atque oeconomus, subodoratus quod erat, rem totam detulit ad concilium Ephesinum, cujus in actione sexta tota haec historia prolixe narratur.
Cujus autem perfidiae sit etiam praefatus Theodorus, ex scriptis ejus, quae de Graecis transtulimus, approbemus.
1. Tantis exstantibus, quae demonstrent, Adam sic ex terra formatum, ut mortalis prorsus existeret; erga cibum proprium voluit occupare sermonem, nec exinde valens advertere veritatem, pro dogmate vero, seductorio ex mendacio, advocationem jungens, Deus non ait: Mortales eritis; sed morte moriemini (Gen. II, 17) .
2. Prorsus existentibus natura mortalibus, inferre mortis experientiam comminatus, quam etiam juxta morem propriae benignitatis, ad effectum perducere [Col. 1051C] distulit. Sicut enim cum dicit: Qui effuderit hominis sanguinem, sanguis ejus pro eo fundetur (Gen. IX, 6) ; non hoc dicit, quia qui occiderit hominem, erit mortalis; sed quia dignus est hujusmodi morte damnari. Sic et impraesentiarum dixit: Morte moriemini; non quod tunc mortales fierent; sed quod digni essent qui mortis sententiam per transgressionem [ Baluz. pro transgressione] referrent.
3. Sed et divinam sententiam, quam post peccatum Deus Adae inferre videtur, adverte; sic enim dicit: Quia audisti vocem uxoris tuae, et comedisti de ligno de quo praeceperam tibi de hoc solo non comedere, ex eo manducasti, maledicta terra in operibus tuis, in tristitia comedes eam omnibus diebus vitae tuae; spinas et tribulos proferet tibi, et comedes fenum agri, et in sudore vultus tui comedes panem tuum, donec revertaris [Col. 1051D] in terram (Gen. III, 17) . Hoc autem per haec comminatus est, quod aerumnosam vitam habiturus esset, cum labore deinceps fructus de terra sumpturus, quibus aleretur, et subsisteret, nequaquam habens, ut pridem, tantam propositam largitatem, quanta ex paradisi copia fruebatur. Non enim operari terram pro supplicio dedit Deus, quasi ex immortali natura in mortalitatem homines transferens, quandoquidem et paradisum ei, ut operaretur et custodiret (Gen. II, 15) , indixit. Pro tanta vero pristina largitate et voluptate paradisi, aerumnosam ejus fore sustentationem de terrae fructibus comminatur. Nam prorsus et [ Baluz. ut] mortalis factus, et tunc paradisi fructibus indigebat, sicut nunc terrae fructus inquirit; et pro supplicio, pristinis fraudatus deliciis, hac aerumnosissima laboriosissimaque conversatione mulctatur.
4. Unde ad postremum consequenter adjecit: Quia terra es, et reverteris in terram (Gen. III, 17) . Hinc etiam mortalitatem naturae significans, non enim immortali, et nunc primum incipienti sententiam mortis excipere, sicut sapientissimi defensores peccati originalis, immo potius patres peccati mirabiles, asseverant, vocabulum huic terrae composuit; sed ut ab exordio naturaliter effecto mortali, appellationem [Col. 1052C] hanc congruere indicavit [ Baluz. judicavit] divina Scriptura, hoc de hominibus vocabulum, ad ostensionem corruptibilis et resolubilis eorum naturae, saepius assumens. Nam recordatus est, inquit, quia pulvis sumus. Homo, sicut fenum dies ejus, et sicut flos agri ita florebit, quia spiritus pertransivit in eo, et non erit amplius locus ejus (Ps. CII, 15) . Vult autem dicere, quod corruptibiles, et resolubiles omnes sumus, in modum feni parumper florentis pereuntisque post paululum: nam ad breve quidem tempus vitam ducimus, ad non existendum vero deinceps omnino pervenimus. Sic et Abraham: Ego sum, inquit, terra ac cinis (Gen. XVIII, 27) ; pro eo ac si diceret: Non sum dignus cum tanto Deo colloqui, homo factus e terra, et omnimodis hoc futurus. Magis ergo dicere debuit, quia terra [Col. 1052D] eris, et in terram reverteris, siquidem nunc primum fieret natura mortalis.
1. Sed nihil illorum perspicere potuit mirabilis peccati originalis assertor, quippe qui in divinis Scripturis nequaquam fuerit exercitatus, nec ab infantia, juxta beati Pauli vocem, sacras didicerit litteras (I Tim. III, 15) ; sed sive de Scripturae sensibus, sive de dogmate saepe declamans, multa frequenter inepta proprie communiterve de ipsis Scripturis dogmatibusque plurimis impudenter exprompsit. Nam potentiae motus [ Baluz. metus] nullum contra sinebat effari; sed tantummodo taciti, qui divinarum Scripturarum habebant notitiam, detrahebant [ Fort. se retrahebant]. Novissime vero in hanc dogmatis excidit novitatem, qua diceret, quod in ira atque furore Deus Adam mortalem esse praeceperit; et propter ejus unum delictum, cunctos, etiam necdum natos, homines morte mulctaverit. Sic autem disputans, non veretur, nec confunditur, ea sentire de Deo, quae nec de hominibus sanum sapientibus, et aliquam justitiae curam gerentibus, umquam quis aestimare tentavit. [Col. 1053B] Sed nec illius divinae vocis recordatus est, quod non diceretur ulterius ista parabola in Israel: Patres manducaverunt uvam acerbam, et filiorum dentes obstupuerunt; quia haec dicit Adonai Dominus: Dentes eorum qui manducaverint uvam acerbam, obstupescent (Ezech. XVIII, 2) ; ostendens per haec, quod alterum pro altero, juxta quorumdam errorem, Deus omnino non puniat, sed unusquisque pro delictis suis redditurus est rationem.
2. His consona beatus quoque Paulus annectit: Deus, inquit, qui reddet unicuique secundum opera sua (Rom. II, 6) . Et: Unusquisque nostrum onus suum portabit (Gal. VI, 5) . Et: Tu quid judicas fratrem tuum, aut tu quare spernis fratrem tuum? Omnes enim adstabimus ante tribunal Christi (Rom. XIV, 10) .
[Col. 1053C] 3. Sed vir mirabilis propter unius [ Baluz. unum] peccatum tanto furore commotum arbitratus est Deum, ut et illum atrocissimae poenae subderet, et ad universos omnes posteros ejus parem sententiam promulgaret; et inter quos quanti justi fuerint, non facile numerare quis poterit: ex quibus eum maxime considerare convenerat, quod valde videretur incongruum, Noe, Abraham, David, Moysem et reliquos innumerabiles justos, obnoxios poenae redditos ob ejus [ Fort. unius] delictum, et unum, atque ex gustu arboris approbatum [ Fort. peccatum], et quod sic ultra modum justitiae, iram suam Deus extenderit, ita ut tot justorum virtutes cunctas abjiceret, eosque propter unius peccatum Adae, tanto supplicio manciparet.
4. Nam etsi nihil aliud, saltem de Abel mente perpendens [Col. 1053D] convenienter aestimare debuerat, qui primus justus existens, primus mortuus est, et siquidem mortem Deus statuerat ad poenam hominum, quomodo non impietatis erat extremae vivere quidem eum qui fuit causa peccati; vivere etiam cum illo et Evam malitiae repertricem? Praetermitto autem diabolum in immortalitate hactenus perdurantem, primum vero justum, repertoremque virtutis; primumque divini cultus curam gerentem, ante omnes poena peccantium fuisse perculsum.
5. Oportebat autem sapientissimum virum et de Enoch, qui non est mortuus, diligenter expendere; non enim tanta virtute, vel pietate praeditus fuit, ut melior omnibus existeret, Moyse dico, et prophetis [Col. 1054A] apostolisque, vel reliquis omnibus, de quibus ait beatissimus Paulus: Quibus dignus non erat mundus (Hebr. XI, 37) ; ita ut, illis mortuis, ipse solus sine mortis experientia perduraret. Sed jam ab initio hoc Deus habuit apud se definitum, ut primum quidem mortales fierent, postmodum vero immortalitate gauderent; sic ad utilitatem nostram fieri ipse disponens.
Et post paululum.
6. Manifestius, inquit, haec eadem Deus ostendit, cum transfert Enoch, et immortalem facit. Nam si per peccatum causa supplicii Deus intulit mortem, nec olim definitum hoc habuit apud se, ineffabiliter pro nobis juxta propriam sapientiam cuncta dispensans, nequaquam Enoch quidem immortalis existeret; Dominus [Col. 1054B] autem Christus ad mortis experientiam perveniret.
Et post paululum.
7. Idcirco, inquit, Dominus auctor omnium bonorum hominibus factus est, ut sicut Adam primi et mortalis status exstitit inchoator; ita et ipse secundi et immortalis status existens initiator, primitus Adae prioris naturalia custodiret, dum nascitur ex muliere, dum pannis involvitur, et paulatim aetatis incrementa sortitur: Jesus enim, inquit, proficiebat aetate, et sapientia, et gratia, coram Deo et hominibus (Luc. II, 52) ; dum circumcisionem suscipit, dum juxta legalem consuetudinem Deo astitit in templo, parentibusque subjicitur, et conversationi legitimae mancipatur; sic etiam ad expletionem reliquorum, et mortem, utpote [Col. 1054C] naturae tributum, postremo suscipit, ut secundum legem humanae naturae moriens, et a mortuis divina virtute resurgens, initium cunctis hominibus, qui mortem secundum propriam naturam suscipiunt, fieret, ut a mortuis surgant, et ad immortalem substantiam commutentur.
8. Sicut enim conformes Adae secundum statum praesentem sumus omnes effecti, sic Christo Domino [ Baluz. add. juxta carnem] conformes efficiemur in posterum. Transfigurabit enim corpus humilitatis nostrae, conformes fieri corporis gloriae ejus (Philipp. III, 21) . Et: Qualis terrenus, tales et terreni; et qualis coelestis, tales et coelestes (I Cor. XV, 48) . Et: Sicut portavimus imaginem terreni, portemus etiam imaginem coelestis; ostendens quod primi status Adae participes [Col. 1054D] facti, necessario etiam secundi Adae Christi Domini secundum carnem futuri status participium consequimur, utpote qui ex hac eadem natura constet exortus, et cuncta quae fuerant naturae susceperit: et ideo sustinuerit mortem, ut mortem naturae suscipiens, et a mortuis resurgens, naturam liberam a morte perficeret.
9. Et mortem quidem propterea suscepit, peccatum vero nequaquam; sed ab hoc immunis permansit omnino: quod enim erat naturae, id est, mortem, indubitanter assumpsit; peccatum vero, quod non erat naturae, sed voluntatis, nullo pacto suscepit. Quod si fuisset in natura peccatum, juxta sapientissimi hujus eloquium, peccatum in natura prorsus existens necessario suscepisset.
1. Si, inquit, peccaturum Deus nesciebat [ Baluz. vere sciebat] Adam, sit horum [ Baluz. add. sapientia] sapientissimorum et ista responsio, quod hoc insanissimum est vel in cogitatione percipere; manifestum est quod et peccaturum eum noverat, et propter hoc procul dubio moriturum. Quomodo ergo non est extremae dementiae credere quod primitus eum immortalem [ Baluz. mortalem] in sex horas fecerit (nam tantae fuerunt a conditione ejus usque ad commissionem, quandoquidem sexto die factus e terra, et comedens contra divinum mandatum de paradiso pulsus est); mortalem vero post peccatum [Col. 1055B] monstraverit.
2. Certum est enim quod si eum immortalem voluisset, nec intercedens peccatum Dei sententiam commutasset, quia nec diabolum fecit ex immortali mortalem, et quidem cunctorum malorum existentem principium.
1. Non enim, inquit, his qui ab Adam usque ad adventum Christi Domini in tantis fuerunt impietatibus et iniquitatibus, quantas beatus Paulus propriis verbis expressit, ut in superioribus ex ejus declaratum vocibus, tamquam magnum quiddam resurrectionis collaturus est praemium, si eos suppliciis quibusdam sine fine et sine correctione tradiderit. Nam ubi jam loco muneris resurrectio putabitur, si poena sine correctione resurgentibus inferatur?
Et post paululum.
2. Quis, inquit, ita demens, ut tantum bonum credat materiam fieri resurgentibus infiniti supplicii? Quibus utilius erat omnino non surgere, quam tantorum [Col. 1056B] et talium malorum post resurrectionem sub infinitis poenis experientiam sustinere.
Libros istos postremos inscripsit Theodorus Περὶ ἐνανθρωπήσεως τοῦ Μονογενοῦς ; sed quia in his verae incarnationis ratio non exponitur, sed evertitur, maluit Mercator adversus Dominum et ejus incarnationem scribere.
Fuit vero opus illud spissum ac grande, ut quod quindecim libris quindecim millia versuum complecteretur. De numero librorum testis est Facundus: de versibus Theodorus ipse in praefatione operis De Apollinario et ejus haeresi (Lib. IX, cap. 3) , ubi totam hujusce elucubrationis historiam refert, queriturque ab adversariis corruptam esse, insertis quae de duobus filiis invidiam facerent. Ante 30, inquit, jam hos [Col. 1056B] annos de incarnatione Domini codicem conscripsimus, usque ad quindecim millia versuum pertingentem, in quo Arii et Eunomii de hac re delicta, necnon etiam Apollinarii vanam praesumptionem, per totum illud opus examinavimus: ut nihil, sicut mea fert opinio, praeterirem ex his quae et ad firmitatem Ecclesiasticae orthodoxiae pertinerent, et ad convincendam eorum impietatem. Sed hi qui omnia facillime praesumunt, et praeterea rursum ab Apollinario, qui princeps hujus haeresis fuerat, instituti, omnibus opus nostrum manifestum fecerunt, si quomodo aliqua invenirent valentia [Col. 1056C] ad convincendum ea quae in eo sunt scripta. Quoniam vero nullus contra certamen scriptis suscipere praesumebat, imitati sunt infirmos athletas et callidos, qui dum non possunt contra fortiores certare, insidiis eos et machinamentis, quibus possunt, conantur evertere. Scripserunt enim ipsi inter se procul dubio quaedam inepta, quae a nobis umquam minime dicerentur. Denique haec ipsa in medio nostrorum scriptorum in quadam parte interposuerunt, et suis familiaribus demonstraverunt, aliquando autem et nostris, qui per facilitatem suam omnia pronis animis audiebant. Et hoc quasi documentum, sicut putabant, nostrae impietatis, videntibus praebebant; unum autem ex his scriptis erat duos filios dicere. Necesse erat ergo non solum inepta, [Col. 1057B] sed etiam infirma illa scripta audientibus apparere: quoniam neque firma ratione, neque convenienti hoc possibile erat ostendi; et ab illis idcirco infirmis erat conscriptum, quatenus ille qui scripserat facilius inde convinci potuisset. Unus ergo ex nostris, propter multam facilitatem, haec nostra esse credidit scripta, et hujus rei gratia dignus fide ab illis creditus est, qui ista perlegeret, et renuntiavit nobis ea quae fuerant scripta. Cum ergo audissemus, culpavimus quidem illum, quod contra nos dictis sermonibus credidisset de his rebus quas saepius et in Ecclesia et privatim dicentes nos audivit, cum fideliorem scriptis nostram vocem judicare [Col. 1057C] debuerit, ad documentum nostrae sententiae, quam in dogmatibus votum nostrum est conservare (Apud Facundum, lib. X, c. 1) .
Atque inde intelligitur quod Gennadius (Lib. de Script. Eccles. cap. 12) tradidit de Theodoro Antiochenae Ecclesiae presbytero, qui scripsit adversus Apollinaristas et Eunomianos de incarnatione Domini libros quindecim, ad quindecim millia versuum continentes, in quibus ratione purissima, et testimoniis Scripturarum, ostendit Dominum Jesum, sicut plenitudinem Deitatis, ita plenitudinem humanitatis habuisse. Docet et hominem duabus tantum substantiis constare, id est, anima et corpore; sensumque et spiritum non alteram substantiam, sed officia esse animae ingenita, quibus spirat, quibus rationalis est, quibus sensibile facit corpus. Quartum decimum autem hujus operis librum proprie de increata et sola incorporea, dominaque omnium sanctae Trinitatis natura, et de creturarum ratione disserens, pio sensu, cum auctoritate sanctarum Scripturarum, explicuit. Quinto decimo vero volumine totum [Col. 1057D] operis sui corpus, citatis etiam Patrum traditionibus, confirmavit et communivit.
Neque enim potuit de alio sive opere, sive auctore loqui, quam de quo Theodorus, cum characteres operis quos refert mirifice congruant cum illis quos Facundus quosque Theodorus ipse exprimit.
Verum ergo non est, quod nonnulli aiunt apud Miraeum, id operis tribuendum esse Theodoro Raithuensi; vixit enim Raithuensis temporibus Maximi martyris, id est, septimo saeculo, Gennadius quinto, sub finem, atque ita inter utrumque anni fere 168 interfluxerint.
Neque etiam verum, quod eruditis quibusdam videtur, Theodorum Mopsuestenum episcopum a Theodoro [Col. 1058B] Antiochenae Ecclesiae presbytero, cujus Gennadius Photiusque meminerunt, esse diversum. Certum enim est a Mopsuesteno conscriptos esse libros quos Antiocheno tribuunt Gennadius et Photius. Cur ergo, inquies, vocatur Antiochenae Ecclesiae presbyter? More consueto hujus temporis, quo inscribebatur libris gradus auctorum, in quo positi libros conscripserant.
Ex his autem observatis colligo primum, scripsisse Theodorum libros de Incarnatione, non solum priusquam fieret episcopus, atque adeo ante annum 394, quo primum sedere coepit, scripsit enim presbyter, [Col. 1058C] et 36 annos sedit; sed etiam ante annum 390, siquidem hunc codicem composuisse se testatur triginta annis antequam de Apollinario et ejus haeresi scriberet, quod opus elucubravit aliquot annis ante obitum: obiit vero ann. 428, ut tradit Theodoretus.
Colligo, deinde, emendandum esse Hesychium presbyterum Hierosolymorum in historia ecclesiastica, cujus fragmentum profertur in V synodo (Collat. 5) ; ait enim ( Cap. ult.): Senectute jam cana debilitatus, pietatis scintilla, si qua forte in eo fuisset, inveterata, libros componere adversus Domini Dei apparitionem praesumpsit, quorum multitudinem praetermittentes (nec enim fas est impios revolvere sermones), unius in praesenti memoriam faciamus. Agit vero de hoc ipso opere, siquidem Theodori quiddam refert in sermonibus mysticis: et sermones mystici procul dubio a codice de Incarnatione non differunt, cum Facundus ex libro 13 mystico referat quod in lib. de Incarnatione fuit de Paulo Samosateno.
adversus Dominum Jesum Christum, et ejus incarnationem.
1. [Col. 1056C] Facundus docet qui fuerit liber ille ex quo Mercator excerpsit quod ex Theodoro affert; sic enim ait (Lib. IX, cap. 3) : Noverat iste (Theodorus) Christum in [Col. 1056D] carnis manifestatione venientem factorem esse mundi, et proprium Dominum; nec dicendo duas esse naturas Christi, duos dicebat filios, aut duos dominos, aut duos christos, sicut mentiuntur haeretici. Nam sic aperte in libro Ad baptizatos locutus est. Neque enim si duas naturas dicamus, necessitas nos ulla constringit, aut duos dicere filios, aut duos dominos, aut duos christos, quoniam hoc putare extremae est amentiae. Observandum porro Mercatorem vestigiis Theodori inhaerere; ut enim Theodorus idem agit hoc in libro quod in symbolo, ita et Mercator nunc id ipsum quod in refutatione symboli. Demonstrat scilicet a Theodoro duos introduci filios Dei, unum natura, qui aeternus; alterum adoptione, qui temporalis; atque ita Filium Virginis, seu Emmanuel, ac Christum esse purum reipsa hominem, sola σχέσει unitum Verbo, ut Deo sancti et prophetae.
2. [Col. 1058C] Callidius nihil ad dialecticam dici potuit. Tradunt [Col. 1058D] enim artis illius magistri, non coalescere in numerum, nisi quae sunt ejusdem denominationis, nec ejusdem esse denominationis, nisi quae eodem modo eamdem formam habeant, quam Aristoteles vocat οὐσίαν κατὰ τούνομα . Quo ex principio Theodorus infert: ergo licet Verbum et homo non uniantur καθ` ὑπόστασιν , sed σχέσει tantum; duo tamen filii, duoque domini dici non possunt: quoniam etsi filietatis ac denominationis formam eamdem habeant, non tamen eodem modo habent, Verbum siquidem natura, homo sola conjunctione: unde audita voce Filii Dei, omniumque domini, Verbum per se et κυρίως atque simpliciter intelligitur, homo κατά τι atque ὀμωνύμως . Omnia enim quaecumque duo dicuntur, tunc duorum continent usum, quando alterum alteri indifferens creditur, juxta quod duorum vocabulum connumerationemque sortitur: verbi gratia, quatuor bestias divina Scriptura commemorat (Dan. VII) : ursum, pardum, leonem, et aliam, quae has immanitate praecellat, et ideo sunt quatuor, quod unaquaeque bestia nihil minus juxta substantiam reliquis bestiis comprobatur existere: Duorum, inquit, hominum testimonium verum est (Joan. VIII, 17) , quia hoc uterque natura quod alter est. Sic et illud: Nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI, 24) , quia praebentis servitium tamquam domino, nihil minus uterque est dominus; ita et hic, si uterque secundum substantiam esset filius et dominus, possent aliquo modo duo filii et domini nuncupari, secundum numerum personarum. Quoniam vero hic quidem secundum substantiam filius existit et dominus, hic autem secundum essentiam nec filius, nec dominus approbatur; conjunctione vero quae illi facta cum illo est [Col. 1058B] iisdem participasse cognoscitur, idcirco unum filium et dominum dicimus. Principaliter quidem intelligentes cum filium et dominum, qui secundum substantiam utrumque vere esse creditur et probatur; complectentes autem cogitatione et illum qui inseparabiliter ei conjungitur, et per ineffabilem cum eo copulam et filii [ Baluz. filii et] domini particeps aestimatur.
[Col. 1059A] Itaque sicubi filium hunc, qui sumptus est, divina Scriptura commemorat, relatione suscipientis, juxta unitatem, dicimus eum filium nuncupari; [Col. 1059A] In V synodo haec περικοπή dicitur excerpta ex libro Theodori Ad baptizandos, Facundus scribit Ad baptizatos. Facundo favet ipsamet V synodus; nam 36 excerpto dicitur: Renatus alter factus est, non jam pars Adam mutabilis, etc., quae verba praeteriti sunt [Col. 1059B] temporis, non futuri. Cum autem ejusmodi fragmentum serie continua sermonis connexum sit cum primo, quod Facundus ex eodem libro excerpsit, intermedia quaecumque sunt ad librum Ad baptizatos pertinere apertum est. Vide quam sententiam ferat Vigilius papa in constituto num. 35, de Theodori fragmento.
3. [Col. 1059B] Istud quoque fragmentum ad librum Ad baptizatos pertinere, ex eo conficio, quod post extrema ejusmodi verba, atque ibi suam connexionem sine peccato custodiens, procul dubio sequantur ista, ut multam quidem ejus faceret diligentiam, etc., quae in V synodo excerpta dicuntur ex eodem atque praecedentia libro, id est, ex libro Ad baptizatos. Unde ea adjungenda putavimus (Excerp. 37) : Ut multam quidem ejus faceret diligentiam; omnia autem illius propria faceret et toleraret, per omnes eo ducto passiones per quas eum [Col. 1059C] secundum suam virtutem perfectum fecit, nec a mortuis secundum suae naturae legem recedens, sed sua praesentia, et operatione, et gratia liberans quidem eum de morte, et malis quae inde sunt; resuscitans autem de mortuis et ad meliorem finem perducens. Misertus est Creator perditae creaturae, et sine [Col. 1060A] commixtione format infantem, perducit ad aetatem virilem, incrementorum quidem processu naturae similitudinem pro modo credulitatis insinuans; occulte vero eidem copulatus existens, non aberat cum formaretur, non dividebatur cum nasceretur, loquenti conjunctus est [ Baluz. et] praesens, in ejus actibus perseverans, atque ibi suam connexionem sine peccato custodiens.
4. [Col. 1059C] Affinis est locus quem ex libro XIII de Incarnatione Facundus refert: Bonum est in hoc loco maxime concludere quid virtutis habeant ea quae dicta sunt, sive conversari, sive baptizari, sive crucifigi, sive et mori, sive et sepeliri, et resurgere. Non puro alicui haec coaptantes homini dicimus. Hoc enim in unaquaque dictorum demonstratione addere non moramur, ut nullam calumniantibus praebeamus male loquendi occasionem; sed inhabitato quidem a Deo Verbo, ab ipsa in utero matris psalmatione; inhabitato vero, non secundum communem inhabitationem, neque juxta eam quae in multis intelligitur gratiam; sed juxta quamdam excellentem, secundum quam etiam adunari dicimus utrasque naturas, et unam, juxta adunationem, effectam esse personam. Affinem alium adducit Leontius ex libro [Col. 1059D] septimo de Incarnatione: Habuit statim a principio, cum in utero formaretur, unionem cum ipso. Et paulo post: Habuit etiam propensionem non vulgarem ad meliora ex unione cum Verbo, qua habitus est dignus, ex praecognitione Filii Dei, qui a principio sibi eum univit. Et postea: Manifestum est quod tanto perfectius et majore facilitate virtutem exsequebatur quam reliqui homines exsequi poterant, quanto Deus, qui in principio ipso formationis ejus eum sibi unierat, majorem cooperationem ipsi praebebat. Quibus ex locis, sive quem Mercator in textu, sive quem Leontius, sive quem Facundus adduxit, apertum est deceptos fuisse, qui nomine Justiniani imperatoris libellum, a Facundo confutatum (Lib. III, cap. 2) , composuerunt, in eoque scripserunt: Oportet enim inspicere animo [Col. 1060A] quia dicens Apostolus, qui personam Verbi significavit in Dei esse forma, quod est in essentia Patris; non dixit, quia qui erat in forma servi accepit ut non praeexistenti homini demonstraret Verbum unitum secundum Theodori et Nestorii insaniam. Manifestum quoque [Col. 1060B] popularem super ea re de Theodori atque Nestorii sententia opinionem ortam esse, vel ex vocibus quibusdam utriusque non recte intellectis, vel, quod magis opinor, ex praejudicio quod uterque Samosateno hac etiam in parte erroris consenserit, quia in praecipua de Christo puro homine reipsa ambo conveniebant. Jesus, inquit, proficiebat, etc. Hoc ego fragmentum, quemadmodum et consequens, desumptum conjicio ex libro X de Incarnatione, ubi multus est Theodorus in congerendis Scripturae testimoniis, quibus probet ponendam esse distinctionem, non tantum naturarum in Christo, sed etiam personarum, seu potius, hypostase ω n; abutebatur enim saepe personae seu προσώπου nomine, quod olim apud Graecos, immo et Latinos, ad mores potius quam ad res, ut aiunt, physicas pertinebat. Ea de causa personam unam in Christo fatebatur libens, cum duas tamen hypostases reipsa doceret, ut aperte constat ex hoc fragmento, quod et apud Leontium libro saepius citato, et in V synodo [Col. 1060C] collatione 5: Manifestum autem est quod unitas convenit, per eam enim collectae naturae unam personam secundum unitatem effecerunt. Sicut enim de viro et muliere dicitur quod jam non sunt duo, sed una caro, dicamus et nos rationabiliter secundum unitatis rationem, quoniam non sunt duae personae, sed una, scilicet naturis discretis: sicut enim ibi non nocet numero duorum unam dici carnem, certum est enim secundum quod una dicitur; ita et hic non nocet naturarum differentiae personae unitas; quando etenim naturas discernimus, perfectam naturam Dei Verbi dicimus, et perfectam personam; nec enim sine persona est subsistentiam dicere perfectam, perfectam autem et hominis naturam et personam similiter. Quando autem ad conjunctionem respicimus, unam personam tunc dicimus. Vide etiam consequens fragmentum apud Leontium, in quo eadem impietas eadem fraude repetitur. Porro autem Theodorum in libro X de Incarnatione id agere, quod diximus, constat ex fragmentis, tum a Leontio, tum in V synodo, tum etiam a Facundo allatis.—Baluzius [Col. 1060D] huic fragmento praeponit titulum: Diodori Tarsensis episcopi dividentis divinitatem Christi ab ejus humanitate; subditque notam sequentem. « Diodori Tarsensis. Titulus iste, ut sequentes,» (fragmenta quae sequuntur sub numeris 5, 6, 7, 8 et 9 habentur quoque, apud Baluzium, sub nomine ejusdem Diodori ) «additus est ex codice Vaticano. Nam cum deessent in Bellovacensi, hinc factum est ut Garnerius sequentia ediderit tamquam essent Theodori Mopsuesteni, cum sint Diodori Tarsensis. Quo factum est etiam ut cum idem Garnerius sequentia duo priora fragmenta putaret esse Theodori Mopsuesteni, conjecerit desumpta esse ex libro illius decimo de Incarnatione. Sed haec conjectura nunc evanescit.» EDIT. Jesus, inquit, proficiebat aetate et sapientia (Luc. II, 52) Hoc autem de Verbo Deo [ Baluz. Dei] non potest dici, quia Deus perfectus natus est de Deo perfecto, sapientia de sapientia, virtus de virtute; ipse [Col. 1061A] igitur non proficit, nec enim imperfectus est, ut ad perfectionem incrementis indigeat. [Col. 1061C] Videntur deesse haec verba aut similia: Proficiebat Jesus; vel, Proficiebat homo: non enim, etc. Non enim ei mox formato vel edito omnem propriam sapientiam Deitas contulit; sed hanc particulatim corpori tribuebat.
5. [Col. 1061C] Suspicor id sumptum ex libro XV de Incarnatione, quo concluditur totum opus, ut ait Facundus: et ita quidem, ut quod scripsit Gennadius, citatis Patrum traditionibus communiatur et corroboretur, immo, ut colligitur ex aliis fragmentis, interrogationibus quibusdam fieri solitis responsio afferatur. Id ego colligo ex fragmento quod in V synodo reperitur, appellato opere sine numero libri; sed apud Leontium hanc habet inscriptionem, Ejusdem ex lib. XV. Sic autem se habet: Nemo artificio interrogationum decipiatur, flagitiosum enim est deponere quidem tantam testium nubem, secundum quod Apostolus dixit, astutis autem interrogationibus deceptos adversariorum parti conjungi. Quae vero sunt quae cum arte interrogant? Hominis genitrix Maria, an Dei genitrix? Et qui crucifixus est, utrum Deus an homo? Sed istorum quidem certa est absolutio, etc. Dicite, inquit, eis: Prophetam vobis suscitabit Dominus Deus vester ex fratribus vestris tamquam me (Deut. XVIII, 15) . Ex fratribus non est Deus Verbum: propheta namque est qui gratiam Spiritus accipit, et futura praedicit, ministrans Spiritui, ad praenuntianda [ Baluz. pronuntianda] ea quae ventura sunt. Deus igitur Verbum, cui ministerium praebuit, aut cujus propheta monstratus est? Vides ergo quia divina Scriptura caute pronuntiat.
6. Precor inquit, attendite. Dicunt ad nos: Ut quid separatis ergo? Vos respondete, qui non separatis. [Col. 1061B] Numquid Deus Verbum in novissimis est temporibus? Quid aiunt? Putasne, hoc dicunt? Nequaquam, sed ante saecula est. Et si ante saecula est, quod est ex semine David, multo magis ipse David, ex quo est semen; sed non est David ante saecula, nam multis hominibus probatur esse posterior, et post viginti octo generationes a David, id quod est ex semine David. Si autem ante saecula est quod in vulva formatum est, non ex semine David, et divina Scriptura mentitur.
7. [Col. 1061C] Hujus quidem fragmenti partem, quae ad Virginem [Col. 1061D] pertinet, Eusebius exhibet in obtestatione, sed totum Leontius repraesentat, verum uterque ex Paulo Samosateno: quomodo igitur ipsum Mercator Theodoro tribuit? An forte Theodorus e Samosateno descripsit? Nam solemne videtur hujusce factionis hominibus, alios ab aliis quae dicerent mutuari. Homo ungitur Jesus Dominus noster, Verbum non ungitur: Verbum namque majus est Christo, quia Christus per sapientiam magnus effectus est. Verbum enim desursum est, Jesus autem Christus [Col. 1062A] homo hinc est: Maria non peperit Verbum, [Col. 1061D] Garnerius videns sensum esse imperfectum, ita supplevit: nec enim Maria erat Deus. Melius Leontius: nec enim erat ante saecula Maria. BALUZ. nec enim Maria erat Deus [ Baluz. om. Deus]; sed hominem nobis similem genuit, meliorem vero per omnia, quia de Spiritu sancto.
8. [Col. 1061D] Hoc fragmentum a Leontio tribuitur Diodoro Tarsensi, diciturque excerptum ex libro I contra Synusiastas, ex cujus Graeco textu ita vertit Franciscus Turrianus: Hortor vos ut muniti sitis et firmi ad diligentem cognitionem dogmatum. Perfectus ante saecula Filius: perfectum quod ex David assumpsit, Filius Dei, filius David. Dices mihi: Duos igitur filios praedicas? Duos filios David non dico; non enim dixi, Deum Verbum filium David. Sed neque duos filios Dei secundum [Col. 1062C] substantiam dico; nec enim dico duos ex substantia Dei, cum dico Deum Verbum ante saecula habitasse in genito ex semine David. Animadverte ea quae in V synodo, collatione 5, primo et secundo loco, proferuntur, ex libris Cyrilli adversus Theodorum, a Leontio adjudicari Diodoro; et vero opus hoc Cyrillus adversus utrumque composuit, ut constat ex Facundo (Lib. III, c. 3, et alibi) . Mirare vero stropham hominis abutentis, et sua ingenii subtilitate, et lectorum patientia: hinc etiam perpende qua ratione unum Filium fateretur Theodori magister Diodorus, ipseque Theodorus, cum suis posteris. Attende similiter quam Verbi cum Christo conjunctionem admitteret Diodorus, qualis nempe est Verbi cum prophetis, per ἐνέργειαν ; triplici tamen discrimine, quod perpetua foret cum Christo, quod ad majora officia obeunda, quod majoris sive honoris communicatione, sive virtutis affluentia. Satagat nunc Facundus ut hominis tam improbe cauti impieque subtilis discipulum, eumque magistri apprime sequacem, defendat. Ad diligens cautumque dogmatum vos examen evehimus: [Col. 1062D] Hoc membrum deest in excerpto Leontii. BALUZ. laboramus propter vos, ne rationem Domino reddamus pro nostro silentio. Perfectus ante saecula Filius perfectum eum qui ex David probatur assumpsit, Filius Dei filium David. Dices ergo mihi: Duos filios praedicas. Non dico duos filios David, numquid Deum Verbum filium David asserui? Sed nec duos filios Dei secundum substantiam dico: [Col. 1062D] Pro his ista habet Leontius: nec enim dico duos ex substantia Dei, cum dico Deum Verbum ante saecula habitasse in genito ex semine David. BALUZ. numquid enim duos filios assero de Dei substantia genitos ante saecula? Dico autem Dei Verbum habitasse in eo quod ex David semine comprobatur.
[Col. 1062B] 9. Non sic, inquit, in eo quod est ex semine David, sicut in prophetis, habitavit Deus Verbum. Illi enim particulari quadam et modica [ Baluz. modicata] quantitate sancti Spiritus gratia fruebantur; hic autem in his, in quibus interdum erant illi, jugiter permanebat, et gloria Verbi ac sapientia replebatur. Alter intelligendus procul dubio praeter eum, et subsistens [ Baluz. sustinens] proprie filius ac seorsum; non enim Verbum semetipsum sapientia replebat et gloria, sed alteri potius haec quae sunt insignia conferebat.
10. Adoramus purpuram propter indutum, et templum propter habitatorem; formam servi propter formam Dei; [Col. 1062D] Suspecta mihi est vox pontificis, immo expungenda, ejusque loco vox pastoris scribenda. Nam agnus et nomen cui jungitur perinde distinguuntur ac purpura et indutus, assumptus et assumens, formatus in utero virginali et omnium creator, id est, homo et Verbum. Atqui Nestorianus quisque horrebat dicere, Verbum pontificem, ut constat, tum ex Nestorio sermone 4 et 6, tum ex reprehensione decimi anathematismi, sive ab Andrea Samosateno, sive a Theodoreto. Abhorrere nemo factionis istius poterat a Verbo agnum, id est, hominem ferente, cum se adorare jactarent portatum propter portantem, etc. Adde quod quaestio de Deo pontifice non [Col. 1063A] videatur mota ante dictam a Proclo Virgini Deiparae panegyricam orationem ann. 429. Animadverte autem unde profecerat Nestorius, qui multa, partim ex Chrysostomo, partim ex Theodoro mutuari solet; sed ex Chrysostomo bona quae corrumpat, ex Theodoro mala quae augeat. agnum propter pontificem, assumptum [Col. 1063A] propter assumentem; formatum in utero virginali propter omnium conditorem. His confessis rebus, unam offer venerationem, non nocebit adoratio una, si res fueris ante confessus.
11. Unam dicis venerationem, sed per unam venerationem introducis blasphemiam, ut si una sit adoratio, sit et una substantia.
12. [Col. 1063A] Impia haec sententia, non eodem ubique modo [Col. 1063B] legitur ac in praesenti. In concilio Tyrio, interloquentibus episcopis judicibus, ita exponitur ab accusatoribus Ibae Edesseni: Non invideo Christo facto Deo, in quantum enim ipse factus est, et ego factus sum. Οὐ φθονῶ τῷ Χριστῷ γενομένῳ Θεῷ· ἐφ` ὅσον γὰρ αὐτὸς ἐγένετο, κἀγὼ ἐγενόμην . At in instructione cleri Edesseni sic habetur: Non invideo Christo facto Deo, quoniam et ego, si volo, possum fieri, secundum ipsum. Οὐ φθονῶ τῷ Χριστῷ γεγονότι Θεῷ, ἐπειδὴ κἀγὼ, εἶ βούλομαι, γίνομαι κατ` αὐτόν . Priore loco ascribitur Ibae Edesseno episcopo a quatuor ejusdem Ecclesiae presbyteris. In posteriore presbyterorum accusatio testimonio quinque et sexaginta ministrorum ejusdem Ecclesiae diluitur. Crimen porro tam nefarium Ibas commoto, ut par erat, animo ita purgavit: Anathema ei qui dixit, et ei qui calumniatus est; decies millies ego secari patior, quam dicere hoc verbum, absit hoc a me, vel cogitare, etc. Hujuscemodi vocibus non unus tantum sensus accommodari potest, [Col. 1063C] sed tam multiplex, quam multis referuntur modis. Si legantur prout sunt in instructione cleri Edesseni, non incongruus est quem attulimus in dissertatione 7 in priorem partem, iste scilicet: Non invideo Christo quod Deus factus sit; possum enim pariter fieri Deus si volo. Nam suis ille operibus, suisque liberi arbitrii nativis viribus promeritus est divinitatem, quae et ego opera, ut sum ejusdem communis naturae particeps, praestare possum. Sed si presbyterorum accusantium intelligantur verba perinde atque sonant, sensus iste mox occurret: Non invideo Christo, quod Deus factus sit; quantus enim factus est per assumptionem, tantus et ego factus sum per baptismum, uterque scilicet filius Dei adoptivus. Verum voces a Mario relatas benignius interpretari posset quispiam hunc in modum: Non invideo Christo quod factus est homo; quod enim factus est, factus et ego pariter, honore tanto scilicet ex ipso in me, propter communionem naturae, redundante. Verumtamen tertius ille sensus, cum pietatis multum habeat, [Col. 1064A] et ad voces tamen, ubi primum prolatae sunt, exhorruerit Ibas ipse cum aliis, verus esse non potest: quare oportet alterutro alio voces intellectas fuisse; utroque vero, horrendam impietatem superbiamque continent; et priore quidem Samosatenam ac Pelagianam, posteriore vero Theodorianam. Hancne aliquando impiam vocem Ibas protulerit, [Col. 1064B] incertum est: nam Patres Chalcedonenses oblata Ibae crimina non satis probata fuisse edixerunt, et nihil ejusmodi objectum est Ibae in V synodo, in qua tamen damnatus est cum sua epistola. Certum tamen reor, si quando protulerit, non id fecisse primum quo tempore accusatores presbyteri aiebant, anno scilicet 445, nam opusculum istud Marius ante hoc tempus scripsit. Quare Mercatori credendum puto tribuenti, vel Theodoro Mopsuesteno, vel potius Paulo Samosateno, cujus duas antea περικοπὰς adduxerat. Id vero cur potius de Samosateno putem, causa est, quod Theodorus ob merita negaret assumptum hominem, sed singulari gratia; cum primum Virginis in utero formaretur, id vero Samosatenus assereret; quodque Theodorus, licet reipsa Christum Filium Dei adoptivum doceret, contenderet tamen ea dignitate ornatum, eoque honore evectum, quo nulla possit creatura pertingere, quantumvis nitatur.—Apud Baluzium habetur fragmentum istud sub nomine Ibae [Col. 1064C] Edessenorum episcopi, cum hac annotatione: «Et hunc quoque titulum debemus codici Vaticano, cum deesset in Bellovacensi. Quo factum est ut Garnerius, cum videret Ibam negasse se ea dixisse quae mox referuntur, et putaret a Mario Mercatore tribui Theodoro Mopsuesteno, ei credendum putaverit, huc tamen valde inclinans ut facilius sentiret esse Pauli Samosateni. Re autem vera sunt Ibae episcopi Edesseni, ut testatur Marius Mercator. Vide ultimum constitutum papae Vigilii a nobis editum in nova Conciliorum editione.» EDIT. Non invideo, inquit, Christo cum factus est [Col. 1064A] Deus; quod enim ipse factus est, ego factus sum, quia meae naturae est.
13. [Col. 1064C] Huic quoque fragmento praeponitur titulus: quo sic se habente, Ejusdem Ibae cum populum alloqueretur in Pascha. «Hinc, inquit Baluzius, patet hoc fragmentum conjungi posse cum superiore. Ex libello enim presbyterorum Edessenorum contra Ibam apparet eum superiora de Christo protulisse cum in Ecclesia secundum consuetudinem in die sancto Paschae faceret sermonem. Dicta autem ab eo esse et alia testantur iidem presbyteri.» EDIT. Hodie Jesus factus est immortalis; quando ad eum accessit Maria post resurrectionem, dicit ei: Noli me tangere; aestimabat enim illa ipsum Dominum esse qui fuerat; et nesciebat quia post resurrectionem perfectus fuerat factus.
Excerpta
[Col. 1063] Qui fuerit Theodoretus Cyri episcopus, quamque praecellens doctrina, nemo nescit; notum pariter omnibus, quantum studuerit Nestorio, antequam, vexatione coactus ad meliorem mentem redierit. Ea de re diximus satis, quoad praesens negotium, in praefatione historica; dicemus longe copiosius in auctario Theodoreti quod apparamus, ubi de vita ipsius, fide et Operibus curiosius dissertationem instituemus.
Edimus nunc collectanea Mercatoris, cujusmodi reperiuntur in manuscriptis codicibus, auctiora daturi suo loco, non ex Mercatore, sed aliunde conquisita, non sine labore. Hisce vero collectaneis continentur ut habet [Col. 1065] titulus, epistolae et excerpta quaedam, sive ex libris, sive ex sermonibus. De epistolis postea, nunc de libris quinque, quorum mentio fit a Mercatore.
Sunt autem illi ipsi sex priores, quos ex viginti septem Theodoreti adversus haereticos a se lectos tradit Photius; unum enim in duos dissolvit. Verum haec tota res, ut multum habet obscuritatis, ita prolixiore declaratione indiget; sed prius exscribenda quae habet Photius (Cod. 46) .
«Lecti sunt Theodoreti episcopi Cyri septem et viginti libri adversus varias propositiones.
«Primus liber agit contra asserentes unius fuisse naturae Deum Verbum, et quod ex semine David sumpsit principium; itemque adversus eos qui Divinitati passiones attribuunt. Secundus liber cum eisdem e Scriptura manum validius conserit. Tertius de eadem re disputat. Quartus sanctorum Patrum continet doctrinam de gloriosa incarnatione Domini nostri Jesu Christi Filii Dei. Quintus haereticorum colligit opiniones, quas componit cum opinione eorum qui in Christo duas naturas minime agnoscunt, et ostendit magnam eos inter se affinitatem habere. Sextus ponit unum esse Filium Dominum nostrum Jesum Christum.»
Scripserat Theodoretus, ante concilium Ephesinum, adversus duodecim anathematismos Cyrilli, scribendique auctor fuerat Joannes Antiochenus, qui et eamdem provinciam dederat Andreae Samosateno, ut duorum totius Orientis doctissimorum virorum auctoritate praeverterentur animi, ne Cyrillo crederent, anathematismis, veluti quodam compendio, fidem catholicam tradenti. Prior ille conatus successu caruit, lectis in concilio anathematismis, nec rejectis, immo catholicis Patribus in partes Cyrilli adversus Nestorium concedentibus. Quare tentavit iterum Theodoretus, post solutam synodum, si qua ratione posset, et quae prius objecerat confirmare, et quae constituta fuerant in concilio labefactare. Tentandi causa fuit, quod vel reipsa cum Nestorio aberraret; vel quod, animi affectu excaecatus, non satis perspiceret, quam impie Nestorius sentiret, quam catholice Cyrillus.
Opus hoc, cujus excerpta prae manibus habemus, ita divisit in quinque libros, ut tribus prioribus moliretur ostendere catholicum dogma evangeliis adversari Patrumque doctrinae: conficere vellet in quarto Patrum Ephesinorum sententiam haereticorum opinionibus esse affinem; quinto denique explicaret quomodo Christus sit unus Filius.
Singulos libros, etsi multis capitibus distinctos, non fuisse tamen admodum prolixos ex eo conjicio, quod Photius scribat iis majores fuisse tres libros Eranistae, nec ipsos tamen per se valde magnos.
Quod autem secundus et tertius in unum reipsa conflentur, indicare videtur Photius his verbis: Tertius de eadem re disputat; divisos tamen puto ea differentia, quod secundus ex novo praesertim Testamento, tertius ex vetere testimonia contineret.
Totum opus inscriptum fuisse περὶ ἐνανθρωπήσεως, colligitur ex parte non mediocri, quam hac inscriptione donatam ex libro bibliothecae regiae Latine simul et Graece exhibebimus in auctario; habuisse quoque nomen Πενταλογίου ex eodem libro conficitur. Prior appellatio ab argumento, posterior a numero librorum accepta est.
Porro autem eruditus pater Combefius Pentalogium putavit, esse idem cum libris quinque haereticarum fabularum; quo melius nihil conjici potuit ab homine qui careret ope Mercatoris differentiam indicantis inter utrumque opus πεντάβιβλον.
Tempus scriptionis non improbabiliter concluditur ex epistola prima ad Himerium Nicomediensem, de his siquidem intelligi debent ista: Lectis ex Aegypto litteris destinatis, et ad nos saepe discussis, invenimus eas doctrinae quidem congruentes Ecclesiae, duodecim vero capitulis contrarias esse probavimus, quae usque impraesentiarum impugnare perstitimus. Quare eo temporis intervallo confectos oportet quod a recessu Orientalium Epheso in patriam ad negotium pacis Ecclesiarum intercessit, id est, ann. 432.
Hujus operis meminerunt veterum plures, et primus quidem Irenaeus episcopus Tyri, cum quereretur litteris ad Theodoretum scriptis, ab ipso, dum suae opinionis testes produceret Patres, praetermissum fuisse Theodorum Mopsuestenum, immo et Diodorum Tarsensem Theodori magistrum; utrumque enim revera praetermisit hoc in opere Theodoretus, etsi longe plurimos alios proferret; visusque est objectionem occupasse libro quarto, parte ultima, ubi de ista re iterum sermo erit. Cur ita videatur, causa est, primum, quod Irenaeus scriberet ad Theodoretum eo fere tempore quo diximus editum istud opus, quando scilicet agebatur negotium pacis inter Ecclesias, mitterenturque ultro citroque fidei expositiones verbis quibusdam ambiguis studiose compositae.
Deinde vero Justinianus imperator in sacra ad Patres V synodi, cum queritur impietatem a Nestorio traditam iterum introduci per Theodorum Mopsuestenum Nestorii magistrum, etc., necnon per impia conscripta Theodoreti, quae contra rectam fidem, et Ephesinam primam synodum, et contra sanctae memoriae Cyrillum exposuit, etc.
Quintae synodi Patres, can. 13: Si quis defendit impia Theodoreti conscripta, quae contra rectam fidem, et contra primam Ephesinam synodum, et sanctum Cyrillum, et duodecim ejus capitula exposuit, et omnia quae conscripsit pro Theodoro et Nestorio impiis, etc., anathema sit.
Nihil porro Mercator aliud hisce collectaneis ostendere nititur, quam quod Theodoretus eadem quae Theodorus et Nestorius senserit, id est, duos reipsa filios duosque dominos distinxerit; atque ita filium Virginis merum esse revera hominem ratus sit, quantumcumque contrariam opinionem tenere videri voluerit. Id vero efficit Mercator duobus argumentis, consonantia vocum et sententiarum Theodoreti cum praefatis duobus, et professo in utrumque studio, odioque in sanctum Cyrillum et Patres Ephesinos, quos Arianorum atque Apollinaristarum nomine traducit.
Nec mirum sit tibi, lector, Mercatorem Theodoreto viro magni nominis tantam accusationem tam gravibus verbis struere. Maluit egregius fidei defensor adhaerere toti Ecclesiae, quam homini turbarum aliquanto amantiori quam verus prudensque veritatis zelus permittat. Marius certe tunc scripsit, cum dubia foret Theodoreti fides apud sanctos, nec adhuc in sacra synodo Chalcedonensi contestata esset.
Mercatoris judicium approbavit Gregorius Magnus, si modo, quod docti confitentur, nomine Pelagii sui praedecessoris, ipse adhuc in minoribus constitutus, scripsit epistolam, sive librum, ad Eliam Aquileiensem et alios Istriae episcopos schismaticos, qui damnationi trium capitulorum non consentiebant. Objicit enim Theodoreto eadem quae Mercator iisdem excerptis testimoniis et iisdem, immo totidem, verbis. Suis singula proferemus locis. Videsis epistolam cap. 20, unde quatuor intelliges.
Primum, codicem Marii Mercatoris a Gregorio Magno visum; inde enim omnia excripsit quae loco mox citato bene multa profert. Alterum, in eodem codice cum litteris Theodoreti fuisse quoque reprehensiones anathematismorum Cyrilli, et excerpta de libris de quibus nunc agitur, quomodo sunt reipsa in manuscriptis nostris. Tertium, eumdem esse omnium interpretem, Mercatorem scilicet; totidem enim verbis a Gregorio citantur. Quartum, quam opinionem de Theodoreto, nondum in Chalcedonensi concilio fidem professo, Gregorius [Col. 1067] concepisset; ipsum enim ait contra rectam fidem scripsisse, sanctae Ecclesiae diversa sensisse, post errorem recte sapuisse, destruxisse unitatem Deitatis et humanitatis in Christo, composuisse scripta prava, haeretica et omni impietate plena; quibus subjungit Mercatoris Theodoretum acerbius compellantis defensionem. Quis non videat quanta temeritate plenum sit Theodoreti scripta superbiendo defendere, quae eumdem ipsum constat, recta post confitendo, damnasse? Et postea: Sola ejus haeretica scripta respuentes, et cum synodo adhuc Nestorianum insequimur, et cum synodo Theodoretum recta profitentem veneramur.
Atque haec, sive Pelagius ipse papa scripserit, sive Gregorius adhuc diaconus, pontificis nomine, maxima sane auctoritate pollent, majore saltem quam qui contraria Mercatori meo sentiunt.
Observa, lector, Gregorium, cum de tribus capitulis in epistola scriberet, de duobus ea posuisse quae ex quinta synodo sumpserat: cum autem accessit ad tertium de Theodoreto, ex solo Mercatore accepisse collectanea, et licet quaedam in V synodo etiam legantur, veluti quae pertinent ad primum anathematismum, in iis tamen, relicto textu V synodi, Mercatoris versionem praetulisse.
Priusquam conventus apud Ephesum celebraretur, duodecim capitulis strictim aperteque restitimus, ut praescius horum fieret intellectus etiam rudiorum, et rationis expertium. Quia vero se manifestum, qui ista protulit, in concilio declaravit, et plures ex his qui convenerant, imperiti [ Baluz. imperitia] potius, nec ulla dogmatis imbuti notitia, pia haec arbitrati sunt; operae pretium visum est, iterum contra niti, sermonemque distendere et succisam [ Baluz. successam] blasphemiam multipliciter confutare, ut ignorantibus evidentius approbemus quemadmodum evangeliis [Col. 1067B] declarentur adversa quae nunc ab istis maxime proferuntur.
Idcirco Emmanuel jampridem, et ante multa nativitatis tempora ex Virgine [ Baluz. Virginis], appellatus est parvulus. Emmanuel autem, et ejus qui sumpsit, et ejus qui assumptus est, naturas insinuat; [Col. 1068A] nobiscum enim Deus interpretatur, hoc est, in nostra natura Deus, in homine Deus, Deus et homo, [Col. 1067B] Voces istae admodum catholicae suspicione non [Col. 1067C] carent, propter dicentis qualitatem, et consequentia verba, Deus propter unitatem ejus quem ex nobis assumpsit. Fuit enim loquendi formula Nestorianis familiaris, propter unitatem homo dicitur Deus, quemadmodum propter affectum amicus fit amans; et vero suspectae mihi sunt sententiae illae, Deus in natura nostra, in homine Deus et homo, Deus natura hominis se vestiens, Deus in templo humano, Deus nobiscum; quae puram inhabitationem et indutionem significant, atque adeo Nestorianam ἕνωσιν σχετικὴν . Quare Mercator non temere, ad probandum duos a Theodoreto filios asseri, haec adduxit. Deus homo factus, Deus natura hominis incircumscripto se vestiens, Deus in templo humano, Deus nobiscum, Deus propter unitatem ejus quem ex nobis accepit. Ergo non solum Deus, sed etiam homo est Emmanuel; ipse vero et Christus appellatus est, et Jesus nominatus, et Salvator vocatus.
Item ex eodem libro primo.
[Col. 1067C] Contra Cyrilli dictum, quod una sit natura Verbi incarnati; id vero videbatur nonnullis, quasi rectae fidei symbolum, ut videre est apud Cyrillum, in epistolis post pacem Ecclesiarum scriptis ad amicos querentes quod videretur recessisse ab ὀρθοδοξίᾳ , cum duas post unionem naturas in Christo Orientalibus concessisset, qui ex eo prius ipsum arguebant [Col. 1068B] adhaerere Apollinaristis, confusionem naturarum unitione factam delirantibus. Apollinaristis, inquam, non item Apollinari ipsi; tradit enim Theodoretus Polemium quemdam (Polemionem alii nominant) primum fuisse confusionis auctorem. Polemius quidam, ait, ex ejus (Apollinaris) scriptis ansam nactus, et [Col. 1068C] substantiarum confusionem factam dixit, et commixtionem Divinitatis et corporis. Inde Polemianorum haeresis nata est (Lib. IV Haer. Fabul. cap. 9) . Si permixtio aut confusio fieret, atque una ex utraque substantia redderetur, neque Deus esset [ Baluz. mansisset] Deus, nec templum existeret templum; sed et Deus templum, et templum natura Deus esset, id enim operatur admixtio; et si hoc ita est, non convenienter Dominus ait: Solvite templum hoc, [Col. 1068B] et in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19) . Oportebat enim ut diceret: Solvite me, et in tribus diebus resurgam; siquidem duae naturae unam permixtionis temperamento fecissent.
[Col. 1068C] Totum hoc excerptum edemus propediem auctius, Graece et Latine, in auctario Theodoreti; ipsum vero magna ex parte exscripsit Gregorius Magnus, et in epistolam in praefatione laudatam transtulit. Nam post allatas angeli ad Virginem voces, sic habet: «Considerate hic etiam quia cuncta humanitus dicuntur. Erit, inquit, magnus, non dixit, est. Et Filius Altissimi vocabitur, non dixit, vocatur. Et dabit ei Dominus sedem David Patris sui, non dixit, habet, sed dabit ei Dominus. Et regnabit, non dixit, regnat. Et super quos? Super domum Jacob, non dixit, super angelos et archangelos. » Sed et Gabriel evangelizans Virgini, sicut Lucas [Col. 1069A] beatus exponit: Ecce, inquit, in utero concipies, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum; hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur, et dabit illi Deus sedem David patris sui, et regnabit hic super domum Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis. Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 31) . Considerate, quod hic etiam cuncta dicantur humanitus. Erit, inquit (Ibid., v. 35) , magnus, non dixit, est: et Filius Altissimi vocabitur, non dixit, vocatur, aut est; non dixit, habet sedem David Patris sui, sed dabit ei; et regnabit, non dixit, regnat. Super quos? Super domum Jacob, non dixit super angelos et archangelos. Et iterum, sanctum vocabitur Filius Dei, non dixit, vocatur.
[Col. 1069C] Magna hominis audacia simul et impietas! audacia quidem accusantis oecumenicam synodum proditae propter perversitatem veritatis; impietas vero, aperte Filium Dei a filio Virginis, naturalem ab adoptivo, dividentis, alterumque alteri sola venerationis gloriaeque unitate copulantis, etc. Quid ad haec dicitis, qui Veritati proprias passiones [Col. 1069B] proponentes [ Baluz. praeponentes], propter humana certamina, Deo praelium passi estis inferre? Cui ista conveniunt? Deo, et qui semper est [ Bal. add. et Domino], et regi, et sancto, et Filio Dei? An autem templo, quod ex semine David sumptum [ Baluz. sanctum est] et propter unitatem Dei Verbi haec ipsa promeruit?
Itemque ibi post paululum.
Non itaque Dei [ Baluz. Deum] Verbum post nativitatem Virginis magnum futurum esse praedixit; sed templum, quod ex Virgine sanctum, assumptum, unitum, et connuncupatum etiam ipsum filius; non ut duos filios adoremus, sed ut in templo visibili Deum invisibilem contuentes, unam illi venerationis gloriam deferamus.
[Col. 1069C] Item in eodem libro secundo.
[Col. 1069C] Haec cum titulo ipso exscripsit Gregorius: «In eodem libro secundo ait: Jesus autem plenus Spiritu sancto regressus a Jordane. Et iterum: Egressus est Jesus in virtute Spiritus in Galilaeam. Non Dei Verbum cooperatione vel auxilio eguisse Spiritus arbitreris; sed visibile templum variis Spiritus sancti donationibus [Col. 1069D] fruebatur.» Exscripsit vero, ad id ipsum probandum, ad quod et Mercator, a Theodoreto nempe duas in Christo personas astrui. Cum inveneris: [Col. 1069D] Jesus autem. Sic reposuimus ex veteribus libris, cum Garnerius edidisset Dominus autem. Hanc emendationem confirmat etiam epistola Pelagii II. BALUZ. Dominus autem plenus Spiritu sancto regressus a Jordane (Luc. IV, 1) . Et iterum: Egressus est Jesus in virtute Spiritus in Galilaeam (Ibid., 14) . Non Dei Verbum cooperatione vel auxilio eguisse Spiritus arbitreris; sed visibile templum, quod variis Spiritus sancti donationibus fruebatur.
[Col. 1070A] Itemque ibidem post aliquanta.
Ut autem duarum naturarum divisionem manifeste pervideas, ad doctrinam ipsius Domini veniamus. Accesserunt ad eum Judaei dicentes: Quod signum ostendis nobis, quia haec facis (Joan. II, 18) ? Respondit Jesus: Solvite templum hoc, demonstrativa voce eos ad visibile pertrahens, et in tribus diebus suscitabo illud (Ibid. v. 19) , Deitatis potentiam audientibus manifestans.
Ex eodem libro.
Hunc Deus auctorem et Salvatorem exaltavit (Act. V, 31) . Quis igitur exaltatus? Non excelsus, sed ea natura, quam Deitas exaltavit [ Baluz. excitavit], quam Judaei interemerunt suspendentes in ligno; haec enim [Col. 1070B] exaltata est, conjunctione ejus qui sumpsit eam, et habitavit in ea.
Ex eodem libro.
Manifestum est, inquit, quis die tertia resurrexit, et quis hoc resuscitavit, secundum Salvatoris promissionem dicentis: Solvite templum hoc, et in triduo reaedificabo illud (Joan. II, 19) . Quod tertia die resurrexit, hoc suspenderunt in ligno Judaei: Hoc unxit Deus Spiritu sancto et virtute (Act. X, 38) . Non enim Deus Verbum unctione aut operatione sancti Spiritus eguit; sed templum, quod ex semine David assumens sibimet copulavit, [Col. 1069D] Baluz. addit hic, credentibusque tribuit omnibus sanitatem. Mox etiam, post commemorans, addit nazardit et, quae postrema verba sic nititur: Haec addita sunt ex codicibus antiquis. Legendum autem videtur, commemorans Nazaraei unctionem, etc. Respicit enim omnino ad caput decimum Actorum apostolicorum. EDIT. et hoc evidenter ostendit Apostolus commemorans unctionem quae a Deo facta est; et Spiritum sanctum a quo unctus est, et virtutem qua fruebatur; et quemadmodum sanitatem operatus [Col. 1070C] est: Quoniam, inquit, Deus erat in illo (Marci VI, 14) .
Ex eodem libro.
Paulominus ab angelis minoratum videmus Jesum propter passionem mortis, gloria et honore coronatum, ut sine Deo pro omnibus gustaret mortem (Heb. II, 9) . Dividit a passione, ut [Col. 1069D] Longe aliter in editione, sive Latina Vulgata, sive Graeca: Ut gratia Dei pro omnibus gustaret mortem, [Col. 1070C] ὅπως χάριτι Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς γεύσῃ τοῦ θανάτου . Legerunt tamen Graeci quidam, ὅπως χαρὶς τοῦ
Θεοῦ , etc. Adjuvat lectio, quam sequitur Theodoretus, haeresim dicentium hominem a Deo depositum fuisse tempore passionis, quam haeresim alterius peperit vitiosa versio loci, Coloss. II, 15. Ubi enim legitur: Delens quod adversus nos erat chirographum decreti, quod erat contrarium nobis, et ipsum tulit de medio, affigens illud cruci, et exspolians principatus et potestates, traduxit confidenter, palam triumphans illos in semetipso; legebant veteres quidam, exuens se carnem. Ita Hilarius libro de Trinitate; Ambrosius in [Col. 1070D] tractatu de Symbolo, cap. 13; Augustinus cum libro de Agone Christiano, cap. 2, tum alicubi passim. Illa porro haeresis, quae visa est Capreolo Nestorianae pars, cum in Hispania serpere coepisset, coegit Vitalem et Constantium laicos Hispanos consulere Capreolum Carthaginensem episcopum, qua ratione impugnanda foret. Consulentium epistolam et Capreoli responsionem edidit pater Sirmondus, ann. 1630. Utramque retulerunt in generalium conciliorum collectionem, sive qui regiam, sive qui majorem accurarunt. Verba consulentium ista sunt in vulgatis libris: Sed et hominem purum dicunt pependisse in cruce comprehensum. Aiunt: Recessit Deus ab eo. Quibus parvitas nostra sic dicit: Numquam Deus recessit ab homine assumpto, nisi quando dixit de cruce: Heli, [Col. 1071B] Heli, lamma sabactani, Deus Deus meus, quare me dereliquisti? Ex quibus tria conficio: primum, opinatos fuisse hos Hispanos Verbum ab homine recessisse, imminente morte. Alterum, vitiosam esse vulgarem lectionem, quod satis ostendit discohaerens oratio, comprehensum. Aiunt: Recessit Deus ab eo. Postremum, qua ratione vitium emendari debeat. Arguunt enim Vitalis et Constantius errorem suo pejorem, eorum scilicet qui non solum in cruce, sed toto passionis [Col. 1071C] tempore, atque ita ab ipsa comprehensione, depositum a Verbo hominem dicerent. Quare ita legendum puto: Sed et hominem purum dicunt pependisse in cruce; post comprehensum enim, aiunt: Recessit Deus ab eo, etc., id est, post comprehensionem. Porro autem Vitalis et Constantius eo venialius errabant, quod magno forte exemplo decepti erant, Ambrosii scilicet, cujus haec sunt verba: Haec beata anima, quae in cruce ad divinitatem clamavit dicens: Deus Deus meus, quare me dereliquisti? clamavit homo Divinitatis separatione moriturus. Nam cum Divinitas mortis libera sit, utique mors esse non poterat, nisi vita discederet, quia vita Divinitas est, quae numquam patitur vel mortem, vel corruptionem, immortalis enim semper et incorruptibilis est. Deus autem, qui Verbum et Spiritus est, qui ubi vult spirat, carnem humanam animamque susceptam non deseruit invitus, sed quia voluit, ubi voluit, quomodo voluit et quando voluit, relinquens posuit eam, et iterum assumpsit eam. Non ergo cujuspiam jure ac potestate exutus est carnem, sed ipse se [Col. 1071D] exuit. Nam qui potuit non mori, si noluisset, procul dubio quia voluit, mortuus est. Quod ita esse comprobans Apostolus ait: Spolians se carne, principatus et potestates exspoliavit, triumphans illos semetipso, per mortem scilicet hominis suscepti.—Sine Deo. Hebr. II, 9. Textus cum Vulg., χάριτι Θεοῦ , gratia Dei. Legebat Theodoritus χωρὶς Θεοῦ , sine Deo. Hinc Mercator in inscriptione huic excerpto praefixa illum carpit, quod textum Paulinum corruperit. Sed immerito. Sanctus enim Hieronymus sub initium lib. II Comment. in Epist. ad Gal. III, 10, de utraque hujusmodi lectione sic scribit: «Scriptura testis est, quia Christus gratia Dei, sive ut in quibusdam exemplaribus legitur, ABSQUE DEO, pro omnibus mortuus est. » Haec sane posterior lectio non latuit Origenem in Exeget. ad Joan. I, 1, et XI, 49. Quin et Latinis Patribus haud fuit incomperta. [Col. 1072B] comperta. Ut alios omittamus, S. Ambrosius lib. II de Fide, c. 8, haec habet: «Quam bene autem posuit Apostolus: Ut SINE DEO pro omnibus gustaret mortem; ne divinitatis illam passionem putaremus fuisse, non carnis.» Et iterum ibid., lib. V, c. 8: «Incarnationis Dei mysterium universae salus est creaturae, secundum quod scriptum est: Ut SINE DEO pro omnibus gustaret mortem; id est, quod creatura omnis, sine passione aliqua divinitatis, Dominici sanguinis redimenda [Col. 1072C] sit pretio.» Attamen retinendam esse vulgatam lectionem χάριτι Θεοῦ , gratia Dei, ex consensu omnium mss. codd. Gr. et Lat. pluribus contendit Millius ad Nov. Testam. Gr. Heb. II, 9. De hoc autem loco post Millium fuse Wetstenius in suo Testam. Graec. tom. II, pag. 392. Quod quidem spissum opus improboque labore confectum, ut plura continet utilia, erudita et scitu digna, sic absona fidei plura et absurda complectitur, quae immodica licentia usus partiumque studio abreptus auctor sibi permisit, aliquando Deo auspice castiganda. GALLAND.
Ex eodem libro.
[Col. 1072C] Illud ipsum Gregorius totidem verbis in praefatam epistolam transtulit, indeque erroris Nestoriani Theodoretum convinci posse credidit. Unum his omnibus adjiciens testimonium, sermoni terminum dabo: [Col. 1072C] Hunc locum refert integrum Pelagius II in epistola mox laudata. BALUZ. Jesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula. Quomodo igitur (hoc, sapientissimi, debemus advertere), quomodo ipse idem heri et hodie et in saecula, et temporalis et aeternus, et in tempore et super tempora? Nam si aeternus est, temporalis non est; et si in tempore est, super tempus non est.
[ [Col. 1072C] Supplevimus integrum hunc locum ex Baluzio, qui descripsit eum ex Vaticano codice. Non exstat enim apud Garnerium, qui Bellovacensem secutus est. EDIT. Verba Marii Mercatoris.
[Col. 1071B] Item ejusdem ex libro quarto, post testimonia sanctorum Patrum quae scelestus et impius ad suum nefarium sensum retorquere contendit, [Col. 1072D] In mendo haec verba cubare noscuntur nonnisi mss. ope sananda. GALLAND. post assertionem ei in nonnullorum haereticorum (nam dico et Theodori) non timuit facere mentionem quos summis quoque laudibus efferre molitus est, haec in injuriam [Col. 1072A] sanctorum Patrum qui apud Ephesum Nestorium damnaverunt sub exclamatione protulit dicens:]
[Col. 1072D] Intendit animum in quartum Cyrilli anathematismum, qui hujusmodi est: Si quis personis duabus sive substantiis ( ὑποστασεσι ) dispertiat voces quae sunt in evangelicis vel apostolicis Scripturis, quaeque vel de Christo a sanctis dicuntur, vel ab ipso de seipso; et has quidem ut homini, qui praeter Verbum seorsus intelligatur; has vero ut divinas, soli Deo Verbo; anathema sit. Consule reprehensionem Theodoreti ad istum anathematismum, et cum istis confer eam, atque ex cognatione utriusque intelliges quantum fuerit Theodoreti in omnes anathematismos, sed in istum maxime, odium. Unde non immerito Mercator sequentia paulo commotius scripsit. Audite, surdi, et caeci, respicite. Et quis est caecus et surdus, nisi qui mente captus est, nec vult intendere veritati, oculos suos claudens radiis, et se luminibus privans? Magistrum ergo veritatis audite jure praecipientem, voces evangelicas apostolicasque dividere, et Deitati quidem sublimes ascribere, humiles autem humanitati deputare. Tandemque desinite huic piae divisioni resistere; nec metu anathematis pavorem simplicioribus inferatis. Nos enim tamquam purgamenta, quae a vobis formidolosa proferuntur, attendimus, sanctorumque Patrum magisteria custodimus.
Verba Marii Mercatoris
[Col. 1072B] His verbis profanus iste, tam in Nestorium quam in [ Baluz. add. ejus] similes recte latam sub anathematis interpositione sententiam, ut aestimat, attenuare contendit, ne sectatores et complices metu praesentis et futurae poenae, dogmata pravitatis abjiciant, et ad unitatis tramitem venire nitantur. Denique ut nequitia cordis ejus evidenter appareat, in ultima [Col. 1073A] parte quarti libri Theodorum Mopsuestenae [ Baluz. Mamsuestinae] civitatis episcopum, quem omnes fere catholici haereticum esse cognoscunt, suis praeconiis ita concelebrat.
Ad hunc librum videri potest spectare Theodoretus, cum Irenaeo episcopo arguenti quod Diodorum [Col. 1073C] et Theodorum praetermisisset in Eranista, respondet (Epist. 16) : Quo cultu viros tantos prosequar, testis est liber quem de illis composui, in quo conflatam in illos accusationem diluimus, nec accusatorum potentiam nec structas contra nos insidias reformidantes. Liber enim Pentalogii ab Apologetico pro Diodoro et Theodoro non differt; id manifeste demonstratur ex consequentibus Mercatoris verbis.
Eranistae dialogo 1 idipsum habet: Proferrem etiam tibi fortissimorum veritatis propugnatorum Diodori et Theodori enarrationes, nisi viderem vos infenso in hos animo esse, Apollinarisque in eos odio et malevolentiae successisse. Vidisses enim hos etiam caeteris consonantia scripsisse, et ex divino fonte fluenta hausisse, rivosque et ipsos quoque spiritus exstitisse; sed hos quidem praetermittam, quia implacabile bellum adversus eos suscepistis.
quarti Theodoreti.
Idcirco, inquit, magnum Theodorum, propugnatorem pietatis, et evangelicorum defensorem praeconiorum, in medium non deduxi, quia et ipse, propter nescio quae, nobiscum impugnatur a vobis; et post sudores quamplurimos et labores conquisitos [ Baluz. loco requisitos], post tot certamina et studia numerosa, non externorum, sed suorum sociorumque fidei calumniis appetitur; oportebat enim, eum cum Paulo post gentilium, et latronum, etiam falsorum fratrum [Col. 1073B] (II Cor. XI, 26) , ejus denique generis enumerare pericula. Hujus rei gratia tantum virum sponte praeterire voluimus.
Hanc calumniam sanctae synodo quae Nestorium jure perculit, exsecrandus iste struere nititur, ut audeat dicere, beatos Patres qui apud Ephesum convenerunt, non recti dogmatis intentione, sed timore [Col. 1074A] [ Baluz. livore] potius, illam protulisse sententiam, quatenus Apollinaris olim sepulta perfidia per eos renovata esse videatur; hanc autem contumeliam in sanctos Dei pontifices his perfidus verbis exaggerat.
Ex libro quinto Theodoreti pro Theodoro.
[Col. 1073C] Eadem nunc effundit in sanctos Dei pontifices, quae ante scripserat in Cyrillum, cum Joanni Antiocheno [Col. 1073D] mitteret suas anathematismorum reprehensiones. Valde dolui, inquit, cum anathematismos legissem, quos direxisti, nobis praecipiens ut eos scripto destrueremus, et haereticum eorum sensum nudum omnibus intimaremus. Dolui autem quod vir pascendi sortitus officium, et cui grex tantus creditus est, et oves infirmas curare praeceptus, non solum languet ipse, et quidem vehementer, sed nititur etiam oves aegritudine implere, et feris bestiis saevius ea quae sunt pascenda discerpit. Illae namque ea quae sunt dispersa et a grege divisa rapientes dilacerant. Hic autem in medio gregis existens, et servator reputatus et custos, latentem errorem in eos qui illi parent introducit. Quod enim aperte oppugnat, id observare facile est; quod vero sub specie amicitiae insidias parat, invenit eum contra quem pugnat incautum, eique facile laesionem infert. Hoc me multo magis contristat, quod sub pietatis nomine atque figura, et in pastoris dignitate, in haereticas et blasphemas voces erumpit, et dudum exstinctam Apollinarii inanem simul et impiam doctrinam renovat, etc. Tantum valuit invidia, cui vos mancipastis, ut quae olim per unum aut duos, et hos latentes, Apollinaris loquebatur, haec nunc per multos Ecclesiae praesules congregationibus Ecclesiarum sacris exhibeat, et tales [ Baluz. lethales] herbae per pastores gregibus offerantur, luporumque morsus, rectorum ministerio, rationalibus ovibus infligantur; et qui in duabus aut in tribus civitatibus extra murorum septa, paucos alloquebatur, quos etiam variis canticis [Col. 1074B] seducebat, nunc iste per vos in mediis tripudiat urbibus; ejus enim praedicatis errores, et vocum novitatibus decoramini, reparantes ejus blasphemiam, quae jam fuerat consumpta temporibus.
Verba Marii Mercatoris.
Qualem unitatem Deitatis et humanitatis idem Theodoretus fateretur, per quae scripsit necessario declaratur his verbis.
[Col. 1074B] In his continetur dolosa Nestorianorum subtilitas, qui nomine personae abutentes, confessi sunt [Col. 1074C] quidem unam post unitionem naturarum in Christo personam, sed qualis viri est ac uxoris post conjugium, χέσει nimirum, non φύσει , vel, ut aiunt, non una physice et substantialiter, sed una moraliter, et jure tenus. Crediderit forte quispiam, aut hic Theodoretum ex Theodoro profecisse, cujus aliquando sententias integras exscribit; aut Marium Mercatorem nominum affinitate deceptum esse; aut alio vitio contigisse, sive exscribentium quae Marii sunt, sive excerpentium quae Theodori in V synodo referuntur, ut in aliis peccatum est non semel. Nam in praefata synodo collatione 4, et apud Leontium, haec ipsa tribuuntur Theodoro, velut excerpta ex libro octavo de Incarnatione. In eam ego sententiam venirem, nisi me retineret Gregorius Magnus, πρικοπὴν istam Theodoreto tribuens, et in ea quidem epistola, quam scripsit nomine summi pontificis ad Theodoreti studiosos, qui calumniam Theodoreto inustam queri possent, si modo ipsi spurium aliquid supponeretur. [Col. 1074D] Quare opinior Theodoretum ex Theodoro sumpsisse ex parte quae Mercator exhibet, non tamen ita quin immutaverit quaedam unde possit discrimen agnosci: quod ut constet, et sua simul Mercatori fides salva sit, juvat exhibere, sive quae apud Leontium, sive quae in V synodo et epistola Pelagii 2 a Gregorio Magno conscripta reperiuntur. Apud Leontium igitur. Ex omni parte manifestum est supervacaneam esse et indecoram atque discrepantem confusionem, cum unaquaeque natura in se indissolubiliter maneat. Rursus manifestum est aptam et congruentem esse unionem; per hanc enim naturae copulatae unam personam secundum unionem constituerunt. Quare quod Dominus in viro et uxore ait, quamobrem non jam sunt duo, sed una caro, dicere nos consentanee possumus secundum rationem unionis: Non sunt jam duae personae, sed una, scilicet naturis discretis. Ut enim illic, in viro scilicet et uxore, non laedit numerum duorum quod una caro dicatur, manifestum est enim quatenus una dicuntur caro; sic hic non laedit differentiam naturarum [Col. 1075C] unio personae. Cum enim naturas discernimus, perfectam naturam Dei Verbi dicimus, et perfectam personam, neque enim licet dicere hypostasim sine persona. Perfectam vero etiam naturam hominis et personam similiter. Cum tamen ad copulationem respicimus, unam personam tunc dicimus. In V synodo (Collat. 5, num. 29) : Manifestum autem est quod unitas convenit; per eam enim collectae naturae unam personam secundum unitatem effecerunt. Sicut enim de viro et muliere dicitur, quod jam non sunt duo, sed una caro, dicamus et nos rationabiliter, secundum unitatis rationem, quoniam non sunt duae personae, sed una, scilicet naturis discretis. Sicut enim ibi non nocet numero duorum unam dici carnem, certum est enim secundum quod una dicitur; ita et hic non nocet naturarum differentiae personae unitas. Quando etenim naturas discernimus, perfectam naturam Dei Verbi dicimus et perfectam personam, nec enim sine persona est subsistentiam dicere perfectam; perfectam autem et [Col. 1075D] hominis naturam et personam similiter. Quando autem ad conjunctionem respicimus, unam personam tunc [Col. 1076C] dicimus. In epistola Pelagii 2 ad Eliam Aquileiensem, etc.: Naturas discernimus Dei Verbi, naturam integram dicimus et personam sine dubitatione perfectam, nec enim sine persona fas est asseverare substantiam; perfectam quoque humanam naturam cum sua persona similiter confitemur. Cum vero ad conjunctionem respicimus, tunc demum unam personam merito nuncupamus. Quod, inquit, Dominus de viro et uxore ait, ut [Col. 1075A] jam non sint duo, sed una caro (Matth. XIX, 6) , [Col. 1076C] Baluz., naturis procul dubio constant sub discretione manentibus; et, etc. EDIT. naturis procul dubio constantibus, sed discretionem habentibus; et sicut ibi nihil obest duorum numerus quominus una caro dicatur, certum est enim qualiter una dicatur; ita et hic personae unitas nihil obest differentiae naturarum. Denique cum naturas discernimus, Dei Verbi naturam integram dicimus, et personam sine dubitatione perfectam; nec enim sine persona fas est asseverare substantiam; perfectam quoque naturam humanam cum sua persona similiter confitemur. Cum vero ad conjunctionem respicimus, tunc demum unam personam merito nuncupamus.
Haec, inquit, Apollinaris arguunt vanitatem, qui [Col. 1075B] pro ratione vel mente Deum Verbum in assumpta carne asserit habitasse. Nam si non habuit humanam mentem assumpta natura, Deus quidem erit, qui contra diabolum certavit, Deus etiam qui victoriam operatus est; Deo autem operante victoriam, ego quidem de hac victoria nihil utilitatis accepi, velut qui nihil huic inferre potuerim; sed et laetitia, quae ex hac re contigit, privor, super triumphis alienis exsultans. Tripudiat autem diabolus et extollitur, et superbit atque gloriatur, quasi cum Deo luctatus sit; magnum est enim illi etiam a Deo superari.
Item ex ejusdem libri capitulo decimo sexto.
[Col. 1076C] Ex hoc loco, qui in codice Graeco regiae bibliothecae dicitur sumptus ex opere περὶ ἐνανθρωπήσεως , pervulgata opinio convellitur, qua viri eruditionis fama celebres, cum decepti essent a corruptis Genadii codicibus, crediderunt opus quod de Incarnatione Domini a Theodoreto compositum Gennadius scripsit, non fuisse diversum a libris quatuor Eranistae adversus Eutychem et Dioscorum elaboratis. Istud enim excerptum, immo totam tentationis Dominicae [Col. 1076D] historiam, cujus particula est, frustra quaeras in libris Eranistae. Hac etiam usus defensione convenienter diabolus Deo dicere poterat: Ego, Domine, creator universorum, [Col. 1075C] non contra te certamen assumpsi; scio namque [Col. 1076A] dignitatem tuam, intelligo potestatem, cognosco dominationem, fateor servitutem, quamvis refuga esse cognoscar; victoriam vero cedo et angelis, et omni coelesti multitudini, ex quibus aliquando et ego infelix exstiteram; contra hunc autem suscepi certamen, quem de limo formasti, et ad imaginem tuam fecisti, et ratione honorasti, et paradisi civem constituisti, et terrae marisque dominum demonstrasti. Hunc seductione, non necessitate, decepi; hunc usque in hodiernum diem superare, dejicere ac morti tradere non cesso; persevero hunc ad stadium perducens, et mecum luctari praecipiens [ Baluz. percipiens]: ipse spectator assiste; etiam arte, quam athletae insumunt, ostende luctari, demonstra et instituta certaminis, unge [ Baluz. ungue] ut voles; [Col. 1076B] tantum ne huic auxilium praebeas; non enim sic audax ego et mente privatus, ut adversum te factorem certare pertentem. Haec ad Salvatorem Christum juste diabolus diceret, si non esset homo, sed Deus, qui pro homine decertaret.
De capitulo vigesimo nono.
Dei Filius homini inseparabiliter adjunctus, eum disciplinam summae virtutis edocuit, et a peccatorum jaculis illaesum custodivit, et integrum et superiorem diabolica fraude monstravit, mortemque ad breve tempus gustare permittens, protinus ab ejus tyrannide liberavit, et participatum ei propriae vitae contribuit, ad coelos evexit, et ad dexteram sedere magnitudinis fecit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen; dignitatem suam eidem conferens, et [Col. 1076C] appellationem naturae ejus assumens.
[Col. 1075D] Hactenus de libro περί ἐνανθρωπήσεως, seu Pentalogio, nunc de epistolis, et de ea primum quam Theodoretus Nestorio scripsit, cuique Mercator a se in Latinum sermonem conversae praefationem hanc praeposuit.
[Col. 1076D] [Col. 1075D] Exsilii nomine intelligit secessum in monasterium sancti Euprepii, de quo egimus in praefatione historica; [Col. 1076D] neque enim significari potest deportatio in Oasim, quae post quatuor annos a concilio Ephesino soluto [Col. 1077B] contigit, cum haec epistola data sit, vel cum ageretur de conciliandis Ecclesiis Alexandrina et Antiochena dissidentibus, vel paulo post pacem initam, anno scilicet 432, sub finem, aut primo statim initio sequentis.— Nestorio in exsilio. Putat Garnerius istud esse intelligendum de secessu ejus in monasterium S. Euprepii [Col. 1077C] juxta Antiochiam. Verum iste secessus nullibi vocatur exsilium, et proclivius est existimare hanc epistolam a Theodoreto scriptam esse cum Nestorius deportatus fuisset in Oasim. Vide quae a nobis dicta sunt de eo argumento ad caput 24 synodici adversus tragoediam Irenaei. BALUZ. Nestorio in exsilio pro sua perfidia constituto, scripsit epistolam Theodoretus, qua patefacit, non [Col. 1077A] [Col. 1077C] Catholicis objiciebant homines Nestorianae partis, quod magnarum sedium promissione ad se pellicerent episcopos minorum civitatum. Sed quaesierit forte quispiam qua specie veri potuerit illud objici viris disciplinae ecclesiasticae dissolutae minime reis, siquidem ea aetate nefas esset episcopum commutare sedem, eamque ob causam Proclus diu rejectus sit ab urbis regiae episcopatu, quoniam Cyzicenae Ecclesiae praefectus erat a Sisinnio; istud vero dubium non satis solverit, qui cum subtilibus nonnullis transire nefas dixerit, fas transferri, quasi canones id ambire vetarent, sinerent accipere oblatum. Nam causa Gregorii Nazianzeni solutioni pugnat, cum raptus sit ad Constantinopolitanae Ecclesiae regimen, et inde tamen [Col. 1077D] coactus recedere, propter objectum electionis vitium; cumque in causa Procli non prius desitum sit repulsae, quam Coelestinus summus pontifex super ea re dederit responsum, ut auctor est Socrates (Lib. VII) . honoris amore, sed ipsa veritate compulsus, probasse se dogma beati Cyrilli, quem vocat [Col. 1077D] Theodoretus postquam iracundius agere coepit in causa Nestorii adversus Cyrillum, hunc isto nomine appellat in omnibus praesertim, sive libellis, sive epistolis, quae ipsius nomine inscribuntur, partim II parte concilii Ephesini, partim in V synodo. Unde facile dignoscas quo auctore singula de quibus dubium oriri posset vere scripta sint. Aegyptium; in damnationem vero ejusdem Nestorii nullo modo praebere consensum.
Epistola haec refertur in V synodo, sed alio interprete; data vero ibidem dicitur post unitatem inter Orientales et sanctissimum Cyrillum factam. Quo tempore nimirum, ut ex consequenti epistola constat, exigebat Joannes Antiochenus episcopus ut qui sibi suberant conditiones pacis acciperent, Nestoriique dogmata damnaret, atque ejus depositioni et Maximiani ordinationi consensum scripto darent.
[Col. 1078B] Neque porro causae quidquam est cur supposita videatur, quia Leontius tradit circumferri litteras mutuas Theodoreti et Nestorii suppositas ab haereticis: nam id si dictum de his ipsis intelligat, Mercatoris testimonio arguendus est, qui cum memoriae mandaverit res sui temporis, auctoritate praestat Leontio, [Col. 1078C] post quinquaginta saltem annos scribenti.
Theodoreti ad Nestorium.
Domine meo vere Dei amantissimo et venerando sancto Patri Nestorio episcopo, Theodoretus in Domino salutem.
Quod urbana me conversatio et obsequium gloriaque non superet, nec excelsis indigeam sedibus, arbitror tuam cognoscere sanctitatem. Nam etsi nihil aliud, saltem solitudo civitatis, cujus dispensationem videor esse sortitus, hanc me philosophiam sufficienter edocuit, quam constat ad solitudinis cumulum [Col. 1077B] etiam turbas habere causarum, quae retardare plurimos valeant, etiam qui rebus talibus nimis exsultant.
Nullus igitur tuae persuadeat sanctitati, quod ego praesul esse desiderans, clausis oculis, velut recta dogmata, Aegyptia scripta susceperim: nam, per ipsam fateor veritatem, saepius ea revolvens, et diligenter examinans, ab haeretica pravitate libera deprehendi, [Col. 1078A] et aliquam illis imponere maculam formidavi; non tamen velut is approbetur, qui toti mundo causa perturbationis exstiterit; et spero me pro hac re nullis delictis in die judicii subjacere, quia judex justus explorat propositum singulorum.
His autem quae contra tuam venerationem injuste atque inique patrata sunt, nec si mihi utramque manum quis abscinderet, potero praebere consensum, divina procul dubio mihi cooperante gratia, et infirmitatem animae sublevante.
Hoc autem etiam his qui haec exigunt certum litteris feci, et vestrae [ Baluz. tuae] sanctitati [Col. 1078C] Theodoretus non interfuit concilio quod apud Acacium Beroae Joannes Antiochenus habuit, de pace cum Alexandrinis componenda; sed primum per litteras interrogatus est quid de conditionibus pacis ac professione Cyrilli sentiret; tum conventus, ut pactis conditionibus subscriberet. Ipse vero et rejecit conditiones velut iniquas, et professionem Cyrilli accepit tamquam palinodiam pristinae sententiae; et amore Nestorii atque impatientia Cyrillianae victoriae subscribere noluit. Quae omnia prolixe ostendimus in dissertatione de Vita Theodoreti praefigenda Operum auctario. quid eis a me rescriptum sit exempla transmisi, quatenus agnoscat quod nullum tempus nos per divinam gratiam commutabit [ Baluz. commutavit . . . ostendit], nec [Col. 1078B] polypodas, nec chameleontas [ Al. versipelliones] ostendet, quod illi quidem petras, hi vero folia juxta colores proprios imitentur. Omnem quae cum tua veneratione est in Domino fraternitatem ego et qui mecum sunt plurimum salutamus.
Aliam in favorem Nestorianorum [Col. 1078C] Non erit, credo, vanissimus conjector qui putaverit hancce epistolam scriptam esse ad Andream monachum Constantinopolitanum Nestorio faventem, ad quem est ea quoque quam 143 fecit in editione sua Sirmondus; neque enim dissimile est utriusque argumentum, quamquam Theodoretus mentem in Mariana manifestius declarat, in Sirmondiana artificiosa [Col. 1078D] brevitate dissimulat. Sic enim habet (Epist. 143) : Scribes autem non alterius opinionis homini, sed in apostolorum disciplina erudito, et trinitatis, non quaternitatis assertori. Revera enim peraeque impios censui eos qui duas Unigeniti naturas in unam cogere audent, et qui Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei vivi, hominem factum Deum Verbum in duos filios dividere conantur, si qui sunt tandem, ego enim non puto. Sed hanc semper calumniam Ecclesiae, qui Arii sunt et Eunomii, quique Apollinaris partes sectantur, impudenter affinxerunt. At vero facile est diligentibus pervidere celeberrimos Patres nostros, lumina Ecclesiarum, hanc ipsam a veritatis hostibus criminationem passos esse, quam nos hoc tempore ab optimis novae haeresis defensoribus sustinemus. Quorum impietatem sapientissimus Dominus patefecit, non permittens diuturna patientia nefariam haeresim corroborari. Ratum igitur habeas, domine, te ad fidei consortes scribere, quod tibi facile est ex multis lucubrationibus nostris cognoscere. [Col. 1079B] Litteras redde, erunt enim hae rursus, si Deo placet, ad charitatem incitamenta. Circa duas istas, quas contulimus, epistolas, observa primum eam quae in collectione Sirmondi est, non alieno, quod quibusdam visum est loco poni; pertinet enim ad posteriora tempora, quibus Theodoretus haeresis accusatus est, immo et damnatus a Dioscoro in latrocinali concilio Ephesino; non item ad priora ista quibus Nestorii turbae nondum quievissent, quod docent ista verba: Facile est pervidere Patres nostros, lumina Ecclesiarum, hanc ipsam a veritatis hostibus criminationem passos, quam nos hoc tempore [Col. 1079C] ab optimis novae haeresis defensoribus sustinemus. Observa deinde ex altera epistola, quam Mercator defloravit, quomodo Theodoretus palinodiam a Cyrillo recantatam non crediderit modo, sed etiam jactabundus hanc sibi victoriam gratulatus sit, propter reprehensos anathematismos, coactumque, ut aiebat, auctorem in sententiam Nestorii venire.
Et post alia.
Fidelis autem Deus, qui non patietur, neque nos neque vos tentari supra id quod possumus; sed faciet cum tentatione etiam exitum (I Cor. XIII, 10) , ut tolerare possimus, et mendacium quidem redarguet: quamvis et nunc assertio probetur mendacii confutata, et veritatis ostensa potentia.
[Col. 1079D] Hinc colligitur, datam esse epistolam post missam a Cyrillo professionem fidei ad Joannem Antiochenum, id est ann. 432, sub finem. Cyrillus porro, vel geminam misit, unam ante exhibitam a Paulo Emeseno Joannis fidem; alteram in epistola, Joanni postmodum datam; vel eamdem aliis, sive temporibus, sive verbis scripsit. Quamquam primum e duobus credibilius est: unde Cyrillum quidam imprudentiae accusare ausi sunt, quod prior professionem fidei miserit, quasi id sit rei hominis, satisfactionem prius exhibere quam accipere; atque hinc nata est insultantis Theodoreti vana calumnia, quae consequentibus verbis continetur. Ecce enim qui Salvatoris Christi naturas impia ratiocinatione confuderant, et unam naturam ausi [Col. 1079B] fuerant praedicare, ac Deitati passiones adjungere: propterea etiam sanctissimo et venerando summi Dei pontifici Nestorio insultarant [ Baluz. resultarunt], [Col. 1079D] Confer hunc locum cum altero simili in epistola quae in quinta synodo perperam dicitur ad Joannem [Col. 1080B] data, cum sit ad Domnum Joannis successorem. Ex collatione intelliges non magnam fuisse Binio aliisque causam cur hanc ipsam ad Domnum epistolam rejicerent veluti supposititiam. Id aperte ostendimus in censura Operum Theodoreti auctario praeposita, adversus nonnullos etiam veteres. velut quodam chamo et freno (Psal. XXXI, 9) , secundum prophetam, maxillis omnino confractis, et a pravis ad recta perductis, veritatem iterum addidicerunt, [Col. 1080A] utentes ejus assertione, qui pro veritate bella sustinuit. Pro una namque natura duas impraesentiarum confitentur (anathematizantes eos qui permixtionem aut confusionem praedicant), et Deitatem Christi impassibilem [ Baluz. in passibilitate] venerantur, et carnis esse edisserunt passiones, et evangelicas dividunt voces, et Deitati quidem sublimes, et Deo dignas ascribunt, humiles autem assignant humanitati; talia namque nunc ab Aegypto scripta delata sunt.
Aliam quoque scripsit ad Andream Samosatenum episcopum, lectis sancti Cyrilli pontificis Alexandrini litteris [Col. 1080B] Non obscure inde conficitur synodum quae a Joanne Antiocheno, dum tractaretur negotium pacis, habita scribitur apud Acacium, Beroae celebratam fuisse, et non Antiochiae, quod opinantur Conciliorum editores, aliique communiter plures. Colligitur etiam, quod aliunde certum est, Theodoretum non [Col. 1080C] interfuisse hujuscemodi synodo, sive quod impatienter ferret de pace agi, hoc est, de condemnatione Nestorii et Cyrilli receptione, quorum alteri vehementer studebat, alteri infensus erat supra modum, sive quo alio impedimento prohibitus. a Beroa directis.
Magnificus vir Aristolaus ab Aegypto magistrianum [Col. 1080B] [ Baluz. Magisterianum] cum litteris Cyrilli destinavit, quibus anathematizat Arium, Eunomium, Apollinarem, eosque qui Deitatem Christi passibilem dicunt, et qui confusionem atque permixtionem duarum asserunt naturarum; et super hoc quidem gavisi sumus, quamvis [Col. 1080C] Quam vero propositionem? Eam nempe de qua Cyrillus ad Acacium Melitenensem: Concilio nescio quo apud sanctissimum piissimumque Beroensem episcopum Acacium congressi curarunt ad me scribi conventionis modum, id est, sanctarum Ecclesiarum pacem, nisi eo modo quem ipsi praescriberent, fieri non debere. Volebant autem ea omnia aboleri quae vel epistolis, vel tomis, vel libris evulgaveram, et soli fidei quam Nicaeni [Col. 1080D] Patres ediderunt consentire. Ego vero ad ista rescripsi. Expositioni fidei, quam Nicaeni Patres ediderunt, adhaeremus omnes, nihil prorsus eorum quae in ipsa continentur labefactantes; sunt enim ea omnia recte inculpateque tradita, neque tutum est, post illam fidei editionem, quidquam adhuc curiosius tractare. Quae vero recte contra Nestorii blasphemias scripsimus, ea ejusmodi esse, ut nulla nobis ratione persuaderi possit ut recte scripta esse negemus; opus proinde magis esse ut ipsi juxta pientissimi Christique amantis imperatoris decretum immo vero sanctae synodi Ephesinae sanctionem, illum qui contra Salvatoris Christi gloriam pugnavit, ejicerent, impiasque illius blasphemias anathemate insectarentur, ejusque depositioni consentirent, ac sanctissimi piissimique episcopi Maximiani ordinationem approbarent. propositionem nostram ille diffugeret.
[Col. 1081A] Exigit autem subscriptionem factae dudum damnationis, et ut anathematizetur sancti episcopi dogma Nestorii. Scit autem vestra sanctitas quod si quis [Col. 1081B] Id est, nulla restrictione facta, et sine ulla dogmatis et personae discretione. Atque hinc intellige quam vetus sit illud κρησφύγετον , quo nonnulli aliquando abusi sunt, et nuper impius ille qui Cyrillum, synodumque Ephesinam haeresis Eutychianae scripto libro accusare ausus est. Verum hac de re plenius [Col. 1081C] alias, cum de subscriptionibus in causa Pelagianorum dissertationem instituimus. indiscrete doctrinam anathematizet ejusdem sanctissimi et venerabilis episcopi, idem est ac si pietatem anathematizare videatur.
Oportet ergo, si omnino compellimur, eos anathematizare qui purum dicunt hominem Christum, aut qui in duos filios unum Dominum nostrum Jesum Christum dividunt, et qui ejus abnegant Deitatem, etc.
[Col. 1081C] Baluzius a praecedentibus segregat sequentia cum hoc titulo: Item ejusdem Theodoreti ad Alexandrum Hierapolitanum Syriae praesulem, asseverantis numquam se in damnatione Nestorii praebere consensum; remque sic probat: «Hunc titulum addidimus ex codice Vaticano, cum deesset in editione Garnerii. Exstat quidem in Bellovacensi, sed mutilus, ideoque omissus a Garnerio. Pelagius II in epistola cujus paulo ante fecimus mentionem: Ad Alexandrum vero Syriae Palaestinorum praesulem scribens ait: Existimo, etc. Epistola autem ista Theodoreti ad Alexandrum exstat integra in synodico supra laudato, c. 66.»—« Existimo. Hoc fragmentum non est ex epistola ad Andream Samosatenum, ut putavit Garnerius, sed ex epistola ad Alexandrum Hierapolitanum, uti jam ostensum est. Quare in auctario Theodoreti disjungendum est ab epistola ad Andream. BALUZ. Existimo prae omnibus maxime satisfactum esse domino meo sanctissimo et venerando Joanni episcopo, quod nullatenus acquiescam in damnationem domini mei sanctissimi et venerandi Nestorii episcopi [Col. 1081B] [Col. 1081C] Praebere consensum quae in Tarso. Garnerius videns [Col. 1081D] hunc locum esse mutilum, sic illum interpolavit: Praebere consensum, nec violare communem promissionem quae in Tarso, etc. Verum ex citata Pelagii epistola apparet nihil aliud illic olim fuisse in libris Marii Mercatoris quam quae etiamnum a nobis leguntur. Certum sane est nonnulla deesse in hoc loco quae supplenda et emendanda sunt ex synodico ita: Praebere consensum, quia memor est eorum quae in Tarso et Chalcedone et Epheso facta sunt. BALUZ. praebere consensum, nec violare communem promissionem [Col. 1081D] Orientales statuerant se numquam, vel in depositionem Nestorii, vel in Cyrilli restitutionem consensuros, nec id semel, vel uno in loco; sed Ephesi primum, cum inde Constantinopolim legati acceptis mandatis proficiscerentur; iterum Chalcedone, cum ex ea postulationem imperatori obtulerunt; Tarsi postea cum dimissi reverterentur in Orientem; tandem Antiochiae, priusquam a se mutuo divellerentur, ad [Col. 1082B] suas singulis civitates redeuntibus. quae in Tarso, et Chalcedone, et Epheso facta est: meminit enim et eorum quae nuper apud Antiochiam post nostrum regressum a nobis saepe deprompta sunt. Nullus igitur tuam decipiat sanctitatem, quod ego acquiescam hoc aliquando facere, Deo procul dubio mihi cooperante, et me confortante.
Inter caetera. Intentionem nostram certam tuae facimus [Col. 1082A] sanctitati, quod [Col. 1082C] Eo refer epistolam Theodoreti ad Joannem, quae est in V synodo; altera enim ex altera lucem accipiet, immo et auctoritatem. lectis ex Aegypto litteris destinatis, et apud nos saepe discussis, invenimus eas doctrinae quidem congruentes Ecclesiae; [Col. 1082C] Hoc est, quod Andreae monacho scribit, Cyrillum, a pravis ad recta perductum, veritatem tandem addidicisse. Operae pretium est ambas epistolas simul conferre. duodecim vero capitulis contrarias esse probavimus, quae usque impraesentiarum impugnare [Col. 1082C] Libris quinque περὶ ἐνανθρωπέσεως , de quibus antea dictum est, immo ad mortem usque capitula Cyrilli non impugnavit ipse tantum, sed aliis quoque exsecranda traduxit. Unde Gennadius, Anatolii in sedem Constantinopolitanam successor, paulo post Theodoreti mortem, atque adeo post concilium Chalcedonense, damnatumque cum Eutychete Dioscorum, in haec verba adversus anathematismos Cyrilli erupit: [Col. 1082D] Vae mihi a malis! Heu heu! unde enim quisquam in praesenti aliunde sumat exordium? Quales Cyrilli Aegyptii, et quantas blasphemias incurri? quantas blasphemias audivi! etc. (Apud Facundum, lib. I, c. 4.) perstitimus.
[Col. 1082D] Cyrillus in epistola ad Donatum narrat historiam totius illius molitionis, pro restituendis quatuor episcopis, Himerio Nicomediensi, Helladio Tarsensi, Eutherio Tyanensi, et Dorotheo Martianopolitano, qui a Maximiani synodo exauctorati fuerant. Copiose hanc ipsam historiam tractamus in dissertatione de Eutherio, cujus Opera Theodoreti auctario, propter cognationem, conjungemus. Placuit igitur nobis, ut si sanctitates vestrae receperint Ecclesias divinitus sibi commissas, Aegyptiis et Constantinopolitanis communicare, aliisque qui contra nos cum eis militasse noscuntur, quia nostram fidem, magis autem apostolorum, se habere professi sunt; damnationi vero venerandi et sanctissimi Nestorii, quae facta dicitur, non praebere consensum. Iniquum namque vere et impium comprobamus, si iisdem criminibus quibus et socius ejus reus exstiterat, illi quidem veniam largiri, huic autem ostium [Col. 1082B] poenitentiae claudere; multo igitur magis iniquum et magis impium, innocentem morti tradere.
Sciat igitur sanctitas vestra quod non prius eis communicandum esse censemus, quam vestras recipiatis Ecclesias. Haec autem non solus ego, sed omnes sanctissimi nostrae regionis episcopi, habito concilio, decreverunt. [Col. 1082D] Apud Baluzium a superioribus reliqua secernuntur cum hoc titulo: Ejusdem Theodoreti ad Alexandrum Hierapolitanum. Vide integram epistolam ex qua segmentum hoc sumptum est in synodico, cap. 99, p. 806. EDIT. Et ante jam tuae sanctitati praedixi, quia si domini mei venerabilis et sanctissimi episcopi Nestorii fuerit dogma damnatum, nec ego his qui hoc faciunt communicabo. Quod si tuae sanctitati placuerit [Col. 1083A] id ipsum litteris inserere, quae Antiochiam dirigentur, hoc fiat; ne ergo differatur obsecro, tuis haerendo vestigiis.
Post alia. Non, inquit, tuam lateat sanctitatem quod postquam legi epistolam quae imperatori directa est, nimis animo dolui; quia manifeste cognosco quod is qui hanc scripsit, idipsum sentiens, indiscrete atque inique damnavit eum [Col. 1083C] Nae Theodoretus fuit, aut admodum caecus, qui non viderit blasphemias Nestorii; aut in paucis Nestorianus, qui hasce blasphemias habuerit pro sana doctrina; ut mirari satis non possim placuisse multis Agobardi sententiam dicentis, inventum a Theodoreto medium locum inter Nestorium haereticum et Cyrillum catholicum, unde pugnans pro veritate ageret contra veritatem, [Col. 1084B] etc. qui nihil praeter doctrinam sanam novit aliquid et docuit [ Baluz. novi aliquid docuit]. Sed anathematismus insertus, licet idoneus sit amplius quam consensus damnationis ejus turbare lectorem, tamen, quia non indiscrete, sed sub quadam consideratione positus est, solatium praestitit. [Col. 1083B] Nec enim dixit: Anathematizamus doctrinam ejus; sed quaecumque aliter dixit aut sensit quam doctrina apostolica continet.
Item ex gestis quae contra Domnum Antiochenum episcopum conscripta sunt, in quibus accusatur idem Domnus, quod, eo praesente, palam in Ecclesia, ausus sit idem nefandissimus Theodoretus, post obitum sanctae recordationis Cyrilli Alexandrini pontificis, insultans beatae dormitioni ejus, ita proferre.
[Col. 1084B] Propter hunc sermonem aliaque forte similia, accusatus est Theodoretus quod Christum divideret in duos filios; fuit enim ea totius accusationis in ipsum conjectae summa, ut testatur in epistola 93, 101, 105, quamquam calumniam sibi fieri ubique passim queritur, [Col. 1084C] eamque in epistola 84 ex eo natam causatur, quod in Oriente quidam ita sentirent. Haec autem epistola inscribitur ad episcopos Ciliciae, ad quam Theodori sedes Mopsuestena civitas pertinet; apud hos enim suspicatur aliquos esse ejusce sententiae, quos redargui postulat, ne ex amicorum crimine aliquid in se invidiae redundaret. Nemo jam neminem blasphemare compellit. Ubi [Col. 1084A] sunt qui dicunt quia Deus est qui crucifixus est? Non est crucifixus Deus, sed homo crucifixus est Jesus Christus. Deus autem templum suum ex David suscitavit, sicut idem David ante praedixit: Homo generat hominem. Natura autem Dei Filius est Deus Verbum; Christus autem filius est David: sed Dei Filius templum non est [ Baluz. filii templum est]. Contentio ultra jam non est, sub uno jugo Aegyptus et Oriens convenerunt, mortua est invidia, et consepulta illi est haeresis. Jam quiescunt qui passum praedicant Deum, etc.
Nemo neminem jam cogit blasphemare. Ubi sunt [Col. 1084B] dicentes quod Deus est qui crucifixus est? Non crucifigitur Deus; homo crucifixus est Jesus Christus qui ex semine est David, filius Abrahae. Homo est, qui mortuus est Jesus Christus. Deus vero Verbum resuscitavit suum templum, qui est ex David, sicut David locutus est: Homo hominem generat. Qui vero natura Filius Dei est, hic est Deus Verbum. Christus vero est filius David; sed templum est Filii Dei. Non jam est contentio, Oriens et Aegyptus sub uno jugo est, mortua est invidia, et cum eo obruta est contentio. Requiescant theopathitae.
Fragmentum ex sermone adversus S. Cyrillum
[Col. 1085A] [Col. 1085C] Restituimus, quantum conjectura ex antecedentibus et consequentibus facta sinit, ea quae in manuscriptis codicibus desiderantur, ipsaque idcirco alio charactere distinximus, ne fortasse quispiam suppositionis vitium nobis objiceret. Patefactis hactenus Nestorii Theodorique ac Theodoreti blasphemiis, quod eadem fuerit Eutherii ac illorum impietas, sed callidius, atque adeo perniciosius, insinuata fidelium animis, approbemus ex sermonibus quos conscripsit, in aliquot catholicorum sententias, et eam maxime beati Cyrilli Alexandrini pontificis, quam de Christo protulit dicens: [Col. 1085C] Hanc Cyrillus sententiam protulit tum in epistola tertia ad Nestorium, aliisque passim in locis, tum in scholiis, eamque in defensione duodecimi anathematismi adversus Orientales innuit, auctoritate magni Basilii dicentis Deum impassibiliter per carnem morti esse conjunctum, τὸν Θεὸν διὰ σαρκὸς συμηλακῆναι τῷ θανάτῳ ἀπαθῶς . Apud Theodoretum, in impassibili, Eranistes hanc loquendi formulam quasi communem apud catholicos admittit: Impatibiliter ipsum passum esse dicimus. Quod dictum Theodoretus velut ridiculum traducit: Quis compos mentis ridiculas istas verborum ambages ferat? Impatibilem enim passionem [Col. 1086B] nemo umquam audivit, nec mortem immortalem. Quod enim est impatibile, passum non est, et quod passum est, impatibile non manet. Riserat prius et istam Cyrilli sententiam, Verbum carne passum est, ut inde non obscure pateat Eranistae nomine non Eutychem, quae multorum credulitas, sed Cyrillum reipsa significari. PASSUS EST IMPASSIBILITER. Quae sententia catholicae veritatis auctoritate munita hoc asserere nititur, ut unus idemque Dei Filius, secundum Deitatem impassibilis, secundum carnem passibilis esse credatur; sicut et [Col. 1086B] Observa porro curiose Theodoretum ex libro Ambrosii de Incarnatione, et quidem ex capite quinto, testimonium decerpsisse, quo uteretur ad rem suam; nec ea tamen verba attulisse quae Mercator, quamvis faciant plurimum ad discernendas in Christo naturas, non alia procul de causa quam quia isto capite admirabilis continetur locus ad rem qua de agitur, ipsumque Theodoretum, aut certe Nestorium, convincendum. Adversus omnes (haereses) generalis ista est fides, quia Christus est Dei Filius, et sempiternus ex Patre, et natus ex Virgine. Quem quasi gigantem sanctus David propheta describit, eo quod biformis geminaeque naturae unus sit consors Divinitatis et corporis, qui tamquam [Col. 1086C] sponsus procedens de thalamo suo, exsultavit tamquam gigas ad currendam viam; sponsus animae secundum Verbum, gigas terrae, quia usus nostri officia percurrens, cum Deus semper esset aeternus, incarnationis sacramenta suscepit; non divisus, sed unus, quia utrumque unus, et unus in utroque, hoc est, vel Divinitate, vel corpore. Non enim alter ex Patre, alter ex Virgine; sed idem aliter ex Patre, aliter ex Virgine. Generatio generationi non praejudicat, nec caro Divinitati, quia nec pignus Patri, nec voluntas passioni, nec passio voluntati. sanctus Ambrosius Mediolanensis episcopus in libro de Incarnatione Christi his edisserit verbis (Lib. de Incarnat. c. 5) : Moriebatur, et non moriebatur; sepeliebatur, et non sepeliebatur; resurgebat, et non resurgebat, quia corpus proprium suscitabat; quia quod cecidit, hoc resurgit; quod non cecidit, non resurgit.
Sed Nestorii sectatores unum in duos filios dividentes, alterius voluntates, et alterius passiones separant; nec credunt natum Deum de Virgine secundum carnem; nec dicunt secundum carnem crucis injuriam pertulisse; sed hominis has contumelias asserentes, arcanum salutiferae dispensationis a Verbo Dei secernunt, ac sic ingrati tantis ejus beneficiis approbantur.
[Col. 1085] Verba Marii Mercatoris.
Sed jam supradicti Eutherii versuta pravitas, et [Col. 1086A] nihil apud fideles ulterius valitura prodatur.
[Col. 1087A] O considerata inconsideratae sapientiae [Col. 1087B] Lusoria disciplina. Sic restituimus ex codice Vaticano pro eo quod ex Bellovacensi ediderat Garnerius, luxuria et disciplina. Sic alibi lusoria aliquando scriptum fuisse pro luxuria ostendimus in notis ad caput 21 Lactantii de Mortibus peccatorum. Porro istam [Col. 1088B] emendationem probant verba Graeca istius fragmenti, quae exstant in tomo II Opp. S. Athanasii p. 305; et inde in auctario Operum Theodoreti p. 701. BALUZ. luxuria, et disciplina aedificans simul et destruens, sicut infantes in arena ludere conspicimus: PASSUS EST IMPASSIBILITER. Priusquam audiam quod passus est, intelligentiam fugit quod passus est: illatum namque impassibiliter, non sinit manere quod passus est ( Baluz. add. impassibiliter]. Si passus est, quomodo impassibiliter? Si impassibiliter, quomodo passus est? [Col. 1088B] Id est, loquamur. BALUZ. Fabulemur ineffabiliter, et sentiamus insensibiliter. Quis umquam vidit ruentem sine ruina, resurgentem sine resurrectione, dolentem sine dolore, sapientem sine sapientia, juvantem sine adjutorio, solventem insolubiliter? Et admittam: Passus est impassibiliter.
Paulus, inquit, in tertium coelum conscendens, et ineffabiles in coelo [ Baluz. paradiso] sermones audiens, [Col. 1087B] nihil tale protulit, forsitan istis expositionem sublimissimam relinquens. Hic enim non dixit: Passus est impassibiliter, sed: Didicit ex his quae passus est subjectionem (Heb. V, 8) ; et: Tentatus per omnia juxta similitudinem absque peccato (Heb. IV, 15) ; atque ita procul abstulit talium deliramenta verborum. Qui enim per omnia tentatus est juxta similitudinem, si passus est, passibiliter [ Baluz. impassibiliter] passus [Col. 1088A] est, ut per omnia similitudo servetur, aut certe alii monstrentur impassibiliter passi, ut custodiatur eorum similitudo quam gessit.
Itaque aut Salvatorem passum veraciter confitendum est, aut alios quosque [ Baluz. quoque] credendum impassibiliter passos, ad quorum tentatus similitudinem Dominus praedicatur.
Quae autem patientiae erit ostensio, si passus est impassibiliter? Quomodo praedicabitur patientia Christi, si dolorem patiendo non sensit? Quomodo etiam monstrabitur ineffabilis et incomparabilis erga homines dilectio Christi, si passio ejus sine dolore peracta est? Quis non diligat [ Baluz. eligat] pati, non solum pro amicis, sed etiam pro inimicis, si pati impassibiliter liceat?
[Col. 1088B] Cur autem et Dominus aiebat: Spiritus promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI, 42) , si passionem incipiebat sine dolore perferre? Quare et ad Patrem clamabat: Pater, si possibile est, transeat a me calix iste (Ibid., v. 39) . Propter quid etiam preces ad eum supplicationesque cum clamore valido et lacrymis offerebat, qui eum de morte posset eripere (Heb. VII, 7) ?
[Col. 1087C] Haec interim cursim, ne modum libri supergredi videamur, expressimus, plurimorum virulenta contagia simplicitatem fidelium [ Baluz. add. simplici teste] fallentium, congruo tempore, favente Deo, diffusius prodituri.
Sed nunc hanc ipsam Nestorianam perfidiam licet in hujus operis fine nonnullis exemplis arguere.
Dic, o haeresis ingrata, crudelis, et impia, cui Christi Domini nostri voluntaria pro nobis exinanitio improbata [ Baluz. probrosa] est, et visa humilitas divinae dignationis indigna: quae cum Judaeis et gentilibus crucem Christi scandalum et stultitiam reputas, nec Deum factum hominem tulisse passiones impassibiliter confiteris; si Nilus Aegypti in sua natura persistens, fuit Aegyptiis sanguis (Exod. VII, 20) ; Hebraeis [Col. 1087D] autem aqua potabilis; si dies lumen Israelitis exhibuit (Exod. X, 23; Sap. XVIII, 1) , tenebras hostibus, quas merebantur, effudit; si fornax Babylonia tres pueros rorefecit, Babylonios incendio concremavit (Dan. III, 24) ; cur tibi indignum aut impossibile [Col. 1088C] videatur, unum eumdemque Filium, propter utramque naturam, pro nobis impassibiliter fuisse perpessum? Si haec vis creaturae atque potentia est, cur id ipsum Creator implere non potuit, qui omnia quaecumque voluit, fecit, in coelo et in terra, in mari, et in omnibus abyssis (Psal. CXXXIV, 6) ?
[ [Col. 1087D] Desunt apud Garnerium haec uncinis inclusa. Restituimus ex Baluzio, qui sic exagitat omissionem Garnerii: «Ista exciderunt in editione Garnerii. Exciderunt, inquam: nam ipse in praefatione generali p. VI ( Sup. col. 15-16) eorum partem refert, et his claudi librum scribit. Sunt autem omnia ista magni momenti.» [Col. 1088D] EDIT. Sed ne solita calumnia Nestorii sectatores et [Col. 1088D] Hinc colligi potest ista scripta esse a Mercatore aliquanto post tempora concilii Chalcedonensis. BALUZ. Eutychianos criminentur qui suo dogmati nefario reluctantur. Est enim hoc haeresibus utriusque concretum, ut contra quamlibet earum catholicus disputator assurgat, neutri crimen suspicionis effugiat, dum nos Eutychianam refellentes insaniam Nestorianos appellare non desinant, et e contra Nestorii complices catholica veritate convicti refutatores suos Eutychianos existere mentiantur; necessarium profecto credidimus [Col. 1088D] utramque pravitatem sua per plurimos ignorantia serpentem beatissimi Patris Joannis Tomitanae urbis episcopi provinciae Scythiae, [Col. 1088D] Sequebantur ergo postea excerpta ex operibus Joannis Tomitani, quae interciderunt. BALUZ. sermonibus prodere.
De haeresi et libris Nestorii
[Col. 1089A] Post exhibita libris praecedentibus Nestorii Theodorique Mopsuesteni, et Theodoreti, ac Eutherii Opera quae Mercator collegit, non erit, opinor, inutile, nec alienum a re quam agimus, etsi forte non mediocriter operosum, Nestorianam haeresim plane aperteque exponere; ipsoque per se Nestorio testimonium dicente, ostendere, cujusmodi tandem fuerit impietas, quae totum orbem commovit, Christumque de solio Divinitatis deturbare conata est.
A variis illa varie exhibetur, et certe tam implicitis, sive erroribus, sive loquendi fraudibus, quasi contexta est, ut non modo recentioribus, qui procul distant, sed veteribus etiam, et ejusdem aetatis hominibus illuserit.
Conducet qualiscumque haec opera ad faciendam Mercatori fidem, et eam quidem tanto majorem, quanto constabit inde certius quam subtiliter haeresim ipse captantem latebras, et deprehenderit, et in lucem produxerit; etiam tum cum multiplices subinde formas induens, acutissimos quoque fugeret.
[Col. 1089B] Conducet quoque ad Ecclesiae auctoritatem stabiliendam; fuerunt enim pristinis temporibus pauci quidam, sunt et nostris longe plures quos convinci fidei pariter ac veritatis interest; si quidem opinantur Nestorium, vel nullatenus errasse, quod dictu impium; vel leviter, quod temerarium; vel ultra modum, quod injustum.
Nestorium certe Theodoretus ita purum erroris ratus est, et ejus doctrinam damnasse crederet esse idem quod ipsimet pietati anathema dicere. Scripsit Socrates de sola Nestorio vocula quaestionem motam esse. Eidem vitio vertit quisquis posuit epitaphium haeresi Nestorianae, quod assereret Christum meritis operum et laborum mercede factum esse Deum: nec pie Theodoretus, nec prudenter Socrates, nec poeta juste videtur sensisse.
Ipsis tamen nonnulli, etiam aetate nostra, adhaerent: et Theodoreto quidem Sacramentariorum plures, quod minus mirandum; Socrati vero homines [Col. 1089C] praefervidae aetatis et contentiosae mentis, quod non insolens; poetae multi etiam magni nominis magnaeque doctrinae viri, quod dolendum. Verum etsi dispar est omnium sententia, par tamen iniquitas, cum et scelus sit Christi hostem absolvere, et injustitia hominem sceleratissimum alienis criminibus onerare.
Quam honestum porro est, quamque utile versari in hoc opere, tam arduum illud ipsum ac difficile videtur; sunt enim in hac quaestione pro citatis auctoribus praejudicia, nec pauca numero, nec parum veritati noxia, nec mediocriter inimica fidei, quae, quantumvis habeant, et ab aetate pondus, et a multitudine momentum, tolli tamen debent ex animis credulitate, ut fit, occupatis.
Quod ut praestetur, oportet primum, allatis de incarnatione, id est, conventione naturarum duarum in Christo, veterum erroribus, statuere quaestionem a Nestorio motam.
[Col. 1090A] Deinde, propriam Nestorii haeresim exponere testimoniis indubitatis, id est, non aliunde petitis quam ab ipsomet Nestorio.
Tum aperire quae fuerit opinio Arii, Apollinaris, et Eunomii, quam Nestorius catholicis objecit, et a qua cum vellet recedere longius, incidit in errorem.
Postea hunc ipsum errorem componere cum dogmatibus Ebionis, Pauli Samosateni, Marcelli Galatae et Photini, quorum societas Nestorio a catholicis exprobrata est.
Tandem ostendere quibus vocibus abuteretur homo improbe callidus, ad suam haeresim, sive dissimulandam, sive insinuandam.
Denique, convellere populares quasdam opiniones super ea re, quae partim a magnis auctoribus inductae sunt, partim audiendi dicendique usu confirmatae.
Postremum inquirere in reliquam Nestorii fidem ejusque libros.
Tria sunt fidei Christianae dogmata, consubstantialitas divinarum personarum, incarnationis veritas, et ejusdem fructus, quae salus hominum: quibus statuendis Ecclesia laboravit jam inde a primis temporibus. Nullum de tribus, ubi tentatum est ab haereticis, orbem non commovit; nullum non coegit Ecclesiam totis viribus pugnare, suasque de hostibus victorias non sudoribus tantum sanctorum, sed sanguine etiam redimere.
Inclytum quidem fuit bellum adversus hostes ὀμοουσίου ; sed si fas dicere, concedit consequenti alteri in antichristos, seu verae incarnationis destructores motos; quare bellum illud prius duobus conciliis generalibus confectum est, alterum vix quatuor potuit, et iis tamen ita numerosis, ut aliquando totus orbis [Col. 1090C] Christianus unam in urbem Chalcedonem confluxisse crederetur. Conciliorum, quae dixi, primum Ephesi habitum est in causa Nestorii, ut ingens illa quaestio solveretur, ex qua Christiani nominis salus dignitasque penderet. Ut autem perspiciatur quis fuerit tantae controversiae status, quod hoc capite praestandum, exponendum primo quae fuerint olim haereses de conjunctione naturarum duarum in Christo; deinde catholicum dogma haeresibus contrarium; denique qua parte Nestorius Ecclesiae consensit, qua dissensit.
Omnes qui nomine Christiano in hunc usque diem censiti sunt, asseruerunt unanimi consensu duas in Christo naturas, divinam et humanam, aliquatenus [Col. 1091A] fuisse conjunctas. At ubi primum quaesitum est, vel quid Divinitatis per se ipsum, quid humanitatis, vel quo utraque modo sociata sit, ortae sunt de repente haereses tam inter se adversae, quam catholicae fidei pugnantes.
Singulas recensere, nec breviter licet, nec locus exigit. Id operae praestiterunt eximii duo inter Patres, Cyrillus et Leo Magnus: ille cum de recta fide ad Theodosium scriberet; iste cum Ecclesiam adversus Eutychetem doceret. Praestitit etiam nostra aetate Dionysius Petavius, magna cum eruditionis tum diligentiae laude (Tom. IV Dogm. l. I) .
Nos apposite, nisi fallor, ad institutum ita rationem inire possumus. Quisquis de naturarum in Christo conjunctione cogitat, statim naturas ipsas, quae conjunguntur, a conjunctionis modo intelligentiae vi discernit, ac naturas quidem distinguit duas, conjunctionis vero tum genus, tum perpetuitatem attendit. Circa haec omnia a nonnullis erratum est; sed ab aliis circa naturas, ab aliis circa conjunctionis modum; [Col. 1091B] nec tamen adhuc a cunctis pariter: ex illis enim quidam circa Divinitatem, quidam circa humanitatem decepti sunt. Isti pars circa conjunctionis genus, pars circa perpetuitatem lapsi sunt.
Atque hinc existit quadripartita quaedam divisio, quae idcirco maxime facit ad rem nostram, quod inter explicandas divisionis partes singulas appellandi non sint nominatim alii fere haeretici quam quorum societas, vel a catholicis Nestorio, vel a Nestorio catholicis objecta est.
In exponendo igitur incarnationis mysterio peccavit contra Divinitatem, quasi per excessum, Sabellius, ut qui totam per se Divinitatem incarnatam asseruerit, propterea quod trinitatem personarum, non reipsa, ut par erat, sed sola voce, aut etiam operatione distingueret.
Peccaverunt ex contrario per defectum Samosatenus et Arius: ille quidem, quia naturae humanae conjunctum dicebat Verbum Dei, sed ἀνυπόστατον atque [Col. 1091C] prolatitium, et nostro pene simile; iste vero, quoniam, etsi Verbum faceret hypostaticum, noluit tamen Patri ὁμοούσιον fateri, sed unam dumtaxat de creaturis, omnium quidem primam atque praestantissimam, sed Deo tamen longe minorem.
Contra hos Ecclesia catholicum dogma sancivit, Verbum, quae secunda Trinitatis persona, Filiusque consubstantivus Patri, humanitati se junxisse.
Sed jam de humanitate in errorem lapsi sunt Manichaeus, qui carnis larvam solam; Apelles, qui carnem de coelo acceptam; Ariani, qui carentem omni anima; Apollinarius, qui expertem mentis assumptam asseruit.
Ecclesia contra istos haereticos totam humanitatem, ut tota salvaretur, a Verbo Patri consubstantivo assumptam esse definivit.
Circa conjunctionis genus aliqui pariter per defectum, alii per excessum peccaverunt. Illi, ut Theodorus Mopsuestenus, cum unionem, quam aiunt moralem solam, sive σχετικὴν , admitterent; isti cum [Col. 1091D] naturae alterius in alteram conversionem fingerent; atque ita, vel Divinitatis in carnem, quod Apollinaristarum nonnulli; vel humanitatis in Deum, quod Theopathitae; vel utriusque in mistum quiddam tertium, quod Eutyches sensisse fertur.
Definivit in oppositum Ecclesia, naturas duas impermixtas, atque inconfusas, convenisse ἐνώσει καθ` ὕποστασιν , sive φυσικῇ , atque, ut loquuntur, substantiali.
Erraverunt denique contra ἑνώσεως perpetuitatem, non ii tantum qui semper futuram, sed qui factam in utero Virginis negarunt. Sic Paulus Samosatenus operibus promeritam ab adulto Jesu finxisse dicitur; sic Leporius aliique in triduo mortis depositam, aut saltem cum de cruce Christus se derelictum quereretur, aut etiam in toto passionis tempore; sic Marcellus Galata post impletum redemptionis opus abjiciendam docuisse fertur.
[Col. 1092A] Stat e contrario inconcussa fides Ecclesiae, naturas duas ab ipso conceptionis exordio convenisse, easque unionem numquam, vel amisisse, vel amissuras esse: siquidem fideles omnes in symbolo profitentur se credere in Christum, cujus regni non erit finis.
Constat igitur catholici dogmatis partes esse quinque, Verbum scilicet consubstantivum Patri, humanae naturae integrae unione substantiva in utero Virginis inseparabiliter esse junctum. Quinque haec contrahi possunt tres in quaestiones, cujusmodi naturae copulatae sint in Christo, quamdiu, et quomodo. De singulis videndum quid Nestorius sensisse se testatus sit.
Verbum divinum, quod naturae humanae conjunctum esse evangelista docet, neque esse prolatitium quiddam et ἀνυπόστατον , quod voluisse fertur Photinus post Samosatenum; neque subsistens aliquid Patre minus, quod aiebat Arius, sed consubstantivum [Col. 1092B] Patri atque ὁμοούσιον ; constans fuit Nestorii, utrumque haereticum sermone publico impugnantis, confessio.
Et Photinum quidem ac Samosatenum insectatur, utroque postremo sermone, atque eo vehementius, quod ea se reprehensione, ab utriusque societate, cujus arguebatur, abstrahere niteretur: Paulus, inquit (Serm. 12, num. 15) , et Photinus hanc inter se differentiam habent: unus eorum Christum solum hominem dicit; alter vero dicit quidem Verbum, non autem hoc confitetur esse Deum; sed dicit Verbum istud, aliquando quidem Patris nomine vocitari aliquando autem Verbi nomine nuncupari. Unde etiam hoc appellat Λογοπάτορα , quod est Verbum et Pater, sive si dici possit Verbipater, accipiens ad hoc pro sui sensus nequitia illud bene in Evangelio dictum: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) . Vides, inquiens, quia Deum Verbum, aliquando Deum, aliquando Verbum appellat, tamquam extentum atque collectum: [Col. 1092C] non autem introducit Deum Verbum hominem factum: nescit enim Christi Divinitatem; nescit divinam substantiam hominem suscepisse; nescit prorsus Verbi existentem ante saecula Deitatem. Et paulo post: Photinus, sicut praedixi, Deitatem Verbi non habet.
In ultimo sermone (Num. 2) : Scientia pietatis est de consubstantivae Trinitatis Divinitate rectam inire rationem, et fateri divinam naturam corporatum hominem assumpsisse. Et paulo post (Num. 3) : Servata igitur compendio hanc scientiam pietatis. Quae est autem ista, nisi ὀρθολογία , et consubstantivae divinae Trinitatis, et assumentis hominem divinae naturae? Vide in eamdem sententiam sermonem septimum (Num. 11) .
Iisdem locis Arium pariter licet innominatum oppugnat: quid aliud enim est ὁμοούσιον fateri, quam Ario contradicere? Deinde tantum in Arianos odium, quanto Nestorium exarsisse diximus (In praefat. Hist. pag. VI) , sive cum in urbe regia incendit eorum templum, sive cum eosdem recensuit haereticorum primos in lege quam ferendam adversus totum haereticorum [Col. 1092D] genus Theodosio suasit; declarat satis quam longe abesset ab errore opinantium Verbum esse creaturam, aut certe quiddam Patre minus.
Denique non desunt in sermonibus quae Arium nominatim petant, velut haec sermonis quarti (Num. 8, 9) : Praeter hoc et Arianis hinc valde reprehensibiles sumus. Si enim utcumque natum Deum Verbum, et simpliciter nominemus, vide ex hoc quid conficiatur. Dicis simpliciter: Deus est qui natus est de Maria. Statim haereticus infert reprehendens: Ergo immerito nos arguitis, Filium minorem Patre et creatum dicentes, quoniam apud vos etiam hoc in confessione est, Verbum Deum esse qui natus est de Maria. Audi quae idem Deus Verbum de se ipse testatur: Euntes renuntiate fratribus meis: Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum (Joan. XXII, 18) . Sed cum hoc diceret, qui natus est de beata Maria, humanitate quidem nobis consubstantialis erat; in eo autem [Col. 1093A] quod conjunctus Deo, nostra erat longe, quia Deus, substantia melior.
Ad haec accedat symbolum Theodori, quod cum Nestorius credendum populis proposuit, suum fecit: in hoc autem manifesta ὁμοουσίον confessio continetur. Accedat etiam Mercatoris de Paulo Samosateno testimonium, cum haeresim Nestorii a Pauliana discerneret: Nestorius, inquit (Epist. de Disc., etc., num. 1) , circa Verbum Dei, non quidem ut Paulus sentit, qui non substantivum, sed prolatitium, potentiaeque Dei efficax Verbum esse definit; non confitetur tamen idem Nestorius de Verbo substantivo, ipsum Dei Filium naturaliter esse; sed dicit, argute quidem, quia non expresse, ab aeternitate Filium non esse, sed Verbum tantum, quod in substantia Patris manens, Deus sit consubstantialis, quem Graeci ὀμοουσίον dicunt.
Ita Nestorius de Verbi divinitate; nunc de hominis natura. Integram a Verbo assumptam esse; non item carnem, vel anima ipsa sensitiva carentem, quod Ariani; vel mentis expertem, quod Apollinarius volebat, [Col. 1093B] non apertis tantum verbis demonstravit, sed facto maxime, cum Apollinarii Ariique hac in parte consensionem continenter unionis hypostaticae defensoribus, id est, catholicis objecit. Perinde ac si substantialem naturarum unionem cogitare nemo posset, nisi qui Verbum aut animae totius, aut mentis saltem vice fungi diceret.
Quam calumniam ut propulsaret Cyrillus, cum rectae fidei normam Theodosio traderet, totam scripsit a Verbo naturam hominis assumptam, ut tota sanaretur. Cumque suam Memnonisque Ephesii fidem defenderet, Arium Apollinariumque et Eunomium damnare libello dato coactus est.
Hanc Cyrillo calumniam Andreas Samosatenus Orientalium nomine fecerat. Fecerat et Theodoretus, Cyrillum criminatus suis anathematismis in haereticas et blasphemas voces erupisse, exstinctamque dudum Apollinarii inanem simul impiamque doctrinam renovasse.
[Col. 1093C] Nec Cyrillo tantum ille, sed omnibus quoque synodi Ephesinae Patribus, modestiae oblitus suique, id criminis imponebat; nam cum irae impotens propter damnatum Nestorium suum adversus sacrosanctum concilium virulentum stylum stringeret, sanctos fidei magistros ita compellat (Lib. V Pentalogii) : Tantum valuit invidia, cui vos mancipastis, ut quae olim per unum aut duos, et hos latentes, Apollinaris loquebatur, haec nunc per multos Ecclesiae praesules, congregationibus Ecclesiarum sacris exhibeat; et tales herbae per pastores gregibus offerantur, luporumque morsus rectorum ministerio rationalibus ovibus infigantur; et qui in duabus aut in tribus civitatibus, extra murorum septa, paucos alloquebatur, quos etiam variis canticis seducebat, nunc iste per vos in mediis tripudiat urbibus; ejus enim praedicatis errores, et vocum novitatibus decoramini, reparantes ejus blasphemiam, quae jam fuerat consumpta temporibus.
Ut de unionis extremis duobus Nestorius ab Ecclesiae sententia non recessit, ita nec Ecclesiae oppositum quidquam sensit de tempore quo unio vel primum exstitit, vel duravit deinceps, vel duratura est; sensit enim exstitisse jam tunc cum operaretur Spiritus sanctus in utero Virginis, Verboque templum aedificaret, id est, in ipso hominis conceptu. Id vero tam aperte tamque frequenter tradit, ut mirari satis non possim hominum aliud Nestorio tribuentium sententiam.
Sermone 3 (Num. 5, 6) : Quis autem secundum substantiam ejus (Mariae virginis) erit similis? Is sine dubio qui Spiritus sancti opificio exstitit. Quod enim in ea natum est de Spiritu sancto est, cum quo indesinenter erat Verbum Deus. Verbum ergo Deus non est natus ex Maria, sed in illo, qui ex ea natus est, mansit. Non ex Virgine initium habuit, sed illi qui crescendo [Col. 1094A] per menses paulatim compositus in utero Virginis est, inseparabiliter omni tempore sociatus est.
Sermone 4 (Num. 4) : Neque Deum oportet dicere nude et utcumque generatum, nemo enim qui se est antiquior generat; nec iterum humanitatem nudam profitendum est, sed humanitatem conjunctam Deo esse generatam.
Sermone 5 (Num. 5) : Ut igitur mulier corpus parit, sed Deus animam tribuit; neque ideo mulier dicetur animae genitrix, quia peperit animatum, sed potius hominis genitrix: sic quoque beata Virgo, etsi peperit hominem, simul cum illo pertranseunte Dei Verbo, non ideo est Dei genitrix. Et postea (Num. 8) : Vide quid accidat, haeretice, non invideo nomen Virgini Χριστοτόκῳ ; fateor enim reverendam esse eam quae receperit Deum, per quam TRANSIERIT Dominus omnium; per quam justitiae sol illuxerit: Deus enim erat Verbum, et cum homine conjunctum, et in eo habitans. Sed porro suspicor plausum. Quomodo hoc quod dixi, TRANSIERIT, intellexistis? Non dixi PERTRANSIIT, pro eo quod est genitus; [Col. 1094B] non enim ita facile meae sententiae obliviscor. TRANSIISSE Deum per virginem Χριστοτόκον a Scriptura perdoctus sum; NATUM non edoctus sum.
Sermone 13 (Num. 3) : Quae est autem ista (scientia pietatis) nisi ὀρθολογία , et consubstantivae divinae Trinitatis, et assumentis hominem divinae naturae, et in virgineo utero carnis susceptae, etc. Et postea (Num. 5) : Summa voce proclamo quoniam sancta Virgo et Dei est et hominis genitrix; genitrix quidem Dei, propterea quod templum quod in ea creatum est, unitum est Divinitati, etc.
Quid quod epistola 1 ad sanctum Coelestinum, natam ait humanitatem conjunctam Deo per spiritum; et anathematismo 9 ab ipsa conceptione copulationem habuisse. Quid plura? Vox ipsa Χριστοτόκου , quam ubique ingerit, rem aperte conficit; si enim Virgo Christum peperit, Deus et homo in ipsius utero conjuncti sunt. Quando quidem Christus Nestorio est ἄνθρωπος θεοφόρος , et conjunctum Divinitatis instrumentum.
[Col. 1094C] Et vero Theodorus ipse magister Nestorii tradit in symbolo, Verbum suscepisse hominem virtute et potentia Spiritus sancti in utero Virginis figuratum, eumque sibi inenarrabiliter copulasse: quod apertius exponit in libro ad baptizatos, cum ait: Occulte eidem Creator copulatus est; non aberat, cum formaretur; non dividebatur, cum nasceretur, etc.
Non longius aberravit Nestorius a veritate de perpetuo naturarum nexu, id est, qui neque hactenus sit interruptus, nec umquam postea dissolvendus. Nam et humanitatem vocat inspoliabile vestimentam Divinitatis (Serm. 13) , et incarnatae Deitatis unitionem asserit incommutabilem ac semper manentem (Serm. 7) ; et hominem dicit perpetuum Divinitatis possessorem, et cum ipso indesinenter esse Verbum Dei (Serm. 6) ; et in Marcellum Galatam aliter sentientem gravissima oratione invehitur (Serm. 12, num. 2) : Omnium Dominus indutus est nostram naturam, numquam spoliabile scilicet Deitatis vestimentum, inseparabile indumentum [Col. 1094D] divinae substantiae, speculum Domini omnium, quod cum naturae dignitatem propriam perdidisset, tametsi decies millies irascatur audiens Marcellus, non ad usum naturalem accepit hoc vestimentum, sed in sempiternum, ut ad dexteram suae Divinitatis faceret considere; nihil sine isto suo vestimento viventibus donat; non judicat mortuos sine isto; unum esse voluit cum isto Divinitatis suae regnum.
Ex his quae hactenus exposita sunt, liquido constat quaestionem a Nestorio motam omni ex parte pertinere ad unionis genus sive modum quo ambae in Christo naturae copulantur. Nam cum unionem naturarum in controversiam adduxerit, quod omnibus notum est; cumque partes catholici de unione ista dogmatis quinque omnino exstiterint, ut antea ostendimus; et in quatuor prius expositis Nestorius Ecclesiae consenserit, quod confectum est, restat ut de reliqua una disceptaverit, id est, de genere modoque [Col. 1095A] unionis, quam substantivam Ecclesia, Nestorius moralem diceret.
Et vero Leontius, vir imprimis eruditus, et in dogmatibus pervidendis solers, universum ea de re bellum motum esse scribit, monetque tamen (Lib. III, adversus Nestor., etc.) , non fuisse de vocibus controversiam, sed de modo totius mysterii Christi, quod non simpliciter ex hac aut illa voce, aut ex quibusdam verbis approbandum est, vel improbandum, sed ex primis principiis. Principia vero esse modum unionis, secundum hypostasim et secundum σχέσιν . Primum Patres tradidisse; alterum haereticos, qui ac ratione ἀνθρωπολατρείαν induxerint.
Ut apertus fiat sensus Nestorii de quaestione, videndum primo quibus illa, sive modis, sive verbis [Col. 1095B] proposita sit olim, quasque ad regulas examinanda sint quorumcumque aliorum responsa, ut videatur rectane sint, an fidei contraria. Tum quid Nestorius senserit. Postea, quibus verbis sententiam dixerit, seque ipse suo testimonio haereseos convicerit. Deinde, quae Nestorii defensores afferant, ad infringendam vim testimoniorum adductorum. Tandem, quae iidem defensores adhibeant ad probandum quod Nestorius reipsa rectam fidem secutus sit. Denique quam infirma sint ejusmodi defensorum argumenta.
Quaestio de genere seu modo unionis, qua divinitas atque humanitas in Christo junguntur, etsi revera unica est, pluribus tamen sive modis, sive loquendi potius formulis, pro tempore et loco, proposita est.
Quaesitum enim primo fuit an tanta sit naturarum unio, ut Christus non sit homo tantum, sed ἄνθρωπος τεθεωποιημένως , homo deificatus.
Deinde, an οἶκονομία qua Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, sit mera quaedam ἐνοίκησις, ἔνδυσις, συνάφεια, ἐνέργεια , etc., aut vera potius et φυσικὴ naturarum duarum ἕνωσις .
Tertio, cujusmodi sit unio, quae naturas copulat admirabiliter in Christo; eine similis quae inter conjuges exsistit, an talis potius qualis animam et corpus jungit in homine.
Quarto, dicine debeat singularis illa unio physica, an moralis tantum; substantiva, an affectionalis dumtaxat; καθ` ὑπόστασιν , an κατά σχέσιν solum.
Quinto, utrum per incarnationem factum sit ut Deus vere sit homo, et homo vicissim vere Deus.
Sexto, utrum gemina sit in Christo persona, geminusque Filius et Dominus; an vero Christus sit vere unus.
Septimo, an divina persona non tantum humanam naturam, sed personam etiam assumpserit, qua [Col. 1095D] ratione homo unus dicitur alterum assumere ad societatem, vel operis cujuspiam, vel etiam vitae.
Octavo, sitne alius, qui ex Patre ante saecula genitus est, alius qui ex matre in plenitudine temporum.
Nono, utrum duae fuerint Christi nativitates, una aeterna, qua processerit a Patre; altera temporalis, qua ex matre.
Decimo, an beata Virgo sit vere Deipara, seu Θεοτόκος , an Christipara tantum, atque etiam hominipara id est, Χριστοτόκος , aut ἀνθρωποτόκος .
Undecimo, utrum Christus debeat dici homo Θεοφόρος , aut Θεόφορος ; Deifer, aut a Deo latus; Dei, an Deus ipse.
Duodecimo, utrum qui crucifixus est, Deus sit, an homo.
Denique, utrum unus de Trinitate passus dici possit.
Unam vero quaestionem tot modis esse propositam, nemo mirabitur, qui animo perpenderit, quae subtiliter in scholis de ἀντιδόσει seu κοινωνίᾳ τῶν ἶδιωμάτων, [Col. 1096A] id est, de communicatione reciproca proprietatum inter naturas in Christo unitas, disputari solent. Intelliget enim facile, quoties fit unum quiddam ex duobus, toties quae attributa singulorum sunt propria ( ἶδιώματα Graeco dicunt) vicissim communicari, non tamen temere, sed pro unitionis modo; nam si physica illa fuerit atque substantialis, non morales tantum proprietates, cujusmodi sunt coli, dominari, auctoritate pollere, praestare dignitate, judicium exercere, etc., sed etiam physica, ut nasci, pati, mori, etc., ita communes evadunt, ut, quod aiunt logici, etiam in recto praedicari valeant. Sin autem unitio fuerit tantum moralis et σχετική , communicantur quidem reciproce singulorum idiomata; non tamen omnia pariter, sed moralia in recto, ut loquuntur; physica in obliquo solum, si modo propria sit dictio.
Quae regulae scholarum duae, partim exemplo conjugum ipsiusque hominis, partim ratione theologica [Col. 1096B] demonstrantur. Nam cum unio physica, seu substantialis, sit, ut aiunt, in unitatem hypostasis; neque hypostasis aliud quidquam existat praeter suppositum, id est, ut loquuntur Graeci, πρῶτον ὑποκείμενον , de quo omnia dicuntur; oportet ut cuncta sine discrimine attributa, sive physica fuerint, sive moralia, uni supposito tribui possint; in contrarium vero, cum unio moralis non sit in unitatem hypostasis, sed vel affectus tantum, vel eorum quae ex affectu pendent, id unum praestare potest, quod sibi cognatum est, nempe ut attributa moralia communia evadant, sintque indivisa, atque ipsa indivisio verbis indicetur etiam recti casus; physica autem ita communicat, ut divisio simul significetur, quod fit relativa seu obliqua praedicatione.
Si ergo ambae Christi naturae nexu substantiali in unitatem hypostasis Verbi conveniant, necesse est, non tantum ut una existat Dei hominisque dignitas, unaque auctoritas et veneratio, etc., sed etiam ut Deus vere dicatur homo, et homo vicissim vere Deus: [Col. 1096C] ut Deus et de Virgine natus sit, et passus in carne, et crucifixus, et mortuus, etc. Sin autem ambae, quas dixi, naturae inter se affectu solo seu σχετικῶς conjungantur, oportet unam esse quidem Dei hominisque venerationem, unam dignitatem et auctoritatem, propterea quod homo propter Deum colitur, etc. Fieri tamen non potest ut communicentur idiomata quae physica dicuntur, nisi oblique: qua ratione, nec homo dicatur Deus, sed Dei templum, statua, instrumentum, vestis, ἐνεργαστήριον , etc.; nec Deus pariter proprie sit homo, sed hominis dumtaxat inhabitator, etc.
Ex his quae modo dicta sunt, nemo non facile videt omnes proponendae quaestionis modos in id unum recidere, quod aiebat Leontius, an unio naturarum facta sit καθ` ὑπόστασιν , an κατὰ σχέσιν .
Si enim unio prioris modi fuerit, oportet ut Christus non sit homo tantum, sed vere Deus; non θεοφόρος , sed Deus ipse: ut incarnatio non sit mera ἐνοίκησις , [Col. 1096D] sed vera ἕνωσις ; ut naturarum unio similior sit ei quae animam corpori copulat, quam quae conjugem conjungit; ut ipsas quoque substantias uniat, non affectus tantum; ut naturas jungat, non personas; ut unus existat Dei Filius, unusque omnium Dominus, idem ante saecula natus, qui in tempore, idem geminam sortitus nativitatem, idem crucifixus, qui Deus; ut denique beata Virgo tam vere sit Θεοτόκος quam quaelibet femina sui filii parens.
At si unio posterioris modi exstiterit, id est, κατὰ σχέσιν , oppositum evenire necesse est, ut Christus sit Dei quiddam proprie, atque Θεόφορος tantum, non item natura Deus; ut incarnatio sit mera ἐνοίκησις ; ut copulentur naturae tamquam conjuges, duarumque persona sit una moraliter, gemina physice; ut duo vere sint filii in Christo, unus adoptione, alter natura; non idem sit natus in tempore, qui ab aeterno; non idem proprie crucifixus, qui Deus; ut nullus de Trinitate sit passus, nec Deus factus pontifex et apostolus [Col. 1097A] confessionis nostrae; ut beata Virgo dici non debeat proprie Θεοτόκος , sed ad summum Χριστοτόκος .
Ex his etiam apparet admirabile artificium, quo Cyrillus suos scripsit anathematismos, singulis Nestorianae haereseos capitibus contrarios: qua de re, etsi futurus est alius dicendi locus in dissertatione consequente, observandum tamen obiter, in primo anathematismo Cyrillum respondere, ad quaestionem qua ratione sua aetate disceptabatur, occasione vaticinii Isaiae, quod in ore omnium versabatur: Ecce Virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isai. VII, 14) . Utrum scilicet qui Emmanuel dicitur a propheta vere sit Deus; et Virgo, quae peperit Emmanuelem, vere sit Θεοτόκος .
Exinde tandem conficitur regula ad quam examinari certo possint uniuscujusque scriptoris dicta, ut constet rectene ille sentiat, an secus, de unione naturarum in Christo, vel, ut olim aiebant, de unitate Christi. Videndum enim an idiomata physica Dei de homine, et hominis de Deo proprie dici neget, aut [Col. 1097B] concedat. Si neget, unionem moralem solam agnoscit, qualis est Deum inter et sanctos, facit Christum solum hominem, etc. Si concedit, proprioque sensu accipit verba evangelistae, Verbum caro factum est. id est, incarnatione factum est, ut vere Verbum sit homo, recte sentit de Incarnationis mysterio.
Haec autem regula, neque fallax videri potest, neque dubia, quantumvis supponere videatur ἀντιδόσεως leges perspectas fuisse auctori, cujus scripta vocanda sunt ad examen; et quamvis leges illae nec subtilitatis parum habeant, nec ab unoquoque facile intelligantur, atque ita potuerint a scriptore ignorari; haec, inquam, regula neque fallax est, neque dubia, cum ἀντιδόσεως leges neminem, saltem qui doctos inter utcumque censeatur, latere queant, quatenus faciunt ad intelligendum quaestionis qua de agitur statum. Varius enim proponendae modus pendet omnino ex aliqua communicationis idiomatum intelligentia. Quomodo vero, quibus impositum est alios [Col. 1097C] docendi munus, episcopi, presbyteri κατηχισταὶ , rerumque divinarum tractatores ignorent statum quaestionis, de qua, et ad populum dicere, et in colloquiis disceptare debeant; praesertim si illa quaestio nec recens agitatur, nec parva animorum contentione, cujusmodi Nestoriana fuit, quae ducentos fere totos annos ante Nestorium episcopum, qua conciliorum definitionibus, qua libris, qua disputationibus, a doctissimis quibusque Ecclesiae viris, in omnem partem vexata est?
Perpensis attente omnibus quae capite praecedente exposita sunt, promptum est exponere quid reipsa Nestorius de Incarnatione, id est, de conjunctione Verbi cum humana natura senserit, quantumcumque, ut erat dissimulandi mirus artifex, verbis ad illudendum factis mentem tegere conatus sit.
Theodori nempe Mopsuesteni, quo magistro usus [Col. 1097D] est, opprime adhaesit, ut ipsius non sententias modo, sed verba etiam saepe mutuatus sit. Quare unitionem naturarum negavit esse hypostaticam, qua fit ut homo dicatur Deus, et Deus homo, id est, ut physica hominis idiomata Deo tribuantur, divina homini. Admisit moralem et σχετικὴν , quae communicare potest homini idiomata Dei moralia, physica non potest, nisi σχετικῶς , id est, ut loquuntur, in obliquo casu.
Affirmavit igitur Dominicae dispensationis mysterium in eo totum consistere, quod Verbum Patri consubstantiale de coelo, propter hominum salutem, et descenderit in hominem, quem in utero Virginis Spiritus sanctus formavit, et in hoc homine habitaverit, quasi Deus in templo; et eodem se homine, vel tamquam speculo videndum praebuerit, vel quasi simulacro repraesentaverit; et quod hominis personam induerit, ipsoque velut instrumento usus sit, perinde fere ac [Col. 1098A] spiritus, sive nequam energumeno, sive bonus assumpto corpore, uti solet.
Atque hinc Dominicam dispensationem, quam malebat ἐνανθρώπησιν dicere quam σάρκωσιν , etsi aliquando non abstinuit ab hac voce, appellabat modo ἐνοίκησιν , modo ἔνδυσιν, ἀνάληψιν, ἐνέργειαν , et συνάφειαν , id est, inhabitationem, indutionem, assumptionem, inoperationem, et adaptationem, ac quasi commissuram: quae voces (sin minus excludant ἕνωσιν καθ` ὑπόστασιν ) certe catholico sensu usurpari possunt, et a Patribus revera usurpatae sunt; sin autem ἕνωσιν praedictam rejiciant, solamque inhabitationem, solamque indutionem, et assumptionem significent, propria sunt Nestorianae impietatis verba et veluti symbola.
Haec etiam causa exstitit cur diceret hominem coli quidem ab angelis, nobisque adorari, sed cum Deo tantum, id est, coadorari; sic enim propter σχέσιν et cultum numinis in templum religio diffundit, et principis veneratio ad statuam pertinet, et vestis propter [Col. 1098B] eum qui utitur, haberi solet in pretio.
Eamdem ob causam, a Verbo incarnato homineque assumpto repellebat quamcumque unitatem ea majorem quae foret secundum, vel gratiam, vel operationem, vel dignitatem, vel paritatem honoris, vel relationem, affectum, et virtutem; hujuscemodi namque unitas, cum duas inter personas perfectas reperiri queat, non obstabat quominus duas reipsa in Christo personas Nestorius agnosceret; immo ipsum cogebat, si modo cohaerentia sentire vellet, has ipsas duas personas fateri, licet id totis viribus dissimularet: siquidem aiebat per incarnationem fieri ut Verbi et hominis unica esset persona, quia una erat utriusque dignitas, utriusque jus unum, unaque amborum operatio; non aliter quam propter conjugium vir et uxor unica sunt in rebus agendis vitaeque usu persona, quantumvis duae revera hypostases existant; uxor enim a viro, et nomen quasi civile, et dignitatem qua praecellit aliis, et potestatem in rebus gerendis sumit.
[Col. 1098C] Ideo etiam recusabat fateri Verbo post incarnationem tribui posse humilia quaedam hominis propria; atque ita fugiebat dicere Deum infantem, pannis involutum, trimestrem, fugitivum in Aegyptum, fatigatum de via, comprehensum a Judaeis, passum, crucifixum, mortuum; quippe cum, ut antea dictum est, attributa ejusmodi nulla communicare possit ἕνωσις , nisi quae fuerit φυσικὴ et καθ` ὑπόστασιν , cujusmodi omnem abhorrebat.
Quod si tamen aliquando haecce verba more vulgi, immo et Scripturae sacrae, usurpare cogeretur, ea negabat aliter esse vera quam καθ` ὁμωνυμίαν et σχετικῶς , propterea quod scilicet Verbum et in infante patienteque homine habitaret, et hominem perinde ageret atque energumenum spiritus. Atque haec causa fuit cur fateretur Verbum passiones hominis ad se referre, et quasi assumere; qua ratione solet numen violationem sui templi, princeps statuae ludibrium, spiritus energumeni operationes suas ducere.
[Col. 1098D] Ideo pariter vetabat ne Virgo proprie appellaretur Θεοτόκος ; qui enim vere possit, nisi Deus ex ea proprie natus dicatur? At nasci est hominis proprietas naturalis, quam sola unitas hypostatica communicat. Malebat dici aut Χριστοτόκον , ut quae peperisset hominem, in quo Deus jam inde a primo conceptu habitaret; aut Θεοδόχον , propter Deum susceptum in templum, quod ex ipsa Spiritus sanctus venienti Verbo praeparavit. Atque hinc patet cur renueret fateri duas divini Verbi nativitates, aeternam ex Patre, temporalem ex matre; alioqui virgo Θεοτόκος dicenda omnino fuisset.
Quod si auctoritate Scripturae adigeretur aliquando ad confitendum filium Virginis esse Deum, id ea tantum ratione dici contendebat, qua Moses Pharaonis deus appellatus est, quaque alii bene multi, quibus hoc nomen in sacris litteris tribuitur, per catachresim scilicet, et propter auctoritatis quamdam communionem.
[Col. 1099A] Quod si etiam objiceretur, sive Nicaenae synodi symbolum, quo unus dicitur, idemque Dei et Virginis filius, sive Ecclesiae auctoritas, nec duos filios agnoscentis, nec christos dominosque duos, sed unicum tantum; respondebat unicum esse Christum, qui ab unctione dictus sit, filiumque Virginis esse pariter Dei Filium, non natura, sed adoptione; non οὐσιωδῶς , sed σχετικῶς .
Quomodo autem has omnes suae opinionis partes, vel ratione munierit, vel apertis saltem verbis asseruerit, videndum sequenti §. Sed ita ut eam ad quinque capita redacturi simus, ne infinita testimoniorum congeries lectori fastidium pariat.
Qui nulla methodo putant a Nestorio traditam doctrinam, qua catholico dogmati pugnabat, nae illi oscitanter hominis callide improbi sermones aliaque [Col. 1099B] scripta evolverunt; nihil enim fuit hoc haeretico διαλεκτικώτερον .
Id autem ut appareat, observandum est primo, hac in controversia, partibus hinc et inde contendentibus, visum esse communiter, non alia melius ratione finiri posse litem, quam si diligentius quaereretur quo sensu dictum sit a Joanne, Verbum caro factum est. Id vero quaerentibus occurrit statim dici non posse unum aliquid fieri alterum, nisi quinque modis; quo nempe vel animus fit homo, per informationem corporis; vel aqua vinum facta fertur a Christo, per conversionem; vel elementa in mixtum evadunt, per κρᾶσιν et confusionem; vel duabus naturis perfectis mutuo unitis, individuum unius dicitur esse factum alterius individuum, per unionem hypostaticam; vel tandem vir uxoris fit maritus, mulier mariti uxor, per habitudinem et σχέσιν .
Dictum evangelistae interpretatus est Apollinaris, perinde ac Ariani, de primo modo per informationem; [Col. 1099C] Eutyches, ut creditur, de secundo, per conversionem; de tertio Polemius, per confusionem; de quarto, Ecclesia catholica, per ἕνωσιν ὑποστατικὴν ; de quinto Theodorus Nestorii magister, per meram habitudinem. Nestorius igitur Theodori opinionem, in qua versabatur, visus est sibi tunc demum demonstraturus, cum assumeret tamquam confessum principium, uno de quinque modis mox relatis, incarnationem fieri debuisse, et continuo vi argumentorum conficeret, nullum de quatuor prioribus admitti posse; eo enim confecto, reliquum esse intelligebat, ut quinto modo, qui per meram σχέσιν , Verbum caro factum diceretur.
Quanta igitur potuit rationum vi singulos priores modos impugnare studuit, sed quartum maxime: propterea quod in prioribus tribus rejiciendis cum Ecclesia conspirabat. Quartum vero duplici ex capite oppugnavit, partim quod a prioribus non differret, in quo caecitatem mentis suae prodidit, partim quod exinde sequeretur ipsa quoque physica idiomata, [Col. 1099D] sive humana Deo, sive divina homini, communicari; atque ita dici posse, et Deum passum, mortuumque etc., et duas esse unius Verbi nativitates, Deumque natum, trimestrem, fugitivum in Aegyptum, etc., et beatam Virginem vere nominari Θεοτόκον ; Verbumque Virginis filium, etc., et Verbum, quamvis natura Deus sit, factum esse pontificem atque apostolum confessionis nostrae. Quae quatuor contendebat pugnare cum divinitate atque aeternitate Verbi, immo et cum aequalitate cum Patre, summaque in omnes creaturas auctoritate. De primo argumento futurum est sequens caput, secundum quomodo tractaret, ex his quae mox dicentur, apertum fiet.
Observandum igitur secundo, passionis nomine significari omnia quae accidunt homini contra corporis animique convenientem affectionem, ut lassitudo, sitis, fames, tristari, mori, crucifigi, etc. Quare ubicumque Nestorius Verbum Dei negat proprie passum, [Col. 1100A] negare simul censendus est reliqua omnia, quae passionis vim habent, ejusque genere continentur; et vicissim quoties unum ex dictis asserit repugnare incarnato Verbo, toties alia quoque omnia repugnare affirmat: quod praemonendum fuit, ut testimoniorum pondus, pro eo ac oportet, aestimari posset.
Sermone 1 (Num. 2) . Incarnatus est quidem Deus, sed non mortuus; sed illum in quo incarnatus est, suscitavit.
Sermone 2 (Num. 7) : Quod in nativitate ex Christi genitrice Virgine, divina Scriptura ponat Filii nomen, declaravimus. Audi jam et in morte, et vide sicubi tandem Dei nomen positum est, ut passibilem Deum inducamus: Cum inimici essemus, inquit, reconciliati sumus Deo, per mortem Filii ejus (Rom. V, 10) ; non dicit, Per mortem Dei Verbi. Et postea (Num. 10) : Quis autem veniet? Videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum gloria multa (Matth. XXIV, 30) . Et quod majus est, ante apostolos propheta manifestius venientem ostendit, et clamat de Judaeis dicens: [Col. 1100B] Videbunt, in quem compunxerunt (Zachar. XII, 10) . Quid igitur illud compunctum est? Latus. Latus vero non est Dei, sed hominis.
Sermone 3: Quoniam vero, si dixissent (Patres Nicaeni): Credimus in unum Deum Verbum, futurum erat ut mors divinae naturae tribueretur; ideo nomen accipiunt commune, nempe Jesus Christus, ut et mortuum illum significarent, et illum non mortuum. Itaque perinde ac si quis dicat: Ille homo est mortuus, quamvis anima sit immortalis; tamen quia nomen dixit, quod significat duas naturas, et corpus quod moritur, et animam immortalem, ideo nihil est periculi in ea voce; utrumque enim vocatur homo, et corpus, et anima. Ita igitur etiam magnus ille chorus de Christo dixit.
Sermone 4 (Num. 2) : Ego natum et mortuum Deum, et sepultum adorare non queo. Et postea (Num. 7) : Numquid Verbum Deus surrexit a mortuis? Si autem vivificator mortificatus est, quis erit qui conferat vitam?
Sermone 5 (Num. 7) : Audiamus beatum Paulum [Col. 1100C] aperte clamantem quisnam sit ille crucifixus. Audi igitur apertissime ejus vocem: Etenim crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei (II Cor. XIII, 4) . Si crucifixus est ex infirmitate, quis infirmatus est, haeretice? Illene Deus Verbum?
Sermone 6 (Num. 9) : Cur igitur diversa sentis a Paulo? Cur impassibilem Deum Verbum corpore terreno commiscens, passibilem pontificem facis?
Sermone 7 (Num. 3) : Mortalem enim vivificatricem Deitatem appellant, et in theatricas fabulas Deum Verbum audent deducere, tamquam idem sit pannis involutus et mortuus. Proh nefas! ut Dominus Christus in nos benignitatem suam extenderet, periclitatur apud eos de Deitatis dignitate decidere. Et postea (Num. 6) : Non ipse mortuus est, qui vivificat; qui enim subsisteret? qui mortuum suscitaret? Venit homines mortuos suscitare: nam ipse mortuis invenitur auxilium ferre jacentibus; non ipse, tamquam jacens, auxilii inops esse. Et paulo post (Num. 7) : Non ergo mortuus est Deus, sed suscitavit. Et (Num. 40) : Nam etsi omnem omnino simul novam [Col. 1100D] Scripturam perscruteris, non apud eam usquam invenies mortem Dei esse; sed eam scriptum est, aut Christo, aut Domino assignari. Et (Num. 42) : Nec Dei Verbi mortem nos annuntiamus, cum Domini corpore et sanguine pascimur: Dei enim natura sacrificium suscipit, non ipsa sacrificio immolatur; nec propheta Deus est, sed dator prophetiae. Et (Num. 45) : Quid Dei nomen deputas morti, quod a divina Scriptura nusquam in mortis commemoratione profertur? Quid Paulo clamante cum audias: In viro in quo definivit Deus, suscitans eum a mortuis (Act. XVII, 31) , tu natam et mortuam inani imaginatione judicas Deitatem? Et tandem (Num. 49) : Si haereticus tibi ex persona ecclesiastica mortuum Deum tuum exprobraverit, iratus tu ad dictum reclama: Deus est, qui suscitavit de mortuis pastorem ovium magnum (Heb. XIII, 20) ; non ipse mortificatus est et sublevatus.
Epistola 2 ad S. Coelestinum (Num. 13, 16) . Hujus [Col. 1101A] autem familiaritatis nomine affricare et conjunctae carnis proprietates, generationem scilicet, et passionem, et mortalitatem, Deo tribuere, aut errantis gentilitatis, frater, est sensus, aut mente capti Apollinaris et Arii, aut reliquarum pestium haereticarum, et his aliquid pejus; necesse est enim hujusmodi homines, attractos familiaritatis nomine, et lactationis socium propter familiaritatem, et aetatis, quae paulatim accessit, incrementorum participem Deum Verbum facere, et passionis in tempore, ex timiditate auxilii angelici indigentem. Taceo circumcisionem, et sacrificium, et sudorem, et famem, quae quidem carni pro nobis evenerunt: haec tamen cum illi conjunguntur, etiam adoranda sunt; in Deitate autem ista, et jam mendaciter accipiuntur, et nobis tamquam calumniatoribus justas damnationis causas important.
Legendi eamdem in sententiam sermones alii tres, 8, 9 et 10. Post haec autem quae protulimus, potestne alicui dubium relinqui quin Nestorius hanc propositionem, DEUS EST PASSUS, falsam esse contenderit? [Col. 1101B] Quare nunc de altera, DEUS EST NATUS, eadem methodo videndum.
Observandum igitur tertio NATI DEI nomine comprehendi omnia penitus quae ortum vel antecedant, ut in utero gestari, mensium numero formari, etc., vel consequantur, ut pannis involvi, lactari, increscere, bimestrem aut trimestrem esse, proficere aetate, et cum sermo fit de Verbo divino, duas subiisse nativitates, ac parentem habere feminam. Demonstraverimus ergo clare negari a Nestorio quod Deus dici possit natus, si vel unum de praedictis rejectum ab ipso ostenderimus.
Sermone 1 (Num. 6, 7) : Habet matrem Deus; ergo excusabilis gentilitas matres diis subintroducens. Paulus ergo mendax de Christi deitate dicens ἀπάτωρ, ἀμήτωρ ἄνευ γενεαλογίας . Non, vir optime, Maria peperit Deum, etc.
Sermone 3 (Num. 6) , praeter alia plurima: Verbum ergo Deus non est natus ex Maria, sed in illo qui ex ea natus est mansit. Non ex Virgine initium habuit, [Col. 1101C] sed illi qui crescendo per menses paulatim compositus in utero Virginis est, inseparabiliter omni tempore sociatus est. Aliud est autem dicere: Cum illo qui natus est, manet; et aliud, illum qui cum nato manet, hunc esse cui ut nasceretur mensium opus fuisset curriculo.
His reclamavit palam Eusebius adhuc laicus in Ecclesia, ipsum ante saecula Verbum, etiam secundam subiisse nativitatem, secundum carnem, et ex muliere, tamque pio, sed audaci clamore commovit coetum, eumque scidit in contraria studia. Verum a Nestorii factiosis disceptus esset, nequidquam obstantibus bonis, nisi Nestorius tumultuantium compressisset strepitum, tumque: Gaudeo, dixisset (Num. 7) , vestrum aspiciens zelum; indidem enim perspicue coargui possunt, quae ab infelici homine sunt flagitiose dicta. Nam quorum duae sunt generationes, eorum duo sint filii necesse est. Sed Ecclesia unum agnoscit Filium, ipsum Dominum Christum. Et postea, cum de Patribus Nicaenis [Col. 1101D] locutus esset (Num. 9) : Nusquam dixerunt, NATUS EST. Cur, putamus? Ut non duas nativitates introducerent Divinitatis. Et iterum (Num. 11) : Viderunt igitur, utpote scientes sanctarum Scripturarum, quod si eum qui incarnatus est, natum dixerimus, invenietur Deus Verbum Filius Spiritus sancti. Tandem (Num. 12) : Secuti sunt evangelistam; nam cum venisset ad ἐνανθρώπησιν , fugit generationem de Verbo dicere, et dixit incarnationem, etc.
Sermone 4 (Num. 2) : Qui Deum simpliciter dicit de Maria natum, primo omnium nobilitatem gentibus prostituit dogmatis, atque exponens in medium vituperandum id ridendumque proponit. Statim enim paganus cum reprehensione accipiens, quia de Maria Deus est natus, inferet adversus Christianum: Ego natum et mortuum Deum, et sepultum adorare non queo. Liquida autem dogmatis divisio ista est. Qui natus est, et per partes incrementorum temporibus eguit, et mensibus legitimis portatus [Col. 1102A] in ventre est, hic humanam habet naturam, sed Deo sane conjunctam. Et statim (Num. 4) : Divisionem igitur super hoc praecedentis magistri valde sum admiratus dicentis: Qui ex muliere natus est, NEC DEUS NUDUS, NEC PURUS HOMO, quia neque Deum oportet dicere nude et utcumque generatum; nemo enim qui se est antiquior generat. Et tandem (Num. 8, 9) : Dicis simpliciter: Deus est qui natus est de Maria. Statim haereticus Arianus infert reprehendens: Ergo immerito nos arguitis, Filium minorem Patre et creatum dicentes; quoniam apud vos etiam hoc in confessione est, Verbum Deum esse qui natus est de Maria. Audi quae idem Deus Verbum de se ipse testatur: Euntes renuntiate fratribus meis: Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum (Joan. XX, 17) . Sed cum hoc diceret, qui natus est de beata Maria, humanitate quidem nobis consubstantialis erat; in eo autem quod conjunctus Deo, nostra erat longe, quia Deus, substantia melior.
Sermone 5 (Num. 8) , qui totus est de Deo nato et Virgine [Col. 1102B] Θεοτόκῳ : Vide quid accidat, haeretice; non invideo nomen Virgini Χριστοτόκῳ . Fateor enim reverendam esse eam quae susceperit Deum, per quam transierit Dominus omnium, per quam justitiae Sol illuxerit. Deus enim erat Verbum, et cum homine conjunctum, et in eo habitans. Sed porro suspicor plausum, quomodo hoc quod dixi, TRANSIERIT, intellexistis. Non dixi pertransiit, pro eo quod est genitus; non enim ita facile meae sententiae obliviscor. Transiisse Deum per Virginem Χριστοτόκον , a Scriptura perdoctus sum; natum non edoctus sum. Nusquam divina Scriptura Deum ex Virgine Χριστοτόκῳ asserit natum; sed Jesum Christum, Filium, Dominum.
Sermone 7 (Num. 37) : Non per se ipsum Deus est, quod in utero figuratum est; non per se Deus est, quod creatum est a Spiritu sancto.
Observandum, quarto, quaestionem de conjunctione naturarum in Christo aliis alias, ut diximus, verbis propositam fuisse, istis cum sedere coepit Nestorius, [Col. 1102C] an Emmanuel esset vere Deus, et Virgo vere Θεοτόκος . Unde ipse sermone 1 (Num. 6) : A nobis, inquit, invicem frequenter sciscitantur an Θεοτόκος dicenda sit Maria, an autem ἀνθρωποτόκος . Et in epistola 3 ad sanctum Coelestinum (Num. 3) , cum vellet exponere quaestionis solemnem statum: Aestimemus, inquit, duas sectas contrarias sibi stare, et harum altera hanc vocem proferat solam, Θεοτόκος ; altera vero illam solam, ἀνθρωποτόκος ; et utraque secta ad suam confessionem alteram trahat, ut si hoc non impetraverit, periclitetur de Ecclesia cadere, etc.
Hinc etiam Dorotheus Anastasiusque, primi impietatis buccinatores, non alia verborum forma usi sunt quam ista, quae ad quaestionem communem responderet: Si quis Mariam Deiparam esse dixerit, anathema sit.
Immo Cyrillus testatur universum fere certamen pro fide susceptum de eo fuisse, quod Virgo Deipara affirmaretur: qua de causa Joannes Antiochenus cum litteras amicas Nestorio scriberet, unum id ab [Col. 1102D] ipso exigit, ut Θεοτόκον diceret, et cum fidei suae libellum daret, de Virgine primum Θεοτόκῳ dixit, eaque veluti confessionis tessera catholicum se ostendere voluit.
Sed eximium est in hanc rem Pauli Emeseni factum. Cum procuraret Ecclesiarum pacem Nestorii causa turbatam, suam in Ecclesia Alexandrina in infinita concione probaturus fidem, qua ratione tunc oportebat, post allatum prophetae locum: Ecce Virgo in utero habebit, etc., erupit in haec verba: Parit itaque Dei genitrix Emmanuelem. Tum populus acclamavit: Ecce fides haec est, Dei hoc donum est, orthodoxe Cyrille; istud audire quaerebamus. Qui ita non loquitur, anathema sit. Mox Paulus: Peperit proinde nobis Deipara Maria Emmanuelem; Emmanuelem autem, hoc est, Deum hominem factum. Nam Deus Verbum, qui ante saecula arcano ineffabilique modo ex Patre genitus est, novissimis temporibus natus est ex muliere.
[Col. 1103A] Quemadmodum igitur Athanasii temporibus, qui ὁμοούσιον fateretur, sic aetate Nestorii, qui Θεοτόκον aperte diceret, rectam fidem sequi videbatur: et econtrario, ut Arianis accensebatur quisquis ὁμοούσιον fateri nollet, ita et Pauli Samosateni partibus addicebatur qui Θεοτόκον rejiceret. Tam aperte porro rejecit Nestorius quam qui apertissime.
Sermone 1 (Num. 6, 7) : Audiant haec, qui in dispensatione Dominicae innovationis caecati non intelligunt, neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant (I Tim. I, 7) . Qui, sicut modo cognovimus, a nobis invicem frequenter sciscitantur an Θεοτόκον dicenda sit Maria, an autem ἀνθρωποτόκος . Habet matrem Deus? Ergo excusabilis gentilitas matres diis subintroducens. Paulus ergo mendax, de Christi deitate dicens ἀπάτωρ, ἀμήτωρ, ἄνευ γενεαλογίας , id est, sine patre, sine matre, sine generationis narratione. Non, vir optime, Maria peperit Deum. Quod enim de carne natum est, caro est; et quod de spiritu, spiritus est (Joan. III, 6) . Non peperit creatura eum qui est increabilis; non recentem [Col. 1103B] de Virgine Deum Verbum genuit Pater: In principio enim erat Verbum (Joan. I, 1) , sicut Joannes ait. Non peperit creatura Creatorem; sed peperit hominem, Deitatis instrumentum.
Sermone 2 (Num. 2) : Quoties igitur sancta Scriptura dictura est, vel generationem Christi ex beata Virgine, vel mortem, nusquam Deum dicit, sed aut Christum, aut Jesum, aut Dominum, etc.
Sermone 3 (Num. 4, 5, 6, etc.) : Et Ariani quidem, tametsi majestate paternae Deitatis Verbum Deum minorem delirent, non tamen novellum fatentur: hi autem eum etiam beatae Mariae secundum, eaque posteriorem esse pronuntiant, et temporalem matrem opifici temporum Divinitati consignant, etc. Et postea: Verbum ergo Deus non est natus ex Maria, sed in illo qui ex ea natus est mansit. Non ex Virgine initium habuit, sed illi qui crescendo per menses paulatim compositus in utero Virginis est, inseparabiliter omni tempore sociatus est, etc.
[Col. 1103C] Sermone 4 (Num. 2) : Qui Deum simpliciter dicit de Maria natum, primo omnium nobilitatem gentibus prostituit dogmatis, etc.
Sermone 5 (Num. 5, 6) , qui totus est adversus Θεοτόκον , objicit sibi catholicorum rationem. Si Deus est Christus, inquiunt, et Christus ex beata Maria est ortus, cur Virgo non est Dei genitrix? Nihil occulto quod ab illis objicitur. Nam veritatis amator omnia quae a falsitate dici possunt accepta sibi objicit. Tum respondet: Formatur in utero infans, sed quoad figuram acceperit, nondum habet animam: at ubi figuratus fuerit, jam anima informatur a Deo. Ut igitur mulier corpus parit, sed Deus animam tribuit, neque ideo mulier dicetur animae genitrix, quia peperit animatum, sed potius hominis genitrix; sic quoque beata Virgo, etsi peperit hominem, simul cum illo pertranseunte Dei Verbo, non ideo est Dei genitrix; non enim Verbi divinitas a beata Virgine initium cepit, sed erat natura Deus. De beato Joanne Baptista praedicatur a sanctis angelis, implendum esse infantem Spiritu sancto, adhuc [Col. 1103D] ex utero matris suae (Luc. I, 15) ; atque ita beatus Joannes Baptista Spiritum sanctum habens editus est. Quid igitur? Appellabisne ipsam Elisabeth Spiritus genitricem? Huc animum referte, ac si qui in vobis fuerint qui ad ea quae dicuntur, tamquam ad inaudita et insolita, moveantur, veniam date illorum imperitiae.
In epistola 1 ad sanctum Coelestinum (Num. 4-6) : Sed et Virginem Χριστόκον ausi sunt modo quidam dicere; hanc vero Θεοτόκον vocantes non perhorrescunt, quando sancti illi et supra omnem praedicationem Patres per Nicaeam nihil amplius de sancta Virgine dixisse leguntur, nisi quia Dominus noster Jesus Christus incarnatus est ex Spiritu sancto et Maria virgine. Et postea: Taceo Scripturas, quae ubique Virginem matrem Christi, non Dei Verbi, et per angelos, et per apostolos praedicarunt. Propter quae quanta certamina sustinuerimus, aestimo famam praecedentem docuisse beatitudinem tuam, hoc quoque attendentem, quod non frustra certaverimus; [Col. 1104A] sed emendati sint gratia Domini multi ex his qui perversi erant: discentes a nobis quia debet esse parienti ὁμοούσιος nativitas; quia Dei Verbi commixtura nulla est cum homine, sed unio creaturae et humanitatis Dominicae Deo conjunctae ex Virgine per Spiritum. Siquis autem hoc nomen, Θεοτόκον , propter natam humanitatem conjunctam Deo Verbo, non propter parientem proponat, dicimus quidem hoc vocabulum in eam quae peperit non esse conveniens; oportet enim veram matrem de eadem esse essentia qua est ex se natum; ferri tamen posse propter ipsam considerationem, et quod solum nominetur de Virgine hoc Verbum, propter inseparabile templum Dei Verbi ex ipsa; non quia ipsa sit mater Dei Verbi, nemo enim antiquiorem se parit.
Et in epistola 2 ad sanctum Cyrillum (Num. 11) : Ubique per divinas Scripturas, quoties meminerunt Dominicae dispensationis, non Divinitatis Christi, sed humanitatis ejus, passio et nativitas traditur, ut secundum liquidissimam rationem convenientius ac aptius sit sanctam [Col. 1104B] Virginem, non genitricem Dei, id est, Θεοτόκον , sed Christi genitricem, id est, Χριστοτόκον , vocari.
Ex his perspicuum est a Nestorio Θεοτόκον , non verbo tantum rejectam, sed multiplici quoque ratione.
Nam contendebat primo sine regula, vel Scripturae, vel traditionis, loquendum non esse; Θεοτόκον vero neque Scripturam sacram, neque concilium Nicaenum, neque alia quaecumque meminisse.
Deinde confessionem Θεοτόκου gentilitati favere, matres diis suis subintroducenti.
Tertio, hac eadem opinione mendacem fieri Paulum, qui dixisset Christum esse ἀπάτορα et ἀμήτορα .
Quarto, id totum pugnare cum Verbi incorporeitate, incommutabilitate, aeternitate et consubstantialitate cum Patre. Nam quod de carne est, inquiebat, caro est; et quod Virgo gessit creatum est a Spiritu sancto; et nemo antiquiorem se parit; et quisquis paritur, parienti est ὁμοούσιος ; et omnis mater consubstantialis ei est cujus mater dicitur.
[Col. 1104C] Quinto, hanc ipsam opinionem pugnare secum, dumque Deiparam astruit, negare Christi matrem. Si enim, aiebat, non hominis natura, sed Deus Verbum erat, quem illa pariebat; quae peperit, nequaquam mater ejus qui natus est invenietur; quomodo enim aliqua fiet ejus mater, qui a natura genitricis est alienus?
Sexto, eos qui Θεοτόκον praedicant, pejus Arianis delirare: Ariani enim, tametsi Verbum Deum paternae Deitatis majestate minorem faciant, non tamen novellum fatentur. Hi autem eum etiam beatae Mariae secundum et posteriorem esse pronuntiant, et temporalem matrem opifici temporum Divinitati consignant (Num. 4) .
Septimo, illos ipsos Θεοτόκου defensores, excellentiam incarnationis, dogmatisque nobilitatem gentibus prostitutam traducere, risuique ac calumniae exponere, immo et Arianis in eo favere, quod catholicorum argumenta infringant.
[Col. 1104D] Octavo, sentire cum Ario et Eunomio, atque Apollinari, qui Θεοτόκου appellationem invehere studuerunt, ut facta mixtione, duabusque naturis minime distinctis, nihil ex his quae viliora sunt de humanitate dictum acciperetur; ac locus illis jam adversus ipsam Divinitatem pateret, tamquam omnia de uno dicerentur, non ratione dignitatis ex ipsa conjunctione consequentis, sed ipsius ratione naturae (Serm. 5, num. 3) .
Nono, posita confessione Θεοτόκου , consequens esse ut dicatur primo ipsamet Deitas ex Virgine nata; deinde mulier quaelibet animae filii genitrix; denique Elisabeth Joannis parens πνευματοτόκος : quae tria manifeste sunt, vel impia, vel imperitiae plena. Ea vero consequi conficiebat ex eo quod Virgo hominem cui juncta erat Divinitas, mulier filium qui a Deo animam accepit, et Elisabeth Joannem jam inde a matris utero impletum Spiritu sancto in lucem edidit.
Decimo tandem, Virginem dici non posse Θεοτόκον , [Col. 1105A] quia Christum peperit, in quo erat Verbum Deus, nisi dicatur pariter et Patrem peperisse, et Spiritum sanctum, quoniam ambo quoque in Christo erant, cum sint etiam in quibuscumque justis; immo si Θεοτόκος vocetur, et non Λογοτόκος , satis ipsa voce prodi quod non unius personae genitrix dici debeat, sed totius Trinitatis, qui Deus est.
Est impetus hoc in loco interrogare Nestorii patronos, et Albertinum praecipue, qui eruditus videri vult, sintne haec hominis verbo imprudenter lapsi, an meditati quae diceret. Sintne haec argumenta decem incogitantis alicujus, cui vox una exciderit; an maligni contradictoris qui multa commentatione singula rei adjuncta perpenderit. Sitne denique linguae vitium aestu abreptae tam artificiosa oratio, aut animi potius sibi ubique similis, semperque in instituto constantis.
Observandum quinto, cum Proclus, in oratione panegyrica (Num. 7) , de utero Virginis exclamans dixisset: O templum in quo Deus factus est sacerdos, [Col. 1105B] non naturam commutans, sed eum qui secundum ordinem est Melchisedech propter miserationem indutus! dicto Nestorium non tantum offensum fuisse, sed impatientiam quoque ex temporali oratione prodidisse; immo postea, cum resedisse debuisset ira, sermone 6, expositis Pauli verbis: Considerate apostolum et pontificem confessionis nostrae Jesum, graviter in Procli sententiam invectum esse, perinde ac si omnes pontificis proprietates ab Apostolo tam diligenter conquisitae ac expositae Divinitatem Verbi, etiam incarnati, non decerent.
Sermone igitur 6: Apostoli nomen, inquit, in Christo audientes, Deum Verbum male intelligunt apostolum esse; legentes item pontificis vocabulum, Deum esse imaginantur pontificem, mira dementia! Quis enim apostoli officium audiens, non statim videat hominem demonstrari? Quis summi sacerdotis nomen audiens, Divinitatis naturam ad sacerdotis ministerium vocet?
Tum enumeratis plusquam quatuordecim notis [Col. 1105C] pontificis illius, de quo Paulus loquitur, postquam singulas argumentatus est, orationem colligens: Hic ille, inquit, cum Mose, quoad ducendi exercitus typum comparatus, ille semen Abrahae vocatus, ille per omnia similis fratribus, ille tempore factus pontifex, ille per passiones consummatus, ille qui in quo passus est, ipse tentatus, potest tentatis auxiliari, ille secundum ordinem Melchisedech pontifex appellatus. Cur igitur diversa sentis a Paulo? Cur impassibilem Deum Verbum corpore terreno commiscens, passibilem pontificem facis? Cum sit igitur nobis hic solus pontifex, et condolens et cognatus, et firmus, de ejus fide numquam depellamini; ipse enim vobis ex promissa benedictione, ex semine Abrahae missus est, utpote pro se et pro suo genere corporis sacrificium offerens (Serm. 6, num. 9, 10) .
Tot testimoniis tamque manifestis non cedunt, quibus placuit Nestorium adversus Ecclesiae judicium defendere; sed conantur primum infirmare vim argumentorum [Col. 1105D] quae modo adhibita sunt. Tum producunt testes, quorum auctoritate probent Nestorium reipsa pro veritate stetisse, soleque verbo lapsum esse. Denique videntur sibi posse aperire lapsus causam, accensum nempe fidei studium, et inflammatum ardorem in Apollinaristas atque Arianos, in quos cum nimio, ut erat solitus in omnes haereticos, abreptus esset aestu, neque modum loquendi tenuerit, neque voces temere prolatas, prae impatientia dedecoris, corrigere voluerit. Tria haec sigillatim ad examen vocanda.
Eos tantum convenimus qui fidem concilii Ephesini retinere se profitentur, non item aut Socinianos, aut alios ejusmodi apertos antichristos, id est, qui divinitati Christi bellum aperte indixerunt, Inter illos [Col. 1106A] igitur, quicumque Nestorii causam susceperunt, intellexerunt facile eam se tueri non posse, nisi quem haeresis absolvere nituntur, non modo ignorantiae accusent, sed etiam inconstantiae condemnent, quasi pugnaverit adversus eos quos cum Patribus loqui nesciret, et in explicanda mentis suae sententia alia aliis temporibus verba adhibuerit, quae ancipites haberent et perplexos sensus.
Distinguunt igitur duas in incarnationis doctrina quasi partes, fidem et intelligentiam. Fide creditur, inquiunt, quod Christus sit Deus homo, quodque naturae duae in persona una, divino quodam atque ineffabili modo, junctae sint, etc. Intelligentia percipiuntur subtiliora quaedam consectaria fidei, exempli gratia, quae et quanta ex unionis modo idiomatum communicatio nascatur; qua ratione quae Dei sunt ad hominem, quae hominis ad Deum pervadant, etc.
Nestorium dicunt, ut erat probatae ad instituendos fideles doctrinae, perspexisse procul dubio, quantum satis ad obeundum officium, quae κυρίως et quasi [Col. 1106B] οὐσιωδῶς ad fidem pertinent, ut quod Christus sit unus Dei Filius, unusque omnium Dominus; quod non dividatur in duas personas, nec solus sit per se homo, etc. Sed, quae humanae mentis imbecillitas, caligasse in fidei consectariis, ideoque abhorruisse a nonnullis vocibus in Ecclesia receptis, cujusmodi sunt, Deus natus, passus, pontifex, Deipara Virgo, etc.
Addunt id ipsi contigisse quod solet viris dignitate praestantibus, qui cum arguuntur erroris, aut etiam monentur, errorem malunt defendere quam fateri, ne confessione dignitatem, aut abjiciant, aut certe minuant. In eo igitur aiunt Nestorium pertinaciter perstitisse, in quod inconsiderate inciderat; ideoque anathemate percussum, vel per injuriam, quod Calviniani quidam effutiunt; vel propter solam animi obstinationem, quod imprudenter catholicis nonnullis excidit.
Hujus defensionis duae sunt partes. Prima proprie defensio est, altera potius excusatio. Illam conficiunt [Col. 1106C] partim testimonio veterum, partim ratione; istam sibi credi volunt. Prior discutietur sequente §, posterior in praesenti.
Aiunt igitur Nestorium peccasse quidem contra leges ἀντιδόσεως ; sed id minime obstare quominus rectam caeteroquin fidem teneret: idem enim accidit quibusdam Patribus, quos tamen Ecclesia colit ut fidei magistros, et illis praesertim qui in terminis abstractis communionem idiomatum admiserunt, quo nihil est intolerabilius in hac quaestione, cum apertam indicet naturarum confusionem. Cum ergo illi salva fide peccare potuerint per excessum, quidni pariter salva fide per defectum Nestorius dicatur peccasse?
Verum ea ipsa distinctio quae adhibetur a patronis Nestorii, ostendit per se satis quomodo non sit eadem Patrum quae Nestorii causa.
Nam, primo, Patrum opinioni non erat consequens ut tolleretur naturarum unio καθ` ὑπόστασιν , qui cardo quaestionis; consequens erat Nestorianae.
[Col. 1106D] Deinde, Patrum dicta facile possunt ad modum loquendi benigna interpretatione revocari, detracto scilicet quod abundat: non poterant id pati Nestorii voces, siquidem eo addito quod desit, jam ea fateri oporteat quae Nestorius ferre se non valere palam professus erat.
Postea, id addebant Patres, quo vocum licentia coerceretur, anathema scilicet haereticis, quibuscum sentire videri possent, et in ea quidem parte qua haeresis οὑσιωδῶς contineretur. Contra Nestorius adjungebat nihil quo erroris suspicio minueretur, sed quo potius firmaretur, atque etiam saepe augeretur. Neque enim haereticis, quibuscum sentire credebatur, dicebat anathema in ea parte qua opus erat, sed in alia quae non veniebat in quaestionem. Istud vero quid erat aliud quam consensionem reipsa fateri?
Quid quod Patres apertam aliis in locis pro fide sententiam dixerant; immo ubi venia egere credi [Col. 1107A] possent, voces ibidem protulerunt quibus sinceritatem fidei suae demonstrarent, ut quod Divinitas passa sit carne, etc. Nestorius postquam semel prodidit latens in animo virus, nihil attulit non consentaneum errori, nihil non cohaerens.
Aliqui tandem Patrum usi sunt Nestorii vocibus, συναφείας, ἀναλήψεως, ἐνοικήσεως, Θεοφόρου , etc.; immo, quod notavit Leontius, sententias plures easdem dixerunt, nec idcirco tamen in suspicionem erroris venerunt; partim quia nondum quaestionis status libertatem loquendi legibus quasi temporalibus coercuerat; partim quod Nestorius singulas quibus uteretur voces studiose conquisierat, ex ipsis etiam Scripturis, quae in oppositos sensus flecti facile possent, ad fraudem faciendam, unaque vocula e catholicis in haereticas verterentur: ut puta incarnationem dixit ἐνοίκησιν , dixerunt et catholici; sed ille solam, isti non solam. Christum vocavit hominem Θεοφόρον , vocavit et Basilius; sed Nestorius Deum simul natura addere noluit, quod addidit Basilius, [Col. 1107B] etc.
Verum, ut excusationis fundamentum eruatur, pervidendum curiosius an non ἀντιδόσεως leges Nestorius spreverit potius quam nescierit. Ipsius certe interfuit sprevisse, quo calumniam vulgo probabiliorem catholicis faceret: cum enim ipsis vitio verteret quasi dicerent Divinitatem secundum se natam ex Virgine, passam in carne, insepultam tumulo, et alia ejusmodi, eos consensionis cum Ario atque Apollinari eo credibilius accusabat, seque catholicum ostendebat, quod contra haereticos pugnare, et ab haereticorum sociis invidiam conflatam sustinere videretur.
Potuitne homo, mente non tardissima, docendis populis praepositus, concertationibus exercitatus frequentissimis, in lectione Patrum, ut ipsemet jactabat, versatissimus, nescire quid in quaestione, de qua dicere necessarium saepe fuerit, partium esset opinio? Potuitne ignorare quis esset status controversiae [Col. 1107C] per annos fere bis centum agitatae? An non intelligebat vir ex erudita Antiochenorum Ecclesia in regiae urbis thronum doctrinae fama subvectus, quid contendentes super lite contestatissima partes sentirent? Fugiebatne tractatorem veteranum qua quaeque pars arte declinaret objectiones, suamque sententiam exponeret? Nihil afferebat quod non prius Samosatenus Dionysio Alexandrino objecisset; nihil quod Dionysius Patresque Antiocheni non diluissent, exposita fide de pugnantibus in speciem Christi attributis. Nulla certe adhibebat argumenta, nisi quae a Photino sumpserat, sed Theodori arte exposita.
Quid plura? Fuitne adeo mens ipsius emota, cum evomeret impietatis virus, ut eorum oblivisceretur quae prius noverat de communione idiomatum, quaeque tradebat in Ecclesia, cum palam de Christo diceret (Serm. 9) : Magnum sane tanti doni sacramentum; hic enim qui videtur infans, hic qui recens apparet, hic qui fasciis corporalibus eget, hic qui secundum visibilem essentiam recenter est editus, Filius est, ut [Col. 1107D] Scriptura docet, aeternus, Filius universorum opifex, Filius qui suae opis fasciis dissolubilem creaturae naturam astringit. Infans enim Deus est suae potestatis; tantum abest, Arie, ut Deus Verbum sit sub Dei potestate. Novimus ergo humanitatem infantis ac Divinitatem; filiationis unitatem servamus in Deitatis humanitatisque natura. Hoc autem dico ut noveritis quam superexcellens et summa quaedam Deitatis conjunctio existebat, etiam in infante ipso, cum Dominica caro conspiceretur; erat enim ipse, et infans, et infantis ipsius Dominus.
Noverat sane rectas loquendi formas, ante proditam haeresim; sed cum illae argumenta sophistica eliderent, quibus solis utebatur, servare ipsas noluit inter impugnandam fidem: neque id mirum, cum nemo ea videri velit scire quae suis rebus incommodare intelligit.
Jam vero ut defensores illi probent Nestorium rectam fidem secutum esse, testimonia sex edunt, clara, ut ipsis quidem videtur, minimeque dubia. Et primum quidem Nestorii ipsius, non tantum rectam fidem expressis apertisque verbis profitentis, sed etiam calumniam sibi hac in parte fieri querentis. Alterum Joannis Antiocheni, viri a sanctis Patribus non laudati tantum propter sanctitatem vitae, sed etiam in fidei testem adducti. Tertium, episcoporum totius fere Orientis, quos inter plurimi sanctitatis et doctrinae fama nobiles. Quartum Theodoreti, quem divinum Photius, aliique Graeci nominant. Quintum, Socratis historici, res suorum temporum scribentis. Sextum, Diodori Tarsensis et Theodori Mopsuesteni, quos multi Patres miris laudibus etiam fidei, extulerunt, cum eadem nihilominus atque Nestorius dicerent.
Sic igitur illi argumentantur. Cum fides orthodoxa [Col. 1108B] hac in parte, vel omnino, vel maxime quatuor propositionibus contineatur, quod Christus non sit solus homo; quod unus existat, id est, neque duo sint filii, neque duo domini, aut Christi; quod naturae ambae in unam Verbi hypostasim convenerint; et quod beata Virgo dicatur Deipara. Nestorius ne unam quidem partem absolute negavit, singulas expressis verbis asseruit.
Primam manifeste sermone 7 (Num. 23) : Non nudus homo Christus, o calumniator; sed homo simul et Deus. Si autem Deus tantummodo existeret, oportebat eum, secundum Apollinarem dicere: Quid me quaeritis occidere Deum, qui vobis veritatem locutus sum? Nunc autem dicit: Quid me quaeritis occidere hominem istum, qui spinis coronatus est? istum qui dixit: Deus Deus meus, quare me dereliquisti? istum qui triduanam sustinuit mortem, etc.
Sermone 12 (Num. 2) : In stupore remaneat dentium Paulus Samosatenus, qui nobis Dominicam humanitatem [Col. 1108C] nudam a Deitate delirat, qui solam, praeter Divinitatem, fabulatur hanc, quae semper conjuncta est atque connexa, quae eadem ac pariter potest quae Deus. Donavit enim illi Deus nomen quod est super omne nomen.
Alteram non minus clare, sermone 2 (Num. 5) : Divisio non est, neque conjunctionis, neque potentiae, neque filiationis, neque hujus quod est Christus. In his divisio non est; in Deitate vero et humanitate divisio est. Christus, secundum quod est Christus, indivisus est; et Filius, secundum quod est Filius, indivisus est. Non enim habemus duos Christos, vel duos filios; neque est apud nos primus Christus et secundus; neque alter et alter; neque iterum alter filius, et iterum alter filius: sed idem ipse est duplex, non dignitate, sed natura.
Sermone 11 (Num. 1, 2, 3) : Magnum sane tanti doni sacramentum! Hic enim qui videtur infans, hic qui recens apparet, hic qui fasciis corporalibus eget, hic qui secundum visibilem essentiam recenter est editus, [Col. 1108D] Filius est, ut Scriptura docet, aeternus; Filius universorum opifex, Filius qui suae opis fasciis dissolubilem creaturae naturam astringit. Infans enim Deus est suae potestatis: tantum abest, Arie, ut Deus Verbum sit sub Dei potestate. Novimus ergo humanitatem infantis ac Divinitatem; filiationis unitatem servamus in Deitatis humanitatisque natura. Hoc autem dico ut noveritis quam superexcellens et summa quaedam Deitatis conjunctio existebat, etiam in infante ipso, cum Dominica caro conspiceretur; erat enim ipse, et infans, et infantis ipsius Dominus.
Sermone 12: Unus Filius, quod visibile est, et quod invisibile; unus Christus, et iste qui utitur, et id quo utitur. Naturae duplices, sed Filius singularis. Quid sermonem in calumniam vocas?
Tertiam catholicae fidei partem exponere videtur non obscure, in epistola 2 ad Cyrillum (Num. 5) : Ut nominibus quibusdam utriusque naturae communibus [Col. 1109A] et significationis positis, neque ea quae generationis Filii et dominationis dissecentur, neque ea quae naturarum sunt propria, in singularitate nativitatis Filii ulla confusionis abolitione periclitentur.
Epistola 2 ad sanctum Coelestinum (Num. 3) : Multus etiam nobis labor hic celebratur, dum elaboramus eruere sordidissimam impietatem pessimae opinionis Apollinarii et Arii de Ecclesia Dei. Nescio enim, quemadmodum quidam, de ecclesiasticis quamdam contemperationis imaginem ex Deitate et humanitate Unigeniti concipientes, aegrotent aegritudine praedictorum haereticorum, dum et corporis passiones audent superfundere Deitati Unigeniti, et immutabilitatem Deitatis ad naturam corporis transiisse confingunt, et utramque naturam (quae propter conjunctionem summam et inconfusam in una persona Unigeniti adoratur) contemperationis mutabilitate confundunt.
Apud Cyrillum ipsum (I part. conc. Ephes. c. 4) , libro de Recta Fide ad reginas, cap. 12: Caeterum nomen hoc, Christus, quidam nescio quo modo Dei Patris [Col. 1109B] Verbo etiam seorsum ac per se, hoc est, ut extra carnem positum mente concipitur, convenire asserunt; mox vero in illum quoque similiter illud competere contendunt, qui ex sacra Virgine natus est, prout hic quoque per se separatim subsistere consideratur. Postremo ambobus simul perinde ac uni congruere tradunt, ratione nimirum conjunctionis, ut ipsi loquuntur, in unam illos personam colligantis.
In epistola ad Alexandrum Hierapolitanum (In conc. V oecumenic., collat. 6) : Oportet manere naturas in suis proprietatibus, et sic, per mirabilem et omnem rationem excedentem unitatem, unam intelligi gloriam, et unum confiteri Filium. Et iterum: Non duas personas unam personam facimus, sed una appellatione Christi duas naturas simul significamus.
Sermone quodam innominato apud Cyrillum (Lib. V Contrad.) , in quo inducitur Christus loquens: Cum sim Dei forma, servi formam indui; cum sim Deus Verbum, in carne conspicior; cum universitatis sim [Col. 1109C] Dominus, personam pauperis propter vos indui; cum esuriam visibiliter, esurientibus cibum subministro.
Quartum denique, sermone 6 (Num. 4) : Dixi jam saepius: Siquis inter vos simplicior, sive inter quoscumque alios, voce hac Θεοτόκος gaudet, apud me nulla est de voce invidia; tantum ne Virginem faciat deam, etc.
Epistola 3 ad sanctum Coelestinum (Num. 2) : Ego autem et hanc quidem vocem, quae est Θεοτόκος , nisi secundum Apollinaris et Arii furorem, ad confusionem naturarum proferatur, volentibus dicere, non resisto.
Sermone 12 (Num. 7) : Damna eos qui dicunt, secundum Apollinaris et Arii sensum, Dei genitricem; et ego una tecum clamo Θεοτόκον . Et postea (Num. 22) : Filius Dei natus est Deus Verbum et homo; ergo quae peperit, propter unitatem dicatur Dei genitrix, id est Θεοτόκος .
Sermone 13 (Num. 7) : Quoniam autem oportet, propter eos qui lucidiorem requirunt intellectum, maxime cum sint Ecclesiae filii, uti manifestiore locutione; propterea [Col. 1109D] et modo eadem definitione qua prius breviter de illa beata Maria semper virgine praedicabam, etiam nunc, evidentiore sermone, summa voce proclamo, quoniam sancta Virgo et Dei est et hominis genitrix.
Hactenus pro se Nestorius, nunc Joannes Antiochenus, fidei Nestorii probe conscius, sive propter diuturnum Antiochiae convictum, studiorumque et magistri communionem; sive ob diligentem, post commotas a recessu turbas, rei totius pertinentis ad amicum inquisitionem. Scribens igitur ad Nestorium (I part. conc. Ephes. cap. 25) : Si enim, inquit, mens tua eadem sapit et sentit quae sancti Patres Ecclesiaeque doctores (nam hoc, domine mi, et ex multis, et ex communibus amicis, de te accepimus), quorsum vereris pium sensum convenienti voce publicare? Et postea: Quis, quaeso, reprehendat, si ea quae sentis libere exponas? Immo vero, quis non laudet, si nomen, cujus sensum pietas tua, ut cognovimus, possidet, propter publicam [Col. 1110A] quietem communemque orbis pacem admittat? Et rursum: Multi, ut intelligo, non infrequenter ex te audierunt quod ipsam solam vocem, non piam quoque ipsius vocis notionem averseris; si qui vero celebrioris famae ecclesiastici auctores tibi fuerint, ut, ipso quoque nomine admisso, sacram virginem Mariam Deiparam appelles, te istud neutiquam recusaturum esse.
Est autem antistitis illius testimonium tanto gravius, quanto fidei orthodoxae scientior habitus est, etiam a summis pontificibus, etiam cum de fide ageretur.
Suum antistitem secuta est hac in parte dioecesis tota Orientis, quae cum episcopis abundaret, sanctitate pariter atque doctrina praestantibus, Nestorii tamen causam suscepit, nec ab ipsius sententia, si Theodoretum audimus, recessit umquam, nisi verbo tenus, molliens scilicet duriores Nestorii voces, eaque, inter explicandum Incarnationis mysterium, vocum oeconomia utens, quam ille prae sola superbia animique contumacia respuerat. Cum igitur Orientis synodus, propter ineundam Ecclesiarum pacem, consensisset [Col. 1110B] in Nestorii abdicationem, synodique nomine Joannes scripsisset, non solum confessionem Cyrillo, quam ille irreprehensibilem dixit, sed etiam epistolam imperatori, de qua Theodoretus (Epist. 2 ad Alexandrum Hierapol.) : Cognovi quod is qui hanc scripsit (epistolam ad imperatorem), idipsum sentiens, indiscrete atque inique damnavit eum qui nihil praeter doctrinam sanam novit aliquid et docuit. Sed anathematismus insertus, licet idoneus sit, amplius quam consensus damnationis, ejus turbare lectorem, tamen quia non indiscrete, sed sub quadam consideratione positus est, solatium praestitit; nec enim dixit: Anathematizamus doctrinam ejus, sed Quaecumque aliter dixit, aut sensit, quam doctrina apostolica continet.
Ipse vero Theodoretus quid super ea re sentiret patefecit, tum adductis verbis non obscure, tum istis clarissime (Epist. 2 ad eumdem) : Jam tuae sanctitati praedixi quia si domini mei venerabilis et sanctissimi episcopi Nestorii fuerit dogma damnatum, nec ego cum [Col. 1110C] his qui hoc faciunt communicabo. Quod si tuae sanctitati placuerit, idipsum litteris inserere, quae Antiochiam diriguntur, hoc fiat: ne ergo differatur, obsecro, tuis haerendo vestigiis. Non minus manifeste mentem aperit scribens Andreae Samosateno. Exigit autem Aristolaus subscriptionem factae dudum damnationis, et ut anathematizetur sancti episcopi dogma Nestorii. Scit autem vestra sanctitas quod si quis indiscrete doctrinam anathematizet ejusdem sanctissimi et venerabilis episcopi, idem est ac si pietatem anathematizare videatur. Oportet ergo, si omnino compellimur, eos anathematizare, qui purum dicunt hominem Christum, aut qui in duos filios unum Dominum nostrum Jesum Christum dividunt, et qui ejus abnegant Deitatem.
Quin et Socrates historicus, cum Nestorii libros evolvisset curiose, ut ipse quidem testatur, scripsit tamen in haec verba (Lib. VII, c. 32) : Nestorius apud complures venit in opinionem, quod Dominum simplicem hominem esse diceret, quodque Pauli Samosateni et Photini dogma in Ecclesiam introduceret; atqui de hac [Col. 1110D] re tanta concertatio, tantaque tempestas commota est, ut oecumenico concilio opus fuerit. Ego vero, dum ejus libros lustro, hominem imperitum reperio, etc., nec tamen mihi videtur imitari Paulum Samosatenum, aut Photinum, et Dominum omnino simplicem hominem dicere; sed solam DEIPARAE vocem tamquam larvam reformidare. Et postea: Videtur veterum lucubrationes ignorare, ideoque, ut dixi, vocem hanc insectari. Nec enim Christum simplicem hominem dicit, ut Photinus et Paulus Samosatenus. Et homiliae ab eo editae docent eum nullo modo divini Verbi personam abstulisse, sed ubique illud fatetur subsistens et inexistens, etc. Sic eum sentientem reperio, tum ex ejus libris quos legi, tum ex his quae amatores ipsius dicunt.
Diodorus tandem, qui Theodorum docuit, et Theodorus, qui Nestorium, communis discipuli mentem, sua patefacta, aperire possunt; ipsis enim Nestorius perinde ac Theodoretus discipulorum alter apprime [Col. 1111A] inhaesit, quod et Cyrillus aperte probat, utrumque cum Nestorio sensisse tradens. At Facundus, postquam Diodorum Athanasii, Petrique Alexandrini, Timothei, Basilii, Chrysostomi, Epiphaniique testimonio rectae fidei fuisse probavit, defensionem concludit hunc in modum (Lib. IV, c. 2) : Quis autem ferat accusatum a Juliano Diodorum, quod Deum natum de Virgine fateretur, accusari etiam a Christianis, tamquam hoc negaverit? Vel quis audiens Julianum Diodoro comminantem, quod Jesum Galilaeum Deum aeternum praedicaret, quem mortuum et sepultum negare non poterat, et dicentem propterea illum puniri a suis diis summo supplicio, quod miserabiliter imbibens theologorum piscatorum errorem, talia praedicaret; a Christianis quoque judicet abdicandum, velut qui Jesum Galilaeum, hominem tantum, non etiam Deum esse crediderit?
Theodori autem περικοπἀς profert Facundus (Lib. III, c. 2) , tam exquisite excerptas, ut nihil videatur posse significantius rectae fidei afferri. Libro decimo tertio de Incarnatione: Bonum est in hoc loco maxime concludere [Col. 1111B] quid virtutis habeant ea quae dicta sunt, sive conversari, sive baptizari, sive crucifigi, sive et mori, et sepeliri, et resurgere. Non puro alicui haec coaptantes homini dicimus. Hoc enim in unaquaque dictorum demonstratione addere non moramur, ut nullam calumniantibus praebeamus male loquendi occasionem. Sed inhabitato quidem a Deo Verbo, ab ipsa in utero matris plasmatione: inhabitato vero, non secundum communem inhabitationem, neque juxta eam quae in multis intelligitur gratiam, sed juxta quamdam excellentem, secundum quam etiam adunari dicimus utrasque naturas, et unam juxta adunationem effectam esse personam.
Operae pretium est videre quomodo singulas Theodori sententias argumentetur Facundus ad ipsius defensionem.
Atque haec sunt defensorum Nestorii argumenta, quae quamvis habeant aliquam speciem veri, qua illuserunt [Col. 1111C] Albertino Calvinistae aliisque ejusmodi hominibus, reipsa tamen vanissima sunt, nec aliunde ponderis quidquam habent, si tamen habent, quam vel ab incogitantia, vel etiam ab inscitia abutentium.
Nam ut eorum quae pro se dixit Nestorius pateat fucus, notandum est haereticum hunc, quo nihil umquam artificiosius fuit, nihil mendacius, verbis catholicis solitum dissimulare mentem suam, magistri Theodori exemplo, a quo non tam dogmata quae sequeretur, quam fraudes quibus se tegeret edoctus est.
Observandum deinde totam haeresim cui Nestorius nomen dedit in eo fuisse positam quod duas in Christo naturas negaret καθ` ὑπόστασιν uniri, sed solo nexu morali, qualis fere inter conjuges vulgo intercedit, aut certe intercederet inter eos qui perpetuo atque indissociabili vinculo conjungi cogitarentur: alter enim alterius semper esset, nec disjungi possent umquam singuli; sed una foret perpetuum amborum dignitas, unaque auctoritas, et una moraliter persona. Immo et idem utriusque diceretur parens, sed dispari [Col. 1111D] modo: unius natura; alterius velut adoptione, etc.
Nestorius igitur, cum sibi calumniam fieri quereretur, velletque videri succensere Samosateno affirmanti Christum esse solum hominem, fucum fecit; neque enim ipsi objectum erat quod, sicut Samosatenus, Christum vellet exstitisse aliquando sine Verbo, suamque cum Verbo conjunctionem operibus meruisse. Quis enim non audierat inclamantem subinde, naturas in ipso Virginis utero, immo et in ipso conceptu, copulatas esse? Sed vitio vertebatur, et merito quidem, quod has ipsas naturas copulatas diceret solo nexu morali: unde fieret ut Deus esset quidem hominis, et homo Dei, non tamen Deus homo et homo Deus; ut evangelistae verba, nec proprio, nec, si licet ita loqui, recto sensu acciperentur, sed figurato tantum et σχετικῷ ; ut Verbum non sit factum caro, sed carnis tantum inhabitator; ut Deus non sit mortuus, [Col. 1112A] sed Dei templum; ut Virgo non sit Θεοτόκος , sed ἀνθρωποτόκος , etc.
Neque minor est fraus Nestorii praedicantis Christum esse unum, unumque Filium et Dominum: nam Christum faciebat non hypostasi unum, sed mera conjunctione, more conjugum, qui sunt unum moraliter: quod exemplum obtrudit subinde, et Theodorus Nestorii magister, et Theodoretus scholae socius. Faciebat et unum Filium Dei et Virginis, sed mirabili quadam stropha; aiebat enim hominem esse Filium Dei, non natura, sed unione; non quia foret ipse Unigenitus, sed quia Unigenito jungeretur; id est, ut loquuntur, esse Filium, quia Filii, non in recto, sed in obliquo: Verbum pariter dici filium Virginis, in obliquo tantum, quia in filio Virginis habitabat, hoc est, quod omnia Verbi hominisque communicari dicebat καθ` ὁμωνυμίαν .
Jam vero improbi cavillatoris vocem personae usurpantis praestigias detexit Cyrillus, ostenditque unitate personae tegi haeresim, nec aliud significari quam quod [Col. 1112B] Dei et hominis eadem facta sit, per Verbi ἐνανθρώπησιν , dignitas, unaque auctoritas, potestas, et si quae sint alia ejusmodi moralia vocabula. Nomen enim personae sumpsit veterator magnus ut est vox juris, qua ratione conjuges, ut saepius dictum, una sunt persona: cum tamen sumere debuisset, si bona fide ageret, prout est naturae quiddam, atque ipsa hypostasis, qua notione conjugum duae sunt reipsa personae, duaeque hypostases.
Non minus subdole homo planus permittebat Virginem dici Deiparam, modo ne dea putaretur; neque minus perfidiose insidiabatur auditoribus, cum Θεοτόκον dici juberet, modo ne sentiretur cum Apollinari et Ario. Erat enim in ea haeresi quae matrem dici posse negat ullam, nisi quae consubstantialis sit ei seorsum per se sumpto cujus dicitur mater: atque ita non posse dici ullam Verbi matrem, cum neque Verbo, secundum seipsum spectato, ulla femina consubstantialis esse queat, nisi facta fuerit dea; neque Verbum [Col. 1112C] factum sit per conversionem consubstantiale feminae.
Suam porro mentem homo nequam, scribens summo pontifici, prodidit his verbis (Epist. 1 ad Coelest. num. 6) : Si quis autem hoc nomen, Θεοτόκον , propter natam humanitatem conjunctam Deo Verbo, non propter parientem, proponat, dicimus quidem hoc vocabulum in eam quae peperit non esse conveniens; oportet enim veram matrem de eadem esse essentia qua est ex se natum; ferri tamen posse, propter ipsam considerationem, et quod solum nominetur de Virgine hoc verbum, propter inseparabile templum Dei Verbi ex ipsa; non quia ipsa sit mater Dei Verbi, nemo enim antiquiorem se parit.
Atque haec est vanitas testimonii quod pro se Nestorius dixit: nihilo plus valet id quod Joannes Antiochenus tulit, sive tempus quo scripta epistola est, sive persona scribentis, sive etiam Nestorius spectetur. Nam tunc temporis Nestorii animus, ut erat exacerbatus supra modum, sic non fuit exprobratione haeresis agendus in furias, sed oeconomica potius velut [Col. 1112D] adulatione palpandus. Deinde, tunc cum scriberetur epistola, non erat una constansque omnium opinio de Nestorii fide, nam perplexe de industria et ambigue loquebatur; alii enim verba flexiloqua in benigniorem partem, alii in oppositam, sed veriorem, interpretabantur. Denique, credibile est ne ipsius quidem Joannis fidem tunc fuisse admodum sinceram; immo vix non certum, quam hauserat a magistro communi Theodoro doctrinam retinuisse animo, tamdiuque fovisse, donec ipsam, aut quaestionis agitatione eruditus, aut orbis commotione territus, deponeret.
Quamquam, ut ingenue fatear, suspecta mihi fuit semper, estque etiamnum, fidei confessio, quam Joannes in pace Ecclesiarum edidit; neque potuit hactenus, quamvis valde averem, hanc mihi suspicionem minuere prudens Cyrilli confessionem recipientis benignaque οἶκονομία . Nam primo Acacius Beroensis auctor fidei videtur, homo, mea quidem sententia, [Col. 1113A] male affectus erga Christum. Deinde huic fidei Nestorius sine ullo sui dogmatis praejudicio subscribere potuit. Denique videri potest Cyrillus, cum turbarum pertaesus esset, putasse Ecclesias pacandas, vel sic. Verum ea de re alias iterum; interim adverte Acacii quoque testimonium pro Nestorio potuisse adduci: scribens enim ad Cyrillum, perinde ac Joannes, videtur Nestorium excusare; sed, perinde etiam ac Joannes, suspectus merito potest esse, propter utramque rationem, et quod dubiae sit fidei, et certi in reum affectus.
Eadem est Orientalium episcoporum quae Joannis causa. Theodoreti autem testimonium audiri procul dubio jure non debet, cum sit hominis, vel consentientis Nestorio, vel singulari amicitia conjuncti, quod utrumque, aut fidem omnem derogat, aut certe multum minuit.
Adde quod illud ipsum quod prolatum est Theodoreti testimonium rem in contrarium conficit; quomodo enim catholicis persuadeat innocentiam Nestorii, [Col. 1113B] qui contra Ecclesiae judicium se facere indicet?
Quae potest autem esse in re theologica auctoritas Socratis, cum fuerit, aut scholasticus de foro, aut de aula scriptor? Et ut aliqua detur esse, melior tamen inde causa Nestorii non evadet: nam quae scribit, ea procul dubio vera sunt, sed non ad rem. Nestorium ait non, perinde ac Paulum et Photinum, dicere Christum simplicem hominem; certe: negabant enim illi hominem cum Verbo per se hypostatico atque Patri ὁμοουσίῳ conjunctum, quod certe Nestorius fatebatur: negabant jam inde a conceptu hominis, unionem exstitisse, affirmabat Nestorius: negabant Virginem esse Χριστοτόκον , contendebat Nestorius. Quid multa? apertis illi verbis Christum simplicem hominem profitebantur, non profitebatur Nestorius; sed reipsa ἕνωσιν καθ` ὑπόστασιν non admittebat, in quo cum illis consentiebat. Illusit ergo Socrati, cum quartum duodecimumque sermonem haberet, magnamque sibi esse [Col. 1113C] a Paulo Photinoque distantiam diceret; dicenti enim credidit, ignarus fraudis detegendae et mysterii penitius intelligendi.
Diodorum vero Tarsi Theodorumque Mopsuestiae adhibere testes, quibus recta Nestorii fides probetur, quid aliud tandem est quam aliquem velle purum criminis ostendere, producendo socios, aut etiam duces? Nam utrumque Nestorii institutorem, viciniorem hunc, illum remotiorem, Cyrillus prodidit, damnavit Ecclesia: neque ullum de duobus satis umquam Facundus, quantumcumque nitatur, absolverit, cum suis se quoque verbis ambo, et prodant, et damnent. Quid enim hac Diodori sententia magis haereticum (Lib. I contra Synusiastas) : Ne filius Mariae putetur Deus Verbum; mortalis enim mortalem generat secundum naturam, et corpus generat consubstantiale; et duas generationes Deus Verbum non sustinet, unam ante saecula, alteram posterioribus temporibus? Quid ista impudentius (Ibid.) : Perfectus ante saecula Filius perfectum, quod ex David, assumpsit; Filius Dei filium [Col. 1113D] David. Dices mihi: Duos igitur filios praedicas? Duos filios David non dico; non enim dixi Deum Verbum filium David; sed neque duos filios Dei secundum substantiam; nec enim dico duos ex substantia Dei, cum dico Deum Verbum ante saecula habitasse in genito ex semine David?
Haec verba exscripsit Theodorus in libris suis de Incarnatione; eadem enim ibi leguntur, quibus addit: Non sic in eo qui est ex semine David, sicut in prophetis, habitavit Deus Verbum. Illi enim particulari quadam et modica quantitate sancti Spiritus gratia fruebantur, hic autem in his in quibus interdum erant illi jugiter permanebat. Gloria Verbi ac sapientia replebatur, alter procul dubio praeter Verbum, et subsistens proprie Filius, ac seorsum; non enim Verbum semetipsum sapientia replebat et gloria, sed alteri potius haec quae sunt insignia conferebat.
His ita demonstratis, quis non miretur Albertini, et [Col. 1114A] Symmystarum, sed Albertini magis librorum helluonis, audaciam, qui contra tertium concilium generale, cujus auctoritatem in sua confessione Calviniani ipsi recipiunt, cujusque judicium duodecim saeculorum reverentia probavit; contra Patres quinti, id est, eruditi saeculi, ac praeclarissima totius Ecclesiae lumina; contra piorum omnium Christi cultorum fidem, Nestorium Ecclesiae fulminibus attritum, Patrum disputationibus convictum, omnibus deinceps saeculis exsecrabilem, omnibus Christi amatoribus abominatum defendunt; qui purum erroris asserunt, quem portentosae doctrinae ducem leges loquuntur; quem imperatores ne suo quidem nomine dignum putarunt; quem sua ipsius conscientia reum orbis commoti damnavit, cujus linguam natura, Domini sui vindex, depascendam vermibus ante mortem dedit? Ad id impudentiae profecto, quantumvis dissimulare conentur aliqui, adegit, quod unus typis mandavit, male feriatos homines professum in Deiparae nomen odium.
Quamvis ex praecedentibus capitibus aperte pateat mens sententiaque Nestorii de dispensatione Dominica, manifestior tamen adhuc clariorque evadet, si patefacta fuerit causa cur tam vehementer Nestorius in Cyrillum, Cyrillique sectatores catholicos invectus sit. Ea vero causa fuit, nisi fallor, species affinitatis inter opinionem catholicam, atque Arianam et Apollinarianam; et ea quidem tanta, ut alterius ab altera discrimen non potuerit, nisi perspicacibus oculis in fidei lumine dignosci.
Cum enim φυσικῆς ἑνώσεως duae sint species, una difficilior intellectu, qua duae naturae copulantur in unitatem solius hypostasis; altera notissima, qua duo junguntur in unitatem etiam naturae, ut anima et corpus: [Col. 1114C] visum est Nestorio aliisque a nemine defendi posse ullam ἕνωσιν φυσικὴν , nisi quam secundi modi esse diximus. Ex qua cum absurda plurima impiaque sequantur, inde facile in odium vulgi adducebantur qui primi generis unionem tuebantur. Nec enim ab Ario atque Apollinari facile discerni poterant, et illi tamen duo omnibus communiter exosi erant.
Atque haec causa fuit cur Cyrillo Nestorius aliisque unionem καθ` ὑπόστασιν defendentibus societatem cum Ario, Apollinari, Eunomioque objiceret, catholicosque nomine haereticorum traduceret. Expedit igitur de singulis tribus istis haereticis nonnihil observare, ut sententia Nestorii de mysterio Incarnationis, et ejusdem in catholicos calumnia magis magisque retegatur. Tanto enim apertius homo nequam prodit mentem, quanto vehementius alienam sententiam, vel haereseos, vel saltem erroris damnat.
Traditum est a veteribus capita duo exstitisse Arianae [Col. 1114D] impietatis de Verbo divino: alterum, quod Patre minus, creatumque esset; alterum, quod carni pro anima fuisset. Istud omittebant Ariani, cum de Trinitate agerent; illud, cum de Incarnatione: utrumque tamen connexum erat, ut mox patefiet. De posteriori Athanasius in libro de Adventu Christi: Arius, inquit, carnem solam ad occultandam Divinitatem fatetur; ac pro nostro interiori homine, hoc est, pro anima Verbum in carne ait exstitisse, passionis sensum et resurrectionem ab inferis Divinitati ausus ascribere. Et alio in loco (Lib. de Incarn. Christi) : Frustra igitur Ariani sibi somnia fingunt, asserentes Salvatorem solam assumpsisse carnem: ita ut passionis sensum impie transferant ad impatibilem Deitatem.
Idem de Arii sectariis docet Epiphanius (Haer. 69) in eorum haeresi et in summa, ut Augustinus refert (Lib. Haer. num. 49, 50) ; tum Gregorii duo, Nazianzenus epistola I ad Cledonium, et Nyssenus libro [Col. 1115A] contra Eunomium; Cyrillus item Alexandrinus in epistola apologetica ad Acacium Melitenum. Theodoretus (Lib. V Haer. Fab. cap. 11) Arium et Eunomium scribit putasse assumptum esse corpus, Divinitatem vero animae partes obiisse.
Observat Mercator commentum istud non fuisse ab Ario ipso inventum, sed ab Arianis, ut se, opinor, facilius quaestionibus expedirent, quae temporibus Arii nondum movebantur: tribuitur tamen Ario, partim ob consuetudinem onerandi magistros discipulorum invidia, partim quia ex ejus principiis confectum visum est, aut iis admodum congruum, ut postea dicemus.
Venerunt porro Ariani in hanc mentem, partim propter praejudicia quaedam, sive sua de Verbo, sive communia de homine et anima; partim quoniam sibi videbantur, hac hypothesi data, facile explicare quaecumque de Christo fides Ecclesiae teneret adversus Photinum, cujus aetate natum reor Arianorum hoc figmentum.
[Col. 1115B] Cum enim ea tempestate quaereretur an Christus esset simplex homo, in quo habitaret Verbum, et quomodo Verbum habitaret in homine, an operatione tantum, ut Spiritus sanctus in justis; an etiam ἑνώσει φυσικῇ , qua proprie diceretur Verbum caro factum, et non carnis solum habitator. Qui Photino meram inhabitationem inducenti restiterunt, pars tenuerunt sese intra modum, ut catholici; pars excesserunt, ut Ariani atque Apollinaristae. Omnes enim, cum unionem substantivam sibi defendendam viderent, si modo vellent proprio sensu evangelistae verba sumere, cumque duas intelligerent esse unionis substantivae species, quas antea exposuimus, catholici sola hypostatica contenti sunt; Ariani majorem voluerunt, qualis nempe intercedit inter animam et corpus: quare Verbum dixerunt in Christo ea tribuisse carni quae solet anima, vitam scilicet, motum et sensum.
Si qua vero fides Epiphanio (Haer. 69) , et auctori [Col. 1115C] Dialogi contra Apollinaristas, quem alii Athanasio, alii Maximo martyri supposuerunt, videntur argumentati hac in parte, quo fere modo Aristoteles solet in rebus physicis (Lib. II Phys.) . Id quod nunc agitur ita potuit et omnino et bene fieri; aliter neque bene fieri potuit, neque omnino; ita ergo contigit.
Potuisse vero fieri ut ea ratione Verbum caro fieret, id est, homo, inde conficiebant, quod homo sit anima utens corpore, quodque mens quaelibet creata converti possit in animam, id infundi in corpus, atque homo fieri. Cum ergo Verbum dicerent unam esse de mentibus creatis, ipsum contendebant potuisse uniri carni instar animae, atque ita hominem fieri.
Primum principium, id est, definitionem hominis, veluti concessam accipiebant ex pervulgata tunc temporis Platonicorum doctrina; alterum mutuabantur ab Origene, cujus erant propago quaedam; tertium sibi proprium vindicabant.
Jam vero belle omnia constare, si ea ratione Verbum [Col. 1115D] factum caro dicatur, probabant exemplo communis cujusque hominis, cujus anima corpori infusa fit homo; huic enim rationi connexum erat:
- I. Ut Christus non sit homo qualis quisque nostrum, sed vere Deus utens corpore assumpto perinde ac anima suo.
- II. Ut beata Virgo tam vere appelletur Θεοτόκος , quam ἀνθρωποτόκος quaelibet alia, quae hominem peperit.
- III. Ut incarnatio non sit unio utriusque naturae σχετικὴ tantum, qualis inter conjuges; sed φυσικὴ potius, et οὐσιώδης , cujusmodi inter animam et corpus.
- IV. Ut in Christo duae sint quidem naturae, sicut in nobis; sed unica tamen existat ambarum hypostasis, more pariter nostri.
- V. Ut non alius sit qui ex Patre Filius, alius qui ex matre; sed unus et idem ex utroque; neque enim [Col. 1116A] in nobis alius homo est qui creatur a Deo, alius qui procreatur a parentibus.
- VI. Ut duae fuerint unius Verbi divini nativitates: altera aeterna ex Patre, altera temporalis ex matre: quo etiam modo contingit duas existere nativitates cujuscumque hominis: unam ex Deo, qua creatur mens, et quidem ante saecula, si credimus Origeni; alteram, qua procreatur homo, definito tempore.
- VII. Ut neque Verbum dici possit Christi Dominus, neque Christus Spiritu sancto minor.
- VIII. Ut tam vere proprieque Deus asseratur natus, passus, mortuus, etc., quam vere dicuntur nasci, patique singuli quique homines.
- IX. Ut denique, et caro Christi deificata fuerit, et Verbum incarnatum. Quid reliqua persequar, uno satis exemplo communis hominis manifesta?
Huic vero doctrinae consequens erat ut Verbum cum incarnaretur, et conversum sit in animam, et carni mixtum, et patibile effectum; sic enim mens cum incarnatur et homo fit, ab Origenistis dicebatur [Col. 1116B] in animam converti, miscerique toto corpore, et passioni obnoxia fieri, ac omnes hominis appellationes suscipere.
Quod autem aliter non potuerit totum incarnationis negotium peragi, ex eo videbantur sibi conficere, quod duplex tantum superesset rei expediendae modus: alter a Samosateno assertus, quae unio pure σχετικὴ , seu moralis; alter Photino a quibusdam tributus, quae unio hypostatica quidem, non qua tamen homo hypostasi Verbi, sed qua Verbum hypostasi hominis subsisteret, quippe per se ἀνυπόστατον , et prolatitium dumtaxat. Neutrum vero admitti posse, non tantum communis Ecclesiae fides adversus utrumque haereticum evincebat, sed etiam synodi Antiochenae duae contra Samosatenum, Sirmiensisque gemina, aliaeque contra Photinum definierant.
Urgebant deinde acriter evangelistae dictum, Verbum caro factum est, tum pervulgatum illud, quorsum anima ubi Verbum adest, et quidem φυσικῶς unitum; [Col. 1116C] denique Apollinaristarum rationes, sive quas Cyrillus refert (Lib. de Rect. Fide ad Theod. c. 17) , sive quae plurimae coacervantur in dialogo 4 et 5 de Trinitate, inter Athanasii Opera.
Atque haec fuit Arianorum haeresis de incarnatione, orta ex altera de Trinitate, qua cum Verbum dicerent mentem creaturarum primam, idoneum faciebant quod laberetur in corpus, et fieret anima.
Fuisse hujus haeresis nomine suspectum Orientalibus Cyrillum, nemo forte mirabitur qui apud se perpenderit, vel temporum conditionem quibus latebat adhuc incarnationis mysterium suis omnibus tenebris involutum, vel suspicantium affectionem quos livor urebat. Nam unioni φυσικῇ et καθ` ὑπόστασιν , quam Cyrillus catholice defendebat, eadem quae Arianae haeresi et consequentia et pugnantia videbantur, istis praesertim hominibus quos partim invidia commoverat, partim fascinaverat vesanus amor sui Nestorii.
Ita porro alte insederat ipsorum animis isthaec suspicio, ut quamvis Cyrillus nullam praetermiserit occasionem, [Col. 1116D] sive Ario anathema dicendi, sive conversionem Verbi confusionemque ac mixtionem oppugnandi, sive affirmanter docendi totam humanitatem, ipsamque adeo animam, assumptam esse, vix tamen umquam facere sibi fidem potuerit; immo coactus sit aliquando, cum pax Ecclesiarum iniretur, de suis anathematismis, tamquam discordiae causis, silere: usque adeo discrimen utriusque sententiae obscurum tunc erat, nec nisi oculatissimis quibusque perspicuum.
Id vero ut constet non temere a me afferri, operae pretium est Arianorum doctrinam cum singulis anathematismis Cyrilli componere.
Dicebat in primo Cyrillus, Emmanuelem esse Deum κατὰ ἀληθείαν : quam vocem interpretatur ipse alias, natura Deum. Haec ipsa vox erat Arianorum, Emmanuelem tam vere natura Deum esse, quam quisque nostrum homo. Addebat Cyrillus, idcirco beatam [Col. 1117A] Virginem esse Θεοτόκον . Inclamabant et istud idem Ariani, idque Proclo Cyrilloque Nestorius saepe objecit.
Docebat in secundo, Dei Patris Verbum carni ἡνῶσθαι καθ` ὑπόστασιν , unumque cum sua carne esse Christum. His ipsis verbis suam Ariani mentem exponebant, cum uterentur exemplo animae, quae cum suo corpore unus est homo.
In tertio, anathema intorquebat in eum qui non fateretur Verbi et carnis φυσικὴν ἕνωσιν . Totum virus Arianae doctrinae continebatur his vocibus duabus, φυσικὴ ἕνωσις , cujusmodi nempe animam et corpus unit.
Vetabat in quarto ne quis voces quae de Christo passim in Scripturis sacris occurrunt, tum ab ipso Christo, tum ab apostolis dictae, duabus hypostasibus partiretur. Vetabant idipsum Ariani, suo rursum hominis exemplo abusi.
In quinto, edicebat, Verbum, cum caro factum est, perinde ac nos carni et sanguini communicasse. Nihil [Col. 1117B] aliud dictitabant Ariani, immo totius haeresis brevis erat haec explicandae ratio.
In sexto, Dei Verbum negabat esse Christi dominum. Id negabant Ariani, nec negabant tantum, sed etiam cur id facerent causam perspicuam afferebant: quia nempe Verbum carni unitum non aliter est Christus, quam quomodo anima infusa corpori est homo. Nullus autem proprie dicitur sui dominus.
In septimo abnuebat pariter Verbum in Christo operari velut in homine, qui non sit ipsummet Verbum. Abnuebant istud quoque Ariani, cum dicerent Verbum perinde esse hunc hominem qui Jesus Christus, atque anima est homo aliquis, exempli gratia, Petrus.
Prohibebat in octavo dici assumptum hominem adorari cum Verbo, quasi duo sint adorandi, homo et Verbum; ne quaternitas, quod alibi causatur, pro Trinitate induceretur. Istud ipsum vetabant Ariani propter eamdem quam primi invenerunt causam.
[Col. 1117C] Prohibebat etiam in nono ne quis assereret Christum Spiritus sancti virtute velut aliena adjuvari, quippe cum Spiritus sanctus a Filio procedat, Christusque sit ille ipse Filius aeternus Dei, a quo Spiritus procedit. Prohibebant id pariter Ariani, et quidem eadem de causa, cum Spiritum sanctum assererent a Patre per Filium creari.
Anathematismi consequentes duo, quorum prior ad eum pertinebat qui diffiteretur Verbum incarnatione factum esse pontificem et apostolum confessionis nostrae, seque pro nobis, non item pro seipso, obtulisse Patri; posterior ad eum qui carnem Domini vivificam, id est, quae dat vitam mundo, negaret esse Verbi propriam, quoniam Procli defendendi causa conditi sunt, eam doctrinam continent quam, etsi iisdem verbis apud Arianos expressam legere me non memini, ex Arianorum tamen principiis effici posse apertum est. Nam si Verbum est pro anima, qua existit homo Jesus Christus, fateri oportet procul dubio quaelibet Christi officia, atque ita sacerdotium et apostolatum, [Col. 1117D] convenire Verbo. Oportet pariter concludere Verbum seipsum Patri obtulisse pro nobis, suamque, quam animaret carnem, fecisse panem vivificum, qui in sacra mensa proponitur.
Postremus tandem de Verbo Dei passo, crucifixo, mortuo, et primogenito ex mortuis, ut omnium maxime animos Nestorizantium offendit, ita visus est, non affinis tantum, sed idem atque Arianorum haeresis, visusque proinde symbolo Nicaeno proscriptus, qua parte dicitur anathema asserenti Filium Dei esse mutationi et alterationi obnoxium.
Haec et alia Cyrillum satis vocabant in suspicionem consensionis cum Arianis: suspicionem tamen augebant duo, magnae postmodum futura contentionis semina.
Alterum, quod Cyrillus saepe vocem φύσεως pro ὑποστάσει poneret: unde cum unicam in Christo hypostasim praedicaret, unicam videbatur naturam in [Col. 1118A] Christo agnoscere. Id vero intelligi vix ac ne vix quidem poterat, sine Arianorum commento de Verbo animae locum tenente.
Alterum, quod aperte diceret unam esse post ἕνωσιν Verbi incarnati naturam: quae sententia, ut erat per se obscurior, ita facile ab hominibus male in Cyrillum affectis, pejorem in partem accipiebatur.
Ariana porro haeresis oppugnata est argumentis praesertim quatuor.
I. Quod Verbum sit ejusdem cum Patre essentiae, atque ἀληθινὸς Θεός , quem Ariani fatebantur propter excellentiam essentiae esse ἄτρεπτον καὶ ἄναλλοίωτον , atque ita deprimi non posse ad conditionem animae carnem informantis.
II. Quod in Evangelio Christus meminerit animae suae, quae aliquando conturbata sit ac tristis ad mortem, quamque ipse posuerit, atque iterum pro arbitrio sumpserit.
III. Quod nisi Verbum mentem quoque hominis sumpsisset, totum utique hominem non salvasset: [Col. 1118B] salvavit enim id unum quod assumpsit; et eam partem praecipue debuit sanandam suscipere, in qua radix erat mali, quod peccatum.
IV. Quod obedientia Christus non fuisset mortuus, nec morte meritus quidquam pro hominibus, nec proinde ipsorum mediator apud Deum. Haec enim tria ei soli conveniunt qui rationalis simul et inferior fuerit.
Non parva fuit Apollinarii cum Arianis doctrinae affinitas: in eo tamen pugna erat, quod cum nullam Ariani animam Christo praeter Verbum tribuerent, Apollinarius eam concesserit qua corpus viget, movetur et sentit. Solius ergo mentis vices a Verbo expleri asserebat, ex quo uno discrimine originem plura duxerunt, de quibus tamen non prius agendum videtur quam de ipso Apollinario observata fuerint nonnulla, quae causae incredibiliter obscurae aliquid [Col. 1118C] forte lucis afferant.
Duo fuerunt Apollinarii, pater et filius: ille cum Alexandria Laodiceam migrasset, istum suscepit, qui perinde ac pater rhetoricae totum atque sophisticae se dedit: uterque Laodicenae Ecclesiae inservivit, pater in presbyterorum gradu, filius ut lector; quo tempore haeresim fecerunt, si credimus Socrati.
Solius filii celebre admodum nomen exstitit, de quo tamen pugnantia tradunt veteres, aliis in laudes, aliis in convicia effusis.
Laodicenum episcopum fuisse scribit Hieronymus, Antiochenum Theodoretus. Haeresim fecisse narrat Socrates, cum lector esset, propter impotentiam animi, ultionem meditantis de Georgio episcopo, a quo abstentus fuisset: incidisse in errorem prae incogitantia, cum episcopatum teneret, Epiphanius. Abstentionis a Georgio causam refundit Socrates in nimiam cum gentili philosopho consuetudinem: contendit Sozomenus id contigisse, quod cum Athanasio Laodicaea transeunte communicasset. Innumerabilia [Col. 1118D] scripsisse volumina adversus Arianos, Eunomianos et Origenistas, auctor est Theophilus atque etiam Hieronymus: consensionis cum ejusmodi haereticis Nazianzenus accusat. Reum Sabellianae impietatis faciunt Basilius et Theodoretus, purum Vincentius Lirinensis et Leontius Scholasticus. Veteres quidam docuisse ferunt tria vehementer aliena a fide: primum, quod Verbum non assumpserit ex Maria carnem, sed e coelo attulerit; alterum, quod divinitas Verbi, sin minus tota, saltem ex parte, conversa sit in carnem; postremum, quod mille annis post judicium regnaturi sint in terra sancti cum Christo, ac tandem aliquando exstitura Origeniana ἀνακύκλησις . Haec et alia ejusmodi portenta magis opinionem quam dogmata, a discipulis excogitata contendit Epiphanius, magistrumque, ut fit, discipulorum invidia laborasse. Sed quid ego plura non minus istis pugnantia persequar?
[Col. 1119A] In tanta auctorum dissensione, quam peperit, sive scribentium affectus, quod non incredibile; sive rei perplexitas, quod satius sentire; malim ego adhaerere Epiphanio atque Lirinensi: qui etsi deflent hominis quem vehementer laudant infelicem casum, unum ipsi tamen errorem, eumque gravissimum, objiciunt, quod Verbum docuerit pro mente exstitisse in Christo, caetera homini nobis simili.
Hanc in opinionem venit, si non pluribus, saltem tribus de causis. Primam refert Mercator in dissertatione de duodecimo anathematismo Nestorii, ubi postquam angelorum corporali specie aliquando visorum mentionem fecit, negavitque facile et temere quidquam affirmandum, ubi quaeritur (Num. 24) utrum tantum corpora ab his suscepta sint, in quibus illi spiritus pro tempore habitando animarum rationalium ministerium impleverint; an animata corpora, vatum more, extrinsecus inspiraverint; pergit in haec verba (Num. 25) : Quae praesumpta incerta tamquam certa, et Scripturis minime expressa opinio, Apollinarem Laodicenum, [Col. 1119B] et postea Arianos (non autem ipsum Arium), et Eunomium quoque, et ultimum Macedonium forte decepit; ut hinc sentirent et pronuntiarent Christum Dei Filium corpus tantum hominis, non etiam animam suscepisse; pro anima autem Dei Filium Verbum Patris in illo suscepto corpore habitasse. Et postea (Num. 27) : Quamvis postea Apollinaris in pejus velut emendans, animam quidem fuisse in Christo confessus est, rationem autem seu mentem in eo hominis non fuisse, sed pro ea Deum Dei Filium exstitisse, cum impietate deliravit.
Alteram tradit Nemesius ( In libro de Natura hominis): Quidam, e quibus est Plotinus, aliud esse animam, et aliud mentem statuentes, ex tribus constare volunt hominem, e corpore, anima et mente. Hos secutus est Apollinaris Laodiceae episcopus; hoc enim jacto fundamento sententiae suae, reliqua dogmati suo consentanea superstruxit.
Tertiam quartamque indicat Cyrillus in libro de [Col. 1119C] Recta Fide ad Theodosium (Cap. 17) ; nam post fidem catholicam de unitate Christi adversus Photinum expositam, de Apollinari subjungit: Ipsi quoque unum solum Christum aperte constituunt, et unum Emmanuelem in duos divellere, tamquam rem summa cum impietate conjunctam, summopere exsecrantur; sed Verbum interim carni, quae humana, hoc est, ratione praedita, anima exuta destitutaque sit, unitum praedicant: et cur istuc praedicare debeant, rationem admodum plausibilem comperisse se autumant. Aiunt enim quae ad unius perfecti constitutionem per compositionem concurrunt, ea partes esse, et imperfectorum rationem obtinere: nam quod perfectum est per se, atque ut in propria natura, non opus habet ut ad partialem compositionem veniat; atque ideo cavendum esse sedulo ne templum quod Verbo unitum est perfectum hominem exstitisse concedentes, exactam illam unius rationem quae in Christo accidisse dignoscitur meritae calumniae exponamus. Quin et illud quoque huc adjecturos suspicor, nempe, si ex homine perfecto, et Dei Patris Verbo [Col. 1119D] Emmanuelem coaluisse dicamus, in illud nos et magnum et plane inevitabile periculum venturos esse, ut vel inviti duos Christos et duos itidem filios tenere et profiteri cogamur. Plures alias rationes refert auctor dialogi quarti quintique de Trinitate, inter Opera Athanasii.
De tota hac haeresi nihil melius afferri potest quam colloquium ab Epiphanio habitum Antiochiae cum Vitali Apollinaris discipulo, cum vellet ipsum Paulinumque, ambos ejusdem urbis tunc episcopos, de fide pugnantes in concordiam revocare. Narrat vero se accepisse a Paulino quidem libellum fidei Athanasii manu correctum; Vitalem vero interrogasse hunc in modum: Christumne proprie carnem assumpsisse profiteris (Haer. 77, quae Dimaeritarum) ? Profiteor, inquit. Eamdemne de Maria Virgine sine virili satu ac per Spiritum sanctum accepisse? Ne istud quidem infisiatus est. Utrumnam proprie Deum Verbum Deique [Col. 1120A] Filium existimas e coelo descendentem, carnem sumpsisse de Virgine? Magna ille cum gravitate assensus est. Iterum a nobis interrogatus num et animam indidem accepisset, ille pari gravitate ac constantia accepisse fassus est; neque aliter asserendum, sed in omnibus, quod verum est, pronuntiandum esse dixit. Igitur Vitalis humanam a Christo animam susceptam esse confessus est. Sic enim aiebat: Omnino perfectus homo Christus exstitit. Deinde postquam de anima et carne sciscitati sumus, tum demum istud ab eo quaesivimus: Mentemne Christus Dominus accepit? Sine ulla cunctatione negavit. Tum nos ex adverso: Quinam igitur perfectum illum hominem fuisse censes? Ad haec ille intimos animi sui sensus nobis aperuit. Et eatenus, inquit, perfectum hominem fuisse dicimus, si Divinitatem illi loco mentis ascribamus, et carnem atque animam adjungamus; sic ut perfectus homo ex carne, anima, Divinitate, quae sit mentis instar, existat.
Apollinaris igitur medium locum tenuit inter catholicos et Arianos: conveniebat enim cum utrisque [Col. 1120B] qua parte pugnabant adversus Δοκήτας atque Photinianos, et quos Cyrillus videtur σχετικοὺς dicere; nam et veram fatebatur Christi carnem contra Δοκήτας , et veram, id est, physicam carnis cum Verbo ἕνωσιν adversus σχετικοὺς .
Conveniebat cum Arianis in eo quod in unionis essentia explicanda modum non teneret, id est, unionem tantam poneret, quanta inter carnem et partem rationalem hominis existit: quare habuit suae opinioni consequentia omnia, quibus, perinde atque Ariana, cognationem cum catholicis mentiretur; ab Arianis tamen discrepabat quod et Verbum consubstantiale Patri diceret, et praeter carnem humanam Christo animam tribueret: quo pacto declinabat, sin minus totam, saltem partem invidiae in Arianos conflatae.
Nam neque incommode explicabat Scripturae loca quibus fit mentio animae Christi, sive conturbatae, sive tristis, sive positae, etc. Haec enim de sensitiva interpretabatur; [Col. 1120C] neque cogebatur fateri tria quaedam Arianorum flagitia, Verbi scilicet, cum incarnatum est, aut confusionem, mixtionemque cum carne, aut conversionem, aut passibilitatem in propria natura. Nam praeterquam quod confusio, mixtio, conversioque, ac passibilitas soli animae convenit, in quam mens illapsa corpori convertitur, certe si νοῦς hominis, id est, mens, quamvis incorporetur ab Aristotele (Lib. III de Anima) , tamen χωριστὸς, καὶ ἀπαθὴς, καὶ ἀμιγὴς dicitur: multo magis mens divina, seu Verbum, sine ulla sui confusione mixtioneque et passione incarnari poterit, et mentis vice fungi.
Apollinarem porro Platoni Aristotelem conjunxisse nullus mirabitur, qui ipsum a parente suo doctum meminerit, parentem vero ab Ammonio Alexandrino, Ammonium utriusque philosophiae dogmata miscuisse.
Priusquam sit dicendi finis, operae pretium est quaestiones quasdam solvere, earumque solutione lucem afferre iis quae partim de persona ipsa, partim de dogmate Apollinaris narrata sunt.
[Col. 1120D] I. Cur a Nestorio non semel, a Nestorianis frequenter, tanta animi commotione, tamque iracunde, objectus sit Cyrillo cum Apollinari consensus? Id factum reor tribus de causis: primo, propter ambiguum Apollinarianae et catholicae doctrinae a Cyrillo defensae discrimen, quod rude vulgus latebat; deinde, quia Constantinopoli Apollinaristarum secta incredibiliter exosa erat, sive propter absurdas quae ipsis tribuebantur opiniones, sive ob latam a Theodosio, Nestorii impulsu, recens adversus omnes haereses legem, cujus in fronte, ad majorem infamiam, Arianorum, Macedonianorum, et Apollinariorum nomen inscribitur, quibusque hoc esse dicitur facinus, quod nocenti meditatione decepti, crederent de veritatis fonte mendacia, ideoque intra ullam civitatem Ecclesiam habere interdicitur (Cod. Theod. leg. 65, de Haer.) , id erat jamdudum a Theodosio Magno Arcadioque prohibitum. Denique, quod Apollinaris nomen ab [Col. 1121A] omnibus piis et a probatissimis quibusque episcopis, invidiosum reddi soleret, ne, ut erat immensae auctoritatis, orbem, quod ait ille, traheret in suas partes.
II. Cur tam invidiosum evaserit Apollinaris nomen, viri caeteroquin nobilis, qui pro fide exsilium ab Arianis passus esset, quemque moribus probatissimum Epiphanius, libris editis celebratissimum Hieronymus, magistrum orbis Vincentius Lirinensis appellaverit? Apollinarem puto, quod tradit Epiphanius ( Loc. cit. ), non tam sua quam discipulorum invidia laborasse; idque expertum, quod solent magistri, alias non inculpabiles, in quos debitum pejoribus discipulis odium vulgus effundit.
Quamquam magna procul dubio fuerat in ipsam Apollinaris sententiam excitata offensio, nec immerito, cum funditus tolleret generis nostri veram redemptionem; id enim sanavit Christus quod assumpsit. Si ergo non assumpsit mentem, qua maxime peccatur, sed corpus solum, quod morti obnoxium, [Col. 1121B] dici certe non potest hominum genus liberasse a peccato, quae mors animae; sed a corruptione sola, quae mors corporis. Haec autem quantula est quamque exilis redemptio? Potuit igitur eam ob causam videri Apollinaris, quamquam inde lis nulla fuit olim facta, aut injuriosus in Christum, quem nollet redemptorem animorum fateri; aut Pelagianae impietatis reus, qui animos negaret redemptione egere, quasi forent puri culpae originalis, suisque sibi naturae viribus ad salutem adipiscendam sufficerent.
III. Quae tandem fuerint Apollinaristarum propria commenta? Sex praecipua mihi reperta sunt apud veteres auctores (Theodoret. lib. IV Haeret. Fab.) . Primum συνουσίωσις , id est, naturarum confusio, cujus inventor Polemius: hic Polemianorum, sive Synusiastarum, sectae nomen dedit. Alterum, κρᾶσις τῆς θεότητος καὶ τοῦ σώματος , seu Divinitatis et corporis contemperatio atque mixtio, cujus inventor idem: atque hinc orta Eutychianorum haeresis; συνουσίωσιν porro et σύγχυσιν ac κρᾶσιν recte sanctus [Col. 1121C] Thomas interpretatur informationem corporis ab anima. Tertium, conversio Verbi in carnem, cum fieret homo; et rursus carnis in Verbum, post ascensionem, quae Verbi σμίκρωσις , et carnis ἀποθέωσις : hae conversiones duae aliud nihil reipsa sunt quam duo, ut loquuntur, animae status in corpore mortali scilicet, in quo servit quodammodo corpori; et in immortali, in quo ei dominatur omni ex parte. Quartum, quod ex Virgine Verbum non sumpsisset carnem, sed e coelo attulisset: atque ita Virgo Θεοτόκος dici vere non posset; immo nec ἀνθρωποτόκος , nisi specie tantum, ut quae non genuisset vere hominem Verbo unitum, sed transmisisset dumtaxat velut aquam canalis. Id ego figmenti excogitatum reor ab illis Apollinaristarum, qui cum Deiparae hostibus ferendis eorumque rationibus solvendis pares se non sentirent, maluerunt delirando dicere, id quod est, Virginem e coelo gravidam factam fuisse, aliud nihil fuisse quam inde corpus accepisse quod pareret. Quintum, [Col. 1121D] quod caro de coelo allata aeterna foret, et cum Verbo simul creata. Oportet ita delirantes defecisse ab Apollinari ad Arium, qua parte Verbum creatum dicebant, qua vero concreatam Verbo carnem, ad Origenem aut saltem Origenistas, qui praeter verum Deum, qui solus Pater, incorporeum nihil esse contendebant. Sextum, quod haec ipsa caro, ut erat Verbo, perinde ac nobis nostra, consubstantialis, ita nostrae esset ἑτεροούσιος . Qui hoc delirium sequebantur aperte deflectebant ad Δοκήτας ; nam si Christus neque animam habuit, neque carnem nostrae ὁμοούσιον , non fuit revera homo, sed videbatur tantum. Septimum, patibilem esse secundum se Divinitatem Verbi. Fuit et ista impietas Apollinaristarum a magistro eam ob causam deficientium ad Arianos, quia non satis erat ipsis persuasum de differentia animae et mentis, quam tamen Apollinaris pro principio poneret. Hac enim mentis et animae differentia sublata, Verbum in Christo [Col. 1122A] non tantum mentis locum tenere opinabantur, sed animae quoque, cujus est dolere, eosque affecto corpore motus experiri, quae παθὴ a Graecis vocantur. Neque enim eo usque putandum est insaniisse homines, ut Divinitatem Verbi crederent flagellis secundum se posse caedi, affigi clavis, perforari lancea, sepeliri, etc. Inde procul dubio παθητὸν Verbum nominabant, quia pati posset, perinde ac solet anima conjuncta corpori, cujus motibus propter cognationem et, ut loquebantur, συνουσίωσιν quatitur atque etiam perturbatur.
IV. Unde constat haec non esse Apollinarii ipsiusmet, sed discipulorum commenta? Pluribus certisque argumentis. Nam primo, Athanasii ad Epictetum Corinthi episcopum scribentis, istaque omnia refellentis, epistolam Apollinaris ipse magnopere laudavit his verbis (Epist. ad Serapionem, t. V Antiq. Lect. Henrici Canisii p. 112) : Epistolam domini mei (Athanasii) Corinthum missam magnopere approbavimus. Eorum autem qui dicunt carnem Deo consubstantialem, [Col. 1122B] magnam insaniam damnavimus. Deinde negat ea ipsa flagitia merito posse sibi objici ( Epist. ad Dionysium, ibid.): Quod autem nemo haec objicere potest, quae contra quosdam dicta sunt, manifestum est ex iis quae semper scripsimus, neque carnem Salvatoris e coelo esse, neque carnem ejusdem substantiae esse cum Deo, quatenus est caro. Denique haec eadem, pariter atque Arianum dogma, unde fere oriuntur, quod Filius Dei creatura sit, expressis verbis condemnat, non suo tantum, sed verorum quoque discipulorum nomine (Ibid., p. 116) : Apollinarius et qui mecum sunt haec sentimus de incarnatione: Carnem ὁμοούσιον nostrae carni assumpsit ex Maria Verbum Dei, uniens in unionem cum Divinitate, ex principio conceptionis in Virgine; atque ita factus est homo, quoniam caro et Spiritus est homo secundum Apostolum. Et hoc est Verbum carnem factum esse, unitum esse carni, ut humanus spiritus; vocatur enim homo similis nobis caro; Dominus autem est supra nos homo: quamobrem et coelestis est, propter proprium Spiritum coelestem, cui [Col. 1122C] prudentia carnis adversabatur. Atque ita destruebatur in Christo peccatum, et dissoluta est mors ex peccato. Et nos facti participes hujus operis, fide salvamur; et cum simus ex patre terreno, efficimur similes coelesti. Anathema igitur sit, qui non dicit carnem ex Maria; et qui dicit eam carnem esse naturae non creatae, et ὁμοούσιον Deo; immo et qui dicit Divinitatem esse patibilem, et ex ipsa esse passiones animae.
Admonendus lector, sub finem, Pelagianos, etsi forte magna jungerentur cum Apollinaristis necessitate, iis tamen in suis fidei libellis anathema dixisse. Vide Theod. in Symbolo; Rufin. cap. 45 Fidei; Pelagium in Libell. num. 7; Coelestium, ibid.; Julianum in Libell. part. III num. 6. Causas protulimus in notis ad citatos locos, quas consuluisse nonnullum erit operae pretium.
Eunomii error circa trinitatem divinarum personarum [Col. 1122D] pervulgatissimus est, omnibusque notus; non perinde alter, qui circa incarnationem Verbi. Quis enim veterum eadem Eunomium cum Ario de Filio et Spiritu sancto sensisse non tradidit? Sensisse vero cum Arianis de Verbo animae locum tenente in Christo, qui scripserit quinto saeculo non memini me legere quemquam, praeter Mercatorem, Theodoretum et Nestorium. Illi vero tres, ut Eunomium semper Arianis jungunt propter societatem erroris, ita facto docent nihil de ipsius errore afferri posse quod inter agendum de Ario non sit occupatum: quare rem hujus hominis facile absolvemus, si pauca quaedam observata fuerint.
Observandum igitur primo Mercatorem Eunomio socium addidisse Macedonium, quod vel nemo veterum, vel pauci tradiderunt. Neque vero mirum haereticum alterum alteri, velut in conclusione, consensisse, cum de principio convenirent; ambo enim fatebantur [Col. 1123A] Filium Dei creatam esse mentem, ideoque aptum ad carnem instar animae induendam. Quo ex principio Ariani aiebant, quod refert Epiphanius (Haeres. 69, num. 52) , Filium, ideo quod Patre minor sit, induisse carnem; sed dictum vir ille sanctus non perinde atque sui auctores accepit. Afferebant enim illi rationem cur Filius, non item Pater, carnem possit induere. Intellexit Epiphanius quasi assererent idcirco reipsa induisse, quod Patre minor esset, velut inde necessitas induendae carnis et non possibilitas orta sit Filio. Unde Spiritus sancti angelorumque exemplum argumentatur, quos etsi Ariani faterentur minores Patre, non tamen assererent induisse carnem. Verum id obiter de Epiphanii loco.
Observandum deinde Eunomii discipulos eo usque discessisse a magistro, ut, si qua fides Nemesio philosopho, divinum Verbum dicerent cum corpore unitum fuisse, non substantia, sed facultatibus utriusque; neque enim substantias unitas, vel inter se temperatas, sed facultates corporis facultatibus divinis esse commixtas [Col. 1123B] (Lib. de Natur. hom. c. 3, sub. fin.) . Latet me causa, fateor, quae tantum delirium effecerit; videor tamen mihi videre originem Monothelismi ex Eutychianismo: quod enim de substantiis Eutychianistae, de facultatibus solis Monothelitae dixerunt. Unde suspicio mihi semper inhaesit, quaestionem de una voluntate Christi, unaque operatione, ad mentem quoque pertinuisse; ab operatione tamen voluntatis nomen accepisse, quod ista foret majoris momenti, ubi de merito Christi obedientiaque ageretur. Sed tota haec disputatio alterius est loci.
Observandum, tertio, in Oriente gravissimis legibus in Eunomianos a Theodosio Magno, jam inde ab ann. 381, quo vivebat adhuc Eunomius, animadversum fuisse ut neque ecclesias habere in civitatibus sinerentur, neque ullos coetus agitare, neque creare sacerdotes; immo ut perfidiae pleni codices, in auctorum oculis, judicantum, ut ait lex, incendio comburerentur (Cod. Theod. de Haeret. leg. 6, 8, 11, 12, 13) ; utque [Col. 1123C] postmodum Eunomiani, velut antesignani haereticorum, primi inter alios frequenter appellarentur.
Observandum, quarto, Mercatorem, ut erat juris peritissimus, in legem 13 Cod. Theod. de Haeret. oculos intendisse, cum erroris socios faceret Arium, Apollinarium, Eunomium et Macedonium; fecit enim ipse imperator his verbis: Eunomiani, Macedoniani, Ariani, nec non Apollinariani, inter sacrae religionis officia, famosa sunt nomina, etc.
Cogitanti vero mihi cur imperator quatuor ista nomina sociaverit, venit haec in mentem causa admodum, ut opinor, probabilis, quod nempe illi in unam aliquam haeresim consentirent, nec tamen in aliam ullam, quam quod Verbum cum sua carne sit non una tantum persona, sed etiam natura. Quod si res ita se habet, ut habere pene certum est, viderint legum studiosi an non lex ista possit a Mercatore lucem accipere, suamque sive speciem, sive occasionem clarius prodere quam hactenus juris periti crediderint.
[Col. 1123D] Observandum, quinto, lege 63 de Haeret. Cod. Theod., quam, Nestorii impulsu, Theodosius Junior, adversus omnes haereses ad Florentium PP. dedit ann. 428, Eunomianis interdici omnem in Romano solo conveniendi orandique facultatem, aliasque poenas infligi, quae et cum Manichaeis aliisque orbis pestibus, communes essent, et non minus haberent infamiae quam incommodi. Qua in lege id notatu dignum, ab Arianis, Macedonianis, atque Apollinarianis, quibuscum mitius agitur, Eunomianos sejungi, cum antea conjungi solerent; accenseri vero Valentinianis, Montanistis seu Priscillianistis, Phrygibus, Marcionistis, Borborianis, Messalianis, Euchytis sive Enthusiastis, Donatistis, Audianis, Hydroparastatis, Ascodrogitis, Photinianis, Paulianis, Marcellianis, et qui ad imam usque scelerum nequitiam pervenerunt, Manichaeis. Non quod Arianis, Macedonianisque, et Apollinarianis pejora traderent, sive de Trinitate, [Col. 1124A] sive de incarnatione; sed quod invaluissent in urbe potentius, obstitissentque obstinatius urbis regiae antistitibus, Gregorio, Nectario, Joanni et Attico, quorum virtutes Nestorius, legis auctor, non tam laudibus quam imitatione celebrare, vestigiisque insistere, aut studebat, aut certe videri avebat.
Observandum denique, verissimum esse, atque ex hac lege constare, dictum Vincentii Lirinensis (In Comm. c. 16) , Nestorium, ut uni suae haeresi aditum patefaceret, cunctarum haereseon blasphemias insectatum esse. Verum id ea arte vir callidissimus praestitit, ut haereses, quarum invidia, vel ipse adversarios, vel ipsum adversarii oneraturi forent, vehementius insectaretur, cum aliis mitius ageret, atque etiam remissius. Quamobrem ut initio legis Arianorum, Macedonianorum et Apollinarianorum, sic in fine Photinianorum, Paulianorum ac Marcellianorum mentionem fieri procuravit; illorum enim societatem objecturus erat catholicis; istorum objectam sibi, tanto praejudicio jam inde, declinare tentabat.
Hactenus Nestorium audivimus, cum suis ipse verbis exponeret haeresim cui nomen dedit; expendimus etiam argumenta quibus a suis patronis defensus est: quin et habuimus quaestionem de tribus haereticis quorum in societatem catholicos invidiose trahere nisus est. Nunc comparandus videtur cum antiquioribus illis, praesertim haereticis, a quibus acceptum errorem instaurasse dictus est, suoque nomine donasse.
Eusebius, qui Dorylaeam aliquando rexit Ecclesiam, cum adhuc laicus mereret inter auditoriales scholasticos urbis regiae, exprobravit primus omnium Nestorio consensionem cum Paulo Samosateno; Mercator praeterea Ebionis, Marcellique Galatae, Photini et [Col. 1124C] Bonosi haeresim; Judaismum Proclus, atque etiam gentilium ἀθεότητα ; Cassianus Leporii atque Pelagianorum societatem; Diodori denique Tarsensis et Theodori Mopsuesteni συμφωνίαν Cyrillus. De singulis nunc agendum, ordine temporis quo exstiterunt servato, quamquam de Pelagianis atque Leporio non pauca in antecessum scripta sunt in dissertatione septima ad priorem partem.
Nemo umquam, quod antea meminimus, nomine Christiano censitus est qui non aliquam in Christo divinae humanaeque naturae unionem agnoverit. Quare qui nullam omnino posuerunt, habiti sunt in numero gentilium ac Judaeorum. Neque illi tantum, sed ii quoque qui σχετικὴν solam, repudiata hypostatica, defenderunt; id enim est, secundum apostolum [Col. 1124D] (I Joan. IV, 3) , SOLVERE JESUM, atque ita se ANTICHRISTUM profiteri, qui gentilium Judaeorumque proprius ac communis character.
Atque inde factum ut ethnicismus, quo divinus cultus hominibus defertur, et Judaismus, quo Messias creditur merus homo, a Patribus Nestorio objiceretur: factum pariter ut Nestorii gregales postmodum, lata lege, imperator Christianorum appellatione abuti vetuerit.
Nestorium igitur Cyrillus ethnicae impietatis, atque ἀνθρωπολατρείας , in eo reum fecit, quod simul fateretur Christum et Deo jubente ab angelis hominibusque adorandum, et non alia tamen ratione dici posse omnium Deum quam qua Moses Pharaonis deus: inde enim erat ineluctabiliter consequens ut merum hominem adorandum assereret, qui purus putusque ethnicismus, cum appellatitia illa divinitas Mosem ex hominum ordine non exemerit.
[Col. 1125A] Objecit idipsum Proclus, idque tam impatienter Nestorius tulit, ut et Cyrillo νεκρολατρείαν sermone 7 et Proclo consensionem cum gentilibus serm. 4 exprobraret: propterea quod ille Deum mortuum assereret epist. 3, iste Virginem matrem Dei, in orat. paneg. dixisset; gentiles vero et mortuos colebant divino cultu, et diis suis matres inducebant.
Atque haec de gentilismo. Quod Judaismum spectat, Nestorium Proclus hujus nominis invidia meritum affecit, cum in homilia de Virgine Θεοτόκῳ (Num. 18) , dissimulato nomine, praesentem ita compellaret: Qui igitur redemit nos? non purus homo, O JUDAEE; hominum enim natura peccato serviebat, etc.
Sensit dictum Nestorius, cumque vellet tam invidiosam ignominiam a se removere, dictum illud protulit quo crimen sibi oblatum videri voluit in auctorem rejicere: Ne glorieris, JUDAEE, Deum enim non fixisti cruci. Sic illi tacitis nominibus se mutuo impetebant.
Judaei porro de Christo contraria veritati tria cogitabant. [Col. 1125B] Primum, quod filius Josephi foret ex Maria conjuge: Nonne hic est fabri filius? Nonne mater ejus dicitur Maria (Matth. XIII, 55) ? Deinde quod homo communis de turba; unde increpabant quasi impie locutum de Deo, velut suo Patre: Tu homo cum sis, facis te ipsum Deum (Joan. X, 33) . Denique, quod arte magica miracula ederet: In principe daemoniorum ejicit daemones (Matth. IX, 34) .
Nestorius ex Virgine quidem fassus est Christum esse natum; fassus et divina virtute, quamquam non sibi propria, stupenda opera effecisse. At nudum reipsa substantialiter hominem asserebat, in quo procul dubio consentiebat Judaeis; ipsis tamen eo pejor, quod cum redemptorem agnosceret, redimendi tamen vim unicam, quae vera Dei incarnatio, ut subtiliter verbo attigit Proclus, cum divinitate detraheret.
Adde quod testimonia Isaiae duo, quae veram Christi divinitatem manifestius probant: Ecce Virgo [Col. 1125C] concipiet et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isai. VII, 14) ; et: Puer natus est nobis, etc. (Ibid., IX, 6) , perinde ac Judaei, corrupit: illud quidem in anathematismis adversus Cyrillianos oppositis; istud sermone 11; nam in priore loco exponit quae sit potestas vocis Emmanuel, in posteriore quomodo puer nobis datus sit Deus; utrobique pro vera ἑνώσει meram ἐνοίκησιν inducens.
Anathematismo I. Siquis eum qui est Emmanuel Deum verum esse dixerit, et non potius nobiscum Deum, hoc est, inhabitasse, eam quae secundum nos est naturam, per id quod unitus est massae nostrae, quam de Maria Virgine suscepit; matrem etiam Dei Verbi, et non potius ejus qui Emmanuel est, nuncupaverit, etc., anathema sit.
Sermone 11 (Num. 2, 3) in verba Isaiae: Puer datus est nobis, etc.: Infans enim Deus est suae potestatis: tantum abest, Arie, ut Deus Verbum sit sub Dei potestate. Novimus ergo humanitatem infantis ac divinitatem; filiationis unitatem servamus in Deitatis humanitatisque [Col. 1125D] natura. Hoc autem dico ut noveritis quam superexcellens et summa quaedam Deitatis conjunctio existebat, etiam in infante ipso, cum Dominica caro conspiceretur; erat enim ipse, et infans, et infantis ipsius Dominus. Laudastis vocem, sed nolite eam parum curiose laudare; dixi enim quod idem erat infans, et habitator infantis.
Atque hinc patet cur Nestorii haeresis dicta sit Judaica impietas; cur Anastasius improbus ille presbyter, Θεοτόκου hostis, impietatis Judaicae assertor audiret; cur Nestorius Judaicis opinionibus imbutus, atque etiam Chaldaeus Assyrius porcus ab Anastasio Sinaita vocaretur (In lib. qui Dux viae dicitur, cap. 14) ; cur portentosae superstitionis nefariaeque sectae participes Theodosius Junior Simonianos voluerit dici, ut cujus scelus essent in deserendo Deo imitati, ejus vocabulum jure viderentur esse sortiti (Leg. 66, de Haeret.) .
[Col. 1126A] Et vero, ut quisque veterum haereticorum Judaicae superstitionis ritibus addictior fuit, ita et infensiore animo erga Divinitatem Christi. Id autem exemplis consequentium haereticorum manifestum fiet.
Cogitandum est interim animo quanta fuerit olim, quantaque sit etiamnum aetate nostra quorumdam hominum, sive audacia, sive inscitia, sive etiam improbitas, qui Nestorium a tantis viris ethnicae Judaicaeque impietatis postulatum, jactant nihilominus esse purum criminis; atque ita aut Cyrillum, Proclum, aliosque Patres ignorantiae accusant, quae incredibilis audacia; aut, Nestorii Operibus diu multumque tritis, mentem ipsius perspicere non valuerunt, quae inscitia et mentis stupor; aut propter perversum animi affectum, cognitae veritati contradicere voluerunt, quae mirifica improbitas.
Manichaeum gentilibus jungamus, parum enim abest. Nam quid retinet Christiani nominis, qui Christum, unde nomen habet, asserit vanum quoddam esse ludibrium, quod illusis hominum oculis videri voluerit [Col. 1126B] esse homo, qui nullus erat? Mercator Nestorium in suspicionem Manichaeae insaniae vocavit his verbis ( In Contradic. anath. Nestorii): Addit autem iste, ad ostentationem sui, massam suscepisse Dei Verbum, id est, ut habitu, inquit, inveniretur ut homo, ostentatione Deus; et haec vana et impia Graecus ejus sermo declarat: Αὐτόν τε τοῦ Θεοῦ Λόγον εἶς σάρκα ἐάν τις εἴποι τετράφθαι, ἣν ἔλαβεν ἐν σχηματισμῷ τῆς Θεότητος ἑαυτοῦ, ἵνα σχήματι εὑρεθῇ, ὡς ἄνθρωπος, ἀνάθεμα ἔστω. Quod est: Si quis dixerit ipsum Dei Verbum versum esse in carnem, quam accepit ad ostentationem Deitatis suae, ut habitu inveniatur ut homo, anathema sit. Σχηματισμὸν καὶ σχῆμα habere differentiam omnes Graeci cognoscunt: σχηματισμὸν namque illum Graeci intelligunt, ubi non veritas, sed potius quae ad fallendos sensus aliquos assumitur, simulatio est, vel figmentum; σχῆμα autem ipsam habitus significare veritatem, quae duo nos ostentationem et habitum dicere possimus; ut ostentatio deceptoria sit, habitus vero naturae omnis ostensio. Quid [Col. 1126C] sibi ergo novus et vanus iste vult magister, scire vellemus: quo se σχηματισμῷ videri fecerit iste novus Deus ejus, ipsius enim dicendus est, non Christianorum. Quo vero schemate inventus est tamquam homo? Videtisne hunc, seu voluntate nequissima, sed stulta ignorantia, in Manichaei sententiam esse prolapsum, qui Deum non vult verum hominem, sed phantasticum, id est, putativum Christum Dei Filium credere.
Verum cum Mercatoris ἀκρίβεια probanda fortasse non sit omnibus purioris Ἑλλάδος studiosis, suspicio haec, ut non est spernenda propter auctoritatem viri, ita nec necessario imitanda, propter nimiam subtilitatem.
Non omnia communiter veteres de Ebione scripserunt, sed pugnantia nonnulla, quae nemo nisi aegre conciliet. Haec Mercator (Dissert. in 12 anathem. Nestorii) : Totum impietatis malum Pauli ab Ebione [Col. 1126D] Stoico philosopho tractum est. Hic tempore adhuc Joannis apostoli intra Asiam exstitit, et Christum hominem communem ex Joseph et Maria natum, et eum vitae merito omne humanum genus praeivisse, proque hoc in Dei Filium adoptatum, ausus est praedicare, asserens se Matthaei, Marci et Lucae evangelistarum auctoritatem secutum. Quo tempore Joannes apostolus contra hunc condidit Evangelium, in quo praefatus ait, In principio esse Verbum, et Verbum esse apud Patrem, et Deum esse Verbum (Joan. I, 1) . Post quam praefationem subdescendens, ut ostenderet quem illi tres evangelistae hominem scripserant esse etiam Deum, ait: Quod factum est in illo, vita est. Et post pauca: Et Verbum caro factum est. Hunc itaque Ebionem philosophum secutus Marcellus Galata est. Photinus quoque, et ultimis temporibus Sardicensis Bonosus, qui a Damaso urbis Romae episcopo praedamnatus est.
Ista vero Epiphanius (Haer. 30, n. 18) : Ebionaei [Col. 1127A] quoad Christum spectat, veritatis hunc esse prophetam sentiunt, et Christum Dei Filium progressione quadam virtutis et conjunctione cum Deo factum, quatenus ad sublimia coelestiaque provectus est. Prophetas vero non veritatis, sed intelligentiae, esse prophetas arbitrabantur. Proinde Jesum solum prophetam et hominem, Deique Filium esse, licet merus homo sit, ut jam diximus, qui ob egregiam virtutem Dei Filius appellari meruerit.
Indicat vero postea, non discipulorum esse, sed ipsius Ebionis magistri assertionem, de Christo commixtione parentum sato. Cum enim, adducto Isaiae, Jeremiaeque, ac angeli, et Mariae testimonio, prolixe probasset Christum virili semine non esse genitum, sed coelesti Patre, pergit in haec verba: Verum incredibilis quaedam est aberrantium a veritate istorum infelicitas, qui prophetarum angelorumque testimoniis relictis, ad haereticum Ebionem adhaerescere maluerunt qui ex animi sui libidine Judaica instituta complexus, sese tamen a Judaeis abalienavit.
[Col. 1127B] Theodoretus (Lib. II Haeret. Fab. cap. 1) : Hujus autem catervae princeps fuit Ebion (Hebraei mendicum ita vocant): hic unum quidem, sicut et nos, ingenitum dixit, eumque mundi opificem esse docuit. Dominum autem Jesum Christum ex Joseph et Maria natum esse, qui homo quidem erat. Sed virtute et innocentia omnibus antecellebat, ex lege autem Mosaica vitam instituebat. Solum hi Evangelium secundum Hebraeos recipiunt, Apostolum vero apostatam vocant. Ex his erat Symmachus, qui vetus Testamentum, ex Hebraica in Graecam linguam transtulit. Alia praeter hanc classis fuit nominis ejusdem: nam et Ebionaei quoque vocantur, qui in caeteris quidem omnibus cum prioribus conveniunt; Servatorem vero et Dominum ex Virgine natum dicunt. Evangelio autem secundum Matthaeum solo utuntur; sabbatumque secundum legem Judaicam observant; et Dominicam more nostro sanctificant.
Auctor Praedestinati (Lib. I Haer. 10) : Ebionaei hominem solum fuisse Dominum Jesum Christum asserunt; [Col. 1127C] et legis mandata more Judaico custodienda constituunt. Hos Lucas evangelista apud Antiochenam Ecclesiam inveniens condemnavit, docens angelum dixisse ad Mariam: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit te. Ideo et id quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) .
Philastrii et Augustini testimonia idcirco praetermitto, quoniam nihil admodum habent, praeterquam quod in anacephalaeosi Epiphanii continetur, quam unam describere ambo fere solent.
Ex his scriptoribus totam Ebionis historiam discimus. Fuit enim Cerinthi discipulus, vixitque Joannis evangelistae temporibus in Asia.
Per admirabilem metamorphosim ex gentili primum Judaeus; tum ex Judaeo Christianus; mox ex Christiano Stoicus philosophus; tandem ex philosopho haereticus, atque etiam haeresis sui nominis dux evasit.
Docuit haec de Christo quatuor: natum ex conjugio Josephi et Mariae; nudum fuisse hominem, sed [Col. 1127D] eximie sanctum; morum integritate promeritum, ut in ipsum, quomodo in prophetas solet, divina quaedam virtus descenderet: non ad communem mensuram, sed tota fere plenitudine efficientiae divinae, unde Filius Dei adoptione singulari factus est.
Et haec quidem dogmatum perversitas, non minor rituum quos Judaicos retineri voluit, ac Christianis misceri; quin etiam plura ipsi tribuuntur, sane impia atque exsecranda, sed quae Ebionitarum propria suspicatur Epiphanius (Loc. cit.) .
Nestorius infinitis prope locis Ebioni dissensit, quoad primum impietatis caput, de Christo commixtione parentum genito; dissensit pariter quoad tertium, siquidem assumptam a Verbo esse carnem in utero Virginis, et ab ipso conceptu, asserit. In duobus reliquis reipsa consensit, ut demonstratum est; etsi mentem tota, qua plurimum valebat, mentiendi arte tegere conatus sit. Quo primum igitur tempore haeresim [Col. 1128A] propalare coepit, jure a Mercatore consensionis cum Ebione insimulatus est, ea in parte quaestionis quae tunc temporis in disceptationem vocabatur, de Christo nempe mero homine.
Priusquam alio feratur oratio, observanda puto quae duo primum de Ebione scripsit Mercator, immo quae nemo alius veterum, addictum scilicet ipsum fuisse Stoicae philosophiae, et auctoritate trium evangelistarum, Matthaei, Marci et Lucae, ad probandam haeresim, abusum. De priore diximus in notis ad Mercatoris locum.
De posteriore paulo diligentius tractandum; habet enim Mercator contradicentem Theodoretum a quo scribitur Ebion recepisse solum Evangelium κατὰ Ἐβραίους. Sed quodnam istud Evangelium est? An quod ipse Theodoretus meminit cum de Judaeis sive Nazaraeis scriberet, Christum ipsos honorasse tamquam hominem justum, et Evangelio usos quod κατὰ Πὲτρον dicitur? An quod Epiphanius κατὰ Ματθαῖον vocat, quodque scriptum est primo Hebraea lingua? [Col. 1128B] An quod aliqui κατὰ Μάρκον appellant, quoniam, ut tradit Hieronymus, creditur Marcus excepisse scripto, quae verbo Petrus referret? An illud potius quod Hieronymus loquitur (Lib. II Comm. in Matth., ad c. XII) : In Evangelio quo utuntur Nazareni et Ebionitae, quod nuper in Graecum de Hebraeo sermone transtulimus, et quod vocatur a plerisque Matthaei authenticum? Haec postrema opinio longe probabilior est.
Instabit forte quispiam, tres auctores mox laudatos in eo dissentire Mercatori, in quo conveniunt de uno Nazaraeorum Evangelio ab Ebionitis recepto; trium enim ille auctoritate usum Ebionem tradit. Verum facili negotio lis dirimetur, si vel de Ebione Mercator, de Ebionitis alii intelligantur: vel Ebion ipse dicatur auctoritatem trium evangelistarum secutus, non tamen ἁπλῶς, quasi auctoritatem vereretur; sed, ut aiunt, ad hominem, quia receptam ab adversariis adhiberet.
Sed cur Theodoretus receptum a Nazaraeis Evangelium [Col. 1128C] dixit κατὰ Πέτρον, siquidem non differat a quinto illo, cujus meminit Hieronymus, quodque ait creditum a quibusdam Matthaei authenticum? Hanc ego quaestionem reor vix solvi posse, nisi dicatur, vel irrepsisse mendum in Theodoreti textum, quod non incredibile; vel Theodoretus memoria lapsus, quod credibilius; praestat enim auctoritas Hieronymi hac in parte, ut qui Caesariensem codicem, in quo fuerit vera inscriptio, et legerit, et Latinum fecerit.
Primus omnium, quod sciam, Nestorio Pauli Samosateni haeresim objecit Eusebius ille de quo antea scripsimus: nam cum in Ecclesia palam redarguisset episcopum impia docentem, cumque ab episcopi factione pro calumniatore traduceretur, obtestationem publice proposuit, qua, collatis inter se Pauli Nestoriique sententiis, eadem utrumque sentire ostendit.
Eusebii exemplum Mercator, vel statim secutus, vel [Col. 1128D] etiam comitatus, sparsit in vulgus epistolam de discrimine inter haeresim Nestorii et dogmata Samosateni; non qua discrimen astrueret de quaestione proposita, sed qua, detectis haeretici latere volentis artibus, consensionem patefaceret.
Ego quidem existimo adversus hunc utrumque fidei defensorem a Socrate susceptam esse Nestorii, alioquin exosi, causam, stimulante, ut fit, invidentia, hominem de foro, vel de aula, ad collectam ab aequalibus suis forensibus defensae fidei gloriam minuendam.
Non memini me legere apud Cyrillum ullam hujusce accusationis partem, non quod tanto viro aut ignota esset, aut videretur falsa, sed quod superfluam putaret, adversus hominem, quem Photini, eadem cum Paulo sentientis, invidia obrueret. Mirum vero neque a Cassiano, neque a Patribus Ephesinis id, quidquid est, vitii tributum esse Nestorio.
[Col. 1129A] Tentavit ille accusationem repellere, sed postremis solum temporibus, cum, post acceptas litteras Coelestini pontificis, in quibus mentio erat Samosateni, sermonem duodecimum haberet. Antea enim, etsi accusaretur a Mercatore et Eusebio, laicos tamen accusantes, velut aliena tractantes, et suae sortis oblitos, videri potest prae superbia despexisse.
Repulit autem sermone 12 totis viribus, nisusque est etiam rejicere in auctores. Sed defensionem Mercator vanitatis, ignorantiae, et suspicionis plenam ostendit (In dissert. ad 12 Nestor. anathem.) , quod erudite quidem praestitit: ea tamen praestando adduxit quae aut novitate sua, aut alia simili de causa, difficultatem creent. Ea priusquam ad examen vocentur, exponendum est Samosateni dogma, prout a veteribus refertur, immo et aliquid delibandum de vita et moribus hominis, quem ipse quoque Mopsuestenus, angelum diaboli, utique Christo divinitatem invidentis, propter impietatem nominat (Lib. XIII de Incarnat. apud Facund. lib. III c. 2) .
[Col. 1129B] De Paulo igitur Samosateno veteres ea tradiderunt, quae liquido demonstrent haeresis et nequitiae spiritum eumdem omnibus exstitisse temporibus, etiam primis, quibus Ecclesia necdum asserta in libertatem, sed adhuc, regnantibus ethnicis, sub carnificum ictu posita gemebat (Ex epist. P. P. synod. secundae, t. I Conc. Labb.) .
Ex infimae sortis homine factus est Antiochenus episcopus, et tertium Ecclesiae thronum iisdem artibus conscendit, quibus haeretici solent, feminae principis potentia, specie pietatis, doctrinae fama, dicendi facilitate, et multitudinis factiosae gratia.
Namque, ut aiunt Patres secundae synodi Antiochenae: Cum ante episcopatum pauper et mendicus esset, nec ullas omnino facultates, aut a parentibus relictas accepisset, aut ullius artis exercitio sibi comparasset, postmodum ad incredibilem opulentiam pervenit, per scelera ac sacrilegia, fratrumque concussiones, etc., pietatem quaestum esse existimans, etc. (Ibid.) .
[Col. 1129C] Non minor fuit in aucupanda gloria quam in corradendis pecuniis improbitas: siquidem in ecclesiasticis conventibus ambitiosam quamdam vanitatem omni studio consectatus est, nihil aliud quam inanem gloriam captans, et pompam affectans, atque hujusmodi artibus imperitiorum animos in sui admirationem traducens. Usque adeo, ut qui dicenti non applauderent, per suos fautores contumeliis afficiendos curaret. Verba sunt eorumdem Patrum (Ibid.) .
Pergunt vero arrogantiam hominis reliquorum despicientissimi describere: Inter habendas ad populum conciones solitus erat doctores jampridem vita functos arguere, et petulanter lacerare; cum interim sui foret μεγαλοῤῥημονῶν καθάπερ οὐκ ἐπίσκοπος, ἀλλὰ σοφιστὴς καὶ γόης ; episcopos vicinorum locorum, necnon et presbyteros assentatores suos submitteret, qui in suis et ipsi concionibus eum praedicarent, velut angelum de coelo lapsum.
Professam vitae turpitudinem his verbis exprimunt: Quin et feminas duas aetate florentes et forma conspicuas, [Col. 1129D] quocumque proficisceretur, circumduxit, idque deliciis affluens, et epularum amans, atque ejusmodi sorores et συνεισάκτους permisit quoque presbyteris et diaconis habendas, non sine flagitii periculo atque suspicione; quae etsi privatim dolentes suspirarent boni atque ingemiscerent, accusare tamen non audebant, propter faventium potentiam (Ibid.) .
Zenobiae reginae adhaesit, feminae alioquin a veteribus laudatae, sed Judaeae atque imperiosae: cui ut serviret, Judaicam impietatem in Christianum dogma invexit, Christique divinitatem abnegavit, immo et trinitatem personarum, nescio quid pro Verbo et Spiritu sancto ἀνυπόστατον delirans (Theodoret. l. II Hist. c. 8; Athan. epist. ad solit.; Chrysost. hom. 8, in Joan.) .
Duae synodi adversus Paulum habitae sunt Antiochiae. Prima ann. Christi 265, convenientibus undique pluribus episcopis, quorum unus fuit Gregorius Thaumaturgus. Illi accurate quidem in Paulum ejusque [Col. 1130A] fidem inquisierunt; at is vafre et subdole catholicum prae se dogma ferens, verbisque dissimulans ambiguis, quid reipsa in animo sentiret, illusos pontifices, immo gratulabundos de comperta fidei in illo catholicae integritate, ad suas Ecclesias remisit (Euseb. lib. VII c. 27) .
Coacta est secunda, quinque post annis, erumpente in apertum impietate Pauli. Quot Patres convenerint, non est constans veterum opinio: convenisse pene infinitos scribit Eusebius (Lib. VII c. 30) : definit numerum centum et octoginta libellus Basilii et monachorum ad imperatores contra Nestorium, quem tamen contrahit Athanasius in libro de synodis, ubi septuaginta tantum recenset.
Iterum Patres suis artibus ludificari tentavit versipellis haereticus, sed irrito conatu. Malchion enim ex sophistica ad gradum presbyterii evectus, vir juxta eruditus et acerrimus disputator, hominem convicit, convictumque synodus de sede deposuit, depositum ipse quoque Aurelianus imperator, licet gentilis, [Col. 1130B] mandavit pelli civitate, simulque tradi Ecclesiam ei qui cum Italiae et Romae episcopo communione jungeretur (Petr. diac. l. de Inc. ad Fulg.) .
Missa est a Patribus synodica ad Dionysium pontificem Romanum et ad Maximum Alexandrinum, caeterosque orbis episcopos. Exstat illius magna pars apud Eusebium (Loco mox citato) : unde decerpsimus fere cuncta quae hactenus dicta sunt.
Atque haec de persona Pauli; nunc de haeresi, cujus capita tria Augustinus facit (Haeresi 44) . Primum, quod Christus non semper fuerit; alterum, quod initium ex ortu ex Virgine sumpserit, postremum quod aliquid amplius non fuerit quam homo. Eadem habet totidem verbis auctor Praedestinati; habet et Nestorius.
Addit quartum Epiphanius (Haeresi 65) , Dei nempe Verbum, quod in Jesum descendit, esse prolatitium quiddam et ἀνυπόστατον. Epiphanio consentit Philastrius (Serm. 12) , atque etiam Mercator, tum in epistola de discrimine, etc., tum in dissertatione ad duodecimum [Col. 1130C] anathematismum Nestorii, nisi quod adjungit Christum a Paulo dictum esse genitum ex utroque parente: quo dicto caeteris omnibus, ipsique Nestorio dissentit, qui et ipse recedit ab aliis; nam Paulum Photino componens, haeresim Verbi prolatitii Photino soli tribuere videtur.
Athanasius errorem Samosateni refert his verbis (Lib. de salut. Adventu) : Paulus Samosatensis Deum ex Virgine confitetur, Deum Nazarethi in lucem editum, et inde existendi primordium regnique consecutum. Verbum tamen efficax e coelo et sapientiam in eodem agnoscit, ac praedestinatione quidem ante saecula fuisse putat, sed Nazarethi primum exstare coepisse: ut unus, inquit, supremus sit Deus Pater.
Tam constans omnium opinio eo majorem mihi admirationem movet, quo apertius videtur pugnare cum epistola Dionysii Alexandrini ad ipsum Paulum, cumque verbis Pauli, quae Dionysius adducit. Ex his enim ita sensisse apparet, Spiritum sanctum in utero Mariae formasse hominem, quem destinaret in templum, suo [Col. 1130D] tempore a Verbo incolendum; profecisse hominem illum, vitam studiosam degendo, eaque ratione magis quam alii homines placuisse Verbo, ipsumque ad sui inhabitationem allexisse. Habitasse igitur in eo Verbum Dei, sed ita, ut unius soliusque Christi duae forent hypostases, duaeque personae, et duo Filii Dei, unus natura, qui fuit ante saecula, et unus καθ` ὁμωνυμίαν, Christus et filius David, qui non fuit ante saecula, sed fuit in tempore, et secundum beneplacitum Dei accepit nomen Filii; sicut civitas accepit nomen domini, et domus nomen ejus qui eam aedificavit. Sic alium virum esse Christum praeter Deum Verbum, ab alterius Christi substantia et dignitate differentem, et unum Christum inhabitantem, ac opera divinae justitiae operantem (In epist. Dionysii ad Paulum) .
Ut tollatur, si qua ratione possit, repugnantia quae inesse videtur verbis scriptorum hactenus adductis, solvendae sunt quaestiones magni momenti, quae inde oriuntur, quarumque explicatione id fere totum continetur, [Col. 1131A] quod de Samosateno, et a veteribus traditum, et a nobis tractandum est. 1 o Quale Paulus reipsa Verbum Dei agnoverit, an quod indicat ipse Paulus ἀνυπόστατον, an quod plures alii tradunt, ἀνυπόστατον. 2 o Christumne dixerit ex utroque parente natum, quod scribere videtur Mercator; aut ex sola Virgine, quod alii. 3 o Quid significent Athanasii verba mox laudata: Deum Nazarethi in lucem editum, et inde existendi principium regnique consecutum. 4 o Utrum Paulus docuerit Verbum ab ipso formationis initio habitasse in homine, quod Athanasius significare videtur; an quod vulgo jactatur, nonnisi post vitam sancte traductam, tantumque beneficium pietatis operibus promeritum. 5 o Qua in parte Nestorius Paulo consenserit aut dissenserit. 6 o Quam vere scriptum reliquerit Mercator, ambo in eo haereticos convenisse quod Verbum dicerent ab aeterno Filium non fuisse, sed Verbum tantum, quae veluti medulla Paulianae haeresis.
Quod pertinet ad primam quaestionem, vetus opinio [Col. 1131B] est jam inde a longinquis ducta temporibus ad nostram usque aetatem, Samosatenum trinitatem personarum divinarum sustulisse, unumque Patrem Dei nomine vocasse, cui tamen tribueret Verbum coaeternum, sed prolatitium dumtaxat, et ἀνυπόστατον, nostroque simile. Tam pervulgatae opinionis neque origo, neque veritas apertissima est.
Investiganti mihi quis omnium primus id Paulo attribuerit, nemo Latinorum Philastrio, nemo Graecorum Epiphanio antiquior occurrit, saltem qui expressis verbis mentem aperuerit, quamquam ne ipsi quidem ambo clarissime loquantur.
Philastrius (Tom. IV Biblioth. PP. initio) : Paulus quidam fuit Samosatenus post hos in Syria, qui Verbum Dei, id est, Christum Deum Dei Filium substantivum, ac personalem, et sempiternum esse cum Patre denegabat: prolativum autem, id est, quasi aera quemdam dicebat; non tamen personam vivam Filii sempiternam cum sempiterno Patre credendum docebat.
[Col. 1131C] Epiphanius (Haeresi 65) : Est autem Pauli haec opinio, Deum Patrem, et Filium, ac Spiritum sanctum unum esse Deum. Verbum Dei ejusque Spiritum inesse Deo perpetuo, sicut hominis in corde proprium Verbum inesse cernimus. Filium Dei subsistentiam habere per sese nullam, sed in Deo subsistere. Ad haec Dei Verbum in terras delapsum, in Jesu, qui homo merus esset, habitasse. Ita unus, inquit ille, Deus est: neque aut Pater est Pater, aut Filius Filius, aut Spiritus sanctus Spiritus est sanctus. Immo vero Deus unus est Pater, et hujus in ipso Filius, ut est in homine sermo.
Utrumque secutus Mercator (Epist. de Discrim., etc., num. 1) . Nestorius, inquit, circa Verbum Dei, non quidem ut Paulus sentit, qui non substantivum, sed prolatitium potentiae Dei efficax Verbum esse definit. Et alio in loco (In dissert. ad 12 anathem. Nestorii, num. 19) : Paulus Verbum Dei προφορικὸν, καὶ πρακτικὸν λόγον δὲ ἐνεργετικὸν, id est, prolativum, et potestatis effectivum Verbum sensit, non substantivum, quod Graeci οὐσιῶδες dicunt.
[Col. 1131D] Non minus incerta est veritas opinionis quam origo: nam quomodo cohaerent ista, quae a veteribus tradita, et a consequentibus recepta sunt, cum verbis ipsiusmet Pauli duas dicentis in Christo hypostases, duasque personas, immo duos filios, unum natura, qui fuit ante saecula, alterum καθ` ὁμωνυμίαν, qui in tempore? Nam si Verbum et homo sunt duae hypostases in Christo, quod decem totis quaestionibus Paulus prolixe probat, quomodo Verbum est ἀνυπόστατον ? An forte Patris hypostasis reipsa fuit in Christo, sed non diceretur tamen, quod sensit Sabellius? Sed quomodo Paulus, si res ita se haberet, non fuisset perinde Patripassianus atque Sabellius, quod tamen e veteribus nemo tradit, plures negant? An supposititia est epistola Dionysii Alexandrini, quod nonnemini, desperata nodi solutione, forte venerit in mentem? At quid fiet Hieronymo dicente (Lib. de Script. Eccl. cap. 69) , adversus Paulum Samosatenum [Col. 1132A] ante paucos dies quam moreretur, insignem Dionysii ferri epistolam?
Eruenda quaestionis tam impeditae solutio ex ipsis Pauliani delirii mysteriis. Fingebat ille Deum instar solis, cujus tria considerari debeant, figura seu discus ipse qui dicitur, et energiae duae, illuminandi ac calefaciendi. Figurae et substantiae similem dicebat Patrem, vi illuminandi Verbum, vi calefaciendi Spiritum sanctum; sed Verbum aiebat (idem sentiendum de Spiritu sancto) gemino, perinde ac nostrum, spectari posse in statu, prout nempe vel ἐνδιὰθετον esset, vel προφορικόν. (In Scholis dicunt, immanens et transiens.) Quamdiu in Deo est, non aliam habet, si Paulo credimus, hypostasim quam ipsiusmet intelligentis, ut neque nostrum, cum insitum cogitatur: cum autem profertur exterius, forasque mittitur, suam incipit habere distinctam a proferente hypostasim, quam tamen amittit, ubi primum redierit ad Deum a quo processerat, ad opus implendum. Verbum ergo divinum Paulus faciebat et ἐνυπόστατον, [Col. 1132B] cum a Deo discessisset; et ἀνυπόστατον, cum in Deo resideret: atque ita ἀνυπόστατον ante saecula, ἐνυπόστατον in tempore. Addebat, Verbum tunc fieri filium, cum profertur, incipitque propriam habere hypostasim, prolatio enim ipsamet est filii editio in lucem. Addebat etiam tunc temporis Deum aliquem fieri, non ἀΐδιον, et qui ab aeternitate per se subsistat; qui enim fieret quod erat? Sed recentem et novellum, ut qui Nazarethi incoepit. Quin etiam volebat, Verbum factum Filium, et per se jam Deum existentem, descendisse in Jesum, in eoque patrasse opera quae admirationem pepererint: quo tamen relicto, cum passio, aut certe mors, impenderet, revolasse ad Patrem: ideoque, nec Verbum dici posse passum, nec Deum mortuum. Desertionis argumentum putabat certissimum, quod Jesus inter exspirandum clamasset: Deus Deus meus, quare me dereliquisti?
Sic se habet insani capitis figmentum; nihilominus inde omnia, quae de Samosateno a veteribus traduntur, [Col. 1132C] non difficili negotio intelligi possunt.
Primum igitur asseruit Verbum esse ἀνυπόστατον, cum profertur, et ἐνυπόστατον, cum apud Deum est.
Deinde, Verbum idem aeternum esse, cum in Deo Verbum tantum est; et temporale, cum evasit in Filium.
Tertio, unicum esse Deum ἀληθινὸν et aeternum, qui Pater; sed alios praeterea duos temporales, qui Verbum et sapientia, cum mittuntur.
Quarto, duos exstitisse in Christo Filios Dei, sed unum natura, alterum adoptione; huncque esse passum, illum non item.
Ex his etiam intelligitur qua parte cum Sabellio de Trinitate convenerit, et qua pugnaverit: nam uterque sustulit reipsa Trinitatem, sed Sabellius Verbum et Sapientiam mera dixit esse nomina unius Dei diverse operantis. Paulus Verbum et Sapientiam nolebat ab aeterno esse ἐνδιάθετον quiddam, quod in tempore et emitti posset, et per se existere. Unde Sabellius Patrem aiebat incarnatum fuisse, immo et [Col. 1132D] passum; negabat Paulus: atque ita Patripassianus ille vocatus est a veteribus omnibus, iste a nullo.
Qua occasione aliam observare licet Sabellii Paulique differentiam. Prior enim unionem naturarum καθ` ὑπόστασιν agnovit: quomodo enim alioqui Patrem passum diceret, patiente Christo? Posterior eamdem omnino rejecit, siquidem duas esse Christi personas, duosque Dei Filios, cum unione hypostatica omni ex parte pugnat.
Secundae quaestionis solvendae facilior est magisque expedita ratio. Nam quod ait Mercator, a Paulo Christum, communiter ut caeteri, natum hominem ea utroque parente definiri; videtur quidem contrarium verbis Athanasii mox allatis, Samosatenus Deum ex Virgine confitetur, et istis ipsiusmet Pauli, Crescebat Jesus ex Spiritu sancto et Maria Virgine natus (Quaest. 5) . Sed reipsa non pugnat. Neque enim controversia movebatur de matre Christi, virgone pepererit, an [Col. 1133A] ex viro; sed apud Athanasium agebatur de Deo recente ac novello, ut aiebant; in quaestione quinta Pauli de duabus in Christo personis, quas laboriose totis quaestionibus decem probare nitebatur: quo parvi admodum referebat cujusmodi mater diceretur, an Maria tantum, an virgo, an ex viro parens. Athanasius de ipsa locutus videtur quemadmodum solebat; Paulus, pro adversantium sensu; Mercator, ut res erat. Mercatori favet recepta regula, eos scilicet haereticorum qui Judaicos ritus prae caeteris secuti sunt, negare communiter Christum ex Virgine ortum esse, propheticumque Isaiae vaticinium ea de re alienos in sensus, perinde ac Judaei, torquere.
Non ita promptum est quaestioni tertiae respondere, cum Athanasii verba de quibus agitur contineant mysterium haeresis Samosatenae, quo nihil fere vulgo ignotius.
Ille igitur de Trinitate sentiebat hunc quem diximus in modum, si tamen hoc sentire est, et non magis delirare, Deum, qui simpliciter Deus sit ac aeternus, [Col. 1133B] esse unicum, habere tamen suum λόγον suamque σοφίαν ἐνδίαθετον, quem utrumque aliquando emitteret e sinu suo ad implendum mandatum, expletoque ad se revocaret. Illi vero missi, hoc est, prolatus λόγος, extenta σοφία, prout discedebant a mittente, atque ita per se et χωρίς jam existebant, ita incipiebant esse hypostases quaedam, atque etiam per se dii, sed πρόσκαιροι, seu temporarii.
Venit itaque, si Samosateno credimus, uterque ad Virginem, sed Sapientia velut formatrix templi, Verbum tamquam habitator; atque ita contigit, ut Deus ex Maria existeret, Deusque Nazarethi in lucem ederetur, atque inde existendi primordium regnique consequeretur.
Dicebat tamen, Deum ejusmodi, quamvis temporarius reipsa foret, esse praedestinatione aeternum, eaque distinctione declinabat Scripturae locos, ubi aeternitas personae Verbi tribuitur. Atque haec est verborum Athanasii interpretatio, quam partim ex [Col. 1133C] Epiphanio, partim ex litteris Dionysii, aliisque veteribus colligere est.
Id autem, quod dixi, nomine Sapientiae Spiritum sanctum a Samosateno appellatum esse, nullus certe mirabitur, qui vel nostras ad Rufini libellum notas legerit, vel eorum meminerit quae de Sabellianis tradit, sive Basilius magnus, sive auctor expositionis fidei, quae ἡ κατὰ μέρος dicitur, ac Gregorio Thaumaturgo tribuitur. Basilius (Hom. 27) : Sapientiam in Deo existimant esse, sicut in homine sapientiam humanam, qua sapiens est; et Verbum simile esse interpretantur verbo quod ore profertur, vel mente concipitur, nulla hypostasi. Auctor Fidei: Sabelliani cum Verbum confitentur, ipsum comparant cum interno; Sapientiam vero similem esse dicunt habitui illi qui in eruditorum anima conflatur, atque idcirco unam esse personam et Patris et Filii, quoniam unus homo dicitur non divisus ab eo quod secum existit Verbo et Sapientia.
Quartum id quaeritur de Samosateno, utrum opinatus [Col. 1133D] sit, necne, hominem Jesum, ut loquebatur, non prius conjunctum esse Verbo, factumque καθ` ὁμωνυμίαν Deum, quam ad aetatem adultam pervenisset, suisque operum meritis et laborum mercede tantam sibi dignitatem comparasset?
Dissertatione prima in priorem partem, produximus testes qui Samosatenum ita opinatum dicerent, eaque sententia jam pridem invaluit, et eam nos passim populariter secuti sumus, aut supposuimus potius. Atqui oppositum tradere videtur Athanasius, verbis inter solvendam primam quaestionem adductis; si enim Samosatenus Deum ex Virgine confitetur, Deum Nazarethi in lucem editum, et inde existendi primordium regnique consecutum, fatetur procul dubio Verbi et hominis factam unitionem, cum primum missus est angelus Gabriel a Deo in civitatem Nazareth, ibidemque Virgo concepit de Spiritu sancto.
Opinionum pugna facile tolletur, si modo Theodorum [Col. 1134A] Mopsuestenum audimus, magistri sui sensa exponentem: credibile enim est conspirasse discipulum in eamdem cum magistro sententiam. Libro igitur VII de Incarnatione, postquam in utero Virginis factam Verbi cum Jesu conjunctionem dixit, indeque Jesum et rationis expeditiorem usum habuisse, et admirabilem virtutis indolem, et propensionem in recti studium, et praesto continenter Verbum, a quo impelleretur, ducereturque, et juvaretur ad honestissima quaeque perficienda: Capessebat, inquit, summa facilitate absolutissimam virtutem, sive cum legem servaret ante baptismum, sive cum vitam communem in statu gratiae post baptismum susciperet, cujus nobis formam praebebat, via quaedam nobis ad hoc factus. Sic deinde, post resurrectionem et ascensum in coelos, demonstravit se ex propria voluntate dignum unione, qui hanc antea assumpserat, in ipsa formatione, beneplacito Domini (Apud Leont. lib. III contra Eutychianos, etc.) .
[Col. 1134B] Geminus enim distingui potest secundum Samosatenum modus unionis Verbi cum Jesu, Filii Dei cum filio Virginis: unus qui a formatione ad absolutam virtutis usque perfectionem exstiterit; alter qui manserit postea, saltem usque ad passionem: prior erat velut hospitantis in Jesu Verbi, posterior proprie inhabitantis; ille meri beneficii rationem habuit, iste mercedis; de beneficio locutus est Athanasius, de mercede alii.
Jam vero quintam quaestionem, qua parte Paulo Nestorius de Incarnationis mysterio adhaeserit, solvit Mercator in epistola saepius citata. Ait enim (Num. 4, 5) : In eo Nestorius Paulo Samosateno conjungitur, in quo habitatorem et habitaculum pro meritis separat, dividens quod unicuique eorum sit proprium, ex diversitate naturae. Quod quidem illis ambobus cum Ebione, et Photino, et Galata Marcello commune est. In eo vero, quod substantiale Verbum Dei confitetur, et illud esse ab aeterno cum Patre Deum asserit, a memoratis recte dissentit, et fidei rectae conjungitur.
[Col. 1134C] Attende ad haec extrema verba: Ab aeterno cum Patre Deum asserit; ostendunt enim, quam vere expositum sit a nobis figmentum Pauli de Deo recente, id est, qui existere coeperit ex quo Verbum a Patre prolatum est, seu missum. Unde Mercator statim meminit Verbi prolatitii. Nestorius circa Verbum Dei non quidem ut Paulus sentit, qui non substantivum, sed prolatitium potentiae Dei efficax Verbum esse definit. Sed simul aliud Nestorii flagitium commune cum Paulo detegit. Non confitetur tamen idem Nestorius de Verbo substantivo, ipsum Filium Dei naturaliter esse, sed dicit (argute quidem, quia non expresse) ab aeternitate Filium non esse, sed Verbum tantum, quod in substantia Patris manens, Deus sit consubstantialis, quem Graeci ὁμοούσιον dicunt; Filium vero illum esse, et dici debere asserit, qui ex Maria sit natus: atque ita dividit aeternum a temporali, illi quidem Deo et Dei Verbo quae majestatis sunt, huic vero alteri quae humanae infirmitatis sunt deputatis. Propter individuam [Col. 1134D] autem atque inseparabilem connexionem dignum fuisse habitum nuncupatione Filii Dei, quippe qui hoc ipsum pro meritis, et ex adoptione habeat, non ex natura.
Praecipuum igitur atque apertum unius haeretici ab altero discrimen attulit, quod ille Verbum ἀνυπόστατον diceret, iste ἐνυπόστατον : omisit de virginitate matris dicere, deque aliis ejusmodi velut accidentibus.
Attulit et consensionis caput, ex quo facile caetera velut consectaria paterent: ait enim conspirasse in eo Paulum et Nestorium, quod uterque Christum assereret esse Filium Dei, non natura sed adoptione; uterque habitatorem et habitaculum pro meritis, id est, ἀξίᾳ, et dignitate nativa divideret. Namque hic est quaestionis cardo: quandoquidem oportet, si duo sint Filii Dei in Christo, si diversa dignitas Dei habitantis et hominis, duas in Christo personas fateri, divinam et humanam.
[Col. 1135A] Inde vero consequuntur reliquae omnes dogmatis Pauliani partes, quae decem quaestionibus Dionysio propositis continentur. Si enim duae sunt in Christo hypostases, oportet ut Christus non sit natura apostolorum Deus, quaest. 1; ut sit natura homo sicut nos, quaest. 2; non eadem sit hypostasis Verbi quae crucifixi, quaest. 3; corpus Christi neque sit ζωοποιόν, neque incorruptum, propter vitam ipsi οὐσιωδῶς unitam, quaest. 4; filius Mariae non fuerit ante saecula et cum Patre ingenito, quaest. 5; ut puer cum matre fugiens in Aegyptum, nec ab aeternitate existat, nec ubique loci, quaest. 6; ut Verbum non assumpserit formam servi sine hypostasi, quaest. 7; ut aeternus dici nequeat, qui duodecim annorum vere dictus est, quaest. 8; ut Deus magnus non fuerit, qui esuriit et laboravit, quaest. 9; ut omnino Deus non sit, qui veraciter dixerit: Nondum ascendi ad Patrem meum (Joan. XX, 17) , quaest. 10.
Sed ut haec distinctius adhuc cernantur, revocandae sunt in memoriam quinque partes catholici dogmatis [Col. 1135B] quas capite 1 distinximus: nam in prima, quod Verbum sit consubstantivum Patri, Nestorius a Paulo dissensit, idque Mercator monuit.
Quoad secundam, quod Verbum integram hominis naturam assumpserit, et non carnem solam, vel animae vel mentis expertem, uterque cum catholicis convenit. De tertia, quod assumptio in ipso Mariae utero peracta sit, uterque recte sentit. In quarta, quod Verbum indissolubilis nexus humanae naturae copulet, diversus abiit a Paulo Nestorius; hic enim catholice, iste contra sensisse fertur, derelictum nempe aliquando a Verbo hominem. Quod spectat ad quintam, de unionis modo καθ` ὑπόστασιν, uterque a veritate recessit, sed aperte Paulus, Nestorius dissimulanter. Ille enim duos manifeste filios dixit; iste nihil non molitus est, ut ne duas videretur personas in Christo, duosque filios et dominos admittere.
Oportet autem ad ea quae mox dicta sunt a Mercatore id quod fuit in partitione postremum quaerere, [Col. 1135C] quam vere dictum sit non confiteri Nestorium de Verbo consubstantivo, ipsum Filium Dei naturaliter esse, sed ab aeternitate Verbum tantum, etc.; Filium vero illum esse, et dici debere qui ex Maria sit natus (Epist. de Discr. num. 1) . Videtur enim ipse Nestorius Mercatori expressis verbis contradicere. Erat quidem, ait (Serm. 2) , Deus Verbum ante incarnationem et Filius et Deus cum Patre; sumpsit vero novissimis temporibus servi formam. Sed cum sit et antea Filius, et ita vocetur post assumptionem, non potest vocari divisus filius, ne duos filios constituamus; sed quia illi conjunctus est qui erat a principio Filius, non potest, secundum dignitatem, filiationis divisionem suscipere.
Nodum solvit Mercator ipse cum facit; arguit enim Nestorium, et in epistola, quod loquendi ambages quaerat; et alibi, quod sibi contradicat. Accedit etiam aliud impietatis deliramentum dicentis praetermisisse illos Patres pronuntiare credere se in Deum Verbum Filium unigenitum; sed dixerunt, inquit, unum se credere Dominum Jesum Christum, consubstantivum Patri, [Col. 1135D] Deum de Deo vero, lumen de lumine, per quem omnia facta sunt, tamquam Deus Verbum apud istum Filius non sit, sicut in superiore ejus sermone apertius declaratur.
Quae hujus haec vanitas? Quaeve dementia? Quod ludibrium potius in tam inconstanti sermone, non minus stulto quam impio? ut Verbum Dei Dei Filius ei non sit; ut Jesus ei sit ex medietate Deus, ex medietate homo, et idem tamen Verbum Dei Filius esse non possit? Ut modo sit consubstantivus natusque ex Deo Patre, Deus verus de Deo vero, lumen de lumine: postea vero horum nihil proprium naturaliter habens, sed sola nuncupatione alterius, particeps divinae dignitatis, tamquam homo natus ex tempore.
Claudendae sane Christianae aures, cum dicitur Filii nomen non significare Verbum illud Patris quod ex ipso et in ipso est. Ad quod testimonium esto, lector, attentus. Misit, inquit, Deus Filium suum factum ex [Col. 1136A] muliere, factum sub lege; videlicet ut quia natus ex muliere non est Deus, Verbum Filius ei non sit, sed alius qui potuit nasci partu mulieris (Dissert. ad 12 anath. num. 9, 10) .
Idipsum Mercator postea longe evidentius demonstrat, iterumque monet lectorem, ne sibi patiatur illudi. Quod ejus impietatis genus non hic in isto capitulo, sed in aliis scriptis, in isto tamen codice insertis, et tractatibus continetur et legitur. Et inde est quod catholicus qui legit cautus esse debet de varietate et inconstantia, quam utrum astutia, an vecordia ad alliciendum auditorem habeat, non est facile nosse. Quovis tamen pacto, constat eum varium esse, sibique contrarium. Quis autem non agnoscat hujusmodi hominem, aut tamquam astutum captatorem esse fugiendum, aut tamquam excordem, utpote sibi adversantem, et ex varietate confusum, nullo modo esse sequendum (Ibid., n. 22) ?
Cum ita sollicite Mercator lectorem attentionis moneat, quaesierit forte lector ipse quanti tandem momenti fuerit ista criminatio. Fuit sane maximi, ut [Col. 1136B] quae continuerit causae totius summam: nam qui Verbum negat esse Filium Dei ante incarnationem, atque ita asserit nomine Filii utramque naturam indicari, primo pugnat Scripturae praedicenti aeternum Filium, quem Pater ante luciferum genuit. Deinde contradicit fidei Nicaenae, qua Filius Patri consubstantialis, Paterque aeternum Pater creditur. Postea Samosatenae impietatis, non speciem tantum, sed proprium symbolum praesefert. Deinde, si Christus Filius Dei ex tempore factus sit, proclive est ut vel admittantur filii duo in Christo, vel generatio Verbi aeterna rejiciatur, vel conversio Verbi in hominem inducatur, vel Christus Filius Dei adoptivus. Quae sunt Pauli, Sabellii, Polemii et Mopsuesteni flagitia.
Denique, si nomine Filii utraque natura significetur, omnium fere argumentorum quae ex Scriptura concilioque Nicaeno petuntur, ad probandum Deum esse natum, passumque, et mortuum, etc., vis declinatur, atque ita summa fidei catholicae de unione hypostatica [Col. 1136C] labefit, etc.
Sed quaesierit iterum lector cur Nestorius videri voluerit modo hanc modo alteram partem in ista quaestione sequi.
Certe Mercator, dum Nestorianos anathematismos refellit, aliquando demonstrat Nestorium secundo, tertio, quarto et quinto, aliisque anathematismis filios duos inducere, aeternum unum, qui natura; alterum temporalem, qui adoptione, et, ut ait, καθ` ὑπόστασιν solam existat. Eumdem aliquando vocat in suspicionem societatis cum Samosateno, Verbum prolatitium delirante; aliquando ipsi quoque conversi in hominem Verbi invidiam facit. Neque vero sunt istae hominis acriter adversarium ad paradoxa cogentis conclusiones potius quam assertiones. Cur enim Nestorius tam anxius fuit sollicitusque de removenda Sabellii, Pauli et Photini a se suspicione, si nulla fuit probabilis? Cur magnam partem duodecimi sermonis in hoc argumento posuit, et curiose quidem atque laboriose, si hac invidia non laborabat?
Unus, quod sciam, veterum Mercator litem hanc Nestorio intendit, quia Marcelli causa visa est ipsi eadem quae Samosateni et Photini; hanc tamen litem non vehementer contestatus est, quoniam ista ipsa causa caeteris credita est ita perplexa, ut Marcelli societatem Nestorio objecisse, defensio potius videri posset quam accusatio.
Mercatori Mar ellum haereticis accensenti favent viri magni nominis magnaeque auctoritatis. Hilarius in libro ad Constantium; Basilius epistola 293, etc.; Chrysostomus, homilia 2 in epistolam ad Hebraeos; Marius Victorinus, libro I contra Arium; Theodoretus, libro II Haereticarum fabularum, capite penultimo; aliique nonnulli, quos tamen inter nolim Athanasium Epiphaniumque numerare (Haer. 72) ; tum quia supposita [Col. 1137A] est Athanasio oratio in qua Marcellus Samosateno conjungitur, neque Hilarius Pictaviensis Severusque Sulpitius satis credibiliter scripserunt de Marcello ab Athanasio damnato; tum quod Epiphanius haeret hac in re dubius, profertque geminam Marcelli confessionem, quarum altera omnino catholica est, altera varios sensus patitur.
Marcellum absolvunt Julius papa, concilium Sardicense in epistola synodica; Athanasius, in epistola ad solitarios; et quod omnium instar est, dirissimorum quorumcumque perpessio ab Arianis, ac pene martyrium, pro fide ὁμοουσίου. Quare cum apud me haec testimonia perpendo, vix extorquere possum ab animo meo ut Eusebii Caesariensis quinque libri adversus Marcellum non plus habeant momenti ad propulsandum crimen, quam ad inferendum illi viro, qui cum unus fuerit de trecentis decem et octo Patribus Arii damnatoribus, dignus est venia, si quid aut imprudenter excidere sibi passus est, aut in suspicionem Sabellianismi, quod ipsi quoque Basilio magno injuriose [Col. 1137B] contigit, infeliciter incidit.
His ita se habentibus, malim ego hujusce hominis, ut et Apollinaris, sortem miserabilem deflere cum Epiphanio, quam cum aliis, in re tam difficili tamque obscura, sententiam ferre. Qua in parte mihi videor sequi magni Athanasii exemplum, qui cum ab Epiphanio interrogaretur de Marcello, siluisse dicitur, et indignabundo subridentis nutu ambiguum dedisse signum animi, vel obtrectatoribus, vel humanae imbecillitati, irascentis.
Utut se res habet, Marcello tribuit Mercator (In diss. ad 12 anath.) quod Ebionis et Samosateni haeresim secutus sit; Nestorius (Serm. 12) , quod deponendam aliquando humanam a Verbo naturam crediderit; Eusebius ( Libris quinque adversus Marcellum ), quod Christum ex Maria coepisse dixerit: Theodoretus (Lib. II Haer. Fab. cap. 10) , quod extensionem quamdam Divinitatis Patris in Christum venisse dixerit, et hanc Deum Verbum appellaverit. Quae si vera [Col. 1137C] sint, in solo primo capite Nestorius aperte; in tertio subobscurius, cum ipso sensit; in reliquis duobus pugnavit. Neque ad id probandum aliis rationibus opus est quam quae hactenus adhibitae sunt ad societatem Nestorii cum aliis haereticis demonstrandam.
Reflecte animum, lector, in priscos Nicaenorum temporum defensores ὁμοουσίου, et mirare plures in Paulianismi suspicionem incidisse, vel quod Arianismi odio incensi non tenerent satis loquendi modum, quae humanae mentis infirmitas: vel quod Arianorum calumniis obruerentur, quae iniquitas temporum quibus orbis se miratus est Arianum.
Questus est aliquando in Ecclesia pro concione Nestorius, quod in invidiam Photinianae haeresis vocaretur: Ego, inquit (Serm. 4) , quibusdam mihi et illud renuntiantibus, cum laetitia saepius risi, quoniam inquiunt: Episcopus quae Photini sunt sapit; nescientes [Col. 1137D] neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant. Hoc enim quod a me dicitur, Photini eversio invenitur. Photini enim sensus a partu Mariae Verbo dat principium, me dicente, Verbum Deum semper existere ante saecula.
Haec cum diceret, intendebat animum in epistolam Mercatoris ( De discrim. ), qua primum postulatus est publice hujus criminis; in ea enim (Num. 4, 5) Mercator exposuerat qua parte convenirent Photinus et Nestorius, qua discreparent. In eo cum Paulo Samosateno conjungitur, in quo habitatorem et habitaculum pro meritis separat, dividens quod unicuique eorum sit proprium, ex diversitate naturae: quod quidem illis ambobus cum EBIONE, ET PHOTINO, ET GALATA MARCELLO commune est. In eo vero, quod substantiale Verbum Dei confitetur, et illud esse ab aeterno cum Patre Deum asserit, a memoratis recte dissentit, et fidei rectae conjungitur.
[Col. 1138A] Duas, ut apertum est, sententiae suae partes fecerat Mercator; unam de consensione, alteram de dissensu; secunda usus est Nestorius ad sui dolosam defensionem, quod constat ex verbis initio allatis. Ad priorem ita respondit (Serm. 4, num. 10) : Tunc illorum blasphemia liberaberis, et facile ac breviter sacramentum religionis edices hoc modo. Alius quidem Deus Verbum est, qui erat in templo, quod operatus est Spiritus, et aliud templum praeter habitantem Deum. Templi est morte dissolvi; inhabitantis autem templum id, ut resuscitet, proprium est. Non hic meus sermo est; sed vox Domini, eam lego: Solvite templum, inquit, hoc et in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19) . Conjunctionis igitur confiteamur dignitatem, naturas autem et substantias duplices. Tum (Num. 11) : Fugiamus itaque hujus confusionis errorem, Dominum nostrum Christum, secundum naturam, duplicem dicamus; secundum quod est Filius, unum.
Animadverte obiter Nestorium duas hypostases in Christo sola συναφεία unitas aperte confiteri; dixerat [Col. 1138B] enim procul dubio Graece: τῆς συναφείας τοίνυν ὅμολογῶμεν τὴν ἑνότητα, τὰς δὲ φύσεις, καί τὰς ὑποστάσεις διπλᾶς. Mercator autem, more suo, pro συναφείᾳ conjunctionem vertit, pro ὑποστάσει substantiam.
Eamdem accusationem diluere conatus est sermone duodecimo, ubi Samosateni primum et Photini consensionem ostendit; tum utriusque differentiam; et tandem amborum a se discrepantiam. Ait ergo (Num. 12, 15) : Paulus ac Photinus nesciunt Filii Deitatem, nesciunt Filii duas naturas, nesciunt Deum et hominem; hanc autem inter se differentiam habent: unus eorum (Paulus) Christum solum hominem dicit; alter vero (Photinus) dicit quidem Verbum, non autem confitetur esse Deum: sed dicit Verbum istud aliquando quidem Patris nomine vocitari, aliquando autem Verbi nomine nuncupari. Non autem introducit Deum Verbum hominem factum; nescit enim Filii Divinitatem; nescit divinam substantiam hominem suscepisse; nescit prorsus Verbi existentem ante saecula Deitatem.
[Col. 1138C] Observa Nestorium tria de Photino dicere: 1 o quod Christi nomine Verbum significari velit; 2 o quod Verbum illud neget esse Deum, sed modo Patris, modo Filii nomine vocari; 3 o quod Deum Verbum non introducat hominem factum. Tertium istud inde conficit, quod Photinus, neque veri Filii Divinitatem sciat, neque divinam hypostasim hominem suscepisse, neque Verbi existentem ante saecula Deitatem.
Dissentit a me Paulus in eo quod dicit Christum hominem solum, et tunc solum initium habere ex quo de Virgine natus est. Ego autem tibi ideo hic resisto, ut Deitatem, quae aeterna est, carni contemporalem non audeas facere (Num. 12) .
Observa hic etiam Nestorium expresse exponere qua in parte dissentiat Samosateno, non item, qua in parte Photino: dolo id fecerit, an ἀτεχνίᾳ, dubium. Possunt tamen ex praecedentibus verbis tria dissensionis capita intelligi, ea nempe quae Photino tribuit: possunt ex consequentibus ista duo colligi. Quod Photinus Deitatem Verbi non habeat. Quodque Verbum non [Col. 1138D] fateatur ante incarnationem fuisse Filium. Quibus omnibus contraria Nestorius se docuisse palam in Ecclesia, velut rem omnibus perspectam, supponit: id vero quam vere supponat, nunc videndum, et eo quidem accuratius, quod de summa Nestorianae nequitiae, et de Mercatoris in accusando bona fide agitur.
Mercator Nestorii defensionem, quam dixi, refellens, suamque accusationem propugnans, ita scribit (Dissert. in 12 anathem.) : Photinus autem huic insanissimo Nestorio parem sententiam tenuit, Verbum Dei quidem non negans esse in substantia, sed hoc extrinsecus in isto qui ex Maria, more communi conjugum, natus est Jesu inhabitasse peculiariter, et omnia illa per hunc fecisse in terris miracula. Et postea (Num. 19) : Photinus autem Nestorii magister, Verbum quidem hoc Dei esse in substantia non negat, sed esse id Dei Filium non vult. Habitasse vero peculiariter, vel [Col. 1139A] adhaesisse Christo Jesu de Joseph et Maria nato, nec quidquam hunc plus fuisse quam hominem, cum impietate delirat, qui omnes omnino homines vitae merito antevenerit. Et iterum (Num. 21) : Nestorius sane a Photino auctore suo in id tantum dissentit, quod ex Virgine Maria Christum asserit natum, in reliquis vero omnibus totus ipsius sequax, signifer, et antesignanus est, et in id maxime, quod supra memoratum est, Dei Verbum Dei Filium non esse, nec dici debere, nec ullum, nisi Jesum ex Maria natum, Filium Dei dicendum.
Ut appareat quam vere Marius scripserit in eo tantum a Photino dissentire Nestorium, quod ex virgine Maria Christum asserat natum, in reliquis omnibus convenire: sciendum est tunc temporis plures exstitisse quaestiones de incarnatione Verbi divini ex Maria Josephi sponsa; aliae quippe pertinebant ad Verbum quod carnem assumpsit; aliae ad carnem assumptam; aliae ad assumptionem ipsam; aliae ad Christum; aliae ad Christi matrem.
De Verbo carnem assumente quaerebantur quatuor: [Col. 1139B] an Deus esset ὁἀληθινὸς, contra Arium; an hypostasi distinctus a Patre, contra Sabellium; an per se Deus ab aeterno, contra Samosatenum; an ex aeternitate Filius, contra eumdem.
Quaerebantur de carne tria: an vera fuerit, nostraeque ὁμοούσιος, contra phantasiastas; an sumpta ex Maria contra Apellitas: an animae mentisque particeps, adversus Arianos et Apollinaristas.
De assumptione totidem pariter disputabantur: an unio naturarum in Christo καθ` ὑπόστασιν foret, an κατὰ σχέσιν solam, adversus Samosatenum; an a tempore conceptionis exstiterit, adversus Leporium; an continua fuerit, aeternumque mansura, adversus Marcellum.
De Christo plura quidem veniebant in quaestionem, sed tria potissimum: utrum purus homo esset, adversus Ebionem, etc.; utrum in eo duae forent personae; adversus Samosatenum; et utrum coeperit esse ex matre, adversus Photinum.
[Col. 1139C] De matre Christi denique duo in controversiam vocabantur: an Deipara vere sit, contra Theodorum Mopsuestenum; et utrum virgo pepererit, aut ex viro, adversus Helvidium et alios ejusmodi Antidicomarianitas. Quaestiones igitur proponebantur omnino quatuordecim; si quae enim aliae occurrunt, vel acciderunt ex occasione, vel ad istas facile revocari possunt.
Indubitatis vero argumentis constat 1 o Nestorium et Photinum de matre Christi partim idem sensisse, cum uterque Deiparam negaret; partim dissensisse, cum ille virginem, iste ex viro peperisse, assereret.
2 o Ambos in communem sententiam reipsa convenisse de Christo, quod homo tantum foret, quodque existere coeperit ex Virgine, duaeque in ipso hypostases seu personae fuerint; duo enim postrema a primo non discrepant, ideoque iisdem rationibus, atque primum, omnes fidei defensores a Nestorio revera asserta demonstrant.
3 o Utrumque convenisse pariter de naturarum unione; neuter enim substantivam admisit, cum uterque [Col. 1139D] Christum esse Deum negaverit; neutri a veteribus vitio vertitur quod vel Leporio, vel Samosateno potius, Marcelloque Galatae de unionis duratione consenserit.
4 o Utrumque pariter de carne Christi eadem tradidisse; a nemine quippe veterum objecta est ipsis umquam consensio cum Phantasiastis, Apellitis, atque Arianis et Apollinaristis; e contrario ab omnibus utriusque odium in praefatos haereticos narratur.
De solis igitur quaestionibus ad Verbum pertinentibus lis potest intendi Mario, velut immerito Nestorium hac in parte reum fecerit consensionis cum Photino. Verum cum quatuor sint ejusmodi quaestiones, de prima nemo calumniatus fuerit Marium; nam et Nestorius consubstantialem Trinitatem confessus est, ut ex ultimo ipsius sermone patet, et Photinus constanter tenuit ὁμοουσίου fidem: nam inde accendit in se Arianorum furorem, a quibus cum in Sirmiensi concilio depositus [Col. 1140A] fuisset, potuit recuperare sedem, si oblatam ab ipsis confessionem adversus ὁμοούσιον subscripsisset.
Controversia igitur ad tres reliquas recidit, sed duae posteriores in unam reipsa conveniunt; si enim Verbum non sit ab aeterno Filius, profecto neque est ab aeterno per se Deus; et vicissim, si Verbum ab aeterno non est per se Deus, quod Mercator vocat esse Deum in substantia, necesse est ut non sit ab aeterno Filius, sed ex tempore, cum Filius vere nemo esse possit, nisi qui a Patre τρόπῳ τῆς ὑπάρξεως differat. Sed enim veteres omnes tradunt, Photinum docuisse Verbum non fuisse ab aeterno Filium, sed ex tempore dumtaxat: et nos confecimus, cum de Samosateno ageretur, Nestorium merito postulatum esse de consensione cum Samosateno hac in parte.
Restat igitur ostendere a Sabellii sententia Nestorium pariter ac Photinum recessisse; id enim si constiterit, liquido patebit jure Marium scripsisse in haec verba (Dissert. in 12 anathem., num. 21) : Nestorius [Col. 1140B] a Photino auctore suo in id tantum dissentit, quod ex virgine Maria Christum asserit natum; in reliquis vero omnibus totus ipsius sequax, signifer, antesignanus est, et in id maxime, quod supra memoratum est, Dei Verbum Dei Filium non esse, nec dici debere, nec ullum, nisi Jesum ex Maria natum, Filium Dei dicendum, qui templum habitantis in se factus, ex indivisa inter se et Verbi Dei societate et conjunctione hoc dici meruit, non tamen esse natura Filium Dei, ut qui ex hac unione Divinitatis privilegia consecutus sit, non ea habens natura, sed gratia.
Atqui Nestorium a Sabellio alienum fuisse nemo dubitaverit, qui ultimum ipsius sermonem legerit, memineritque symboli Theodoriani, quod suum velut adoptione confecit: in hoc enim Sabellii συναίρεσις, ut loquitur Nazianzenus, aperte damnatur.
Nemo item inficiatus fuerit a Sabellio recessisse Photinum, qui assenserit ipsimet Nestorio, atque etiam Epiphanio Philastrioque scribentibus Photinum de [Col. 1140C] Verbo perinde sensisse atque Samosatenus. Hic namque tantum a Sabellio discrepavit de Verbi a Patre distinctione, ut nemo veterum Patri assianis, quorum dux Sabellius fuisse traditur, Samosatenum annumeraverit.
Verum haec quae pressius cogente ratiocinii necessitate dicta sunt, dilatanda magis videntur, et veterum testimoniis firmanda.
Diximus primo, Photinum constanter in confessione ὁμοουσίου perstitisse. Id vero testatur Socrates (Lib. II, c. 24, 25) ; narrat enim Photinum ab Arianis Sirmii congregatis damnatum, et sede pulsum esse. Tum post exhibitam fidei formulam ab iisdem confectam, haec addit: Photino persuadere nituntur, post ejus abdicationem, ut istis rebus assentiret, subscriberetque, et polliciti sunt episcopatum illi se reddituros, si modo resipisceret, dogmaque seorsum ab ipso excogitatum damnaret anathemate, atque adeo ipsorum opinioni accederet. Ille repudiat conditionem, eosque ad disputandum provocat, sed victus condemnatur. De reliquo [Col. 1140D] vitam in exsilio degens librum tum Graeca, tum Latina lingua composuit: scripsit autem contra omnes haereses, dum suum ipsius dogma divulgare laboravit.
Ex hoc Socratis loco discimus primo, quae fuerit Photini haeresis, siquidem his verbis damnatur in formula fidei. Si quis Christum Jesum Dei Filium, qui Patri ad universarum rerum fabricationem inservivit, non ante saecula fuisse dixerit; sed ab eo tempore solum, quo ex Maria natus fuit, Filium et Christum fuisse et tum incoepisse Deum esse, sicut Paulus Samosatenus asserebat; anathema esto.
Deinde, Photinum Samosateni dogma secutum esse. Tertio, ipsius nomen in formula expressum non esse ut eam facilius posset subscribere. Quarto, adversus omnes haereses scripsisse Photinum, ut unam suam credibilius vulgaret: quo exemplo praeivit discipulis suis, Theodoro et Nestorio, qui haereseon reliquarum omnium impugnatione suae aditum molliorem moliti [Col. 1141A] sunt. Postremo, ex hoc libro desumpta esse quae Nestorius aliique a Photino dicta referunt.
Diximus deinde, posteriores duas de Verbo quaestiones in unam recidere. Id praeterquam quod ratio ducta ex Samosateni dogmatis intelligentia satis evincit, probat Audentius vetus scriptor, de quo Gennadius (Lib. de Script. Eccl. c. 14) : Scripsit speciali intentione contra Photinianos, qui nunc vocantur Bonosiaci, librum quem praetitulavit de fide adversum omnes haereticos, in quo ostendit antiquitatem Filii Dei coaeternalem Patri fuisse; nec initium Deitatis tunc a Deo Patre accepisse, cum de beata Maria virgine homo, Deo fabricante, conceptus et natus est. Utramque enim propositionem conjunxit, veluti altera alterius expositio esset: quam ob causam veteres, cum Photini haeresim exponunt, alii unam, alii alteram propositionem, immo saepe idem scriptor aliam alias refert.
Sumpsimus velut argumentationis principium, Samosatenum, atque adeo Photinum Samosateni sectarium, non eadem cum Sabellio docuisse: reclamat [Col. 1141B] quidem Theodoretus, verum ipse Nestorius (Serm. 12, num. 16) non modo assumptum fatetur, quod antea diximus, sed geminam quoque affert Sabellii Photinique ut ipse quidem loquitur, distantiam: 1 o quod Patrem Sabellius Υἱοπάτορα, Photinus Λογοπάτορα nominet; 2 o quod Verbi Divinitatem Sabellius asserat, neget subsistentiam; Photinus Verbi Divinitatem neget, subsistentiam asserat. Illa ipsa Nestorii confessio, etsi eget examine, solvit tamen quod objectum est ex Theodoreto: nam uterque haereticus, Sabellium dico et Photinum, peccat quidem in veram Trinitatis fidem quod testatur Theodoretus; non tamen uterque eodem modo, quod ait Nestorius.
Pro comperto accepimus Photinum Samosateno consensisse de re quae in quaestione est: id quidem Sirmienses Ariani in sua fidei formula, id Philastrius Epiphaniusque et Augustinus tradunt; repugnant tamen Nestorius (Serm. 12, num. 15) et Mercator (Dissert. in 12 anath. num. 19) , quorum dicta ad examen vocanda [Col. 1141C] sunt, et primum quidem Nestorii. Paulus et Photinus, inquit, hanc inter se differentiam habent: unus eorum Christum solum hominem dicit, alter vero dicit quidem Verbum; non autem hoc confitetur esse Deum, sed dicit Verbum istud aliquando quidem Patris nomine vocitari, aliquando autem Verbi nuncupari: unde etiam hoc nomine appellat, Λογοπάτορα, hoc est, Verbum et Pater, sive, si dici possit, Verbi pater, accipiens ad hoc, pro sui sensus nequitia, illud bene in Evangelio dictum: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) . « Vides, inquiens, quia Deum Verbum aliquando Deum, aliquando Verbum appellat, tamquam extentum atque collectum.» Non autem introducit Deum Verbum hominem factum; nescit enim Christi Divinitatem, nescit divinam substantiam hominem suscepisse, nescit prorsus Verbi existentem ante saecula Deitatem.
Quod ait, a Samosateno Christum dici solum hominem, verum quidem est, si solus homo sit idem ac non simul, homo et Deus; sed inde Nestorius a se ipse consensionis cum Samosateno convincitur. At si [Col. 1141D] intelligat Samosatenum in Christo non posuisse duas naturas, et eas quidem perpetuo nexu copulatas, imponit Samosateno, ut ex § 4 manifestum est. Deinde quod dicit, a Photino non introduci Deum Verbum factum esse hominem, dictique causam affert, quia Photinus nescit Christi divinitatem, nescit divinam substantiam, ὑπόστασιν, hominem suscepisse, nescit prorsus Verbi existentem ante saecula Deitatem; aut ignorat Photini sententiam, aut ipsi volens imponit, aut sibi ipse contradicit. Refert enim Photini verba interpretantis evangelistam, et dicentis: Vides quia Deum Verbum aliquando Deum, aliquando Verbum appellat, tamquam extentum et contractum. Novit ergo Photinus Verbi existentem ante saecula Deitatem, licet non per se, seu in proprietate, subsistentem; quam tamen proprietatem subsistentem habet, ubi extenditur et profertur; quod certe contigit, cum mitteretur ad operandum in Jesu. Scivit ergo Photinus [Col. 1142A] hypostasim divinam hominem suscepisse: scivit quoque Christi Divinitatem, si Christum esse Deum aliud nihil sit quam Verbum humanae naturae esse conjunctum συναφείᾳ, ἐνοικήσει, ἐνεργείᾳ, et aliis paribus modis quos Nestorius agnoscit. Inter erat vero Nestorii mentiri, ne statim ab unoquoque is agnosceretur, quem dixit Mercator, PHOTINI MAGISTRI SEQUAX, SIGNIFER ET ANTESIGNANUS.
Mercator hanc solam Photinum inter et Samosatenum differentiam ponit (Dissert. in 12 anath. num. 19) , quod Paulus Verbum Dei προφορικὸν καὶ πρακτικὸν λόγον καἶ ἐνεργετικὸν, id est, prolativum et potestatis effectivum Verbum sensit, non substantivum, quod Graeci οὐσιῶδες dicunt. Photinus autem Nestorii magister Verbum quidem hoc Dei Filium non vult. Dixerat antea (Num. 17) : Photinus autem insanissimo Nestorio parem sententiam tenuit, Verbum Dei quidem non negans esse in substantia. Dixerat quoque in epistola saepius citata (Num. 5) : Nestorium in eo, in quo substantiale Verbum Deum confitetur, et esse ab aeterno [Col. 1142B] cum Patre Deum asserit, a memoratis (Ebione, Paulo, Photino, etc.) recte dissentire, et fidei rectae conjungi. Quomodo ista cohaerent? Quomodo Verbum non negavit esse in substantia? Quomodo Paulus cum Photino sensit de Verbo, quod aiunt veteres, si Photinus non perinde ac Paulus Verbum προφορικὸν asseruit? Difficilis nodus! Verumtamen ad priorem dubitationis partem facilis responsio est, omissam uno in loco manuscriptorum codicum particulam negativam, atque ita legendum, ut ipsa vocum adversativarum syntaxis exigit: Photinus autem Verbum quidem hoc Dei in substantia esse non negat, sed esse id Dei Filium non vult. Quoad posteriorem haerere me fateor, nisi forte conjicere liceat, Photinum, ut Pauli sententiam, quam omnibus exosam intelligebat, aliquatenus molliret, nescio quid simile Tertulliani somnio excogitasse: Verbum scilicet cum sua hypostasi in Patris sinu aliquando latere Patrique conjungi, aliquando inde prodire atque separari.
De Bonoso Mercator tria tradit: primum, praefuisse ipsum Sardicensi Ecclesiae; alterum a Damaso praedamnatum esse; tertium, Ebionis haeresim secutum; ex quibus consequitur quartum, inter antecessores Nestorii censendum.
Primum hactenus non vulgo tantum fuit incognitum, sed latuit omnium fere doctissimos, Baronium et Petavium. Id de se fatentur ambo: ille in Annalibus, ad annum Christi 389; iste in tomo quarto Ecclesiasticorum Dogmatum, libro XIV (Num. 37) .
Mercatoris sententiam confirmat Capuensis synodi decretum, quo Bonosi judicio postulati causa Anysio Thessalonicensi et Macedonibus episcopis demandata est, utique secundum Ecclesiae canones, quibus cavetur ut episcopus quisquis reus a finitimis coepiscopis judicetur, non tamen a suis subditis, si metropolitanus sit. Est autem Sardica civitas metropolis Daciae [Col. 1142D] ac Macedoniae finitima.
Alterum ignotum quoque fuit, aut ad summum dubitabile viris caeteroquin eruditione praestantibus: dictum nihilominus Mercatoris multa probant, et praesertim pars secunda epistolae, quam Damasus ex synodo Romana ad Paulum Antiochenum scripsit. Si quis autem dixerit Verbum pro humano sensu in Domini carne versatum, hunc catholica Ecclesia anathematizat; necnon et eos qui duos in Salvatore filios confitentur, id est, alium ante incarnationem, et alium post assumptionem carnis ex Virgine, et non eumdem Dei Filium et ante et postea confitentur Quicumque huic epistolae subscribere voluerit, ita tamen, ut in ecclesiasticos canones, quos optime nosti, et in Nicaenam fidem ante subscripserit, hunc habebis absque aliqua ambiguitate suscipere.
Circa quam epistolam observa, primum, suam a summo pontifice synodicam proponi instar canonicae [Col. 1143A] auctoritatis, cui subscribendum foret, tamquam regulae ὀρθοδοξίας. Idipsum Zosimus in causa Pelagiana et Leo magnus in Eutychiana de suis synodicis edixerunt. Observa deinde Bonosum in eo maxime errasse, quod duos confiteretur in Christo filios, aeternum unum, alterum temporalem; neque enim incidit in reprehensionem alteram qua Damasus Apollinaristas et Arianos, id est, Dimaeritas, anathemate percellit. Observa denique praecessoribus Nestorii Bonosum merito accenseri, ut qui duos in Christo filios fateretur, quae fuit propria hujusce haeresis labes.
Quamquam Gennadius Bonosiacos a Photinianis sola appellatione differre scripsit: Audentius episcopus Hispanus scripsit adversus Manichaeos, et Sabellianos, et Arianos; maxime quoque speciali intentione contra Photinianos, qui nunc vocantur Bonosiaci.
Ex postrema observatione apertum est quod de Bonoso tertium a Mercatore traditur, eum scilicet secutum Ebionis haeresim ea parte qua Christus dicebatur solus homo; qui enim duos fatetur filios, alterum [Col. 1143B] oportet Deum solum credat, alterum reipsa solum hominem.
Utrum vero alteram quoque partem amplexus sit, quod nempe Christi mater ex viro pepererit, non perinde certum est: immo inde peti potest negandi argumentum non infirmum, quod cum Mariam a partu Christi alios suscepisse liberos defendisset, damnatus sit idcirco a Macedonibus episcopis, praesidente Anysio Thessalonicensi, ut qui uterum Christi hospitio consecratum, aulamque aeterni regis concubitus humani semine coinquinasset (In epist. ad Illyricianos) .
Porro autem quia Mercator praedamnatum ait a Damaso Bonosum, id est, prius damnatum quam haeresim proderet, ratio ducitur, qua, ut caetera deficerent, abjudicaretur Damaso epistola ad Illyricianos, quae mox appellata est; neque enim vere diceretur praedamnasse pontifex Bonosum, quippe quem auctor epistolae, sua sententia intactum, judicibus a synodo electis judicandum relinquat.
Nestorio versum est vitio ab antiquorum pluribus quod in amicitiam Coelestium, Coelestianosque episcopos, ex Occidente Constantinopolim profugos, recepisset. Id primus omnium exprobravit Cassianus, in libris de Incarnatione Verbi; exprobravit postea Coelestinus pontifex, in epistola ad Nestorium; tum Mercator, in praefatione ad Sermones Nestorii; Cyrillus denique, et Patres Ephesini.
Nec amicitiae tantum, sed doctrinae etiam consensio objecta est breviter quidem a Coelestino pontifice in epistola mox laudata. Quid tecum faciunt qui sunt haec negando damnati? numquam sine suspicione ea quae sibi adversa sunt conveniunt; ejicerentur denique, si tibi quoque similiter displicerent. Obscure pariter ab Ephesinis Patribus eodem canone damnantibus eos qui ausi fuerint, vel privatim, vel publice, ea quae sunt Nestorii aut Coelestii sapere (Can. 4 cont. Ephes.) . [Col. 1143D] Prolixe vero aperteque a Cassiano totis fere libris antea appellatis; causatus quippe est Nestorium eam ob rem (Libr. I de Inc. cap. 3) intercessionibus suis Pelagianistarum querelas fovere, et scriptis suis causas illorum asserere, quod subtiliter his vel, ut verius dixerim, subdole patrocinatur, et consanguineae sibi improbitati improbo suffragatur affectu; sciens scilicet ejusdem se esse sensus, ejusdem spiritus, et ideo dolens cognatam sibi haeresim ab Ecclesia esse disjunctam, quam scit sibi utique perversitate conjunctam.
Nota est hanc in rem historia Leporii monachi, quicum Nestorium conferens Cassianus: Si non idem, inquit (Lib. VI cap. 14) , Christus ex Maria est qui ex Deo natus, duos absque dubio Christos facis: secundum illud scilicet Pelagianae impietatis scelus quae solitarium hominem ex Virgine natum asserens, eruditorem eum dixit humani generis magis quam redemptorem fuisse: quia non redemptionem vitae hominibus, sed vivendi [Col. 1144A] dederit exemplum, videlicet ut sequentes eum homines, dum similia agerent, ad consimilia pervenirent. Una ergo impietatis vestrae origo, eadem errorum radix est. Illi solitarium hominem ex Maria natum asserunt, et tu idem. Illi Filium hominis a Filio Dei separant, et tu idem. Illi Salvatorem aiunt per baptisma Christum esse factum, tu in baptismo templum Dei factum. Illi eum Deum non negant factum post passionem, tu negas eum etiam post ascensionem. In uno ergo admodum tantum distat vestra perversitas, quod illi in terris blasphemare videntur Dominum; tu et in coelo. Vicisti ac supergressus es, non negamus, quos imitaris. Eamdem Leporii cum Nestorio consensionem tradunt Gennadius in libro de Viris illustribus, et Chronographus, qui Prosper creditur, ad annum 431, Tauro et Basso coss.
Nihil vulgatius in hanc rem epitaphio quod poeta quidam inscripsit communi tumulo Nestorianae et Pelagianae haeresis. In eo infelices umbrae inducuntur dicentes:
Verum popularem opinionem super ea re convellimus in priore tomo Operum Mercatoris, partim in notis ad Sermones Nestorii, partim in dissertatione 2 de Synodis (Ad synod. 20, cap. 7) , et postrema de haeresi Pelagiana, ubi vera utriusque haeresis affinitas omnino patefacta est: quamquam rursus aliquid dicemus, priusquam absolvatur haec ipsa dissertatio, cum inquiretur in fidem Nestorii de aliis quinque, praeter incarnationem, doctrinae catholicae capitibus. Interim juvat observare neminem Nestorianum, si cohaerenter sentire velit, peccatum originale, veramque Christi Redemptoris gratiam, ac hominis ad opera pietatis impotentiam, posse defendere: [Col. 1144C] neminem Pelagianum, sin minus pugnantia loqui amet, posse veram Christi Divinitatem tueri, unionisque hypostaticae ad redemptionis finem necessitatem. Id ex verbis Cassiani non obscure constat, facileque positis Patrum principiis conficitur.
Sub finem dissimulare non possum, quod mihi, post editam de Synodis in causa Pelagiana coactis dissertationem, venit in mentem de Leporio, deque maxima Belgarum civitate, ubi errorem Leporii natum Cassianus scribit. Hanc ego Treverim interpretatus sum eo loci, quoniam vox maximae civitatis metropolim significat, fuitque Treveris Galliarum metropolis, ut ita dicam, politica, cum in ea diu praefectus praetorio Galliarum sedem fixerit.
Credibilior mihi nunc videtur, aut certe non improbabilior, conjectura de Colonia Agrippina, cujus Ecclesiam rexit aliquando Euphratas, Divinitatis Christi, ut perhibent, abnegator. Etsi enim ille propter blasphemiam depositus est in concilio Agrippinensi, [Col. 1144D] ann. 346, post consulatum Amantii et Albini habito, fieri tamen potuit ut impietatis semen, quod sparserat, latuerit diu velut obrutum, et tandem eruperit in lucem Cassiani temporibus. Certe Valerianus Autisiodorensis, inter dicendam sententiam, illos ipsos Euphratae errores tribuit, quos postmodum Leporius defendit, Christum nempe, nec esse Deum, nec fuisse ante ortum ex Maria, atque ita non Deum, sed hominem passum esse.
Verum de Euphrata mirum quiddam refertur, quod magnam historiae ecclesiasticae scrutatoribus crucem figit: ipsum nempe qui depositus dicitur ann. 346 in concilio Agrippinensi propter errores, anno consequente in concilio Sardicensi consedisse inter Patres, atque etiam cum Vincentio Capuano legatione synodi functum esse ad Constantium imperatorem, qui Antiochiae morabatur, ut testis est Athanasius (In epist. ad solitarios) . Admirabile enim est, legatum [Col. 1145A] a catholicis synodali decreto adversus Arianos esse hominem, et quidem episcopum, qui superiore anno depositus et damnatus fuisset. Arianos oportuisset stolide malignos exstitisse, qui subintroducto scorto calumniam moliti sint struere homini quem vera accusatione obruere potuissent.
Nodum hunc inextricabilem multi putant, et vero non parum perplexus est. Ut solveret Baronius synodum Agrippinensem ad annum 350 aut 351, rejecit putavitque Euphratam in legatione venenum Samosateni ebibisse: quod cum postea proderet, ab episcopis Galliarum damnatum esse, sed suam opinionem persuadere hactenus paucis valuit. Probabilius quiddam affert Binius ( In notis ad conc. Agrippinense ), duo in causa Euphratae concilia Agrippinae Coloniae habita, alterum ann. 346, alterum ann. 375, ut habet Trithemius. In priore Euphratam, vel a suspicione haeresis liberatum, vel admonitione emendatum esse. In posteriore depositum; utrumque vero a collectoribus conciliorum in unum contractum esse, quod [Col. 1145B] alias forte contigit. Ita vero accidisset idem Euphratae quod Samosateno, qui cum priore synodo Antiochena emendationem simulasset, in posteriore haeresis convictus atque depositus est, alio in ipsius locum substituto.
Post ejectum in Oasim Nestorium, ejusque libros imperiali lege proscriptos, qui damnatam haeresim non retinendam modo, sed fovendam etiam putarunt, ex libris Diodori Tarsensis et Theodori Mopsuesteni excerpta quaedam Nestorianae doctrinae consona clam primum per fidorum manus submiserunt, deinde palam sparserunt in vulgus (Liber. in Brev. cap. 10) . Id eo consilio faciebant, ut quia viri illi duo summae erant auctoritatis apud omnes, propter collectam doctrinae piaeque fidei famam, aut damnatores Nestorii [Col. 1145C] suo pondere obruerent, aut certe deprimerent, et jacturam librorum Nestorii sententia nobilium tractatorum sarcirent.
Quomodo venerint ejusmodi excerpta in manus Cyrilli Alexandrini et Procli regiae urbis episcopi, quasque turbas excitarint, partim in praefatione historica dictum est, partim exponetur ubi futura est quaestio de synodo Constantinopolitana, ex qua Proclus tomum misit ad Armenos, et de libris a Cyrillo hac occasione scriptis; uterque enim antistes scripta haec refellit, Proclus tomo qui etiamnum habetur, Cyrillus libris duobus, quorum nihil superest, praeter fragmenta admodum pauca. Perierunt, opinor, eodem fato quo libri a Theodoreto pro defensione Diodori et Theodori compositi. Sed de Cyrilli Theodoretique Operibus copiose agetur in auctario Theodoreti, quod apparamus.
Subjunxerat excerpta tomo Proclus, sed sine auctorum nomine, ne si forte inscriptum fuisset, aut fidem derogasset Proclo, aut ingentem etiam bonorum conflasset [Col. 1145D] invidiam, adeo alte omnium animis insederat Diodori opinio. Et vero quis non eum suspiceret, quem nemo Patrum ejusdem aetatis non summis laudibus extulit, quem praeconem veritatis Athanasius, Timotheus, Athanasii post Petrum successor, virum apostolicae fidei, angelicae vitae, et vivum martyrem Chrysostomus, Epiphanius Eliae prophetae parem dixit?
Diodori Operum nihil admodum superest, praeter sententias quasdam in catenis Graecis, atque etiam apud Mercatorem, Leontium, et in V synodo obvias: sed catenae flores exhibent, alii venenum; illae enim Scripturae interpretem inducunt, isti Theodori et Nestorii magistrum.
Vir tamen ille tantus cum senuisset, incidit in errorem, dum Apollinaris haeresim inconsiderate insequitur; illius enim blasphemiae quam Theodorus postmodum Nestoriusque defenderunt nullam partem non [Col. 1146A] asseruit, ut merito dictus sit Theodori parens, et Nestorii avus.
Docuit duos in Christo inesse filios Dei: eum qui ex Maria non esse Filium nisi adoptione seu gratia; Verbum neque duas habuisse nativitates, neque natum ex Maria; Verbum non esse Christum, sed Christi dominum; Deum dici non posse passum seu crucifixum. Quibus sex propositionibus vel omnino, vel magnam partem, Nestorianismus continetur.
Ejusmodi errores inspersit operi quod πρὸς τοὺς Συνουσιαστὰς scripsit, id est, adversus Apollinarem, qui cum pugnaret contra Photinum peccantem quasi per defectum in explicanda Verbi cum carne unione, peccavit ipse per excessum, et Verbum carne perinde confudit miscuitque, ac mens hominis per artus infusa miscetur corpore, quod agitat atque informat. Opere isto potuit Diodorus agnosci, quis esset, nisi orbis oculos species pietatis pene fascinasset.
[Col. 1146B] Scripsit autem adversus Apollinarem provectae admodum aetatis. Nam abbas fuit magni nominis, cum ad eum venit Chrysostomus, vitae monasticae excolendae, discendique studio, anno 376: ex abbate monachorum factus est Tarsi episcopus a Meletio jam senex ann. 378; interfuit secundae synodo ann. 381; laudatus est pro concione praesens Antiochiae a Chrysostomo, post annum 386, cum jam senio pene foret emortuus. Nondum tamen ea aetate scripserat, aut certe nondum opus vulgaverat ann. 392, quo librum de Scriptoribus Ecclesiasticis Hieronymus absolvit, alioqui elucubrationis tam nobilis meminisset. Huic forte operi immortuus est, nam anno 494 successerat in ipsius sedem Phalerius, ut ex actis synodi Constantinopolitanae, sub Nectario eodem anno habitae, intelligitur.
Operis fragmenta exhibere operae pretium est; sic enim fiet ut et fons Nestorianae blasphemiae, aut certe rivus fonti vicinior aperiatur, et defendatur simul Cyrillus [Col. 1146C] adversus Facundum Hermianensem Diodori patronum.
Sed priusquam exhibeantur, monere juvabit quae apud veteres leguntur ex libris Theodori πρὸς τοὺς Συνουσιαστὰς excerpta, pertinere ad Diodorum, qui libros suos sic inscripsit, cum Theodorus suis ejusdem argumenti titulum fecerit, contra impium Apollinarem et Apollinaristas. Et vero quae Leontius, diligens imprimis auctor, Diodoro tribuit, alii Theodoro adjudicant, ut ex consequentibus manifestum erit. Quamquam Leontius notat solitum Theodorum ex aliis atque ex ipso Samosateno mutuari plura iisdem verbis, quae in sua transferret, ut horum libri non scripti, sed transcripti videantur (Lib. III contra Eutychianos, sub finem) .
Diodori, ex libro primo contra Synusiastas.
Ad diligens cautumque dogmatum vos examen evehimus; laboramus propter vos, ne rationem Domino [Col. 1146D] reddamus pro nostro silentio. Perfectus ante saecula Filius perfectum eum qui ex David probatur assumpsit; Filius Dei filium David. Dices ergo mihi: Duos filios praedicas? Non dico duos filios David. Numquid Deum Verbum Filium David asserui? Sed nec duos filios Dei secundum substantiam dico. Numquid enim duos filios assero de Dei substantia genitos ante saecula? Dico autem Dei Verbum habitasse in eo qui ex David semine comprobatur (Apud Mercator. lib. III) .
Ejusdem ex eodem libro.
Si quis velit abusive Filium Dei Deum Verbum filium David nominare, propter Dei Verbi templum, quod ex David est, nominet; et illum qui est ex semine [Col. 1147A] David Filium Dei, gratia, non natura, appellet, naturales patres non ignorans, neque ordinem subvertens neque eum qui incorporalis est etiam corpus dicens, et ante saecula ex Deo, et ex David, et passum, et impassibile. Corpus non est incorporale, quod est deorsum non est desursum, quod est ante saecula non est ex semine David, quod passum est non est impassibile; nec enim ista ad eumdem intellectum obvertuntur: quae sunt corporis non sunt Dei Verbi, et quae sunt Dei Verbi propria non habet corpus. Naturas confiteamur, et dispensationes non abnegemus (In V synodo, collat. 5; apud Leont. lib. III contra Eutychianos) .
Ejusdem, ex eodem libro.
Gratia Filius, qui ex Maria est homo; natura autem, [Col. 1147B] Deus Verbum: quod autem secundum gratiam, non natura; et quod secundum naturam, non gratia: non duo filii. Sufficiat corpori, quod ex nobis est, secundum gratiam filiatio, gloria, et immortalitas, quia templum Dei Verbi factum est. Non supra naturam elevetur, et Deus Verbum pro debita a nobis gratiarum actione non injurietur. Et quae est injuria? Componere eum cum corpore, et putare indigere corporis ad perfectam filiationem. Nec ipse Deus Verbum vult se David filium esse, sed dominum; corpus autem hoc vocari David filium, non solum non invidit, sed et propter hoc adfuit. Et convenit eos qui bene aspiciunt, quandoquidem naturales patres quaerimus, neque Deum Verbum David vel Abrahae filium nominare, sed factorem: neque corpus ante saecula ex Patre, [Col. 1147C] sed semen Abrahae et David ex Maria natum. Et quando erit quaestio de nativitatibus secundum naturam, ne Mariae filius Deus Verbum existimetur; mortalis enim mortalem generat, secundum naturam et corpus, similem sibi. Duas nativitates Deus Verbum non sustinuit, unam quidem ante saecula, alteram autem in posterioribus temporibus: sed ex Patre quidem natura genitus est, templum vero, quod ex Maria natum est, ex ipso utero sibi fabricavit.
Et paulo post: Cum vero de salutari dispensatione ratio movetur, Deus vocatur homo, non quod hoc factus est, sed quod hoc assumpsit; et homo Deus, non tamquam incircumscriptibilis factus, nec ubique existens; corpus enim erat et post resurrectionem palpabile, et tale receptum est in coelum, et sic veniet, [Col. 1147D] sicut receptum est.
Ejusdem, ex eodem libro.
Sed si caro erat, inquit Apollinaris, crucifixa, quomodo sol radios avertit, et tenebrae occupaverunt terram omnem, et terraemotus erant, et petrae disrumpebantur, et mortui surrexerunt? Quid igitur dicunt, et de tenebris in Aegypto factis in temporibus Moysis, non per tres horas, sed per tres dies? Quid autem, propter alia per Mosem facta miracula, et quae per Jesum Nave, qui solem stare fecit? Quid de sole, qui in temporibus Ezechiae regis, etiam contra naturam, retroversus est? Et de Elizaei reliquiis, quae mortuum suscitaverunt? Si enim Verbum Deum passum demonstrant [Col. 1148A] quae in cruce facta sunt, et propter hominem non concedunt haec facta esse, nonne quae in temporibus Mosis, propter genus Abraham erant, et quae in temporibus Jesu Nave, et quae in Ezechiae regis? Quod si illa propter Judaeorum populum mirabiliter facta sunt, quomodo non magis, quae in cruce facta sunt, propter Dei Verbi templum?
Ejusdem, ex eodem libro.
Filius Dei propter nullum; caro Filius propter Filium, et quid dico, propter filium? Propter nos caro, et ne existimetis blasphemum esse Verbum, petite demonstrationes. Si homines non peccassent, non opus fuisset lege: Justo enim non est posita lex. Si non auxissent peccatum, qui erant in lege, non opus fuisset gratia. An quia non poterat lex peccatum occidere, [Col. 1148B] non propter nos carnem assumpsit, ut morti et sententiae mortis remedium afferret crucifixus, et mortuus, ac suscitatus? Si non fecisset progressum fallacia et sententia mortis contra nos, quid opus erat ista Servatoris oeconomia? Quid opus erat induere corpus? nonne propter nos carnem accepit?
Observa, lector, 1 o Cyrillum adversus ejusmodi excerpta scripsisse tres libros, ut refert Liberatus (In Brev. c. 10) , et in primo confutasse quae Diodorum, in secundo et tertio quae Theodorum spectarent, tacito tamen, vel utriusque, vel Diodori nomine, quod satis intelligere licet ex epistola ad Proclum.
2 o Totius operis Cyrilliani nihil restare praeter fragmenta, quae in V synodo, collatione sexta, leguntur; quod quo fato contigerit, valde obscurum est, cum quartus liber, qui de incarnatione a Liberato dicitur, integer supersit hoc titulo, Dialogus, quod unus [Col. 1148C] sit Christus per oppositionem (Tom. V, part. I, edit. G. L.) . Eo porro nihil exactius elucubratiusque ad historiam dogmatis Cyrillus scripsit, ut videatur opus artificis, praecedentibus laboribus absolute eruditi, et ultimus super ea re viri omnium doctissimi conatus; scripsit enim Cyrillus tribus ante annis quam abiret ad superos.
3 o Facundum Hermianensem (Lib. III, IV, VIII) revocasse in dubium, saltem in speciem, an opus istud a Cyrillo conscriptum esset aut ab alio sub ipsius nomine. Facundo consentit Liberatus his verbis (Loco mox cit.) : Cyrillus quatuor libros scripsit, tres adversus Diodorum et Theodorum, quasi Nestoriani dogmatis auctores, et alium de Incarnatione librum. In quibus continentur antiquorum Patrum incorrupta testimonia, id est Felicis papae Romani, Dionysii Areopagitae Corinthiorum episcopi, et Gregorii mirabilis, Θαυματουργοῦ cognominati. Et licet in eis libris Theodori dicta laudentur contra Arianos edita, ipsum tamen magistrum Nestorii fuisse contendunt. Contra quos catholici [Col. 1148D] veritatis defensores sic Acephalis responderunt, illos libros non esse Cyrilli, quoniam testimoniis quae contra mortuos posuisse in eis dicitur, contra viventem Nestorium non est usus, neque in synodo, neque in aliquibus epistolis. Unde dicunt illos nec dictasse Cyrillum, nec edidisse libros.
4 o In V synodo nullam esse factam Diodori mentionem, licet nominatim appelletur Theodorus, et Diodori περικοπαὶ, quamvis sine nomine referantur, quod silentium argumentatur Facundus, et inde sanctae synodo calumniam struit. Verum non videtur satis exponere quid causetur; an tacitum Diodori nomen, expressum Theodori? Id factum justa de causa, cum illi reverentia foret adhibenda, isti inurenda macula. An ita parcitum prae reverentia Diodoro ut non damnaretur? Atqui secundus et tertius anathematismus respiciunt excerpta ex libris Diodori, et iis constant verbis, quae Diodorus ipse adhibuit. Sic enim se habent. [Col. 1149A] 2. Si quis non confitetur Dei Verbi duas esse nativitates, unam quidem ante saecula ex Patre sine tempore incorporaliter, alteram vero in ultimis diebus ejusdem ipsius qui de coelis descendit, et incarnatus de sancta gloriosa Dei genitrice et semper virgine Maria, natus est ex ipsa; talis anathema sit. 3. Si quis dicit alium esse Deum Verbum qui miracula fecit, et alium Christum, qui passus est; vel Deum Verbum cum Christo esse nascente de muliere; vel in ipso esse ut alterum in altero, et non unum eumdemque Dominum nostrum Jesum Christum, Dei Verbum incarnatum et hominem factum, et ejusdem ipsius miracula, et passiones, quas voluntarie carne sustinuit; talis anathema sit.
5 o Parcitum memoriae tanti viri, propter incredibilem opinionem de ipso conceptam, et sanctorum praeconiis mirum in modum auctam.
6 o Theodoretum perpetuum Diodori laudatorem, aut ipsius doctrinae pertinaciter adhaesisse, donec ejuravit Nestorium, aut mente caecum incredibiliter fuisse, qui postquam approbasset Cyrilli fidem, velut [Col. 1149B] ab omni haeretica pravitate liberam, atque Ecclesiae congruentem, Diodori contraria docentis ὀρθοδοξίαν depraedicet.
7 o Diodorum, cum de matre Christi loquitur, eam semper Mariam dicere, numquam Virginem, quod suspicionem Judaicae opinionis movere potest, nec immerito, cum Diodorus Photino adhaeserit, Marcelloque Galatae, gentilibus suis Judaico super ea re veneno infectis.
8 o Cyrillum in epistola prima ad Successum ea de Diodoro scripsisse quae consonent excerptis, ut ex ipsis accepta videantur; quare utiliter possunt hic adjungi: Diodorus quidam, sancti Spiritus olim impugnator, ut aiunt, cum orthodoxorum Ecclesia communicavit. Hic deposita, ut putavit, Macedonianae haeresis labe, in alterius morbi vim decidit. Sensit enim ac scripsit alterum seorsim esse Filium eum qui ex semine David ex sancta Virgine Deique matre natus est, alterum rursus privatim Filium illud ex Deo Patre Verbum. [Col. 1149C] Qui sub ovina pelle quodammodo lupum contegens, unum se Christum dicere simulat; sed cum referat quidem hoc nomen ad solum illud ex Deo Patre genitum Verbum Filium unigenitum, ipsum quoque ex semine David filium appellat: sed tamquam gratiae loco nomen hoc ei tribuit, utpote qui illi secundum veritatem Filio sit unitus. Unitus autem, non ut nos asserimus, sed secundum solam dignitatem, et secundum auctoritatem, et secundum honoris aequalitatem. Hujus discipulus exstitit Nestorius: itaque ex illius libris obtenebratus, simulat quidem se Christum unum, et filium, et Dominum confiteri; sed dividit etiam ipse unum in duos, ac seorsim ponit, cum hominem conjunctum esse Deo Verbo dicat, communione nominis, honoris aequalitate, dignitate.
Dissertatione prima, in priorem partem, dictum a nobis est quae fuerit indoles Theodori, qui mores, atque animus hominis bellum gerentis cum Christo. [Col. 1149D] Nihil eo fuit commutabilius in quamcumque formam, pro tempore et loco; nihil ad pietatis speciem induendam accommodatius; nihil ad fascinandos animos artificiosius, subripiendamque gloriam callidius; nihil audacius ad errores spargendos, pervertendamque Scripturam sacram et fidem populis perscribendam: nihil denique suis in discipulis infeliciter felicius, cum antequam interiret, plurimos viderit Ecclesiis Orientis praeesse, duos maximarum urbium antistites, Nestorium Constantinopolis, Joannem Antiochiae; duos fama doctrinae celeberrimos, Andream Samosatenum, et Theodoretum Cyrensem, etc.
Verum quid ego laboriosius verser in ejusmodi hominis elogio, cum Leontius scholasticus hoc munere vaniter defunctus sit, et eo quidem credibilius, quod vir eruditissimus de re sibi in primis perspecta agit (Lib. II, advers. Eutych. et Nestor.) ? Nam cum adolescens a sectariis Theodori suas in partes abductus esset, [Col. 1150A] diuque ab ipsis stetisset, tandem, affulgente divino lumine, detexit fraudes improbae factionis, easque aliquando, ne pergerent imprudentibus nocere, patefecit omnibus, libro quem inscripsit: De Nestorianorum impietate secreto tradita principio, et de ejus parentibus triumphus.
Quatuor fecit illius partes, quarum in prima Theodori sectariorum nefandas artes, in secunda Theodori mores et libros, in tertia Nestorii cum Theodoro consensionem, in postrema fragmenta librorum Theodori, quibus approbentur dicta, exponit.
1. Post Deum igitur invocatum in veritatis testem causasque scribendi redditas, de sectariis Theodori ita narrat:
Primum artificium simulationis dignum malitia eorum est quod, cum sanctos Ecclesiae doctores et a Deo datos non recipiant, simulant verbo se neque Theodorum, neque Diodorum, primos impietatis suae fontes, recipere.
Deinde apud eos quibus laqueos tendunt magnam [Col. 1150B] synodum, quam animo, si qui alii rejiciunt, verbo praedicant, et recipere suadent.
Recepta synodo interrogant quorum quisque Patrum solitus sit tractare libros, et quibus maxime sit addictus: si alii, praeter suos, quamvis praestantes, laudati sunt, non repugnant illi quidem primo congressu, etsi ne nominari quidem alios patiuntur; sed ne quem illaqueare volunt deterritus avolet: Boni, inquiunt, sunt isti Patres, non tamen meliores quam nostrates.
Si vero simplex ille roget nomina: Lege prius, inquiunt, et tunc cognosces quales et quanti sint, quorum miser ne nomina quidem didicisti.
Tum libris addunt alia munera, pollicentur auxilia, opemque aulae, si egeat, atque etiam gradum in magistratibus, et eruditorum quos habent convictum: Nec prius desistunt, quam succumbant sive inscitiae, sive indigentiae, sive assentationi, sive aliis quaecumque illaqueare solent eos qui non omni custodia cor suum custodiunt.
[Col. 1150C] Jam vero postquam captum tenent, et suis obsequiis obnoxium, si monachus sit, injiciunt professionis fastidium, promittuntque se in ordinem clericorum cooptaturos, aut alio modo auxiliaturos, si suae doctrinae fiat particeps. At si saecularis fuerit, accommodata pollicentur: dilatis tamen donis inhiare cogunt, ut spe fallaci devinctum in suis partibus interim detineant.
Cum viderent quotidie apud fideles justum odium in impia dogmata auctoremque dogmatum augeri, ne invidia praesidis premerentur, dixerunt in actu suo personali: Valeat Nestorius, eorumdem dogmatum secuturi patrem, unde ipse hausit. Namque ut Manichaei in electos et indifferentes, sic isti in Nestorii cultores et damnatores dividuntur.
Communionem Ecclesiae simulantes, utuntur Ecclesia tamquam praetorio; clero, velut exercitu, ubi omnia dolo fiunt. Cumque aliquando quidam abductus in partes quereretur non posse cum ipsis communionem [Col. 1150D] sacrorum mysteriorum et cum Ecclesia simul haberi: Non oportet, inquiunt, te moleste ferre hanc oeconomiam; panis enim in typum corporis Christi propositus non plus benedictionis participavit quam panis qui in foro venditur, et quam panes quos Philomarianitae offerunt in nomine Mariae.
Quod si laborent in defendendo principe dogmatis, laudatum aiunt a viris illustribus, eademque cum ipso sensisse Basilium magnum, duosque Gregorios, et Patres alios, etiam Cyrillum, quorum voculas unguibus corradunt, eas tamen, quibus summa rei continetur, ut φυσικὴν σύνοδον, et Deificationem, et sanguinem Dei, et crucem et passionem, et, quod plus est, secundum Verbi generationem, atque ἕνωσιν καθ` ὑπόστασιν, a Patribus audire nolunt; non quod de vocibus cum ipsis, quod mentiri solent, controversia sit, sed de rebus ipsis dogmatibusque, quae in commune omnes divini Ecclesiae magistri concordi sententia [Col. 1151A] rejecerunt, ac maxime postrema omnium synodus Chalcedonensis, omnium junctura synodorum antegressarum, sigillum, et obsignatio, quae impietatis propugnaculum funditus evertit, illustribus praeconiis summum pontificem Leonem celebravit, qui abditam impietatem dissipavit ac exstinxit.
Ubi pressius urgentur, negant a magna synodo damnatum quem sequuntur, defensum a viro erudito causantur; verum in anathemate infelicissimi Nestorii ipse simul ejectus est; et defensio copiosius argumentum accusationis attulit.
2. Hactenus de sectariis Leontius; nunc de Theodoro episcopo sectae duce. Illum ipsum esse aiunt quem de monasterio profugum magnus Joannes ex intemperantiae profundo extraxit; qui vixdum pueritia egressus sacras litteras tractare ausus est; quem cum sedem Tarsensem affectaret, repulit Theophilus, coegitque continere sese mediocris oppidi Ecclesia; qui pro concione in Ecclesia Antiochena non dubitavit palam improbatione Θεοτόκου totam multitudinem [Col. 1151B] commovere; qui denique in omni prava interpretatione Scripturarum labores sanctorum doctorum, qui in eis laborarunt, numquam irridere et illudere desiit.
Rejecit ille sacrorum librorum ex canone Jobum, velut ethnicam fabulam; libros Paralipomenon et Esdram, tamquam inanes rapsodias; canticum Salomonis, uti carmen amatorium; Epistolas canonicas, velut suppositas apostolis despexit; Psalmos Judaice ad Zorobabelem et Ezechiam retulit, tribus tantum ad Dominum rejectis.
Atque haec contra Scripturas a Spiritu sancto inspiratas; adversus traditiones, alterum Spiritus sancti afflatum debacchatus est non minus impie; et ne in singulis aggrediendis defatigaretur, contra primam religionis christianae informationem stat, et Deificum symbolum eorum qui regenerantur tollit; fidem, inquam, synodi Nicaenae, non solum mutilans ipsum, sed omnem penitus fidem destruens, et aliam praeter illam tradens.
[Col. 1151C] Audet et aliud malum non secundum ad superiora, aliam enim missam effutivit, praeter illam quae a Patribus tradita est Ecclesiis; neque reveritus illam apostolorum, nec illam magni Basilii in eodem spiritu conscriptam, in qua missa, blasphemiis, non precationibus, τὴν τελετὴν, id est, mysterium Eucharistiae opplevit.
Quin et metum judicii inferorumque sustulit; unde exardescens Leontius: Propter haec te diligunt, miser, qui sunt tuae sectae. Hoc tu illis pharmacum ad eximendum timorem Dei confecisti vere amarum, et lugendum pharmacum. Haec in tuis libris posita sunt, quos tuae factionis homines in sermonem Chaldaicum et Armenicum verterunt, ut quisque venenum quasi vernaculum facilius ebiberet.
Post multa vero de gratia et libero arbitrio, peccatique origine et angelorum conditione objecta, de Christo Leontius conversa oratione ad Theodorum: Tu fingis creatum esse ab ipsa Trinitate alterum animatum idolum Christum tuum, ipsamque Trinitatem calumniaris, quasi doceat colere creaturam; non enim [Col. 1151D] Deo homini facto doces, sed homini appellatione Dei honorato, cultum in aeternum adhibere. Honoratum et speciosum ortum, et educationem huic homini applicas, et paulo fere excellentiorem ortu prophetico. Quod scilicet Verbum Dei, secundum praecognitionem, in ipsa formatione quae in utero fiebat, unionem ei commodare voluit, cognoscens numquam a proposito circa virtutes discessurum esse.
Ignorantiae etiam caligine eum tegis, nihil scientem, praeterquam quod Verbo, ei secundum dignitatem unito, videbatur. Usque adeo autem ignorasse eum dicis, ut cum tentaretur, nesciret quis esset qui eum tentabat, et a peccato κατὰ διάνοιαν, id est, a peccato cogitationis concedis nec ipsum mundum fuisse, nedum sanctos, neque ipsum peccatum cogitationis peccatum esse putas. Non horres docens molestiores fuisse illi passiones animae, quam corporis; sic enim perspicue ais: Et ratione fortiore voluptates subigebat. Concedis progressu [Col. 1152A] virtutum paulatim purgatum esse, et aptiorem factum quotidie ad suscipienda divinitus bona, quae ei ut homini adfutura erant. Baptizas eum, ut ex eo tempore, ac non prius, perfectus secundum virtutem legis, Christus vocaretur perfectus, et ad evangelicam vitam aggrederetur, et hanc compleret. Nonne dicis tempus etiam fuisse illi ob hanc causam contractum in brevius? Potuisset enim defatigari spatio temporis; et idcirco brevem salutis viam, id est, crucem adinvenisse, invitum eum agis, pro se quidem non minus quam pro toto mundo moriturum.
Sub finem exprobrat Leontius Theodoro libros quindecim de incarnatione Verbi, quae bella ficta vocat et simulata contra haereticos adversarios, vere autem contra veritatem suscepta, quam cum oppugnare propositum illi esset, et susceptum perfici non posse cognosceret, inscriptionem belli contra veritatem inscriptione belli contra haereticos commutavit.
3. Post haec comparationem Nestorii et Theodori verbo absolvit; ait enim ab utroque negatam Θεοτόκον, [Col. 1152B] et ab hac negatione ductum ab ambobus impietatis propalandae initium; siquidem post Apollinarii et Arii συνουσίωσιν damnatam, hac una voce, et summa fidei, et catholicae partis ab haeretica discrimen continebatur. Scitum porro est quomodo Nestorius haeresim prodidit sermone primo, Θεοτόκον scilicet ejurando. Refert Leontius, Antiochiae a Theodoro hac ipsa Θεοτόκου voce damnata, Ecclesiam totam fuisse commotam, ipsumque adeo praesentem Nestorium, si Joanni Antiocheno credimus (In epist. ad Nest.) . Verum Theodorus, aut Ecclesiam reveritus, aut serviens tempori, publicas edidit poenitentiae notas; Nestorius pertinax haesit, et fallacem, quam fecerat pro concione Constantinopoli, Θεοτόκου confessionem retractavit Ephesi, cum trimestrem Deum adorare se non posse obtestatus est.
4. Jam vero Leontius excerpta de libris Theodori, contra incarnationem, ut loquitur, prolaturus, de aliis Operibus praefatur, aitque ab eo perverse plures [Col. 1152C] in sacram utriusque Testamenti Scripturam expositiones compositas, sed virulentius in Epistolas Pauli, et Evangelia tria Matthaei, Joannis et Lucae. Addit et apologiam pro Basilio contra Eunomium editam, sed quae Basilii accusatio videri possit, Eunomii defensio. Addit etiam elaboratum librum contra Magusaeos, id est, Persarum magos, quo portenta deliriis arguantur. Caetera Opera praetermittit prae libris, sive qui de Incarnatione inscribuntur, sive qui adversus Apollinarium, monetque ipsos nonnisi magno labore, adeo occultabantur, comparari posse, quam forte ob causam a Facundo et Hesychio Hierosolymitano mystici dicuntur.
In excerptis porro colliguntur ea quibus Theodorus in quinque propositionibus blasphemiae convincatur: 1 o quod Verbum non sit reipsa factum homo, sed visum dumtaxat fieri; 2 o quod Christus sit solus homo, in quo Verbum inhabitaverit, jam inde a prima formatione; 3 o quod homo iste sit adoptione tantum Dei Filius; 4 o quod mater Christi non sit [Col. 1152D] Deipara; 5 o quod duae in ipso existant hypostases, etsi ad fastidium unitas personae memoretur, sed qualis nempe virum inter et uxorem reperitur.
Convicto suis verbis Theodoro, affert quae Diodori Paulique consonent; tum Pauli Nestoriique compositionem ab Eusebio propositam Constantinopoli; denique synodi Antiochenae, utriusque Gregorii, Nazianzenum dico et Nyssenum, Ephremii, Cyrilli et Isidori Eremitae sententias haereticis adversas.
Antequam dicendi de Nestorii magistro finem facio, committere non possum quin ab ipso suppositum pro vero Christo idolum, ut ait Leontius, depingam suis nativis coloribus, non tamen aliis quam quos Theodorus ipse aut Nestorius adhibuit.
Cogitandus ergo primum homo qui, a Deo in salvatorem totius hominum generis electus, praeter indolem virtutis eximiam, propensionemque maximam in honestum, gratiam Dei tantam acceperit, quantam [Col. 1153A] ulli hominum, aut etiam omnibus, maximam largiri Deus decreverit.
Cogitandus iterum hic homo tanta gratia donatus, assistente divina aliqua persona, regi continenter, ne vel aberret a vero rectoque, vel alios inducat in errorem; sed certus viae aliis praeeat, exemplo et verbo.
Cogitandus etiam Deus qui hominem cunctis etiam charismatum quae dicuntur donis congruis ornatum jubeat pietatis operibus ardenter studere, et quidquid inde meriti collegerit, in aliorum utilitatem transferre: quamquam meriti non meminerunt Nestoriani, sed exempli tantum, quo sanctus ejusmodi vir ostenderet quid posset humana vis, auxiliante numine, eaque ostensione reliquis hominibus spem virtutis absolvendae faceret.
Dux ille vitae, siquis ejusmodi esset, merito Filius Dei dici posset, non tamen natura, sed gratia; non generatione, sed adoptione; et nec Filius tantum diceretur, sed etiam unigenitus, quia per eximiam gratiam [Col. 1153B] electus foret; immo et primogenitus, quia inter multos fratres Deique filios adoptivos emineret.
Diceretur quoque jure Christus per excellentiam; tum quia, prae caeteris qui christi vocati sunt sanctis, unctione singulari unctus esset in caput, regem, judicem, et sacerdotem totius hominum generis; tum quia electus foret a Deo ad opus omnium praestantissimum, quae omnium salus.
Nec minori jure vocaretur omnium vere Dominus, licet alios fratrum nomine compellaret; pro cunctis enim pretiosum daret sanguinem, populumque dono datum jam suum, dato pretio, faceret.
Vere quoque posset prae caeteris sanctis nominari Emmanuel, ut in quo scilicet Deus, et operaretur, velut in ἐργαστηρίῳ peculiari, et habitaret, tamquam in templo singulariter sancto.
Nuncupari etiam Deus posset, tum quia eodem honore coleretur quo Deus, propter σχέσιν et ἀναφοράν ; tum quia Dei vicibus fungeretur, et quidem praestabilius Mose, cum totius generis judicium ductumque [Col. 1153C] recepturus esset.
Haec species Christi a Nestorio atque Theodoro adumbrati; hoc idolum quod Patres non armis tantum e Scriptura sumptis, sed his etiam a ratione acceptis dejecerunt. Nemo, inquit Proclus (Lib. de Recta Fide cap. 2) , salvare potest homines, nisi Deus; hic autem merus esset homo. Nemo, ait Cyrillus (In Psalm. CXXIX) , salvare potest hominum genus a peccatis, nisi qui natura impeccabilis; hic autem peccabilis, quia creatura. Ille potuit redimere, clamat Augustinus (Hom. 6) , qui se non potuit vendere; potest autem quaelibet creatura. Eusebius, qui dicitur Emissenus (Lib. V contra Eutych.) : Intervenire non potest pro servis, astrictus legibus servitutis. Vigilius Afer (Lib. II ad Trasimundum cap. 2) : Ut contraria in unum revocarentur, et supera et ima restituerentur, non aliter fieri potuit, nisi talis mediator existeret, qui de coelestibus veniens couniretur terrenis. Fulgentius (In Psalm. XLVIII) : Quomodo beneficentiae largitor [Col. 1153D] universalis existeret, quem alienae opis indigum natura monstraret? Basilius: Solus homo Deus potest dare propitiationem Deo pro peccatis. Quid adeo magnum in hoc saeculo possideat quispiam, ut idoneum habere possit animae pretium.
Nestoriano figmento nescio quid simile inducere videri possunt, qui hominem aliquem aiunt tanta gratia ornari potuisse a Deo, aut quantam capere valeret, aut quantam Deus umquam omnibus simul hominibus largiri statuisset; potuisse quoque hominem tam munifice donatum constitui caput totius sui generis, mandatumque accipere de singulis operibus bonis ad membra referendis, atque ita ipsis promereri, etiam condigne, ut loquuntur, gratiam, qua sanctificarentur solverenturque a peccatis, etiam ab illo grandi quo totam in se Adamus vitiavit naturam Huic homini, per excellentiam Filio Dei ex adoptione, accommodari possunt omnia quae suum [Col. 1154A] Nestoriani in Christum congerunt ornamenta, omniaque officia praescribi, quibus reparationis humanae opus impleretur.
Verumtamen doctores isti mirum quantum a Nestorianis distant, quantum nempe potentia ab actu, ut in scholis aiunt, id est, quantum differt id quod mente sola informatur ab eo quod reipsa factum asseritur. Non ita distant Sociniani, sed plane conveniunt cum Nestorio, cujus haeresim ab inferis revocarunt.
Quae opera Nestorii Mercator exhibeat, totum istud volumen loquitur: quae quinti saeculi scriptores quatuor, et unus sexti, Cassianus, Cyrillus, Arnobius Junior, Gennadius et Evagrius, nunc exponendum. Plurium verba, etsi ex occasione aliquando, veluti in praefatione ad excerpta, aliisque passim locis adducta sint, huc tamen, opinor, non importune referentur, [Col. 1154B] ut tanto facilius intelligantur quae observari debent, quanto fuerint manifestius oculis subjecta ea de quibus observationes fient.
Non omnes porro quos laudavi omnia Nestorii opera recensent, sed nonnulli plura, quidam pauciora. Cassianus tria commemorat, epistolam scilicet primam ad Coelestinum pontificem, et sermones duos, primum ac secundum. Videsis notas ad singula haec tria; exposuimus enim eo loci quid ex quo opere Cassianus retulerit, quibusve in libris relata refellerit; nec dictis addendum aliquid superest.
Cyrillus in uno plura memorat, sic enim in praefatione libri primi Contradictionum: In librum quemdam a quodam compositum incidi, in quo multi erant congesti sermones, per elementa, et velut ordine dispositi; nullaque ratio ei deerat quominus retineri posset, si a scriptore ejusmodi aliquid dictum esset quod oblivioni traditum evanesceret. Forsan utique statuissem, et mihi silendum esse, et caeteris consulendum ut idem facerent, ne multis aliis posterisque nostris nota essent [Col. 1154C] tam absurde tamque imprudenter dicta. Sed quia blasphemiarum turba in eo libro congesta est, et multum adversus dogmata veritatis declamatum, et oblatratum, quomodo non necessarium fuit propemodum ut accingeremur, et pro salute lectorum certaremus? ne ullum ex ea re damnum paterentur ac discerent potius jacturam ex perperam dictis provenientem strenue repellere.
1. Ad hoc testimonium, observa primum, librum cujus meminit Cyrillus, hunc ipsum esse, qui dicitur a Mercatore, in excerptis Cyrillianis, codex confectus ex multis quaternionibus; eadem enim et ex libro et ex codice excerpta sunt. Hunc ipsum pariter esse quem memorat Petrus notariorum primicerius, cum ait: Habemus etiam prae manibus reverendissimi Nestorii blasphemiarum libros, e quorum uno capita selegimus, quae, si sanctae huic synodo placet, praelegemus (II part. conc. Eph. act. 1) . Nam omnia fere quae in synodo praelecta sunt reperiuntur apud Cyrillum in libris quinque Contradictionum, quibus refelluntur [Col. 1154D] excerpta ex libro quo de agitur. Neque vero cuiquam consonantia haec videri debet mira, cum tria quae dixi, libri nempe Contradictionum, excerpta seu deflorationes, et capita in synodo Ephesina praelecta, ejusdem sint auctoris, Cyrilli scilicet, cujus presbyter fuit Petrus primicerius notariorum.
2. Observa deinde hunc eumdem librum indicatum fuisse a Gennadio, cum de Nestorio scriberet (Lib. de Script. Eccles. cap. 53) : Postquam, eloquentia ejus et abstinentia commendante, Constantinopolitanae Ecclesiae pontificatu donatus est, apertum se hostem Ecclesiae, quem diu celarat, ostendens, scripsit librum quasi de incarnatione Domini sexaginta et duobus divinae Scripturae testimoniis pravo sensu suo constructum, in quo quidquid asseveraverit, in catalogo haereticorum demonstratur. Liber enim, de quo loquitur Cyrillus, procul dubio inscribebatur Περὶ ἐνανθρωπήσεως. Quod porro dicitur a Gennadio de Scripturae [Col. 1155A] divinae testimoniis sexaginta duobus, vel ut emendavimus, quinquaginta duobus, aut ad summum septem, exponetur in dissertatione de libris Cyrilli.
3. Observa, tertio, hunc in librum solos sermones compactos esse, non item epistolas, sive quae ad Coelestinum papam, sive quae ad Cyrillum scriptae sunt. Nihil enim ex epistolis decerpsit Cyrillus, studiosus alioquin deflorator, cum tamen in ipsis plurima, neque meliora sermonibus, neque minus rectae fidei pugnantia reperiantur. Non omnes porro sermones quos habemus comprehensos fuisse libro, inde constat, quod ex duodecimo et consequente nihil legitur in excerptis ullis, etsi ambo fuerint veneno Nestoriano infecti, immo longe praecedentibus pejores, ut habetur in relatione episcoporum qui Alexandria ad Nestorium cum litteris apostolicis atque synodicis missi sunt. Sic enim Theopemptus Cabasorum episcopus (Conc. Ephes. part. II, act. 1) : Acceptis litteris non satis ecit, sed publice pro concione eadem quae ante, et his quoque deteriora dogmata, proposuit. Neque vero [Col. 1155B] solum ante redditas litteras haec docebat, sed multo pejora, postquam accepit, docuit; et usque hodie docere non desinit.
4. Observa, quarto, dubium esse an primus sermo, qui omnium pessimus, hujuscemodi libro contentus fuerit; neque enim quidquam inde excerptum habetur, nisi forte quod num. 9 legitur. Observatum est in notis, quod ipsa per se videbatur mihi αὑτοψία declarare, fragmenta ista ex sermone septimo deprompta esse, ex quo plurima alia decerpsit Cyrillus, eumque in sermonem inducta. Sed observationem jam tum typis excusam emendare cogit locus Arnobii postmodum lectus, ut mox referetur.
Etsi vero mirum videri potest primum sermonem, reliquorum caput et causam, in codice quo de agimus non fuisse comprehensum, id tamen forte factum est quod liber editus sit ad minuendam invidiam quam primus sermo conflaverat; atque ita carere debuerit mali quod mitigabatur incentivo et fomite. Haec eadem causa effecit, opinor, ut quartus quoque abesset, quo [Col. 1155C] nullus fuit invidiosior, propter reprehensam Procli homiliam, immensis laudibus concelebratam: abfuisse vero inde conjicitur, quod nec inde quidquam sit in excerptis, licet capitalia quaedam ad rem quae agebatur ab excerptoribus sumi possent.
Arnobius junior, praeter primum sermonem, duos alios memorat, quos cum tertio confudimus. Inde tamen multa refert, quae vel in editis desiderantur, vel lumen addere possunt nostris ad editos notis. Quare totus hic Arnobii locus visus est exscribendus, prout a Fevardentio publicatus est, notatis tamen mendis quae viri docti diligentiam fugerunt.
Nestorius quae asserit, prae manibus habeo: si jubent judices, recitabo. Judices dixerunt: Legatur, quod ab Arnobio offertur, ut possit Serapionis, si vera est, objectio demonstrari. Cumque accepta esset homilia, ad locum lecta est ita: «Non peperit sanctissima Maria Deitatem; nam quod natum est de carne, caro est (Joan. III, 6) . Non peperit creatura Creatorem; sed peperit hominem [Col. 1155D] Deitatis ministrum. Non aedificavit Deum Verbum Spiritus sanctus, quod enim ex ipsa natum est, ait, de Spiritu sancto est (Matth. I, 20) . Deo itaque Verbo templum ex Virgine aedificavit.» Et paulo post: «Non per se et secundum se Deus est, quod in utero formatum est.» Et paulo post: « Θεοτόκου [Θεοδόχου ] formam in Deo honoremus. »
Item in alia praedicatione, cujus initium hoc est: «Saepe mecum fluctus vitae versans, et terrestrium rerum multiplicem mutabilitatem, sparsasque per vitam insidias cogitans, haesitans exclamavi: Quis poterit liberari?» Et post paululum: «Spiritum divina separat natura [Spiritum a divina separant natura], qui humanitatem ejus creavit; quidquid [quod enim, inquit] ex Maria natum est, de Spiritu sancto est; qui et secundum justitiam replevit quod creatum est; hoc quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu (I Tim. III, 16) ; qui fecit eum metuendum daemonibus; [Col. 1156A] de quo dicit ipse Dominus: Ego in spiritu Dei ejicio daemonia (Luc. XI, 20) . Ipse carnem ejus fecit templum, unde dixit Baptista: Vidi Spiritum sanctum descendentem de coelo, et manentem in eo.» Item paulo post «Qui dedit ei elevationem in coelo [in coelum], ait [enim], dedit mandata apostolis, quos elegit per Spiritum sanctum, et postea elevatus est in coelum (Act. I, 2) . Hunc itaque, qui Christo tantam donavit dispensationem [donavit gloriam, esse ab his asseritur Christi servus], qui natum putant carneum, separant a divina natura. »
Item in alia praedicatione, cujus initium hoc est: «Nulla deterior aegritudo humanis animis, quam ignorantia.» Et paulo post: «Isti autem faciunt Deum secundum post beatam Mariam, cum matrem temporalem creatricem temporum Deitatem assignant [creatrici temporum Deitati assignant]; immo nec matrem Christi eam esse permittunt, quae et Χριστοτόκος est: nam, sicut illi aiunt, non humana natura, sed Deus Verbum ab illa natus est, et ea quae peperit, non est mater nati. Quomodo enim mater esse potest alieni a sua natura? [Col. 1156B] Si autem mater est, ut ab ipsis vocatur, humanitas est quod natum est, et non Deitas. Proprium est enim parere matri [matris parere] essentiae suae similem; aut enim non erit mater, si essentiae suae similem non peperit; aut si mater est, essentiae suae similem peperit.» Item post alia: «Deus enim mensium et creator est, et non mensium partus est; fabricator sanctae Mariae, non postea ex Spiritu in ipsa fabricatus. Sed sine mea doctrina audi angelum ad ipsum Joseph dicentem: Accipe puerum et matrem ejus (Matth. II, 3) . Igitur pueri dixit, non Deitatis.» Item post haec: «Vis tibi addi secundum testimonium? Completi sunt itaque dies ut pareret, et peperit Filium suum primogenitum (Luc. II, 6) . Ecce habes cujus mater fuit Χριστοτόκος, id est, pueri mater quem peperit Maria; non Deitatis, quae omnia circumstringit. Audi et aliud testimonium: Videntes autem magi stellam, gavisi sunt gaudio magno valde, et intrantes domum, invenerunt puerum cum Maria matre ejus (Matt. II, 11) . Ubique pueri mater, non Deitatis, Virgo praedicatur: Quid igitur ordinas carnem matrem [Col. 1156C] Deitatis?» Et paulo post: «Virgini Χριστοτόκῳ contigit parere humanitatem, Dei Verbo [conjunctum], Deitatis ministerium.» Et cum legeret haec, judices dixerunt: Hactenus Nestorii dicta sufficiant.
Gennadius, ante verba mox adducta, scripserat: Nestorius haeresiarches, cum in Antiochena Ecclesia presbyter in docendo insignis ex tempore declamator haberetur, composuit infinitos tractatus diversarum hypotypose ω n, in quibus etiam tum subtili nequitia infudit postea proditae impietatis venena, quae moralis interdum occultabat suadela (Lib. de Script. Eccles. 52) .
Infiniti tractatus, quos memorat, vel invidioso nominis fato, vel flammis imperatorum vindicibus absumpti sunt; si tamen omnes absumpti sunt, nec aliqui, quod non incredibile est, genus suum ementiti, melioribus parentibus se supposuerunt: duo certe sermones quos Combifisius Athanasio adjudicat (Tom. I auct. Bibliot. P. P. G. L.) , de resurrectione et ascensione Christi, charactere Nestorii se produnt, florido [Col. 1156D] nempe ac interdum pene poetico, metaphoris efferente sese, et apostrophis quasi animato, Scripturae testimoniis, iisque litterali sensu acceptis, nisi quando ad haeresim detorquentur, subinde distincto.
Habent hunc ipsum characterem sermones alii, opinione forsan plures, sive qui Asterio, Amphilochio. Basilioque Seleuciae tribuuntur; sive qui rejecti inter spuria Chrysostomi, nullum praeferunt parentis nomen; sive tandem qui genuinos inter Chrysostomi tractatus, fraude facta ipsis quoque doctis Operum Chrysostomi censoribus, latent. Neque vero id mirum, cum Nestorius Chrysostomi stylum imitari summo studio conatus sit, eaque se imitatione commendabiliorem populo fecerit. Verum hac in parte diutius immorari, nec locus permittit, nec argumenti amplitudo. Forsan aliquando id operae praestabimus.
Evagrius scholasticus (Lib. I Hist. Eccles. cap. 7) mentionem facit epistolarum trium, aliis antea incognitarum. [Col. 1157A] Has librorum nomine appellat, traditque a Nestorio in Oasi exsulante conscriptas esse.
Primae meminit in haec verba: In librum quemdam ab ipso Nestorio editum, in quo rerum ipsius continetur narratio, forte fortuna incidi. Itaque blasphemiae parens Nestorius, ad eos qui illi crimini dederant, tum quod inconsiderate res novas molitus erat, tum quod imprudenter poposcerat concilium Ephesi cogi, praeter alia nonnulla, quibus suam blasphemiam tueri ac defendere volebat, ista praeterea scribit: «Ad id suscipiendum necessitate compulsus sum. Quippe cum Ecclesia distraheretur, et pars Mariam ἀνθρωποτόκον, pars Θεοτόκον nominandam affirmarent: ipse equidem, quo in neutram partem peccarem, vel Christum morti minime obnoxium esse asseverando, vel in alteram partem inclinando eum immortalitate privarem, hanc vocem Χριστοτόκον, qua Maria appellaretur, excogitavi. »
Pergit Evagrius ex eodem libro narrare quae multam lucem historiae afferant. Porro autem in eodem libro ostendit Theodosium primo propter amorem, quo [Col. 1157B] eum complectebatur, ejus abdicationem minime ratam fecisse. Deinde cum quidam episcopi ex utraque factione ab urbe Epheso ad Theodosium missi essent, potestatem sibi datam ad suum monasterium revertendi; quod ante portas Antiochiae situm est.
Narrat item ipse Nestorius, se in eo loco quadriennii spatio commoratum esse, variis affectum honoribus, variisque praemiis donatum: postea autem relegatum ad Oasim edicto Theodosii. Verum, quod caput omnium erat, penitus occultavit. Neque certe in eo loco vitam degens a sua destitit blasphemia, adeo ut Joannes Antiochiae praesul istam in apertum proferret sententiam, Nestorium scilicet perpetuo exsilio mulctandum esse.
Secundae et tertiae meminit his verbis: Scribit praeterea Nestorius alium libellum acute et subtiliter, ad quemdam videlicet Aegyptium, de sua in Oasim relegatione; in quo de iis rebus disputat uberius, etc.
[Col. 1157C] Ex epistola a Nestorio de his quae jamdudum Ephesi de sanctissima religione agitabantur conscripta et ad praefectum Thebaidis missa.
Ex imperatoris edicto, Oasim, alio nomine Ibin appellatam, demigrare coacti sumus. Ac quibusdam deinceps interpositis, adjungit ista: Postquam Oasis, quam supra dixi, a barbaris capta erat, ignique et caedibus funditus vastata, nos ab eisdem barbaris, qui nos, qua causa adducti nescio, sunt derepente commiserati, dimissi sumus: minacibus quibusdam contestationibus ad nos perterrefaciendos adjectis, ut quamprimum e regione illa egrederemur; nam Mazici, inquiunt, nobis abeuntibus sunt extemplo eam occupaturi. Venimus igitur in Thebaidem, cum captivis quibusdam, quos barbari ob misericordiam (quid autem voluerint, equidem non habeo dicere) nobis [Col. 1157D] adduxerunt. Postremo isti ad chara sua quisque domicilia dimissi sunt, nos autem ad Panopolim nos ipsos propere recepimus. Verebamur namque ne quis, quoniam captivi eramus, ansam inde ad negotium nobis facessendum arripiens, vel fugitivorum crimen contra nos confingeret, vel alio quodam accusationis genere (variae calumniae hominibus malitiosis solent abunde suppetere) nos per fraudem implicare moliretur. Quapropter vestram celsitudinem obsecramus ut nostrae captivitatis, sicut leges postulant, curam habeatis, et ne patiamini quemquam hominem captivum veteratoribus ad perniciem dedi: ne omnis posteritas velut tragice hoc decantet, satius esse a barbaris duci captivum, quam auxilii causa ad imperium [Col. 1158A] Romanum confugere. Atque jurejurando adjecto, sic praeterea ab illo postulavit: Nobis per vos, quaeso, liceat in hoc commorari domicilio, ad quod ab Oasi, cum essemus a barbaris dimissi, accessimus; ut quidquid a Deo de nobis decretum sit, id jam nobis obveniat.
Ex altera Nestorii epistola scripta ad eumdem.
Has litteras ad tuam amplitudinem a nobis perscriptas, sive ut argumentum amoris erga te mei, sive ut admonitionem a patre ad filium missam ducis, animum, quaeso, attende rebus in illis explicatis: quae sane permultae sunt, eaeque paucissimis verbis, quantum fieri poterat, a nobis comprehensae. Oasis quae Ibis quoque dicitur, nomadum multitudine in eam irruptionem faciente jampridem penitus vastata [Col. 1158B] est. Et paulo post: Quae res cum ita accidissent, tua amplitudo, nescio qua causa impulsa, aut qua arrepta occasione, jussit ut ad regionem quamdam, Elephantinam nomine, sitam ad extremam oram provinciae Thebaidis, per milites barbaros ex Panopoli abduceremur: quo quidem manu militum, quos dixi, misere raptati sumus. Ac cum itineris longitudine essemus fracti contritique, mandatum minime scriptum illud quidem rursus a tua magnanimitate accepimus, uti Panopolim reverteremur. Itaque molestiis, quae in tanto et tam prolixo itinere nobis obtigerunt, debilitati, corpore morbo vexato, et prae senectute languido, manibus etiam et lateribus confractis, venimus denuo Panopolim, ibique adversis casibus et acerbo dolorum morsu concisi, fere animam [Col. 1158C] egimus. Rursus aliud mandatum scriptum a tua celsitudine ad nos, allatum nos a Panopoli ad quoddam illius confinium traduxit. Ac cum nos jam finem mandatis contra nos editis statutum fore putaremus, exspectaremusque imperatorum illustrissimorum de nobis voluntatem, de improviso aliud crudele sane dabatur mandatum, ut jam quarto mulctaremur exsilio. Ac paulo infra: Sis, quaeso, his rebus gestis contentus; satis sit tot exsilia contra unum corpus decrevisse; acquiescas, amabo te, incommodis quae jam abs tua amplitudine accepimus. Quaestionem quae est exercenda de nobis (per quos oportuerat causam declaratam fuisse), quaeso, imperatoribus nostris invictissimis, ut aequitas postulat, permittas. Ista consilia a nobis ad te, tamquam a patre ad filium scripta [Col. 1158D] sunt. Quod si eadem jam, sicut antea, graviter et iniquo animo feras, fac quod voluntas jubet, si modo vincere ratio non possit voluntatem.
Praeter istas epistolas, duae aliae reperiuntur in actis Ephesinae et quintae synodi: prior est relatio Nestorii ad imperatorem de gestis in synodo, qua die depositus est, nihilque habet singulare propter quod huc referri debeat, cum sit obvia unicuique conciliorum codicem tractanti; posterioris, quae ad Alexandrum Hierapolitanum, breve est istud fragmentum.
Oportet manere naturas in suis proprietatibus, et sic per mirabilem et omnem rationem excedentem rationem unam intelligi gloriam, et unum confiteri Filium. Et iterum: Non duas personas unam personam [Col. 1159A] facimus, sed una appellatione Christi duas naturas significamus.
Praeter impietatem illam notissimam, cujus Ephesi Nestorius, suo ipsiusmet testimonio, convictus est, atque totius Ecclesiae sententia damnatus, aliorum errorum nomine fuit olim suspectus, et pergit etiamnum esse quibusdam, illisque nec paucis, nec indoctis. Sunt illi errores saltem quinque. Primus ad processionem Spiritus sancti pertinet; alter ad mercenariam, ut ita loquar, Divinitatem Christi; tertius ad peccatum originis; quartus ad gratiam, qua bene vivitur, postremus ad corpus Christi in eucharistia. Visus enim est asseruisse Spiritum sanctum a solo Patre procedere, hominem suis operibus unionem cum Verbo meruisse, solam in Adami posteros transire poenam mortis, gratiam in sola lege doctrinaque et exemplo Christi esse positam, denique Christi corpus [Col. 1159B] esse quidem reipsa praesens in eucharistiam, non sisti tamen per admirabilem illam conversionem quae ab Ecclesia transsubtantiatio vocatur, sed per solam tantum συνάφειαν, seu συνουσίωσιν, quae impanatio frequentius dicitur.
Negatae processionis Spiritus sancti a Filio reus olim visus est Nestorius, nostraque etiam aetate creditur a viris magni nominis et doctrina praestantibus. Causa cur ita visus sit, credaturque, fuit, primo, quod Theodorum magistrum audierit; deinde, quod Theodoretum et condiscipulum et amicum conjunctissimum habuerit; tertio, quod Pelagianis communione doctrinae foederatus sit, ut Pelagianorum confessiones probant; quarto, quod Theodori symbolum tradiderit populis, quasi certam fidei regulam; ipsumque adeo fecerit suum, cum suae communionis tesseram esse voluit; quinto, quod reprehensionem anathematismorum [Col. 1159C] Cyrilli a Theodoreto tanto certius probavit, quanto studiosius et faciendam curavit, et sparsit in vulgus. Denique, quod Arianos Macedonianosque, velut hostes infensissimos, more suo, id est, impotente contradicendi libidine, oppugnaverit.
Hujus enim haeresis Theodorus parens auctorque perhibetur. Hanc Theodoretus a Theodoro magistro acceptam acriter palamque defendit. Hanc procul dubio Pelagiani secuti sunt, qui de processione Spiritus sancti non aliis dixerunt verbis sententiam in libellis suae fidei, quam quae ex Theodori symbolo descripserunt. Hanc symbolum Theodori non obscure indicat, cum ait: καὶ οὔτε Υἱὸν νομίζομεν, οὔτε διὰ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν εἶληφός. Sed nec Filium illum (Spiritum sanctum) putamus, neque per Filium suam subsistentiam habentem. Hanc aperte prodit reprehensio anathematismi noni, cum rejicitur velut impium quiddam ac blasphemum, ἅγιον Πνεῦμα ἐξ Υἱοῦ, ἤδε δι` Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν. Ariani denique cum Macedonianis [Col. 1159D] catholicam sententiam dicebant, non tamen sensu catholico, sanctum nempe Spiritum a Patre et Filio procedere.
Quaeret obiter quispiam cur Ariani Macedonianique super ea quaestione, aut sentiebant, aut potius loquebantur cum catholicis. Id fecerunt, opinor, quo errorem suum de Spiritu sancto inter creaturas censendo possent tribus assumptis principiis probare. Primo, quod Spiritus sanctus a Verbo procederet, ut erat traditio majorum; deinde, quod omnia praeter Filium ipsum et Patrem per Verbum facta sint, juxta evangelistae vocem; denique, quod communis hominum notio sit, creaturam esse quidquid factum est. Concludebant enim: Ergo si Spiritus a Verbo procedit, et quidquid a Verbo procedit factum est, et omne factum creatura est, Spiritus certe creatura est.
Haec ut faciant suspicionem non levem, eamque magnorum virorum Bellarmini, Petavii, Allatiique auctoritas [Col. 1160A] sane gravissima non mediocriter augeat, non assentior tamen admodum lubens. Neque enim memini me usquam librorum Nestorii legere quod valeat ad opinionem tantorum virorum confirmandam: immo videor mihi videre quod infirmet. Nam in contradictione noni anathematismi, cum potuisset Nestorius Cyrillianum illud, quod Theodoretus verbis tam contumeliosis arguit, traducere, maluit implicatum aliquid afferre de mediatione Spiritus sancti, seu ope qua Christus copulatus sit Verbo, quaque miracula in hominibus patrarit, et in daemones potestatem exercuerit, quam verbum ullum facere de processione Spiritus a Filio, de qua Cyrillus aperte sententiam dixerat, non in anathematismo illo tantum, sed in ipsa epistola, cui subjuncti sunt anathematismi. Scripserat enim: Εἶ γὰρ καὶ ἔστιν ἐν ὑποστάσει τὸ Ηνεῦμα ἶδικῇ, καὶ δὴ καὶ νοεῖται καθ` ἑαυτὸ καθὸ Πνεῦμά ἐστι, καὶ οὐχ Υἱὸς, ἀλλ` οὖν ἐστιν οὐκ ἀλλότριον αὐτοῦ, Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται, καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλήθεια, καὶ προχεῖται παρ` αὐτοῦ καθάπερ ἀμέλλει, καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Quamvis enim in sua sit subsistentia Spiritus, et ejus intelligatur in persona proprietas, juxta id quod Spiritus est, et non Filius, attamen alienus non est ab illo: nam Spiritus appellatus est veritatis, et veritas Christus est, unde ab isto similiter, sicut ex Deo Patre, procedit.
Erroris qui fuit in partitione secundus, suspicione Nestorium absolvimus capite primo, ubi ostendimus ortam esse popularem accusationem, ex eo quod Nestorius de incarnationis modo eadem omnino sentire crederetur quae Paulus Samosatenus et Leporius, a quibus tamen mirum quantum discrepabat quoad tempus conflatae naturarum unionis.
Neque vero falsa haec opinio de Nestorio Occidentalibus solis illusit, auctore, ut videtur, Cassiano; sed Orientales quoque non paucos decepit, atque ipsum aliquando, quod mirabile est, Cyrillum; visus [Col. 1160C] est enim ipsi Nestorius Virginem Christi matrem Οεοτόκον dicendam idcirco negare, quod Christum operibus crederet conjunctionem cum Verbo, quasi mercedem laboris esse promeritum. Verum id initio accidit, cum obscura esset adhuc haeresis, seseque timide aut callide potius per partes proderet, atque ita falleret prudentes quosque, ipsumque etiam Cyrillum, qui tamen, re postmodum magis perspecta, hanc opinionem deposuit. Vide quae dissertatione septima in priorem partem Operum Mercatoris dictum est, cum revocaretur ad examen epitaphium quoddam Prospero tributum, quod communi Nestorianae Pelagianaeque haeresis sepulcro inscribendum poeta elegantius quam verius scripsit.
Non perinde promptum est ferre judicium de mente Nestorii in hac parte tertia, quam in prioribus. Crimen enim tertii erroris, quod non sit tradux peccati, sed sola sine culpa ab Adamo in posteros [Col. 1160D] poena mortis transeat, nec facile depelli potest, nec clare approbari. Sunt in utramque partem conjecturae neque paucae, neque leves; sunt et testimonia virorum gravissimorum hinc et inde pugnantia.
Pro depellendo crimine facit, primo, testimonium Coelestini papae Nestorio scribentis: Legimus quam bene teneas originale peccatum: qualiter ipsam naturam asserueris debitricem, et cum merito debitum reddere, qui descendit de genere debitoris (I part. conc. Ephes. c. 15) .
Facit deinde illa ipsa Nestorii sententia, in quam Coelestinus scribens animum intendebat: Christus debentis suscepit personam naturae, et per eam debitum tamquam Adae filius reddidit; oportebat enim debitum luentem ex genere deduci ejus, qui id aliquando contraxerat (Serm. 7 num. 14) .
Tum ista ejusdem sermonis verba (Ibid., num. 19) : Hunc de diaboli victoria Christus agens triumphum. [Col. 1161A] Nunc judicium, inquit, est mundi hujus, nunc princeps mundi mittetur foras (Joan. XII, 31) . Sicut enim protoplasti tenuit diabolus culpam adversus omnem ejus posteritatem, et originariam habuit actionem; sic inculpatas in Christo primitias massae suae natura cum possedisset, adversus diabolum nitens, ipsis vincebat defensionibus de quibus adversarius praesumebat; in Christo enim justissime primitiarum suarum contra eum inculpatam originem profert, si priores ex Adam reatus causas diabolus ingerit. Et hoc est quod Paulus ait: Christus mortuus est pro peccatis nostris; immo qui et resurrexit, qui est in dextera Dei, etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII, 34) .
Denique sermones quatuor adversus Pelagianos, quorum in primo naturae fetus dicuntur maledicti et condemnati; dicitur et partuum difficultas, quae naturalis olim erat, in corporibus maledicta propter peccatum: quin etiam ipsa terrae velut iniquitas, sudoribus colentium non respondentis, peccato Adae tribuitur; immo et catechumenus ad suscipiendam baptismi [Col. 1161B] gratiam ea de causa incenditur: Ne quibus malis obligatus Adam est, ipsis et tantis etiam ipse mergatur, et auferat secum poenales sententias adversus naturam prolatas (Serm. 1 adv. Pelag.) .
In secundo (Num. 7) habentur ista: Ille (diabolus) peccatum ex Adam tamquam chirographum proferebat; ex diverso Christus, ex carne sine peccato, debiti hujus evacuatione nitebatur; ille condemnationem quae per Evam adversus totam naturam processerat relegebat; Christus vero mortificationem, quae per beatam Mariam generi obvenerat, referebat. Et postea (Ibid., num. 10) : Manet autem debitor catechumenus, tamquam ejus qui evacuavit chirographum alienus: cujus cum anima de carne migraverit, angelis perductoribus animarum se immiscens diabolus, Hanc, inquit, meam exstantem cur eripitis animam? Meum jus, meam invaditis possessionem, meos invaditis debitores. Quod si etiam id videtur quod fit apud homines, melior haec de catechumenis oratio obtinebit, addente diabolo: Illi eis in terris Ecclesiarum [Col. 1161C] januas claudunt; vos autem ad eorum susceptionem de coelis occurritis. Juri meo, o angeli, vim inferre conamini. Quid enim vobis cum catechumenis videtur esse commune? Non sunt renati ex aqua et spiritu, ut perducantur a vobis ad regna coelorum; haereditati, quae obnoxia mihi est, non renuntiaverunt.
In tertio (Num. 2) : Duplex in nos mortalitas grassabatur: una quidem accidens mortali ex peccato factae naturae; altera quae scientiae abjectione contingit. Ignorare enim Deum, insensibilitatis, quae ex morte evenit, similitudinem gerit. Utriusque ergo mortis opifex diabolus factus est, quem Christus elidens ex utraque vitam nostram mortificatione levavit.
In quarto denique (Num. 4) : Sicut in Adam hominum natura accipiens fundamentum, ejusdem fundamenti ruina collapsa est, et facta est sub manum et potestatem diaboli, qui dejecit Adam; sic Dominum Christum Ecclesiae fides habens fundamentum, manet ejusdem fundamenti virtus immobilis, et secura, atque inconcussa, sui capitis firmitate, quae divelli non potest. [Col. 1161D] Et sub finem: Naturae lapsae restauratorem diligamus; amplectamur eum qui communis inimici vires ac nervos incidit, etc.
Firmissima videntur in speciem haec argumenta, sed suam ipsamet infirmitatem produnt, si modo quae proferuntur, paulo diligentius perspiciantur.
Nam ut a verbis Coelestini ducam initium, quantumvis illa Nestorii fidem extollere videantur, ostendunt tamen non omnem omnino suspicionem ex animo pontificis sublatam fuisse. Ait enim: Quid tecum faciunt qui sunt haec negando damnati? Numquam sine suspicione ea quae sibi sunt adversa conveniunt. Ejicerentur denique, si tibi quoque displicerent.
Deinde, pontificis suspicionem Nestorius ipse augere potest; nam debitum mortis, quo naturam totam obligatam dicit, corporis esse, non animi, aperte significat. Unde, Interpellat, inquit (Serm. 7, num 20) , a Christo induta massa nostra, libera, prorsus ab omni [Col. 1162A] peccato, et oritur injusta defensio contra poenam nostram, quam ex initio ille qui prior figuratus est, suo generi intulit. Haec suscepti hominis occasio, ut homo per carnem dissolveret, quam per carnem meritus est, corruptionem.
Quid quod sermonibus quatuor contra Pelagianos nihil aliud efficit, quam quod mors corporis, parturientium aegritudines, et agricolarum sudores, ortum duxerint a primi hominis peccato; id vero nuspiam tradit propagari ad posteros.
Adde quod ubi mentionem facit chirographi adversus homines a diabolo prolati, solius mortis meminit (Serm. 2, adv. Pelag., n. 5) : Diabolus autem proferebat, quod est adversus naturam, illud chirographum quod scriptum est: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) . Et instabat ex hoc generationes hominum morte consumens.
Immo pelagianizat non obscure de baptismo propter regnum coelorum suscipiendo (Ibid., num. 9) : Hoc beneficium omnibus confert lavacri salutaris necessarium sacramentum; qui enim ablutus est baptismo, fit illius [Col. 1162B] domesticus, et concorporatus, et familiaris, qui illud chirographum solvit, et cum ipso coelorum efficitur incola. Ubi enim ego, inquit, illic et minister meus est. Et postea: Non sunt renati (catechumeni) ex aqua et spiritu, ut perducantur a vobis ad regna coelorum.
Denique in tertio et quarto sermone meminit quidem geminae mortis, corporis et animi, cujus utriusque auctor sit diabolus: tradit quoque naturam, Adam sic tamquam fundamenti ruina, collapsam; quae videntur facere plurimum ad astruendam peccati originalis fidem. Verum inde nihil amplius re ipsa efficitur, quam quod primus homo peccaverit, morsque peccati poena ad posteros cum peccandi exemplo transierit: quod diaboli, qui princeps mortis, tyrannidi genus humanum obnoxium exstiterit, ex eaque tyrannide nos Christus ereptos, immortalitatis et regni coelorum participes effecerit: quae omnia Pelagianos plures, post Honorii sanctionem et tractoriam Zosimi, fassos esse, testis est Augustinus.
[Col. 1162C] Haec et alia cum afferant ancipitem, mutua collisione, conjecturam, certam, mea sententia, opinionem facit apertamque Nestorii convictionem synodus de qua diximus in notis ad secundam Nestorii epistolam. In hac enim, praesidente Nestorio, defensoribus peccati originalis anathema dictum est, catholicumque dogma inter Manichaei Marcionisque impietates rejectum. Et vero quid poterat aliud vel a Theodori discipulo, vel a Coelestianorum patrono exspectari?
Cur ergo, dicet aliquis, contra homines quibuscum sentiret in Ecclesia palam, ipsis etiam audientibus, non semel, nec per transennam, sed ter quaterve, oratione prolixa dixit? Id fecisse versipellem hominem puto pluribus de causis: primo, ne Occidentalis Ecclesiae, unde ejecti erant Pelagiani, cujusque gratiam captabat, iram in pertinaces haereticos conceptam in se converteret. Deinde, ne contra Honorii imperatoris sanctionem, adversus ejusmodi homines scriptam, et in Oriente etiam publicatam, peccare videretur. Tertio, ne Theodoti Antiocheni episcopi, a quo ordinatus [Col. 1162D] fuerat, sententiam in Pelagium latam improbare crederetur. Quarto, ne quid committeret in memoriam sive Attici praecessoris sui, qui eorumdem episcoporum legatos confutaverat, et Coelestium ex urbe regia expulerat; sive Sisinnii, qui judicium Attici secutus erat. Quinto, ut ne praesulum Ciliciae secundae, qui coacta synodo in Julianum sententiam dixerant, animos, quos sibi conciliari non parum intererat, abalienaret. Sexto, ut, quod innuit Mercator ( In praefatione ad Sermones Nestorii ), Mopsuesteni malam fidem aemularetur, qui quos diligebat impense, quibusque, libris etiam editis, consentiebat, in praefata suae provinciae synodo, invidiae declinandae causa, verbo tenus damnarat. Septimo, ut Coelestianorum ope tanto postea securius uteretur, quanto minus in speciem eis favere videretur. Denique, ne duorum simul errorum invidiam sustineret, quorum unius suspicione pene obrutus jacebat.
De quarto errore, qui ad gratiae divinae auxilia pertinet, diximus in notis ad tertium sermonem adversus Pelagianos: ubi observavimus, meminisse Nestorium geminae mortis per peccatum contractae, et a Christo destructae: alteramque definivisse solutionem animi a corpore, alteram ejusdem separationem a Deo. Duplex, inquit, in nos mortalitas grassabatur, una quidem accidens mortali ex peccato factae naturae; altera, quae scientiae abjectione contingit: utriusque opifex diabolus factus est, quem Christus elidens, ex utraque vitam nostram mortificatione levavit, animam videlicet praeceptis vivificantibus erigens, resurrectione vero id quod mortale est recreans atque restituens (Serm. 3 adversus Pelagianos) .
Ad quae verba notandum est, Nestorium, cum mortem animi abjectione scientiae definit, vitam animi, non in charitate constituere, sed in scientia; atque ita Christi gratiam, praeceptis vivificantibus, non diffusione [Col. 1163B] charitatis, hoc est, lege et illuminatione mentis, non gratia et inspiratione voluntatis, circumscribere: quae omnia pura puta sunt Pelagianorum dogmata.
Hanc ob rem aiebat incarnatum fuisse Verbum, et habitasse in homine, quem assumpsit, ut hominem, id est, divinae naturae imaginem dejectam in corruptionem, restitueret, Sed quam corruptionem intelligeret, mox declarat, adducto Apostoli testimonio: Quoniam per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum (I Cor. XV, 12) . Inde etiam factum est ut cum ostenderet maledictiones quas Deus in hominum genus conjecerat a Christo solutas fuisse, maledictionis plurimae ad corpus, nullius ad animam pertinentis meminerit.
Haec tandem causa fuit cur in nulla parte Operum mentionem gratiae interioris fecerit. Neque vero facere potuit; quisquis enim Christum opinatus fuerit solum esse hominem, hunc oportet, quod saepe repetit Cyrillus, [Col. 1163C] negare humani generis veram illam redemptionem qua liberamur a peccato, totumque Incarnationis fructum in exemplo Christi ponere, quod Pelagianae pestis nocentissimum venenum est.
Ut inquisitio quinti erroris de eucharistia admirabilior futura est, propter novitatem; ita et operosior videtur, propter praejudicatam quorumdam sententiam: necessaria tamen est cum Nestorii ipsius causa, tum aliorum; et Nestorii quidem, quoniam, ut ait Cyrillus, Νεστόριος καὶ οἱ τὰ αὐτοῦ φρονοῦντες παραλύουσιν ἀμαθῶς τοῦ μυστηρίου τὴν δύναμιν. Aliorum vero, quia inter controversiarum tractatores scholasticosque theologos reperti sunt qui dicerent Nestorianos de eucharistia recte sensisse, quamvis de conjunctione carnis cum Verbo errarent. Quis porro sit sensus verborum vel Cyrilli, vel doctorum quos dixi, non est difficile intelligere: planus certe mox fiet, postquam [Col. 1163D] caetera, quae reconditioris sunt doctrinae, explicata fuerint.
Ut autem explicentur, observandum est, primo, Cyrillum et apud se sensisse, et Patribus Ephesinis persuasisse, tres in Eucharistiae participatione cogitari debere uniones: unam carnis Christi cum Verbo, eamque immediatam et physicam; alteram carnis nostrae cum carne Christi, et eam quoque immediatam et physicam; postremam mediatam corporis nostri cum Verbo, ex quo, sic tamquam ex fonte omnis vitae, non tantum in animam spiritualis vita, sed in corpus quoque immortalitas efflueret.
Quapropter in eo Cyrillus vim eucharistiae efficientiamque collocabat, quod vere a nobis manducetur caro facta ζωοποιὸς, propter unionem cum Verbo τῷ τὰ πάντα ζωοποιεῖν ἶσχύοντι : atque idcirco Nestorium merito arguebat, quod vim eucharistiae ζωοποιὸν infringeret, sublata carnis cum Verbo ἑνώσει φυσικῆ. [Col. 1164A] Si enim nulla est carnis cum Verbo vitae fonte unio vera, nulla quoque est Verbi cum carne nostra vera unio, atque ita in corpus nostrum e Verbo per communionem immortalitas non profluit. Non tamen sine causa theologi, quos laudavi, Nestorianos dixerunt de eucharistia recte sensisse, nec a Cyrilli sententia recessisse; Cyrillus enim de vi effectrice eucharistiae, quam infringi a Nestorio querebatur; isti de reali praesentia carnis Christi cum symbolis loquebantur, quam praesentiam Nestorius, cum tota sui temporis pristinique Ecclesia, fatebatur.
Hanc vero Nestorii fidem, cum alia multa demonstrant, tum ea maxime, quae sermone 2, 8 et 9 continentur, in quibus ait carnem Christi a nobis manducari, nec tamen eo modo quo cibus invisibilis mentium, Divinitas. Interrogabat enim, cum dictum illud Christi exponeret, Qui manducat me, et ipse vivit, quem manducemus, Divinitatem an carnem; ut ostenderet naturas per incarnationem non esse confusas aut conversas, quandoquidem una manducatur, nempe [Col. 1164B] caro; altera non manducatur, nimirum Divinitas. Sumit ergo quasi rem confessam et non dubiam carnem Christi a nobis manducari ad sacram mensam: alioquin ex eo quod Divinitas non manducetur, caro manducetur, stulte omnino conclusisset naturas in Christo per incarnationem, neque confusas fuisse, neque invicem commutatas. Responsum enim continuo fuisset utramque ore solo mentis manducari, neutram ore carnis.
Huc facit quod habetur sermone 7, ubi idem argumentum tractat Nestorius, aitque: Nec Dei Verbi mortem nos annuntiamus, cum Domini corpore et sanguine pascimur; Dei enim natura sacrificium suscipit, non ipsa sacrificio immolatur. Concludit enim eo loci naturarum ἀσύγχυσιν et ἀμεταβλησίαν, ex eo quod non immoletur Divinitas, sed caro in sacrificio, quod tunc peragitur, cum corpore et sanguine Domini pascimur; qui enim fieret ut unum immolaretur, alterum non item, si vel ambo in unum coiissent, vel alterum transiisset [Col. 1164C] in alterum. Sui porro ratiocinii principium accepit, corpus Christi quotidie inter sacra mysteria et immolari, et edi: quod nisi velut indubitatum sua aetate atque concessum sumpsisset, incidisset procul dubio in auditorum omnium reprehensionem.
Denique, Nestorium de reali corporis Christi praesentia cum symbolis Cyrillo consensisse, vel inde apertum est, quod alioquin Cyrillus ejusmodi praesentiae vehemens assertor, dissentientem acriter increpuisset; siquidem ubique passim ex manducatione carnis Christi argumentum desumebat ad suam sententiam firmandam.
Porro autem, quod dixi, Cyrillum fuisse vehementem realis praesentiae assertorem, probatione non admodum eget, cum ab ipsis Calvinianis eam ob rem aliquando reprehendatur. Et vero qui manifestius valuit sententiam dicere, quam vel in expositione undecimi anathematismi, vel respondens Nestorio quaerenti quem manducemus, Divinitatem an carnem. Quemadmodum, inquit, vivificum est illud ipsius Verbi [Col. 1164D] corpus, quod sibi proprium fecit per veram unionem, quae et intelligentiam et sermonem superat, sic nos quoque, qui illius sanctae carnis et sanguinis ejus participatione fruimur, omnino vivificamur; cum in nobis maneat Verbum, non solum divino modo, per sanctum spiritum, verum etiam humano, per sanctam illam carnem, pretiosumque ejus sanguinem. Et postea: In nobis manet, et corruptionis victores efficit, dum se in nostra demittit corpora, ut dixi, etiam per suam carnem, quae verus est cibus (Lib. IV Contradict. cap. 5) .
Quae cum ita sint, mirari satis non possum audaciam Albertini Calviniani Sacramentarii, qui suas in partes Nestorium, quantumvis reluctantem, trahere nisus est; ipsum enim postquam ex haeretico catholicum fecit, quoad incarnationis dogma, ex realis praesentiae assertore in Sacramentarium sibi similem, transformare conatus est, propter haec sermonis secundi verba (Num. 10) : βλέπε περὶ τοῦ σώματος αὐτοῦ τοῦ δεσποτικοῦ τὸ πρόκείμενον, Ὁσάκις ἂν ἐσθίητε ΤΟΝ ΑΡΤΟΝ ΤΟΥΤΟΝ, οὗ ἐστι τὸ σῶμα ἀντίτυπον. Quae sic argumentatur (Lib. II de Euchar. Sacram. pag. 772 ed. ultimae) : Per PANEM HUNC necessario intelligit, aut accidentia panis absque panis substantia, aut verum substantia panem, aut proprium Domini corpus. Quartum enim aliquod fingi hic nullo modo potest. Primum autem non potest designare; tum quia ineptissimum esset dicere: Quotiescumque manducabitis haec accidentia; cum accidentia cibus non sint; tum quia ibi agitur de illo pane quem Dominus corpus suum appellaverat: non autem accidentia sunt quae corpus suum esse dixerat; ut apud adversarios ipsos in confesso est. Non tertium; nam cum dicat CORPUS DOMINI esse PANIS ILLIUS ANTITYPUM, hoc est, rem seu veritatem ab illo pane tamquam a typo suo figuratam, TYPUSQUE, ut notat Cyrillus, NON SIT VERITAS quam figurat, sed illius simulacrum; per PANEM ILLUM non potest intelligere proprium Domini corpus. Superest itaque ut per eum intelligat verum panem substantialem, qui proinde cum manducatur, [Col. 1165B] hoc est, post consecrationem, substantialiter, qualis erat ante, permanet.
Hoc in ratiocinio tria mihi videntur peccari: primum vitio logicae; alterum, mala fide; postremum, prava intelligentia, sive Nestorianae sententiae, sive quaestionis propositae.
An non est logicae vitium, inter enumeranda quae significari possunt HUJUS PANIS nomine, recensitis tribus, praetermittere quartum, quod cum sit unicuique hac in re obvium, rem omnino conficit, corpus nempe Christi symbolis indutum, seu Christum ipsum specie panis et vini absconditum? Unde Christus ipse dicebat, se, et manducari: Qui manducat me, ipse vivet; et esse panem hunc quem daturus foret: Ego sum panis, qui de coelo descendi.
An non pariter malae fidei est, scire probe quidem unum istud contendi a Nestorio panem eucharisticum non esse Divinitatis, sed corporis figuram, qualiscumque tandem illa sit: et inde tamen concludere a Nestorio dici hunc eumdem panem non esse tantum figuram, [Col. 1165C] quod unum satis erat ad propositum, sed esse figuram vacuam, quod minus ad rem erat? Deinde cur ἀντίτυπον hoc in loco aliud significari dicatur, quam signum, et τύπος, cum alterum pro altero ponatur, et locus non aliam postulet quam τύπου significationem? Adde quod possit idem sui esse ἀντίτυπον, si geminam subinde speciem induerit, et altera sit alterius signum, unde distinctio signi vacui et pleni orta est.
An non denique Nestorianam ille sententiam quaestionemque parum assequitur, qui cum de reali praesentia controversia sit, de modo praesentiae loquatur; cumque Nestorius impanator fuerit, ut mox ostendetur, contendat ab eo conversionem admirabilem quam catholica Ecclesia contra Συνουσιαστὰς tuetur non fuisse defensam?
Sed jam tempus est id demonstrare, quod mox dixi, Nestorium, etsi Christi corpus reapse praesens sub symbolis offerri crediderit in sacrificio, et in communione [Col. 1165D] manducari, in eo tamen circa modum praesentiae errasse, quod corpus Christi pani crederet per meram συνάφειαν atque συνουσίωσιν conjungi, quod impanari nunc vulgo dicunt.
Id vero ut fiat manifestum, duo puto attentius observanda; et primum quidem istud, magnam esse incarnationis atque eucharistiae cognationem, ut haec illius extensio quaedam et continuatio a Patribus vocetur: nam sicut per incarnationem Verbum humanitati, sic per consecrationem corpus Christi symbolis unitur. In utraque fit ut propter ineffabilem quamdam unionem, et eadem sit Dei hominisque persona, et unica corporis Christi ac symbolorum hypostasis. In utraque et Deus et corpus Christi latet, Deusque specie hominis, corpus Christi symbolorum specie videtur. Per illam Deus vere fit homo, per istam corpus Christi vere fit cibus. In incarnatione propter admirabilem utriusque naturae ἕνωσιν reciproce communicantur [Col. 1166A] proprietates, ut Deus dicatur passus, etc., homo omnipotens, etc.; in eucharistia, propter sacramentalem carnis Christi cum symbolis conjunctionem, et caro tangi, et symbola vivificare dicuntur, etc. Ad incarnationis veram fidem demonstrandam, haec una sufficit sententia, si proprio sensu intelligatur, Verbum caro factum est (Joan. I, 14) : sufficit quoque ad eucharistiae faciendam fidem haec unica Christi vox in proprium sensum accepta, Hoc est corpus meum. Quid caetera persequar diligentius, cum nemini non facile ex his pateant?
Observandum deinde, non parvam intercedere Nestorianos inter et Sacramentarios transsubstantiationis hostes affinitatem. Ea mihi videtur quatuor capitibus constare: nam iisdem utrique principiis utuntur, iisdem urgentur argumentis, eadem captant effugia, iisdem loquendi formulis errorem suum exponunt.
Haec certe sunt et illis et istis communia principia: 1 o nullam agnoscere, sive naturarum in Christo, sive partium in eucharistia, unitionem, praeter moralem, [Col. 1166B] quae συνάφεια dicatur et pura σχέσις, ne major aliqua scilicet σύγχυσιν unitorum induceret; 2 o duas admittere in suo singulos composito hypostases, ne quae uniuntur, vel imperfecta evadant, vel suae essentiae detrimentum capiant. 3 o negare, quod possit quidquam aliena subsistentia niti, ne vel humanitas substantialiter a Verbo assumi, vel accidentia sine subjecto existere credantur; 4 o rejicere unionem omnem σχετικῇ majorem, ne caro Christi, vel coextendatur Verbo, vel sit immensa.
Premuntur pluribus quidem utrique argumentis, sed uno maxime, quod ex his evangelistae Christique verbis sumitur: VERBUM CARO FACTUM EST; et: Hoc EST CORPUS MEUM; si modo, ut par est, et proprie, et juxta traditionem Patrum, et secundum communem fidelium sententiam, et congruenter aliis Scripturae locis, in quibus eadem res agitur, intelligantur.
Eadem sectantur effugia: nam primo utrique objectum sibi Scripturae locum figuratum esse opiniosissime defendunt; et, quod mirabile est, eamdem utrique [Col. 1166C] figuram causantur. Deinde, utrique Patrum auctoritatem, sin minus aperte contemnunt, certe elevant. Denique sola judice Scriptura utrique litem dirimi volunt. Sed locos inde proferunt eadem, quod stupendum est, et fraude corruptos, et violentia detortos, quod sigillatim ostendere nec difficile est, nec necessarium, cum unicuique utrorumque libros legenti testimonia occurrant, non multitudine magis quam evidentia fidem dictis nostris factura.
Eodem, et illi de Christo, et isti de eucharistia, modo loquuntur. Nestoriani olim negabant, ostenso Christo, dici posse proprie: Hic est Deus; sed Dei dumtaxat simulacrum, et aliud aliquid ejusmodi. Demonstrata eucharistia, Sacramentarii vetant ne quis audeat asserere hoc esse proprie corpus Christi, sed corporis signum, figuram, antitypum, etc. Christum fatebantur Nestoriani posse vocari Deum, sed ὁμονύμως ; aiunt Sacramentarii pariter eucharistiam vocari quidem corpus Christi, sed ὁμωνύμως, etc.
[Col. 1166D] Observandum denique Nestorium, cum duas in Christo naturas integras, inconfusas, et impermixtas agnosceret, quod catholicum fuit, sola tamen eas conjunxisse σχέσει, et non καθ` ὑπόστασιν, quod alienum a fide. Constitit ergo medius inter unionis hypostaticae et confusionis auctores; ideoque cavit diligenter ut, ne verbo quidem, vel his, vel illis accedere videretur. Quare cum probe intelligeret nihil esse cognatius, nihilque similius quam Christum et eucharistiam, de utroque pariter sibi, et sentiendum putavit, et loquendum; ne si quid incautius de altero mysterio dixisset, id suae de altero sententiae noceret. Aut fuit igitur reipsa Sacramentarius, cujusmodi nunc Lutherani; aut certe videri potest gravissima suspicione laborare. Atque ita Cyrillus non sine causa scripsit, Nestorium aliosque eadem cum ipso sentientes, παραλύειν τὴν τοῦ μυστηρίου δύναμιν, quippe quae non tantum in reali corporis praesentia posita sit, sed [Col. 1167A] etiam in ipsius cum symbolis unitione pene substantiali, et hypostaticae suppari, quae sine transsubstantiatione contingere non potest.
Hanc suspicionem mirum in modum augent quatuor. Primum, quod legitur apud Leontium (Lib III, contra Nestorianos et Eutychianos, num. 6) de Theodori Mopsuesteni sectariis (fuit, quod saepe dictum est, Theodorus Nestorii et Theodoreti communis magister), qui non nemini moleste ferenti modum quem servarent, causantique fieri non posse ut simul et cum ipsis communio haberetur et cum Ecclesia, quippe cum aliter Ecclesia, aliter illi sacra mysteria tractarent. Non oportet, inquiebant, te moleste ferre hanc oeconomiam; panis enim IN TYPUM CORPORIS CHRISTI PROPOSITUS, non plus benedictionis participavit quam panis qui in foro venditur, et quam panes quos Philomarianitae (De Philomar. agit Epiphan. haer. 78, num. 23) offerunt in nomine Mariae. Vides quomodo Nestoriani tandem illi ad Sacramentarios, quales sunt Calvinistae, paulatim defecerint; pronus enim [Col. 1167B] est ab uno errore ad alios lapsus.
Hunc locum librariorum incuria corruptum restituimus, addita particula negativa, quam sententia de pane in typum proposito ac tortis mulierum Mariae sacrificantium, et scopus loquentium, aperte exigebat.
Secundum, quod Theodoretus, Nestorio inprimis addictus, et tunc cum Eranistem scriberet, cum ipso pariter in Christi mysterio aberrans, visus est magni [Col. 1168A] nominis magnaeque doctrinae viris, Cusano et Alano cardinalibus, Gregorio de Valentia, et Gamachaeo theologis, ipsisque dialogorum Eranistae Graecorum primis editoribus Romanis, de unione corporis Christi cum symbolis non aperte satis, pro catholica veritate transsubstantiationis, sentire; immo in oppositam partem, cognati erroris impulsu abreptus, inclinare.
Tertium, quod Sacramentarii Calvinistae, sui quoque erroris pondere, in Nestorium vicissim, sin minus omnes, saltem plerique, propendent. Id vero cum fama didicissem, atque etiam relatione viri non dignitate magis quam eruditione praestantis, a ministro Calviniano scriptis editis non obscure proditum legi: nam et expressis verbis negat, nec sine pluribus argumentis, Virginem posse dici proprie Deiparam; et affirmat suos hodie a Deiparae appellatione abstinere.
Quartum, quod tradit Hilarius libro VIII de Trinitate, ubi cum dixisset carnem et sanguinem accepta [Col. 1168B] atque hausta id efficere, ut et nos in Christo, et Christus in nobis sit, subjungit: Anne hoc veritas non est? Contingat plane his verum non esse, qui Christum Jesum verum esse Deum negant, etc., quasi diceret: Negare nemo potest quin vere caro et vere sanguis Christi, id est, hominis Dei accipiatur, atque hauriatur, nisi qui Christum Jesum verum esse Deum pariter negaverit.
De synodis habitis in causa Nestoriana
[Col. 1167B] Longe plures quam vulgo creditur habitae sunt synodi episcoporum in causa Nestorii, donec in Oasim deportatus est. Quindecim mihi videor, aut etiam sexdecim, posse demonstrare, quamvis consistam intra tempus titulo definitum. Coactae sunt enim Romae quatuor, totidem Alexandriae, Ephesi duae, oecumenica [Col. 1167C] et schismatica; Constantinopoli quatuor: duae saltem ab Orientalibus, prior Antiochiae, ante pacem Ecclesiarum, cum bacchari pergerent in Cyrillum; et posterior Beroae, apud Acacium, cum jussu imperatoris de pace deliberarent: quamquam ex recensitis nonnullae forsan ordinariae fuerunt, atque etiam alias ob causas vocatae.
De singulis breviter non alia annotanda puto, quam quae aut aliorum diligentiam magnis operibus fatigatam fugerunt, aut contra historiae veritatem scriptoribus incautis exciderunt.
Obscura est ista synodus, nec fit, opinor, ulla usquam ipsius mentio, praeter quam in prima Cyrilli ad [Col. 1167D] Nestorium epistola. Quid postremo faciam? tempus enim est loquendi, vel conferendi potius cum veneratione tua, interrogante de chartulis quibusdam quae nescio quomodo Romam perlatae sunt reverendissimo ac religiosissimo Romanorum episcopo Coelestino, cum omnibus qui cum eo fuerunt episcopis venerandis, quia utrum religionis tuae habeantur, incertum est; scribunt enim nobis vehementer offensi, etc. (Epist. 1, Cyrilli ad Nestorium) .
Congregatos fuisse in synodum venerandos istos episcopos, et non fortuito quodam coetu apud Coelestinum exstitisse, ostendunt quidem haec verba non obscure: Interrogante Romanorum episcopo Coelestino, [Col. 1168B] cum omnibus qui cum eo fuerunt episcopis; sed ista manifeste probant: Scribunt enim nobis vehementer offensi. Indicant enim scriptum fuisse communiter ad Cyrillum ab episcopis qui cum Coelestino tunc erant. Id vero quid est aliud, quam datas esse synodicas litteras? quandoquidem communes cum summo [Col. 1168C] pontifice litterae, non nisi ab episcopis legitime congregatis mitti solitae sint.
Tempus synodi exinde constat, quod acceptis Roma litteris Cyrillus Nestorio scripserit autumni tempore, ut sequenti capite planum fiet. Oportet igitur Romae synodum contractam esse, aut ineunte aestate, aut circiter.
Non fuit ordinaria, cujusmodi cogebatur ante Quadragesimam et autumni tempore; neque tamen extraordinaria, id est, quae per tractoriam vocaretur: alioquin incognita non lateret, sed ἐνδημοῦσα aliqua ex episcopis, qui tunc forte aderant Romae, urbicoque clero: quales saepe habebantur, quoties negotium alicujus momenti occurreret.
In ea lectae sunt improbataeque chartae illae Nestorii, quae Constantinopoli Romam allatae, occasionem synodo dederant. Continebant vero tres priores Nestorii sermones, ex quibus orti fuerant tanti motus in urbe regia, quantos Socrates (Lib. VII) Cyrillusque (Epist. ad Coelestinum papam) describunt.
[Col. 1168D] Incertum, quis chartas miserit ad sedem apostolicam: ipsi forte apocrisiarii, aut sedis apostolicae, aut Alexandrinae Ecclesiae, vel alius aliquis studio fidei succensus. Quid si Marius ipse Mercator? Constantinopoli certe tunc temporis versabatur; tunc negotium Nestorio, Pelagianorum fautori, qua ratione posset, exhibebat; tunc Nestorii sermones amabat Latinos facere, ut suae gentis hominibus haeretici impietas innotesceret.
Missae sunt chartulae in Latinum sermonem versae; alioqui non statim de ipsis judicatum esset, ut postea non est, de allatis aliis per Antiochum virum illustrem, Nestorii amicum: propterea quod, ut causatur [Col. 1169A] Coelestinus, exspectandum fuit, donec sermo in Latinum verteretur.
Utut res se habeat, certe potest non immerito dici haec prima Ecclesiae de Nestorio victoria; siquidem in ista synodo primum damnatus est, non quidem nominatim, quoniam certum non erat, aut saltem non perinde ac legitimi judicii forma postulat, quem auctorem chartae haberent; sed generatim in suis dogmatibus, quae ut offensionem pepererant, eamque vehementem, ita unanimi Patrum consensu damnata sunt.
Scriptum inde est Cyrillo Alexandrinae Ecclesiae episcopo; sed non eo tantum fine, ut de auctore chartarum certi aliquid doceret: qui enim lateret auctor in tantis Ecclesiae motibus? Neque etiam, quod suspiciosus aliquis cogitaret, ut sciretur, an non ipse quoque Nestorio consentiret; siquidem integer famae, omnisque erroris purus habebatur. Sed ut primae post Romanam sedis antistes jam inde excitaretur ad suas tempore partes agendas, promovendumque [Col. 1169B] negotium, quod parabatur; quamquam ad tuendam fidem per se satis vigilanter, immo ad invidiam nimiae diligentiae, incumbebat.
Perierunt litterae, sive quae a Coelestino, sive quae ab episcopis, Cyrillo scriptae, si tamen geminae fuerint, et non potius unae, pro more sedis apostolicae, et majorum forte sedium, quarum praesules ut plurimum suum nomen inscribebant synodicis quoties ex provinciali concilio darent: ex provinciali dico, secus enim accidebat, sive cum ex universali totius suae dioecesis scribebant, sive quoties plures aderant majorum Ecclesiarum antistites.
Hic curiosus aliquis interrogaverit, cur Alexandrino potius Cyrillo, qui procul Constantinopoli aberat, quam Antiocheno Joanni, qui vicinior, litterae sint Roma missae. Facilis atque expedita responsio est. Primo, suspectus videri potuit Joannes, ut qui ejusdem cum Nestorio, et Ecclesiae Antiochenae presbyter, et magistri Theodori discipulus fuisset. Deinde Joannis industria, navitasque in rebus agendis perspecta [Col. 1169C] non erat, quippe qui alterum vix annum in episcopatu ageret. Postea sedes Antiochena tertia tantum erat post Romanam; immo Constantinopolitanae jam inde a pluribus annis concesserat: quod tamen Romani pontifices approbare recusarunt. Major autem sedes a minore judicari non solebat. At contra Cyrillus, sive suo privato, sive publico suae sedis studio, Nestorio favere credi non potuit; et ipsius solertiam animumque strenuum toti septemdecim episcopatus anni, iique difficiles ac negotiosi, probaverant.
Ut hae duae causae minus valerent, certe Alexandrinae sedis, ut reipsa erat majorum sedium prima post Romanam, et velut prima a Romanis pontificibus, Constantinopolitano concilio hac in parte adversantibus, habebatur, ita veteri more de tribus aliis judicandi jus erat; eoque jure utebatur, quoties sedis apostolicae non placeret judicium sibi retinere. Unde factum, ut si quando causa hujuscemodi esset [Col. 1169D] exorta, Alexandrinus episcopus a Romano partes suas agere juberetur, geminaque potestate instructus, quippe ex Ecclesiae instituto primus sub summo pontifice judex, negotium perficeret.
Atque haec ratio explicandae potestatis, qua pollerent Alexandrini praesules, eo probabilior videtur, quod pugnantes super ea re auctorum sententias in concordiam revocat: servat enim jura utriusque sedis, apostolicae et Alexandrinae; nec confugit ad Cyrilli admirabilem quamdam delegationem, cujus signum exstiterit Phrygium, seu pallium, mitraque ex urbe missa, quae vix Nicephorus Theodorusque Balsamon viris non incredibiliter credulis persuaserint.
Litterae summi pontificis, et si quae aliae a synodo Romana datae, Alexandriam venerunt, ineunte autumno. His acceptis Cyrillus primam epistolam misit Nestorio per Lamponem presbyterum et monachum, qui cum a Nestorio responsum retulisset, cujus brevitatem supplevit alia mox consecuta epistola, ingentes, ut loquitur Nicephorus (Lib. XIV, cap. 33) , haeresis eructans fluctus. Cyrillus epistolam dedit antirrheticam mense Mechir, secundum Aegyptios, id est, ipso fine Januarii, vel Februarii initio.
Ambas ego Cyrilli epistolas, sive quam Lamponi ferendam dedit, sive qua Nestorio respondit, opinor scriptas ex synodo, non illa quidem universali, id est, totius dioecesis Aegypti, sed particulari Alexandrina, seu primae solius provinciae; non tamen utramque datam ex eadem, sed ex sua singulas reor. Quare videor mihi duas, ante universalem Aegyptiacam, [Col. 1170B] provinciales synodos advertisse, quam sive conjecturam, sive sententiam, argumentis non improbabilibus confirmo.
Quo tempore utrasque litteras scripsit Cyrillus (scripsit vero primas autumno, alteras ante Quadragesimam), eodem habebat synodum ordinariam, id est, quam Nicaenus canon quotannis habendam praecipit; neque enim, ut erat disciplinae ecclesiasticae in paucis observans, neglexisse credendus est praeceptum quod ubique terrarum religiose nemo non servaret.
In hujuscemodi synodis non tantum judicia de personis agebantur, aut statuebatur de disciplina quod e re foret Ecclesiae; sed de negotiis etiam majoris momenti, si quando occurrerent, consilium antistes cum fratribus habebat, siquidem illa potius ad sedem ipsam quam ad personam antistitis spectabant: censebantur enim majores causae, quas olim, non tam episcopus per se quam sedes ipsa, id est, episcopus cum suo concilio dijudicabat.
Erat porro negotium maximi momenti, cognoscere [Col. 1170C] causam antistitis urbis regiae, qui turbas orbe fere toto moveret, quem viri fide digni Constantinopoli venientes erroris accusarent, in quem summus pontifex velut in hominem haeresis suspicione laborantem inquiri mandaret, qui suis se ipse scriptis ubique sparsis argueret, qui a Cyrillo canonice monendus esset, et vocandus ad canendam palinodiam.
Quare non video qua ratione stare possit, quod aiebat eruditissimus Petavius (Tom. IV Dogm. lib. I) , privatis primum litteris duabus, tum synodica una conventum fuisse Nestorium a Cyrillo; qui enim sinat ratio juris ut privatae dicantur litterae, quae ab Ecclesia ipsa Alexandrina missae dicuntur, quae primae secundaeque monitionis canonicae locum obtinebant, quarum secunda in oecumenico concilio Chalcedonensi expresso nomine appellata est synodica? Atqui epistolas de quibus agitur, ejusmodi esse apertis testimoniis constat.
Nam de utraque Cyrillus (Epist. 3 ad Nestorium) : [Col. 1170D] Συνέθετο δὲ καὶ ἡ κατὰ τὴν Ῥώμην ἁγία σύνοδος, καὶ ἡμεῖς ἅπαντες, ὡς ὁρθῶς ἐχούσαις, καὶ ἀνεπιλήπτως ταῖς γραφείσαις ἐπιστολαῖς, πρὸς τὴν σὴν εὐλάβειαν, παρὰ τῆς Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίας, etc. Epistolis autem ab ALEXANDRINA tuae religioni directis ECCLESIA consensum praebuit, tam ea quae apud urbem Romam convenit sancta synodus, quam etiam nos omnes, velut irreprehensibiliter conscriptis.
Cum ergo nihil aliud sit, more antiquo ecclesiastico loquendi, mitti tantis de causis ab Ecclesia Alexandrina epistolas, quam mitti ab Alexandrina synodo, ambae profecto Cyrilli ad Nestorium epistolae a synodo scriptae dici debent.
Sed et ipsas habuisse rationem primae secundaeque monitionis, aperte docet Coelestinus pontifex ad Nestorium scribens: Itaque quamvis etiam frater Cyrillus secundis te epistolis suis asserat esse conventum, intelligas volo, post primam et secundam illius, et hanc [Col. 1171A] correptionem nostram, quam constat esse jam tertiam, ab universitate collegii et conventu Christianorum te prorsus esse sejunctum, nisi mox quae male dicta sunt corrigantur, etc.
Idipsum docet etiam Cyrillus in litteris ad eumdem Nestorium (Epist. 3) : Ecce itaque te simul, cum sancta synodo, quae apud amplam urbem Romam congregata est, praesidente sanctissimo et venerandissimo fratre et consacerdote nostro Coelestino episcopo, his scriptis jam tertio convenimus, consilium dantes, ut a pravis abstineas distortisque dogmatibus, quae et sentire cognosceris et docere; recipias vero fidem rectam Ecclesiis per beatissimos apostolos et evangelistas ab initio traditam, qui et oculis inspexerunt, et ministri Verbi fuisse monstrantur. Quod si hoc religio tua facere distulerit, juxta dilationem litteris praefinitam sanctissimi et venerandissimi consacerdotis nostri Romanae praesulis Ecclesiae Coelestini, scias te nullam sortem habere nobiscum, nec locum aut colloquium cum Dei sacerdotibus et episcopis obtinere.
[Col. 1171B] In eamdem sententiam Cyrillus ad monachos Constantinopolitanos, ait Nestorium a se ternis jam litteris commonefieri (I part. conc. Ephes. cap. 28) .
Cum igitur ipsa quoque prima Cyrilli ad Nestorium epistola sit synodica, ut manifeste confecimus, necesse est fateri habitam esse Alexandriae synodum anno 429, autumni tempore, quo nimirum tempore missa est epistola, eamque synodum fuisse provincialem, atque ordinariam.
Hujus nihil superest, praeter litteras ad Nestorium, et ad monachos Aegypti, atque homiliam paschalem 17, qua indicebatur paschalis dies in annum consequentem 430. Homilia porro ejusdem est argumenti cum epistola ad monachos: nam in utraque egregie refutantur omnia Nestorii dogmata, prioribus tribus sermonibus comprehensa.
Homiliam vero cum epistola dogmatica ad monachos ad synodum pertinere certum reor. Nullus enim dubito quin homiliae paschales, ut erant maximi momenti, [Col. 1171C] praelegerentur in synodo; et ea quidem autumnali, siquidem mitti solebant autumni tempore ex Alexandrina civitate, quo pervenirent mature ad alias Ecclesias, in quibus indiceretur pascha die Θεοφανείας. Neque etiam ambigo, quin epistola ad monachos ex eadem synodo scripta sit; nam Constantinopolim magis quam ad monasteria destinabatur: sed interfuit inscriptionem supponi, ut ne bellum prius gereretur quam legitime indictum esset.
In homilia porro, defendendo pariter atque aggrediendo, pugnatur: nam ea defenduntur quae Nestorius impugnaverat, ut duae Verbi nativitates, serm. 3; divinitas Emmanuelis, serm. 2; unitas Christi, eodem serm.; Θεοτόκος Virgo, serm. 1. Impugnantur vicissim quae Nestorius defendebat, veluti Christus Θεοφόρος, serm. 1; coadoratio Christi, serm. 1 et 2, etc. Explicantur etiam Scripturae loca quibus Nestorius abutebatur, ut ἀμήτωρ, ἀπάτωρ, etc., serm. 1; Misit Deus Filium suum, etc., serm. 3. Repelluntur tandem quae idem haereticus catholicis objecerat, ut ἀντρωπολατρεία [Col. 1171D] serm. 1, etc.
Quod si curiose cuipiam hac in parte versari fuerit otium, homiliam praefatam cum epistola ad monachos Aegypti, tum ambas cum prioribus tribus Nestorii sermonibus componat, non sine aliqua animi voluptate animadvertet: primum, quo statu fuerit Nestoriana res tunc temporis; deinde, quam prudenter Cyrillus cum Nestorio coeperit sub aliena persona confligere; tertio, quomodo tamen non ita potuerit Cyrillus dissimulanter rem agere, quin Nestorius se peti senserit, ideoque, ut par pari referret, Photii cujusdam ementito nomine, epistolam refellere conatus sit; denique, quam callide Cyrillus in fine paschalis homiliae exhortationem hanc habuerit: Igitur quoniam pretio empti sumus, nec sumus nostri, serviamus Emptori pro juribus, et carnis quidem rebelles motus edomemus, longe nefaria scelera amoveamus, omnique moderatione conspicui bonum certamen [Col. 1172A] certemus, cursum consummemus, fidem servemus, egentium miserias sublevemus, solemur orphanos, viduis patrocinemur, remedia comparemus aegrotis, invisamus vinctos, benignos, ac mutuae charitatis, retinentes nos praebeamus. Videtur enim canere quasi classicum, quo incenderentur fideles ad pugnandum pro Christo in hominem cui, praeter ἀθεότητα, depraedatio bonorum Ecclesiae, atque adeo patrimonii pauperum rapina objiceretur.
Hujus synodi meminit Chalcedonense concilium, cum secundam Cyrilli ad Nestorium epistolam expressis verbis synodicam nominat. Nominat vero in definitione fidei: Propter illos autem qui dispensationis mysterium corrumpere conantur, et purum hominem esse genitum ex sancta virgine Maria, impudenter [Col. 1172B] delirant, EPISTOLAS SYNODICAS beatissimi Cyrilli Alexandrinae Ecclesiae praesulis, ad Nestorium, et ad Orientales, etc. (Act. 5, in defin. fidei.) De iis namque epistolis sermo est quae in actione secunda lectae fuerant, ut cuilibet intuenti perspicuum est. Lectae vero fuerant duae tantum, secunda nempe ad Nestorium, cujus initium: Obloquuntur quidam, etc., et celebris illa pacificatoria: Laetentur coeli, et exsultet terra, etc.
Et vero Cyrillus ipse litteras priores duas ad Nestorium non tam suas quam Alexandrinae Ecclesiae nominat. Epistolis autem ab Alexandrina tuae religioni directis Ecclesia consensum praebuit tam ea quae apud urbem Romam convenit sancta synodus, quam etiam nos omnes, velut recte irreprehensibiliterque conscriptis (Epist. 3, ad Nestorium) .
Sed de secunda synodo Alexandrina, ex qua datae sunt secundae a Cyrillo ad Nestorium litterae manifestum videri potest Nicephori testimonium (Lib. XIV cap. 33) : Sed enim divinus quoque Cyrillus, ubi Nestorii blasphemias audivit, unam ad eum dedit epistolam, et [Col. 1172C] alteram; in quibus disertis verbis eos qui non aperte Christum Deum profiterentur, sed blasphemis verbis hominem Θεοφόρον, atque organum seu instrumentum Divinitatis esse dicerent, anathema esse proclamavit. Cui Nestorius, litteris obviavit, conviciis simul et blasphemiis rem agens. Eis vero Nestorii litteris, ingentes haeresis fluctus eructantibus, acceptis, cum quatuor quibusdam aliis, provincialem Alexandriae synodum congregavit, atque ei utriusque ultro citroque datas epistolas exhibuit, quarum exempla, et synodi ipsius decreta, ad veteris Romae episcopum Coelestinum misit. Ad Nestorium insuper tertiam dedit epistolam, cui multum celebrata illa duodecim capitula una cum anathematismis adjunxit.
Verum ad haec Nicephori verba observare juvat: primo, litteras duas a Cyrillo scriptas esse ad Nestorium, ante synodum universalem Alexandriae coactam; deinde, synodum hanc fuisse habitam, priusquam ad summum pontificem, mitterentur mutuae Cyrilli Nestoriique [Col. 1172D] epistolae; tertio, missa quoque Romam cum litteris decreta synodi, utique per Possidonium Ecclesiae Alexandrinae diaconum, ut aliunde constat. Cum ergo epistolae, quas Romam missas Nicephorus tradit, longe diversae sint a tertia, quae subjunctos habet anathematismos, haec enim scripta est in synodo universali post reditum Possidonii collecta; necesse est synodum cujus meminit Nicephorus, cujusque decreta per Possidonium ad sedem apostolicam delata sunt, differre ab Aegyptia, seu universali, ex qua missa est cum litteris pontificiis et anathematismis Cyrilli ad Nestorium legatio quatuor episcoporum. Atque haec causa est cur eam ipsam synodum Nicephorus provincialem vocet, ut ab Aegyptia, quae universalis, distinguat.
Observare iterum oportet ex Nicephori testimonio duas oriri quaestiones admodum obscuras, et propter quas crediderit forte aliquis narrationi toti derogandam [Col. 1173A] esse fidem. Quaeritur enim quae sit una illa et altera epistola in quibus disertis verbis eos qui non aperte Christum Deum profiterentur, sed blasphemis verbis hominem Θεοφόρον, atque organum, seu instrumentum Divinitatis esse dicerent, anathema esse proclamavit. Quaeritur item quae quatuor illae epistolae cum Nestorii litteris acceptae.
Obscuras dixi quaestiones: nam epistola in qua dicitur apertis verbis contineri anathema in eum qui Christum profiteretur esse hominem Θεοφόρον, et Divinitatis instrumentum, neque prima est, neque secunda Cyrilli ad Nestorium; in neutra enim tale quiddam legitur.
Deinde, cum in prima Nestorii epistola ad Cyrillum nulla pars dogmatis, ne verbo quidem, attingatur, cumque secunda quae nunc habetur, plena sit quidem blasphemiis, sed scripta sit quoque post synodum Alexandrinam, quam Nicephorus memorat: quae tandem sunt Nestorii litterae eructantes haeresim, necnon exhibitae synodo, ex qua scripta est secunda Cyrilli [Col. 1173B] ad Nestorium monitoria, cum ad secundam istam Cyrilli respondisse Nestorius litteris haeresim eructantibus videatur? Ut haec lucem accipiant, paraphrasi quadam exponendum videtur totum Nicephori testimonium (Prima epist., num. 2) .
Cyrillus, ubi Nestorii blasphemias audivit (referentibus viris fide dignis Constantinopoli Alexandriam appulsis; et apocrisiariis monentibus) unam ad eum dedit epistolam, et alteram (in speciem quidem, ad monachos Aegypti, reipsa vero ad Constantinopolitanos, ipsumque adeo sub aliena persona Nestorium); in quibus disertis verbis eos, qui non aperte Christum Deum profiterentur, sed blasphemis verbis hominem Θεοφόρον, atque organum seu instrumentum divinitatis esse dicerent, anathema esse proclamavit. Cui Nestorius (Epist. ad monach.) (cum breviter per Lamponem primum respondisset) litteris (quae continebant capita blasphemiarum, quibus postmodum Cyrillus secundis litteris contradixit) rursus obviavit, conviciis et blasphemiis [Col. 1173C] rem agens. Eis vero Nestorii litteris, ingentes haeresis fluctus eructantibus, acceptis, cum quatuor quibusdam aliis (cleri Constantinopolitani, monachorum urbis, agentium in rebus Alexandrinae Ecclesiae et Buphae diaconi sui) provincialem (non universalem totius Aegypti) Alexandriae synodum congregavit, atque ei utriusque ultro citroque datas epistolas exhibuit (primam suam et duas Nestorii), quarum exempla et synodi ipsius decreta, ad veteris Romae episcopum Coelestinum misit (per Possidonium Alexandrinae Ecclesiae diaconum. Decretorum nomine intellige epistolam, quam secundam ex synodo Cyrillus Nestorio dedit, destinavitque Constantinopolim, cum responsis ad alias aliorum litteras). Ad Nestorium insuper (post reditum Possidonii ex urbe Roma, ex universali totius Aegypti concilio) tertiam misit epistolam (cum litteris Coelestini summi pontificis, per quatuor episcopos legatos), cui multum celebrata illa duodecim capitula, una cum anathematismis adjunxit.
Mentfo quoque istius synodi est apud Vigilium libro [Col. 1173D] V contra Eutychem; cum enim afferret Cyrilli locum, qui in secunda ad Nestorium epistola num. 8 et seqq. continetur (Tom. IV Biblioth. PP.) , scribit in haec verba, quibus nihil apertius dici potuit ad rem nostram, hoc et beatus Cyrillus in epistola totius synodi ad Nestorium; neque enim audiendos puto viros alioqui doctissimos, qui synodum istam, de qua loquitur Vigilius, Ephesinam interpretantur, propterea quod ipsius Actis isthaec epistola inserta est. Quis enim ex eo concludere merito queat, ipsam esse synodi totius ad Nestorium? alioquin et epistola Coelestini ad Nestorium, pariter actis Ephesinis inserta, dicetur totius synodi ad Nestorium.
Ad summam, habita est ista synodus Alexandriae ann. 430, ante Quadragesimam, mense Mechir: fuit provincialis, praefuit Cyrillus; et inde litterae ad Nestorium datae, quae ab agentibus in rebus Ecclesiae Alexandrinae redditae Nestorio videntur.
Coelestinus pontifex, post acceptas a Cyrillo litteras de rebus Nestorii, quas Possidonius diaconus, una cum exemplis mutuarum Cyrilli et Nestorii epistolarum, decretisque synodi, atque etiam excerptis sententiis ex Nestorii operibus, detulit, synodum Romae coegit plurimorum episcoporum, ex eaque ad Nestorium misit denuntiatorias damnationis litteras, quarum initium est: Aliquantis diebus vitae nostrae, etc. (I part. conc. Eph. cap. 18.)
Hujus synodi mentionem fecit Cyrillus, cum scriberet Joanni Antiocheno (Ibid., cap. 21) : Porro autem lectis in concilio expositionibus illius, epistolisque, et iis praecipue in quibus, quod apertam ipsius subscriptionem praeseferrent, nullus tergiversandi locus reliquus erat, sancta Romana synodus disertam statim in [Col. 1174B] illum sententiam tulit: qua de re et ad tuam quoque pietatem perscripsit. Horum proinde decreto modis omnibus parendum est illis qui a totius Occidentis communione excidere noluerint: scripserunt namque expositae sententiae exempla, cum ad Rufum piissimum Thessalonicae episcopum, tum ad alios quoque nonnullos religiosissimos Macedoniae episcopos, qui ab illius sententia numquam decedere solent. Scripserunt nihilo secius et ad Juvenalem quoque piissimum Hierosolymorum episcopum. Jam tuae pietatis fuerit quid in rem futurum sit diligenter expendere; nos enim sequemur, quae illi indicaverunt.
Facit item mentionem tertiis in litteris ad Nestorium (Ibid., cap. 26) : Ecce itaque te simul, cum sancta synodo, quae apud amplam urbem Romam congregata est, praesidente sanctissimo et venerandissimo fratre, et consacerdote nostro, Coelestino episcopo, his scriptis jam tertio convenimus, consilium dantes, ut a pravis abstineas distortisque dogmatibus, quae et sentire cognosceris et docere; recipias vero fidem rectam, Ecclesiis [Col. 1174C] per beatissimos apostolos et evangelistas ab initio traditam, qui et oculis inspexerunt, et ministri Verbi fuisse monstrantur. Quod si hoc religio tua facere distulerit, juxta dilationem litteris praefinitam sanctissimi et venerandissimi consacerdotis nostri Romanae praesulis Ecclesiae Coelestini, scias te nullam sortem habere nobiscum, nec locum aut colloquium cum Dei sacerdotibus et episcopis obtinere.
Quin et ipse Nestorius Coelestio scribens, meminit hujusce concilii, quod episcoporum Occidentis vocat. Noli igitur, inquit, a veritate deficiens eam prodere (siquidem epistolae missae episcopis a concilio Occidentis, et ab Alexandrino, multis rescriptis manifestam nobis nostram fecere sententiam) prudentibus scilicet ejusdem orthodoxae professionis, etc.
Arnobius junior, in conflictu cum Serapione, non tantum meminit; sed refert etiam partem orationis a Coelestino praesidente habitae. Sic enim scribit (Tom. XV Biblioth. Patrum) : Arnobius dixit: Apostolicae recordationis [Col. 1174D] vir sanctus Cyrillus Ecclesiae Alexandrinae episcopus, cum cognovisset Nestorianum dogma contrarium fidei pullulare, scripsit per totam Aegyptum, et ad sanctum Coelestinum apostolicae recordationis antistitem misit, dicens, ad laudem suam pertinere, si ab eo, qui pontificatus arcem tenebat, fuisset aliquid emendatum. Sanctus Coelestinus ita ἐγκωμιαστὴς ejus exstitit, ut in Nestorium damnationis dictasset sententiam; laudem vero Cyrilli et in conspectu Dei, et omnium praedicasset, asserens sensum ejus praeclarorum nostrae provinciae episcopatum [F. log. episcoporum] praedicatione roborari, et Damasi, Ambrosii, Hilarii hunc fuisse sensum evidenter exposuit. Ait enim in ipso concilio: «Recordor beatae memoriae Ambrosium in die natalis Domini nostri Jesu Christi omnem fecisse populum una voce Deo canere Veni, Redemptor gentium, ostende partum Virginis, miretur omne saeculum, talis decet partus Deum.» Numquid talis partus decet hominem? Et adjecit: [Col. 1175A] «Ergo sensus fratris nostri Cyrilli, in hoc quod dicit Θεοτόκον Mariam, valde concordat, TALIS DECET PARTUS DEUM. Deum partu suo Virgo effudit, ipso potente, qui omnipotentia plenus est. Hilarius quoque vir acris ingenii, scribens in Constantium imperatorem de incarnatione Domini, sic ait: Filius Dei factus est homo; et praeposterans repetit: Deus filius hominis factus est; sed homo non est factus Deus, nec Filius hominis factus est Filius Dei; superavit enim magnitudo Domini parvitatem servilis formae, ita ut ipsa forma servilis, quam assumpsit, cessaret esse servilis per eum Dominum qui eam assumpsit. Si enim qui natura non Filii Dei, per ipsum efficiuntur filii Dei, quanto magis ipse, qui natura Filius Dei est, hunc cum quo voluntate sua alvo virginali conceptus et natus est ita sublimavit in Deum, Ut in nomine ejus omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. II, 10) ? Item praecessor meus Damasus scribens ad Paulinum Antiochenae Ecclesiae episcopum, inter caetera ait: Anathematizamus eos qui duos filios Dei asserunt: [Col. 1175B] alterum, qui ex Patre est genitus; et alterum, qui ex assumptione carnis natus est ex Virgine. Item ipse apostolicae memoriae vir Damasus in altera epistola ad Paulinum: Anathematizamus eos qui duos in Salvatore filios confitentur: unum ante incarnationem, et alium post assumptam carnem ex Virgine, et non eumdem Dei Filium, et antea et postea, ipsum esse Christum, nedum Dei Filium, qui natus est ex Virgine, confitentur. »
Inde lucem accipient Gennadii verba de Coelestino scribentis (Lib. de Script. Eccles. cap. 54) : Coelestinus urbis Romae episcopus decreta synodi adversum supradictum Nestorem dictavit; habitum volumen describens ad Orientis et Occidentis Ecclesias dedit, confirmans, duabus in Christo manentibus perfecte naturis, unam Filii Dei credendam esse personam; huic enim sententiae supradictus Nestor ostensus est esse contrarius.
Ex his autem omnibus texi potest utcumque concilii [Col. 1175C] quo de agimus historia. Coactum est Romae, a Coelestino papa, initio mensis Augusti, Theodosio XIII et Valentiniano III AA. CC. Convenerunt episcopi, tum qui commode post adventum Possidonii Alexandrinae Ecclesiae diaconi evocari potuerunt ex Italiae civitatibus, tum qui forte ex locis remotioribus venerant, ut mos erat ad natalitia apostolorum, aut alia de causa in urbe versabantur. Convenisse plures oportuit, cum a Patribus Ephesinis Nestorioque et alibi passim dicatur Occidentis synodus. Credibile est Possidonium Cyrilli apocrisiarium interfuisse, quemadmodum Bessula, Carthaginensis Ecclesiae diaconus, a Capreolo antistite missus cum litteris, Ephesino adfuit: una convocationis causa fuit Ecclesiae a Nestorio vexatae pax. Lectae sunt igitur ipsius exegeses per Antiochum virum illustrem allatae, lectae et epistolae duae pro Pelagianis a Nestorio ad sedem apostolicam missae, quarum primam Valerius cubicularius Coelestino reddiderat, secundam Antiochus. Quinetiam litterae mutuae Cyrilli et Nestorii recitatae [Col. 1175D] sunt; immo et excerptae quaedam sententiae, sive ex operibus Nestorii, pugnantes fidei, sive ex Patrum libris, Nestorio contrariae: recognitum forte ipsum quoque Cassiani opus de Incarnatione, in quo septem libris haeresis Nestorii refutata erat, impulsu Leonis archidiaconi.
Plures consessus tantum negotium tenuit, dum res pro dignitate causaque fidei diligenter agitur. Orationem fecit summus pontifex ad Patres synodi, qua consentire Cyrillum cum Ambrosio Hilarioque et Damaso ostenderet, simulque praejudicatam esse hanc causam a tantis doctoribus, in gratiam Cyrilli, cujus fides approbata est; et contra Nestorium, cujus errori dictum anathema. Ea quoque dicta est in auctorem erroris sententia, ut nisi intra decimum diem a denuntiatione palinodiam caneret, non sua tantum sede, sed etiam communione fidelium careret.
[Col. 1176A] Ea vero fuit forma sententiae: Aperte cognosce hanc nostram esse sententiam, ut nisi de Christo Deo nostro ea praedices, quae et Romana et Alexandrina et omnis catholica sentit Ecclesia, sicut etiam Constantinopolitana Ecclesia ad te usque optime tenuit, juxta expositam in synodo Nicaena fidem; ac nisi hanc perfidam novitatem qua hoc quod venerabilis Scriptura conjungit niteris separare, intra decimam diem, a primo innotescentis tibi hujus conventionis die numerandam, deposueris, atque aperta et scripta confessione damnaveris, noveris te ab universalis Ecclesiae catholicae communione dejectum, et ad omnia quaecumque sacerdotalis auctoritatis sunt minime idoneum.
Factum postea decretum de restituendis in communionem iis omnibus, qui ex Ecclesia propter fidem a Nestorio, sive episcopi, sive clerici, sive quicumque alii ejecti fuerant: immo declaratum eos numquam a communione sedis apostolicae sejunctos esse, idque significatum, tum Nestorio, cujus iniqua sententia rescindebatur, tum Constantinopolitano [Col. 1176B] clero, ut cum ipsis communicaret liberius. Ne tamen ad tempus ejus videatur valere sententia qui in se jam divinam sententiam provocarat, aperte sedis nostrae sanxit auctoritas, nullum sive episcopum, sive clericum, seu professione aliqua Christianum, qui a Nestorio vel ejus similibus, ex quo talia praedicare coeperunt, vel loco suo vel communione dejecti sunt, vel dejectum, vel excommunicatum videri: sed hi omnes in nostra communione et fuerunt, et huc usque perdurant, quia neminem dejicere vel removere poterat, qui praedicans talia titubabat.
Atque ut statuta concilii suum sortirentur effectum, summus pontifex suas vices demandavit Cyrillo ad sententiam exsecutioni mandandam, providendumque apostolica auctoritate Ecclesiae Constantinopolitanae; non item, quod nonnullis visum, ad cogendum concilium oecumenicum. Sunt enim haec delegationis verba: Quamobrem nostrae sedis auctoritate ascita, nostraque vice et loco cum potestate usus [Col. 1176C] ejusmodi non absque exquisita severitate sententiam exsequeris, nempe ut nisi decem dierum intervallo, ab hujus nostrae admonitionis die numerandorum, nefariam doctrinam suam conceptis verbis anathematizet, eamque de Christi Dei nostri generatione fidem in posterum confessurum se spondeat, quam et Romana et tuae sanctitatis Ecclesia, et universa denique religio Christiana praedicat, illico sanctitas tua illi Ecclesiae prospiciat. Is vero modis omnibus se a nostro corpore segregatum esse intelligat; ut qui omnem medentium curam aspernatus, necnon instar pestiferi morbi per universum Ecclesiae corpus insano modo grassatus, jam seipsum quam caeteros omnes sibi commissos, in extremum exitium praecipitare studuerit.
Ex synodo scriptae sunt tres aliae epistolae, una ad Nestorium, qua vocaretur ad poenitentiam intentatis minis, si obfirmaret animum; altera ad clerum Constantinopolitanum, ut de re tota, fideque majorum retinenda, moneretur; tertia ad Joannem Antiochenum, et a pari ad Juvenalem Hierosolymitanum, [Col. 1176D] Rufum Thessalonicensem, et Flavianum Philippopolitanum, ut in defensione fidei constanter cum sede apostolica allaborarent. Etsi vero nomen summi pontificis omnes praeferunt; si tamen Cyrillo credimus, tres posteriores ad synodum pertinent, prima, quae ad Cyrillum est, ad Coelestinum synodi praesidem; ille enim hortationem continent, et sententiae latae significationem, quae partes synodi; ista potestatis traditionem, quod jus apostolicum.
Gennadius dictis fidem facit ( Loco mox citato ), et simul lucem dat et accipit; quae enim decreta synodi a Coelestino dictata scribit, illae ipsae sunt epistolae tres postremae, quae etsi a synodo sint, Coelestini tamen nomina scribuntur. Similiter quod ait volumen habitum ab eodem pontifice descriptum, Orientisque et Occidentis Ecclesiis datum, easdem epistolas intelligit, ad Joannem et Juvenalem Cyrillumque Orientis, ad Rufum et Flavianum Occidentis episcopos missas. [Col. 1177A] Denique definitio fidei, qua, duabus in Christo manentibus naturis, una Filii Dei credenda sit persona, forte aliud nihil fuit praeter damnationem Nestorii contrarium sentientis. Unde Gennadius subjunxit: Huic sententiae supradictus Nestor ostensus est esse contrarius.
Perobscura est hujusce synodi memoria: neque enim innotescit aliunde quam ex litteris Nestorii ad Cyrillum, quae vulgo secundae appellantur, etsi revera sint tertiae. Bene autem facis eorum qui de nobis offenduntur curam gerere, et de his sollicitudinem habere, quae apud nos sunt. Unanimitati tuae gratiam habeo; scito autem, seductum esse te ab his qui a sancto concilio depositi sunt, propter quod morbo Manichaeorum essent repleti; aut, quod potissimum est, a clericis magis [Col. 1177B] affectionis tuae.
De concilio Nestorii plura diximus in notis ad ipsas Nestorii litteras, quae ut describere superfluum est, ita relegisse proderit; continent enim non pauca ad historiam synodorum pertinentia, atque rei admodum obscurae, de anathemate in gratiam Pelagianorum dicto, lucem afferunt.
Ex hoc vero datam Nestorii ad Cyrillum epistolam, nemo inficiatus fuerit, qui et allata epistolae verba perpenderit, et meminerit moris antiqui, de non scribendis dogmaticis epistolis, nisi in synodo.
Allatis per Possidonium ex Occidente litteris, ipsum Cyrillus continuo in Orientem misit, qui deferret synodicas [Col. 1177C] Coelestini ad Juvenalem Hierosolymitanum et Joannem Antiochenum: interim coegit synodum, quae a nonnullis Alexandrina dicitur, ab urbe in qua conventum est; ab aliis, et quidem rectius, Aegyptiaca, quia totius dioecesis Aegypti episcopi vocati sunt: quamquam vix credibile sit, vocatos fuisse ex Aegypto inferiore, ut postea dicemus.
Habita est autem sub finem Octobris, quo tempore incipit mensis Athir, aut etiam initio Novembris: siquidem synodica inde ad Nestorium missa die tertia Novembris consignatur, quae fuit feria secunda, atque adeo initium synodi, cum vix ulla synodus olim incoepta reperiatur, nisi feria secunda. Neque vero potuit haberi tardius, siquidem ex ea missi quatuor episcopi, et Constantinopoli exstiterint, et Nestorio synodicam reddiderint, die 7 Decembris, quae fuit Dominica. Non potuit etiam citius, quandoquidem Possidonius Roma non discessit ante diem undecimam Augusti, qua consignantur omnes Coelestini litterae ab eo allatae, opusque fuit duobus saltem mensibus [Col. 1177D] ut et Possidonius Alexandriam Roma reveniret, et episcopi per tractoriam vocati ex universa dioecesi, Alexandriam convenirent.
Convocationis causa aperta est, acceptae scilicet a Romana synodo litterae, pontificis mandatum, negotiumque molestum juxta et operosum: ex quo siquidem penderet, non sola Ecclesiarum tranquillitas, sed etiam fidei laborantis firmitas, quoque urbis regiae antistes imperatori charissimus, aut cogendus esset revocare quae docuerat; aut de sede pellendus, ad quam a Theodosio, faventibus annitentibusque aulicis, evectus esset.
Qui convenerint, quove numero, definiri non potest, cum nulla fere mentio synodi fiat, praeterquam in litteris tribus Cyrilli inde missis, atque una Nestorii ad Coelestinum haereticum. Non incredibiliter tamen quispiam suspicetur plures eorum qui cum Cyrillo Ephesum accesserunt, ei quoque concilio interfuisse: [Col. 1178A] nam par est opinari a Cyrillo doctissimos quosque suae dioecesis, et Alexandriam evocatos, et Ephesum adductos esse: adducti sunt vero Ephesum quinquaginta, ut est in relatione Orientalium ad imperatorem per Palladium missa (II part. conc. Ephes. in actis contra Cyril.) . Quod si haec suspicio non contemnatur, ut revera non debet, consequens est ut ad Aegyptiam synodum, vel soli, vel maximam partem, episcopi civitatum inferioris Aegypti coacti dicantur; inde enim Ephesum plurimi, si non omnes, venerunt, quod facile advertet qui Ptolemaicas tabulas cum subscriptionibus Ephesinis contulerit.
Decreta est legatio quatuor episcoporum, qui Constantinopolim profecti synodicas Romanas et Aegyptias deferrent Nestorio, cleroque Constantinopolitano, et archimandritis. Legati sunt Theopemptus Cabasorum, Daniel Darnensium, Potamion et Macarius, episcopi (II part. conc. Eph. act. 1) .
Nescio quid causae habuerit illustrissimus Annalium scriptor cur duos posteriores in ordinem redegerit, [Col. 1178B] feceritque Ecclesiae Alexandrinae presbyteros. Repugnant enim ejusmodi facto Petri primicerii notariorum verba (Ibid.) : Verum ea etiam quae sanctissimus piissimusque Alexandrinae Ecclesiae episcopus Cyrillus, et universa Aegypti synodus per Theopemptum et Danielem et Potamionem et Macarium religiosissimos episcopos ad eumdem destinaverant, etc. Repugnant et ista Cyrilli inscribentis litteras quas, post depositum Nestorium, Constantinopolim misit: Cyrillus archiepiscopus Alexandrinus Macario et Potamioni episcopis, et domino Dalmatio monasteriorum archimandritae, etc. (Ibid., act. 1. conc. Ephes.)
Repugnat denique antiqua consuetudo conveniendi antistites majorum sedium, si quando vocandi essent ad judicium, per tres saltem episcopos. Sic Nestorium ad synodum oecumenicam vocarunt; primo, Hermogenes Rhinocurorum, Athanasius Paraliae, Petrus Parembolarum, Paulus Lampae, episcopi. Secundo, Theopemptus Cabasorum, Theodulus Helusae, [Col. 1178C] Anderius Chaeronnesi Cretae, episcopi. Tertio, Joannes Haephesti, Anysius Thebarum, Domnus Opuntis Helladis, Daniel Darnensium, episcopi.
Sic Joannem Antiochenum, primo, Archelaus Myndi Cariae, Paulus Lampae, et Petrus Parembolarum Palaestinae. Secundo, Timotheus Termesi, Eustasius Docimii, Eudoxius Chomatis Lyciae, episcopi. Tertio, Daniel Coloniae, Commodus Tripolis Lydiae, et Timotheus Termae Hellesponti, cum Musonio notario, citarunt (Ibid., act. 5) .
Sic Dioscorum, primo, Constantinus Bostrensis, Acacius Ariarathirensis, et Atticus Zelensis, cum Himerio lectore et notario. Secundo, Pergamius Antiochiae Pisidiae, Cecropius Sebastopolitanus, Rufinus Samosatenus, cum Hypatio notario. Tertio, Francion Philippopolitanus, Lucianus Byzensis, et Joannes Germaniciae, cum Palladio diacono et notario. vocarunt ad synodum Chalcedonensem (Conc. Chalc. act. 3) .
Ista porro consuetudo originem accepisse videtur [Col. 1178D] ex eo quod Christus dixit: In ore duorum vel trium testium stabit omne verbum (Matth. XVIII, 16) . Et Apostolus: Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus aut tribus testibus (I Tim. V, 19) . Voluit enim Ecclesia in judicio quod de episcopis exerceret, quam maximum potuit disciplinae rigorem tenere.
Missi quatuor legati Constantinopolim appulerunt ante diem octavam Decembris; ea enim ipsa die, post peractam synaxim, coram frequente clero et illustrium multitudine, Nestorio litteras reddiderunt: egerunt illae quidem Nestorium fere in furorem; caruerunt tamen successu, propter indictam synodum generalem, jam inde a die 19 Novembris, prohibitionemque imperatoris, ne quid ante definitionem synodi a quoquam innovaretur.
E legatis duo, Macarius et Potamion, Constantinopoli remanserunt, ad res pro opportunitate gerendas, [Col. 1179A] consilio tamen Dalmatii archimandritae viri sanctissimi: reliqui duo, Theopemptus et Daniel Alexandriam redierunt, tempestuoso licet mari, ut ad synodum, quae ante Quadragesimam habenda erat, de sua legatione referrent, Cyrillum suoque consilio super accepta imperatoris sacra, sive privata, sive tractoria, juvarent; nam aulae statum urbisque affectionem, et Nestorii res viderant per se ipsi, et ab aliis Cyrillo addictis, probe didicerant.
Exemplum synodicae vulgatum, publicatique anathematismi, quos in urbe regia motus fecerint, diximus, non tantum in praefatione historica, et ad initium libri secundi, sed aliis etiam pluribus locis: quod autem ibidem promisimus de anathematismis, seu capitibus duodecim, nos observaturos quaedam ad historiam pertinentia, tempus est exsolvere. Nam de epistola cui subjuncta sunt nihil dicendum est, praeterquam quae in notis ad ipsam attulimus, et istud breviter, in ea Cyrillum non suo nomine, sed totius dioecesis loqui.
[Col. 1179B] De anathematismis igitur haec habeo dicere, ubi et quando compositi sint, quanto artificio, quibus Nestorii dictis repugnent, quibus sententiis praecedentium Patrum consonent, quos habuerint adversantes quosque aliquando patronos, quem primum interpretem Latinum, et si quae alia occurrant.
Et primo quidem, de tempore et loco quaestionem faciunt verba, tum Coelestini, tum Mercatoris; ille enim ( Epist. ad Nest. sub finem ) memorat fidem quam modo Alexandrinae Ecclesiae, modo Cyrilli vocat, quamque et ipse probaverit, et Nestorio tenendam praescribat. Scribit iste ( In titulo refutationis anath. Nestorii ), Cyrilli capita vero judicio a Romana Ecclesia approbata esse. Quaeritur ergo, cujusmodi fuerit verum istud judicium, cujus meminit Mercator; et quae illa fides Alexandrinae Ecclesiae sacerdotis, de qua loquitur Pontifex.
Certum vero est nomine judicii, ab Ecclesia Romana exerciti, significari synodum in qua Cyrilli capita, [Col. 1179C] et diligenter examinata fuerint, et solemniter probata. Haec autem synodus dici debet habita ante Ephesinam oecumenicam, antequam nempe Mercator adversus Nestorii anathematismos scripsit.
Certum pariter fidem cujus meminit Pontifex probatam fuisse priusquam scriberetur ad Nestorium. Cum ergo ad ipsum scriptum sit ex secunda synodo Romana, fides illa dici debet Alexandriae composita, ante secundam synodum Romanam, et inde per Possidonium diaconum in urbem allata, atque ita pertinere ad secundam synodum Alexandrinam.
Quaestio igitur est an fides illa sit eadem cum anathematismis, an alia aliqua. Opinabar esse anathematismos, cum praefatio ad secundum librum sub prelo esset; re autem diligentius perpensa, differre perspexi, aliudque nihil esse praeter confessionem fidei, quae in secunda Cyrilli epistola ad Nestorium, a numero 5 ad 14 continetur; haec enim Alexandrinae Ecclesiae, ipsiusque Cyrilli recte dicitur, cum in synodo Alexandrina, Cyrillo praesidente, confecta [Col. 1179D] sit: haec Romam per Possidonium delata est, cum mutuis Cyrilli et Nestorii litteris: haec in secunda Romana synodo approbata est, haec ab anathematismis in nulla parte discrepat, praeterquam quod de pontificis nostri divinitate et carne Christi vivifica in anathematismis dicitur, in epistola nihil; et anathematismi proprie antirrhetici sunt, fides absoluta quaedam professio.
Atque ea mihi videtur causa cur capita Cyrilli Mercator ab Ecclesia Romana vero judicio approbata dixerit, tunc nempe cum fides approbata est. Cur summus pontifex fidem hanc, modo Alexandrinae Ecclesiae, modo praesulis dixerit, scripta enim est in synodo, cui Cyrillus praesideret. Cur denique Aegyptii Patres Nestorio scripserint: Epistolis autem ab Alexandrina tuae religioni directis Ecclesia, consensum praebuit, tam ea quae apud urbem Romam convenit sancta synodus, quam etiam nos omnes, velut recte irreprehensibiliterque [Col. 1180A] conscriptis; in epistolis enim continebatur fides cui se quoque consentire significant.
His autem ita constitutis, apparet anathematismos Alexandriae in aliqua synodo fuisse confectos; sed in particulari secunda, quasi conceptos anno 430, mense Mechir; in universali Aegyptiaca, eodem anno, mense Athir editos. Ita Mercatoris verba, de quibus agitur, intelligenda sunt, ut veritati consonent; neque enim credibile est titulum alio post tempore suppositum fuisse, cum ad invidiam Nestorii non mediocriter conducat, eum contradixisse capitibus quae vero judicio Ecclesia Romana approbasset.
Jam vero anathematismos admirabili quadam arte, et methodo quasi geometrica, qua nihil exactius, confectos esse, ex eo liquet, quod primo theorema probandum, tum probandi principium et duo lemmata, denique corollaria novem contineant.
Quaestio erat an Emmanuel, cujus meminit Isaias, quemque omnis Ecclesia adversus Judaeos Christum Jesum interpretatur, vere Deus sit, materque Emmanuelis [Col. 1180B] vere Deipara. Respondet (Anathem. 1) Cyrillus, Emmanuelem vere esse Deum, et matrem Emmanuelis vere esse Deiparam: illudque statuit quasi theorema demonstrandum, simulque demonstrandi principium ponit omnium firmissimum, dictum evangelistae: Verbum caro factum est. Deinde lemma primum conficit, naturas esse καθ` ὑπόστασιν unitas, Christumque esse unum eumdemque Deum et hominem (Anathem. 2) . Mox alterum concludit, naturas non esse conjunctas sola σχέσει, id est, unione morali (Anathem. 3) .
Demonstrationem ex lemmatis non informat, cum tamen facile sit, id enim non patitur lex anathematismorum; sed continuo novem consectaria colligit.
Corollarium primum, ea quae de Christo dicuntur, non ita esse partienda, ut alia soli homini, alia soli Deo, et non omnia uni eidemque tribuantur (Anathem. 4) .
Secundum, Christum non esse Dei, sed Deum ipsum: [Col. 1180C] obliquus enim ille casus, ut relationem, sic distinctionem significat (Anathem. 5) .
Tertium, Verbum non esse hominis, verbi gratia, dominum, etc., sed ipsummet hominem (Anathem. 6) .
Quartum, reverentiam non deberi Christo, eo tantum nomine quod in ipso Verbum operetur, ipsique dignitatem, ut alteri a se, communicet (Anathem. 7) .
Quintum, Christum non alia ratione adorari, quam Deum ipsum (Anathem. 8) .
Sextum, non alia virtute operatum miracula, quam qua Deus (Anathem. 9) .
Septimum, pontificem confessionis nostrae vere esse Verbum, nec pro se obtulisse sacrificium, sed pro nobis tantum (Anathem. 10) .
Octavum, carnem pro nobis oblatam eo esse vivificam, quod est caro propria Verbi, id est, vitae essentialis (Anathem. 11) .
Nonum denique, Verbum vere passum esse sua carne, Christumque sua virtute surrexisse a mortuis (Anathem. 12) .
[Col. 1180D] Animadverte porro, tota novem consectaria in duobus astruendis esse posita, unitate Christi, et redemptione hominum. Cum enim triplex sit unitas, suppositi, dignitatis, et operationis, primo et secundo consectario unitas suppositi, tertio et quarto unitas dignitatis et cultus, quinto et sexto unitas operationis et virtutis conficitur. Cumque tres quoque sint partes redemptionis, sanctificatio animae, vivificatio corporis, et satisfactio pro peccatis, prima septimo consectario, in quo de sacerdotio Christi; altera octavo, ubi de carne vivifica et eucharistiae vi; tertia nono, ubi de morte Dei passi in carne agitur, adversus contradicentes asseritur.
Aliam artem adhibuit Cyrillus, qua fecit ut non omnia tantum capita toti doctrinae Nestorii, sed singula singulis partibus pugnarent; opposuit enim theorema theoremati, principium principio, lemmatibus lemmata, et consectaria consectariis, eaque [Col. 1181A] fuit ingeniosi hominis industria, perturbatam adversarii sparsamque per partes sententiam in ordinem redigere, ut simul exquisita methodo, et dogma catholicum traderetur, et erroris singulae partes expellerentur. Id aperte cuilibet constabit, si modo Nestorii error ordine repraesentatus fuerit, atque indicati Operum loci, quibus unaquaeque sententia seu pars erroris continetur.
Verum id egregie demonstravit Cyrillus, tum in synodicae parte, quam negativam jure dixerim, qua nempe negat a catholicis dici quae Nestorius assereret: tum in defensione anathematismorum, ubi singulorum necessitatem causatur; tum denique in admirabili illo dialogo Quod unus sit Christus, in quo dux inclytus, quasi colligens vires adversus reliquias Nestorii, artis vincendi specimen dare voluit, et cum brevi moriturus esset, tropaeum sibi immortale erigere.
Tertia quoque arte usus est admirabilis defensor fidei: anathematismos suos aliud nihil esse voluit, quam Patrum sententias, sed velut in fulmina conflatas. [Col. 1181B] Adhibuit igitur testimonia Patrum decem, ex quibus Latini quatuor, Julius, Felix, Cyprianus et Ambrosius; tres Aegyptii, Petrus, Athanasius, Theophilus; Graeci totidem, Gregorius Nazianzenus, Basilius et Nyssenus, omnes, praeter unum, majorum Ecclesiarum et αὐτοκεφαλῶν praesules; ex Occidente tres, ex Oriente totidem, quatuor ex Meridie, omnes sanctitate nobiles; quatuor etiam martyrii pro fide palma inclyti; sic enim ad certam voluit ὀρθοδοξίας regulam examinari sua capitula, ut quibus nihil contineretur, nisi quod ubique, quod semper, quod omnes docuissent. Vide Vincentium Lirinensem ea de re suo more, id est, diserte, subtiliter et pro veritate tractantem (In commonit. cap. 42) .
Observa porro, testimoniis Patrum adductis Cyrillum non plures fere propositiones confecisse, quam quatuor: 1 o quod Dei Filius vere sit factus homo; 2 o quod idem sit, et non alius, Filius Dei, qui filius hominis; atque ita Deus ex muliere natus sit, duasque [Col. 1181C] Verbum generationes habuerit; 3 o quod Virgo sit Deipara; 4 o quod immortalis mortem pertulerit, et idem crucifixus qui adorandus; ex his enim quatuor aliae omnes de quibus agitur in anathematismis facile efficiuntur; poterant vero et ipsae quatuor ad unam Athanasii, quod Dei Filius ὄντως et ἀληθείᾳ factus sit homo, facile reduci.
Quaesierit aliquis, curiosius forte quam utilius, cur ex Antiochena dioecesi nullum Cyrillus, nullum ex Constantinopolitana Patrem laudaverit, cum tamen ex utraque posset, eosque neque pauciores aliis, neque leviores veritatis testes. Quaestioni non officiunt Attici Amphilochiique testimonia, quae in vulgatis concilii Ephesini codicibus leguntur, addita enim creduntur: nam Lirinensis tribus post concilium annis scribens, decem tantum numerat Patres, numerumque mysticum videri vult. Cur, inquiet curiosus ille, inter veritatis testes relatus non est a Cyrillo magnus ille Eustathius Antiochenus, unus e trecentis decem et octo Patribus Nicaenis? cur praetermissus [Col. 1181D] Joannes Constantinopolitanus? cur Atticus Joannis successor? cur Ammon Adrianopoleos, Severianus Gabalorum, Amphilochius Iconii episcopus? cur Antiochus Ptolemaidis, et Vitalius, quorum testimonia proferuntur a Cyrillo in libro de Recta Fide ad reginas (Cap. 9 et seq.) ? cur item anathematismi, vel Gregorii Thaumaturgi, vel Damasi papae omissi sunt, cum tamen admodum similes Cyrillianis existant, ipsisque pondus addere potuissent? De Gregorio Thaumaturgo expedita responsio est, anathematismos ipsius nomine editos alium habere auctorem quod Bellarmino et Petavio videtur; de caeteris ne divinare quidem licet, cum res ejusmodi pendeat ex arbitrio producentis testes. Nam quod suspicioso nescio cui venit in mentem Chrysostomum non esse laudatum a Cyrillo, propter offensionis reliquias repostas mente, absurdum omnino est cum Cyrillus in libro ad Reginas Joannis testimonium adhibuerit.
[Col. 1182A] Proderit vero anathematismos, sive Damasi ad Paulum Antiochenum, sive Gregorii Nazianzeni ad Cledonium, sive ascriptos Gregorio Thaumaturgo, sive consequentium conciliorum, cum Cyrillianis componere; inde enim admirabilis quaedam de incarnatione Verbi et Christi divinitate theologia confici poterit.
Adversus anathematismos Cyrilli pugnavit primus omnium Nestorius, oppositis duodecim antirrheticis: pugnarunt deinde Andreas Samosatenus et Theodoretus, quibus respondit Cyrillus: ipsimet Patres Ephesini eatenus obstitisse videri possunt, quoad expositio singulorum facta esset: pugnavit certe Gennadius, sanctissimus ille Constantinopolitanus post Anatolium episcopus, quo tempore adhuc erat presbyter, quaestioque fervebat, ut colligitur ex Facundo (Lib. II cap. 4) ; immo ad singulos respondit, verbis sane atrocissimis. Addendi Orientales omnes, qui et propter capita depositionis sententiam in Cyrillum tulerunt, et suis ad imperatorem legatis potestatem [Col. 1182B] paciscendi non alia conditione fecerunt, quam ut capita velut haeretica rejicienda totis viribus curarent; et post solutum concilium Antiochiae rursus ea proscripserunt, et cum pacis conditiones proponerentur, retractanda contenderunt, aut saltem obruenda silentio. Postremum istud optavit obtinuitque a Cyrillo turbarum pertaeso synodus ipsa Constantinopolitana, cui praesidebat Maximianus Nestorio suffectus, in quo visa est ipsa quoque synodus parum aequa capitibus. Pugnavit denique Ibas, adhuc presbyter Edessenae Ecclesiae, in famosa epistola ad Marim Persam.
Notandum vero Constantinopolitanam synodum, quae Maximianum ordinavit, pro Ephesina haberi posse, ut postea ostendetur, cum de hac ipsa agendi locus erit: nam in ea fuit legatus summi pontificis Philippus presbyter; fuit et unus quoque legatorum occidentalis synodi Arcadius episcopus; unus patriarcharum, qui solus catholicae partis liber erat, Juvenalis: [Col. 1182C] fuerunt et alii synodi oecumenicae legati, majorumque Ecclesiarum antistites, cum reliquis episcopis, qui tunc plures Constantinopoli reperti sunt, atque etiam ex vicinis civitatibus evocati. Quare, cum omnes illi de capitulis silendum censuerint, nihil mirum si dicatur Ephesina synodus tertiam quidem Cyrilli epistolam retulisse in Acta, ut quae lecta fuerit palam; solam tamen secundam pro regula fidei habuisse: quod cum certissime constet ex singulorum episcoporum sententiis, diligenter notandum est homini rerum ejusmodi studioso, tamquam opportunum ad plurimas quaestiones historicas solvendas.
Qui vivente Cyrillo capitula impugnaverint, quoque animo, satis ostensum est; qui vero defenderit, praeter ipsummet Cyrillum tribus singularibus libris, et Marium Mercatorem, qui Nestoriana antirrhetica evertit, nemo, quod sciam, a veteribus proditus est: neque id mirum, cum ea tempestate, animi nondum satis pacati perspicere non valerent quantum ab [Col. 1182D] Apollinariana haeresi distaret ἑνώσεως καθ` ὑπόστασιν confessio, quod omnium capitulorum principium est, et quasi radix.
Atque haec causa videri potest cur in ipso quoque concilio Chalcedonensi, quod quinto ab obitu Cyrilli anno celebratum est, de tertia epistola tacitum sit, etsi videbatur tanto diligentius loquendum, quanto intolerabilius delirus ille monachus Eutyches Dioscorusque Ephesini latrocinii dux abuterentur.
Hic oritur quaestio quo tempore capitula Cyrilli probata sint et recepta ab Ecclesia, velut canones fidei. Dum Mercatoris verba quaedam exponeremus, probata diximus in secunda synodo Romana, sed velut in radice tantum, id est, qua parte non differunt, nisi forma tenus, a professione fidei in secundis Cyrilli litteris contenta. Sed quando recepta sunt ipsa per se et sua forma?
Sunt qui opinentur id contigisse, in ipsamet Ephesina [Col. 1183A] synodo, cui adessent Ecclesiae Romanae legati (Christ. Lupus, in schol. ad conc. Ephes. cap. 5) . Tria proferunt opinionis suae firmamenta, quod contradictorio, ut aiunt, judicio Joannes Antiochenus, qui propter capitula Cyrillum deponendum censuerat, damnatus sit; quod aliud dogmatis decretum synodus non fecerit, cum fecisse tamen aliquod tota credat Ecclesia. Quod Cyrillus ( In apologia ad imperat.), fidei suae rectitudini testimonium perhibuisse, et Romanam Ecclesiam, et sanctam quoque synodum ex universo orbe congregatam, testetur. Quartum addi potest, quod Orientales objecerint catholicae synodo subscriptionem capitum, et Theodoretus ab universis accepta queratur, Ibasque Osrohenis clericis negotium ea de re facessiverit.
Verum non multum ponderis haec habent: nam, ut a postremo incipiam, Nestorianae partis homines multa mentiti sunt, et hoc maxime, quod catholici cum Apollinario sentirent; id vero apud ipsos idem erat, quod capitibus subscribere. Deinde, quod ait Cyrillus [Col. 1183B] imperatori scribens, de fide intellige dum est secundis litteris contenta, et in secunda Romae synodo probata, non item de capitibus post ejusmodi synodum confectis, ut aperte ostendimus. Tertio, decretum fidei nullum editum est in tota synodo, praeter approbationem secundae Cyrilli epistolae, et rejectionem oppositae Nestorii, ut constat ex singulorum episcoporum sententia, totiusque actionis primae lectione, et concilii quarti quintive historia, in quibus lecta dicitur secunda haec Cyrilli epistola, non item tertia. Denique, Joannes Antiochenus contradictorio judicio damnatus non est; qui enim potuisset homo, qui vadimonium contumaciter deseruit? Et ut esset, non idcirco tamen capitula forent recepta; sed rejecta potius praeceps, injuriosa, et illegitima auctoris capitum inauditi depositio.
Quando igitur primum vim canonum obtinuerunt? aliquando enim obtinuisse videtur innuere Gregorius magnus, cum scribit in exemplaribus Ephesini concilii [Col. 1183C] Romanis atque Ravennensibus, nihil aliud contineri in definitione anathematis et reprobationis, nisi quod capitula beatae memoriae Cyrilli reprobant (Epist. 195, quae 3 libri sexti) . Verum hic Gregorii locus nihil admodum conficit: id unum enim significat, in praefatis codicibus non contineri ullum anathema in eos qui assererent Adae animam in peccato non fuisse mortuam, sed solos tantum Cyrilli anathematismos: ex quo non video qua ratione concludatur recepta esse tunc temporis capitula veluti canones fidei. Quamquam aliunde id confici non abnuerim, nempe ex eo quod quintum sextumque concilium tunc admissum esset, quo in utroque capitula recepta sunt.
Crediderim vero non aegre, ea tempestate Acta Ephesina, quae Romae Ravennaeque haberentur, fuisse admodum mutila, nec aliud comprehendisse, quam quod Dionysius Exiguus in Latinum sermonem transtulit. Certe in codice Bellovacensi, quo usi sumus, nomine concilii Ephesini pauca haec, quae in praefatione generali recensuimus, quaeque omnino rejecimus, [Col. 1183D] comprehenduntur.
Quis porro primus epistolam Cyrilli Latinitate donaverit, incertum adhuc esse non potest, cum Mercator, ante ipsum quoque concilium Ephesinum, anathematismos; non longo post tempore, epistolam in Latinum sermonem verterit. Quare nihil habuit admodum causae Dionysius Exiguus ( In praef. ad Petrum episc. ) cur sexto saeculo gloriaretur se epistolam synodicam sancti Cyrilli Alexandrini pontificis de Graeco in Latinum eloquium transtulisse, quo tanti doctoris apostolica fides Graecis jamdudum bene comperta, sed ignorata Latinis hactenus, innotescat: ut Nestoriana labes evidenter agnoscatur ab hominibus, et pro sua malignitate merito respuatur, quae sub praetextu fidei perfidiam insinuare non desinit, et furore Judaico pariter et errore tranquillitatem catholicae Ecclesiae toto terrarum orbe diffusae turbare contendit. Nam ante Dionysium Mercator ex Graeco in Latinum sermonem, [Col. 1184A] fervore catholicae fidei incensus, Nestorii Cyrillique epistolas transferre curaverat, a fidelibus linguae suae fratribus cognoscendas (Praefat. in Sermones et Epistolas Nestorii ac Cyrilli ).
Postquam Nestorius litteris Joannis Antiocheni monitus est allatum iri propediem epistolam Coelestini, qua damnationis sententia in concilio Romano lata significaretur, nihil non molitus est, quo tantum malum capiti suo impendens averteret, nec efficacius ullum praesentiusque remedium putavit, quam si obtineret ab imperatore indici generalem synodum, cujus ad judicium omnia deferrentur, interimque nemini quidquam attentare fas esset.
Id ab imperatore non aegre obtinuit, quippe quem, tum suis artibus, tum aulicorum potentia flectere posset quam vellet in partem, et in istam praesertim in [Col. 1184B] quam et monachorum impulsu, suaque Constantini magnique Theodosii, qui ex orbe toto synodos coegerant, aemulatione inclinabat.
Scripsit ergo Theodosius evocatoriam sacram ad omnes majorum sedium praesules, qua praefatus, religionis et imperii eam esse cognationem, ut utrumque alterius successibus incrementa sumat. Reges Dei providentiae hominumque sequestres, illius esse ministros, istorum ad vitam piam rectamque duces. Et ecclesiasticum statum tum demum futurum quem esse oportet, cum omnes omnium ordinum clerici, et naevo culpaque vacaverint, et concordia consensioneque juncti fuerint (I part. conc. Ephes. cap. 32) .
Mox jubet, adesse metropolitas omnes Ephesi ad diem Pentecostes consequentis anni, et secum doctissimos quosque suae provinciae episcopos adducere; tum synodi cogendae causas exponit, quo nimirum turbae, quae ex multis dissidiis et concertationibus hinc inde enatae sunt, secundum ecclesiasticos canones consopiantur; [Col. 1184C] et illa praeterea quae parum decenter hactenus admissa sunt corrigantur; et pietatis denique quae in Deum est publicaeque utilitatis firmitati consulatur.
Ad haec vetat ne ulla interim, ante sanctissimam coactam synodum, communemque ejusdem quae de omnibus dabitur sententiam, fiat privatim a QUIBUSCUMQUE innovatio. Tandem nullam se testatus absentiae excusationem accepturum, omnes ad diem constitutum impigre adesse mandat.
Isthaec sacra imperatoris, cum data sit Constantinopoli, Theodosio XIII Valentiniano III AA. coss. XIII. kalend. Decembris, Romam procul dubio deferri non potuit ante finem Decembris, aut etiam initium Januarii: hinc orta Coelestino necessitas deliberandi, de mittendis Ephesum legatis, qui Romanae Ecclesiae sedisque apostolicae locum tenerent. Quod cum de more fieri deberet in synodo, praesertim cum ageretur de fide Occidentalis Ecclesiae exponenda, episcopos coegit pontifex Romam, nec parvo numero, nec vicinis tantum [Col. 1184D] ex civitatibus: siquidem congregandus erat coetus qui merito dici posset Occidentalis totius Ecclesiae synodus.
Hujus qui mentionem faciat expresse nullum novi: subobscure facit Philippus presbyter Coelestini locum tenens, cum ait, Orientalis et Occidentalis Ecclesiae sacerdotes, per se, vel per suos legatos sacerdotali Ephesino consessui interesse (Part. II conc. Ephes. act. 3) .
Paulo clarius Cyrillus legatos interlocutus deposuisse Nestorium, supplentes locum sedis apostolicae, totiusque synodi sanctissimorum Deoque dilectissimorum Occidentalium episcoporum (Ibid.) .
Manifeste tota synodus Ephesina, Theodosio referens de legatorum adventu (Ibid., in relat. ad imperat) . Vestram, Christianissimi imperatores, erga pietatem curam et studium universorum Deus gratum acceptumque habens, etiam sanctorum Occidentalium [Col. 1185A] episcoporum animos zelo, ut Christum contumelia affectum vindicarent, excitavit. Nam licet maximum itineris spatium universam illam sanctissimorum episcoporum multitudinem ad nos pervenire prohibuerit; attamen illic simul congregati, Coelestino sanctissimo piissimoque magnae Romae episcopo praesidente, etiam et nunc nostram de fide sententiam magno consensu praedicarunt, eosque qui diversa sentiunt, ab omni prorsus sacerdotii sorte graduque alienos esse definierunt. Et haec quidem etiam antequam sanctissima haec synodus conveniret, Coelestinus sanctissimus magnae Romae episcopus per litteras suas indicaverat, Cyrilloque sanctissimo, Deoque dilectissimo magnae civitatis Alexandrinae episcopo, ut suas vices subiret, commiserat. Sed et nunc denuo aliis etiam litteris sanctae synodo, quam vestra majestas in Ephesiorum metropoli convenire praecepit, haec significavit: misit autem has litteras per Arcadium et Projectum sanctissimos episcopos, et Philippum religiosissimum presbyterum magnae Romae, qui Coelestini, sanctissimi Deoque dilectissimi episcopi praesentiam [Col. 1185B] supplent. Quia ergo viri isti, qui venerunt, TOTIUS OCCIDENTALIS SANCTAE SYNODI sententiam nostrae huic synodo per litteras exposuerunt, sensumque de fide et pietate nobis consonum declararunt, et eadem quae nos, decreverunt, tum per litteras, tum per ea quae in mandatis acceperunt, quae et in scriptis deposuerunt: necessario, quod officii ratio postulabat, de consensu illorum nobiscum ad majestatem vestram retulimus, ut pietati vestrae certo constet judicium quod paulo ante a nobis exiit esse unam communemque totius terrarum orbis sententiam.
Haec verba, sive presbyteri Philippi, sive Cyrilli, sive Patrum, neque commode, neque omnino intelligi possunt de secunda synodo Romana, in qua nihil certe potuit deliberari de mittendis ad oecumenicam synodum legatis, qui totius synodi Occidentalium episcoporum partes agerent, cum nondum oecumenica synodus indicta esset: nihil pariter potuit definiri de fide ab episcopis quos Deus imperatorum studium [Col. 1185C] confirmans, zelo succendisset, cum nondum imperatorum studium perspectum esset. Deinde voces istae Cyrilli, etiamnum ab episcopis illis congregatis praedicatam Orientis sententiam, an non clare demonstrant bis congregatos esse in synodum Occidentales? maxime cum consensio Occidentalium cum Orientalibus dicatur contineri mandatis, quae legati a synodo Occidentalium accepissent.
Quid quod ex tribus legatis Philippus presbyter dicitur locum tenere Coelestini pontificis, Arcadius et Projectus episcopi legatione Occidentalis Ecclesiae fungi. Fuit igitur Occidentalis Ecclesia in concilium collecta, quomodo enim alioquin legatos misisset?
Causa, locus et praeses concilii manifeste constant ex iis quae dicta sunt: de tempore vix ulla moveri potest controversia; nam litterae Coelestini ex eo datae VIII idus Maias, vel pridie, id est, nonis Maiis consignantur. Neque vero potuit cogi concilium ante id temporis: qua enim oratione factum esset, ut vel [Col. 1185D] sacra imperatoris deferretur Romam ante finem Decembris, atque etiam initium Januarii sequentis; aut tractoria pontificis ad remotiores Ecclesias perveniret, nisi idoneo tempore; vel episcopi Ecclesias suas desererent tempore Quadragesimae, quo catechumenis veteri more ad baptismum instituendis vacabant; aut brevius tempus quam trium hebdomadarum conficiendo itineri episcopis indulgeretur? Cum igitur hoc anno Pascha inciderit in diem 19 Aprilis, non potuit convenire concilium nisi circa nonas Maias.
Incertum dixi antea quo numero episcopi; incertum quibus e civitatibus evocati sint: Actorum enim nihil admodum superest, quod certam opinionem faciat, sed quod tantum conjecturae locum dare queat; numerum tamen oportet fuisse non exiguum, neque e vicinis tantum civitatibus collectum, cum synodus dicatur Occidentalis Ecclesiae. Crediderim facile ex remotioribus quoque locis convenisse praesules, velut [Col. 1186A] ex Insubria et Sicilia; idque videntur nonnulla sanctorum Acta indicare.
Actum praesertim de mittendis Ephesum legatis; quamquam et de fide tractatum credibile est, sive recognitae fuerint praecedentium duarum synodorum definitiones, sive iterum vocatae ad examen Nestorii Cyrillique epistolae, sive quo alio modo dici possit fides Occidentalis Ecclesiae exposita, et mandatis quae legatis darentur comprehensa.
Functi sunt legatione tres, Philippus presbyter, Arcadius et Projectus episcopi, quibus additus est Siricius sanctae catholicae Ecclesiae urbis Romae notarius.
Quid haberent in mandatis, intelligere licet, tum ex litteris Coelestini, tum ex legatorum ad Patres Ephesinos sermonibus in concilio: id unum nempe, quoad res Nestorii, ut exsequerentur a Coelestino jampridem statuta; alterum, quod ad synodum, ut decreta concilii confirmarent, ipsisque pondus apostolicae auctoritatis adderent.
[Col. 1186B] Coelestinus Pontifex ( In epist. ad synodum): Direximus pro nostra sollicitudine sanctos fratres et consacerdotes nostros, unanimes nobis et probatissimos viros Arcadium et Projectum episcopos, et Philippum presbyterum nostrum, qui iis quae aguntur intersint, et quae a nobis antea statuta sunt exsequantur.
Philippus postulans sibi exhiberi quae ante adventum acta essent, causam reddit, quo juxta beati papae nostri praesentisque hujus sancti coetus sententiam acta nos quoque CONFIRMEMUS.
Arcadius. Secuti formam Coelestini sanctissimi papae apostolicae sedis, qui nos dignatus est hujus negotii EXSECUTORES SUOS mittere, etc.
Projectus. Ego quoque, auctoritate legationis apostolicae sedis una cum fratribus sententiae EXSECUTOR existens, definio, etc.
Nihil Actorum superest, quod quidem sciam, praeter epistolas tres summi Pontificis, quarum una est ad synodum oecumenicam, altera ad Theodosium imperatorem, [Col. 1186C] tertia ad Cyrillum. Priores duae VIII idus Maias consignatae leguntur, tertia nonis Maiis.
In prima Patres pontifex hortatur ad tuendam fidem concorditer, in eo praesertim loco, ubi praesens adesset Joannes apostolus, divinitatis Christi charitatisque singularis praeco; tum legatos commendat.
In secunda, post laudatam Theodosii in fide catholica defendenda constantiam, ipsum obsecrat, sub divini tamen obtestatione judicii, ne quid turbidae novitati licere permittat, neve facultas aliqua his qui divinae majestatis potentiam in humanae dispensationis rationem arctare contendunt, quo perturbetur pax ecclesiastica, attribuatur; majorem fidei causam debere esse quam regni; pro imperii salute geri quidquid pro quiete Ecclesiae vel sanctae religionis reverentia laboratur.
Ex postrema discimus consultum fuisse Coelestinum a Cyrillo, an recipiendus foret Nestorius, si sua dogmata damnaret; quoniam, post induciarum tempus emensum, videbatur sententia dudum lata vim suam exercere. Respondet pontifex, sedis apostolicae more, [Col. 1186D] numquam displicere Deo acceleratam in quoquo correctionem, cum omnem hominem velit salvum fieri, et venire ad scientiam veritatis; studere se quieti catholicae, studere pereuntis saluti, si tamen voluerit aegritudinem confiteri, etc.
Priusquam dicere desinam hac de synodo, observanda quaedam reor de legatis Philippo presbytero et Arcadio ac Projecto episcopis; sed de Philippo maxime.
1 o Fuit ille Ecclesiae apostolorum presbyter (Conc. Ephes. act. 3) , videturque Baronio ( In annal., ad ann. 418, num. 77 ), nec sane improbabiliter, is qui ejusdem nominis, ordinis, et muneris, ante annos tredecim Zosimi legatione functus est in Africa cum Faustino Potentinae Ecclesiae episcopo, et Aselo presbytero, ad negotium appellationum tractandum.
2 o Etsi tres illi simul, singulique aliquando, sedis apostolicae, seu Ecclesiae Romanae legati, supplentesque [Col. 1187A] locum sedis apostolicae, totiusque synodi Occidentalium episcoporum nominentur; solus tamen Philippus nominatim dicitur Coelestini locum tenere: dicitur vero, tum in relatione Patrum ad imperatorem de adventu legatorum, tum in mandato quod oecumenica synodus suis ad Theodosium legatis dedit.
3 o Suae conscius ille auctoritatis, de summi pontificis praecellentia in concilio totius Ecclesiae loquitur verbis si quae alia umquam amplissimis.
4 o Legatorum primus sanctam synodum allocutus est (Act. 2) : primus sententiam damnationis in Nestorium tulit, primus damnationi subscripsit (Act. 3) .
5 o Primus, atque extra praescriptum ab imperatore numerum legatorum sanctae synodi, quorum tamen unus erat Arcadius, unus quoque Juvenalis patriarcha, ad imperatorem profectus est (Act. 6) .
6 o Primus legatorum appellatur in mandato his verbis: Philippo religiosissimo Deoque dilectissimo Coelestini sanctissimi episcopi apostolicae sedis maximae urbis locum tenenti, et religiosissimis episcopis, etc. [Col. 1187B] (Ibid.) .
7 o Videtur et ipse Maximianum, quicum in Ecclesia Romana meruerat, una cum Coelestino Sixtoque ejusdem aetatis tunc presbyteris, postea summis pontificibus, in thronum dejecti Nestorii evexisse. Unde Coelestinus de Maximiano Romanae Ecclesiae alumno: Fert illi, ac si sui corporis parti, Romana testimonium, quae hunc semper inter suos habuit, et numeravit, Ecclesia (III part. conc. Ephes. cap. 22, in epist. ad imp.) . Et alio in loco, cum clericos Constantinopolitanae Ecclesiae ad Maximianum colendum hortaretur: Audite ab eo quae a majoribus nostris nobiscum positus frequenter audivit. Nostro vobis ore loquitur collega, quia una fides necesse est uniter praedicetur. Non hoc in ejus persona alicujus testimonium mutuatur; a nobis datus est, qui est electus ex nostris, etc. (Ibid., cap. 24) .
8 o Calumniam denique passus est a Nestorii patronis, qui ejus nomine epistolam sparserunt in vulgus, [Col. 1187C] quasi diceret, Sixtum Coelestini successorem aegre tulisse Nestorii depositionem (Ibid., cap. 35) . Calumniae causam explicuimus (I part. Op. Merc., dissert. 6) , inter agendum de auctore librorum hypognosticon.
De aliis duobus legatis, Arcadio et Projecto episcopis, hoc unum conjicere possumus, quod viri fuerint docti pariter ac industrii, ut tantae legationi pares essent; quod legati Occidentalis Ecclesiae, sedisque apostolicae dicti fuerint; quod denique Arcadius alterum vel ordinatione, vel aetate praecesserit.
Incerta est utriusque sedes ac patria. Nam quod Baronius suspicatur, Arcadium in Galliis sedem habuisse, Projectum Forocornelii, inde evertitur, unde stabiliri posse videtur. Ait enim illustrissimus scriptor; in litteris Coelestini ad Galliarum episcopos, de sancto Augustino ab calumniatoribus defendendo, appellari nomen Arcadii inter eos quibus litterae inscribuntur: at inde manifeste concluditur, alium esse Arcadium ad quem scripsit Coelestinus, alium quem misit Ephesum; scribebat enim anno 431 ad Arcadium Galliarum [Col. 1187D] episcopum, quo tempore Arcadius legatus Ephesi versabatur.
Affert deinde Baronius Petri Chrysologi sermonem in ordinatione Projecti Forocorneliensis habitum, quo probet ejusdem nominis legatum forte Forocorneliensi Ecclesiae praefuisse. Verum sermo quem laudat a Chrysologo jam episcopo dictus est, quippe qui ordinatione episcopi quem ipse consecraret. Atqui Petrus ipse Chrysologus ordinatus est a Sixto, qui Coelestino successit anno 432; non potuit igitur concionem habere in ordinatione illius, qui ante annum 431 episcopus fuisset, ipsumque adeo tribus annis in cura pastorali antecessisset.
Occasione legatorum, dicendum breviter de Petronio, quem a Theodosio ad Coelestinum papam in causa Nestorii missum aiunt, litterasque imperatoris detulisse, quibus respondit pontifex se, ne haeresis latius serperet, oecumenicam, ut moris esset, synodum indicturum. [Col. 1188A] Quae synodus Ephesi prior sequenti anno celebrata est, frequenti ducentorum episcoporum conventu. Si qua fides adhibenda esset scriptori ejusmodi Actorum, non impulsu Nestorii, sed odio, Theodosius procurasset cogendam synodum; non eam ipse indixisset, sed Coelestinus; non eo tempore quo indicta est tulisset pontifex damnationis sententiam, sed ferendam synodo mandasset; non exsecutorem sententiae Cyrillum constituisset, sed totam synodum. Verum nutat fides Actorum, quantumvis eam, interpolatis veteribus monumentis, Sigonius firmare conatus sit; nam Nestorius ipse petitam a se synodum fatetur: unde et synodi petitor a Coelestino dicitur. Legati sedis apostolicae, ipseque imprimis studiosissimus pontificiae dignitatis assertor Philippus, non a Coelestino, sed ab imperatoribus indictum concilium testatus est; et eo tempore indictum est, quo sententia pontificis in Nestorium lata mandanda erat exsecutioni; et exsecutionem Cyrillo, non oecumenicae synodo Coelestinus commisit, ut ex litteris Nestorii, Coelestinique et Actis [Col. 1188B] concilii aperte constat.
Cum ea quae pertinent ad synodum Ephesinam tomum tertium recentioris collectionis Conciliorum fere totum teneant, in eoque distribuantur tres in partes omnia, sive quae synodum praecesserunt, sive quae in ipsa gesta sunt, sive quae subsecuta, donec pax Ecclesiarum coaluit, nae ego frustra sim, si praeter praefationem historicam velim aliquid amplius hac de synodo scribere; cum neque melius quidquam aliud, neque compendiosius valeam. Quare addenda putavi dumtaxat duo, quae forte lectori ingrata non accident: quid nempe de synodo Ephesina didicerimus primum a Mercatore, et quid inter legenda tum veterum, [Col. 1188C] tum recentiorum scriptorum Opera de rebus Ephesinis observaverim, sive singulare quod discatur, sive contra certas aliunde regulas quod caveatur. Tertium addi poterat, synopsis scilicet eorum quae ad synodum Ephesinam pertinent, ostendens quae desunt in editionibus vulgatis, eaque supplens, et quae perturbato ordine ponuntur suum in locum restituens. Verum id in fine praefationis praestitum est.
Mercator suppeditat nobis, 1 o quinque Nestorii sermones adversus Pelagianos, tredecim de sua haeresi, quibus se manifestam prodit haeretici mens;
2 o Excerpta Cyrilli ex Nestorii Operibus, longe ampliora Ephesinis;
3 o Refutationem anathematismorum Nestorii, a nemine hactenus tentatam, et qua plurima continentur ad hunc usque diem ignota;
4 o Refutationem quoque symboli a Theodoro Mopsuesteno [Col. 1188D] compositi, unde convellitur opinio Facundi Hermianensis, aliorumque Nestorio id symbolum tribuentium;
5 o Excerpta quaedam ex Theodori libris de incarnatione, quibus totum virus Nestorianae impietatis continetur;
6 o Fragmenta librorum quinque a Theodoreto scriptorum adversus sanctum Ephesinum concilium, unde multa elucescunt hactenus obscura;
7 o Opusculum adversus Eutherium Nestorianae factionis hominem, ex quo redarguitur Photius Theodoreto supponens alienos sermones;
8 o Epistolam Theodoreti ad Nestorium, edita longe emendatiorem;
9 o Ejusdem litteras ad diversos, quibus suam prodit impatientiam pacis inter Ecclesias restitutae;
10 o Ejusdem quoque Cyrillo insultantis concionem, aut potius concionis particulam: unde populares [Col. 1189A] multae opiniones delentur, Mercatore facem praeferente.
Docet praeterea numerum Patrum qui Ephesi convenerunt, hactenus incertum, tradit enim convenisse ducentos septuaginta quatuor; deinde Theodoretum adversus capitula Cyrilli scripsisse ante synodum, quod dubium fuerat in hunc usque diem; denique oblato suo commonitorio damnatos esse a Patribus Ephesinis Pelagianos episcopos.
Haec et alia Mercatori accepta referri debent; cujus etiam beneficio tolli potest perturbatio maxima Operum, quae prima tertiaque parte concilii Ephesini in vulgatis editionibus reperitur. Quam facili autem negotio restitui possit ordo, post praefationem nostram historicam, nemo non advertet, qui subjunctam praefationi synopsim legerit.
Observandum porro, acta, quae secunda parte continentur, non esse integra, sed a sancto Cyrillo breviata, pluribus omissis, quae ad rem Nestorianam non spectarent. Acta se scripsisse innuit Cyrillus in [Col. 1189B] epistola ad Eulogium, suum Constantinopoli apocrisiarium. Offer, ait, magnificentissimo praeposito duos libellos, quos ad illum misi; alterum contra Nestorii blasphemias scriptum; alterum Acta synodi contra Nestorium ejusdemque asseclas complectentem (III part. conc. Ephes. cap. 37) .
Omissa esse plura, vel id unum demonstrat, quod Leo magnus scribit (Epist. 62, ad Maximum Antioch. cap. 4) , Juvenalem in synodo Ephesina tentasse Palaestinae primatum per commentitia scripta sibi vindicare, cujusmodi nihil in actis legitur.
Orientales schismatici queruntur suis ad imperatorem legatis quod adversarii non cessarent, usque in praesentem diem solitam exercere tyrannidem, eo quod nullam indignationem experti essent. Ubique enim illicitas depositiones in Ecclesias mittentes, turbare et clerum et plebem (II part. conc. Ephes., in actis contra Cyrillum et epistolis schismatic.) . De illis depositionibus altum in actis silentium.
[Col. 1189C] Huc afferat quispiam, quod est apud Gregorium magnum, de absolutis a coetu Orientalium Pelagianis, dictoque anathemate iis qui defenderent animam Adae per peccatum fuisse mortuam. Sed ostendimus Gregorio impositum fuisse a Joanne Jejunatore pro Ephesinis actis ad pontificem mittente gesta a Nestorio in sua synodo adversus Manichaeos, de qua disseruimus in notis ad epistolam secundam Nestorii ad sanctum Cyrillum.
Synodi Ephesinae historiam scripserunt e veteribus Socrates (Lib. VII Hist.) , Evagrius Epiphaniensis (Lib. I Hist.) , Liberatus diaconus ( In Breviario ), Theophanes ( In Chronographia ), Nicephorus Callistus (Lib. XIV) . E recentioribus, Baronius ( Ad annum Christi 431), editores Conciliorum, Petavius (tom. I Dogmat. lib. IV) et Christianus Lupus ( In scholiis ad canones concil. gener. ). In singulis annotavi quid eximium et [Col. 1189D] singulare attulerint, et quid contra mihi visi sint, oppositum certis aliunde rationibus tradere.
De Socrate scholastico Constantinopolitano.
Praeter ea quae communiter apud omnes occurrunt, eximia sunt, 1 o in vetustis exemplaribus Graecis idem positum fuisse, quod in versione vulgata (I Joann. IV, 3) . Id valet ad Vulgatae auctoritatem firmandam, et Graecorum codicum nuperos laudatores arguendos.
2 o Saepissime Nestorium adversus Deiparam sermonem fecisse: et distantiam ipsius a Paulo Samosateno ac Photino ex concionibus quas habuit, patere. Haec fidem conciliant sermonibus Nestorii a Mercatore in Latinum sermonem versis: nam et in illis frequenter Nestorius contra Deiparam disputat, et suam, ut loquitur, a Paulo Photinoque distantiam ostendere nititur in ea concione quam commotissimam acceptis a Coelestino Cyrilloque litteris habuit.
[Col. 1190A] 3 o In Oasi vixisse adhuc Nestorium, cum ista Socrates memoriae mandaret, id est, anno 439, quo usque historiam a Constantino magno ad XVII Theodosii consulatum spatio 140 annorum perduxit.
Digna sunt ista quae observentur: caetera fere omnia perturbate, aut etiam falso, ne dicam inscite, ab homine forensi res theologicas tractante proferuntur.
Scribit 1 o Nestorium cum Paulo Samosateno et Photino non asseruisse Christum merum esse hominem, sed verbo tantum a catholicis differre, et a sola voce Θεοτόκον, propter inscitiam et veterum negligentiam, abhorruisse. Quam sit alienum istud a vero, demonstrat tota praecedens dissertatio.
2 o Nestorium post celebrem illam blasphemiam: Eum qui menstruis spatiis adoleverit Deum non appellavero, recessisse ab episcoporum coetu. Repugnat Actis Ephesinis: nam a Theodoto Ancyrae episcopo relatum istud est actione 1, velut dictum a Nestorio tribus ante diebus quam Patres coetum habuissent.
[Col. 1190B] 3 o Die vigesima octava Junii damnatum fuisse Nestorium a Cyrillianae partis antistitibus; et vicissim a Nestorianae partis episcopis, ante adventum Joannis Antiocheni, Cyrillum esse depositum. Utrumque manifeste Actis pugnat; nam et Nestorium Patres die 22, et Cyrillum Joannes, qua die primum advenit tumultuario concilio deposuit.
4 o Joannem Ephesi quidem Cyrillo succensuisse, sed non prius quam Antiochiam revertisset, exauctorasse. Id totum falsi revincitur Actis conciliabuli Orientalium.
5 o Denique ambos episcopos, reconciliata amicitia, sibi mutuo sedes restituisse. Atqui conditiones pacis tres erant dumtaxat, damnatio dogmatum Nestorii, consensio in ejus depositionem, et consensio item in ordinationem Maximiani, ut ex litteris Cyrilli, Joannis et Theodoreti manifestum est.
De Evagrio scholastico Epiphaniensi.
[Col. 1190C] Evagrio debemus conservatam Theoduli epistolam de rebus Nestorii post depositionem; eam vero sin minus in partes discerpsisset, sed integram inseruisset historiae, majorem procul dubio iniisset a posteris gratiam.
Multa ex Socrate accepit, plura ex Actis synodi, non pauca tamen de suo addidit, quae veritati, et illi quidem certis testimoniis comprobatae, pugnent.
1 o Scribit Nestorium cum Antiochia Constantinopolim pergeret, Theodorem in urbe Mopsuestiae convenisse, auditaque illius doctrina, a vera pietate descivisse. Id repugnat litteris Joannis Antiocheni ad Nestorium de Theodoro scribentis, velut de communi magistro olim ipsis audito.
2 o Innuit, aut etiam declarat, a Nestorio prius acceptas esse Coelestini Cyrillique litteras, quam postulasset ab imperatore concilii indictionem. Atqui synodus indicta est die 19 Novembris, qua consignatur sacra; acceptae vero litterae Coelestini die 8 Decembris consequentis, ut ostendit Marius Mercator.
[Col. 1190D] 3 o Excusat Joannis Antiocheni moras in via, quasi non de industria fuerint, sed necessitate factae. Verum tamen a νέᾳ κυριακῇ, id est, hoc ipso anno, a die 27 Aprilis ad diem 21 Julii, quinquaginta quinque dies interfluxerunt, nec ullus dioecesis Antiochenae episcopus Epheso distabat, ipso teste Evagrio, immo et Joanne, paulo amplius quadraginta mansionibus, sive itineris diebus.
4 o Affirmat ab omnibus utriusque patris episcopis in unum coactis acceptos esse Cyrilli Memnonisque libellos, vocatumque et excommunicatum Joannem cum suis. Aperte Acta reclamant; et ut non reclamarent, pugnantia certe loquitur: quomodo enim omnes in unum coiverint utriusque partis antistites, et Joannis tamen sacerdotes veluti contumaces abstenti sint?
5 o Denique redintegratam ponit amicitiam Cyrillum inter et Joannem, antequam Paulus Emesenus [Col. 1191A] Alexandriam adveniret. Id vero indubitatis monumentis falsitatis arguitur, cum pacis ipse Paulus sequester fuerit, idque mutuae Joannis et Cyrilli litterae loquantur (III part. conc. Ephes. c. 30, 34) .
De Liberato diacono Ecclesiae Carthaginensis, in Breviario causae Nestorianorum et Eutychianorum, capitibus decem prioribus.
Liberatus diaconus Ecclesiae Carthaginensis, trium capitulorum defensor, cuncta quae prosecutus est in Breviario haeresis Nestorianae, accepisse se scribit. partim a Socrate, partim ex Actis conciliorum, Patrumque epistolis. Optandum esset ut tam sincera tamque ordinata tradidisset quam acceperat ex Actis conciliorum, Patrumque catholicae partis epistolis, minus a veritate discessisset quod fecit non semel; minusque in ordinem peccasset, quod saepe: certe non prodidisset suam in Nestorianarum partium homines animi propensionem.
Habet tamen hoc in opere quae conducant ad [Col. 1191B] emendanda quaedam veterum scriptorum, atque etiam illustranda quae pertinent ad historiam Nestorianam, immo et restituenda in ordinem quae in tertia potissimum parte concilii Ephesini perturbate congeruntur.
1. Cum scripsisset (Cap. 2) , Nestorium in eo differre a Samosateno, quod Nestorius confitens existentiam Divinitatis Filii Dei, Christum purum hominem tradidit, conceptum atque formatum, et postea in Deum provectum, hoc est, hominem deificatum, et non Verbum carnem factum, et habitasse in nobis. Ostendit fontem unde id hauserit: Propterea in epitoma Chronicorum Lucentius hoc ponit, et dicit: «Felice et Tauro consulibus, Nestorius Constantinopolitanus episcopus novum Ecclesiis molitur errorem inducere, praedicans Christum ex Maria hominem tantum, non etiam Deum natum; eique Divinitatem collatam esse pro merito, dicit. »
Peccat quidem, cum errorem Leporii Nestorio tribuit; sed utile quiddam simul tradit, cum Lucentium [Col. 1191C] auctorem appellat annotationis tributae Prospero, unaque docet secundam partem Chronicorum, quae vulgo Prosperi nomine inscribuntur, aliud nihil esse quam continuationem a Lucentio additam: atque ita ostendit qua ratione depelli possit a Prospero, magnae eruditionis eximiique judicii viro, infinita prope ἀνιστορησία, temporumque confusio, quae in hoc toto additamento pene continua est. Fuit autem Lucentius episcopus Asculanus, unus de quatuor legatis a sancto Leone ad synodum Chalcedonensem missus, qui epitomen ad ann. 455 perduxit. Sed haec alias.
2. Refert, post orationem a Paulo Emeseno habitam in Ecclesia Alexandrina, de duabus Christi naturis in una persona (Cap. 8 Brev.) , ad illa verba Joannis: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) ; Cyrillum tractantis sermonem de more excepisse, et inter caetera dixisse: Quid de his clarius dici potest? Qua indigent haec explanatione? Nos [Col. 1191D] docuit, quia aliud quidem est qui inhabitat, et aliud qui inhabitatur; et aliud natura humana, aliud divina. Et cum sermonem concluderet, repetiisse verba Emeseni: Conspice, inquit, Joannem duas naturas praedicantem, et unum Christum: duas naturas Unigeniti, et unam personam. Etenim quando dixit: Et habitavit in nobis; et duas naturas praedicavit; tunc addidit haec: Et vidimus gloriam ejus, gloriam tamquam Unigeniti a Patre, plenum gratia et veritate. Quibus relatis Liberatus: Haec, inquit, Cyrillus Paulo praesente tractavit, et Alexandrinam docuit Ecclesiam ita de Christo credere sicut Paulo dudum tractante didicerat.
Hinc colligere est, post utrumque Emeseni sermonem, duos enim habuit, verba fecisse sanctum Cyrillum; et ista quidem mox relata post secundum; quae vero in tertia parte concilii Ephesini (Cap. 3) habentur, post primum. Nam in primo sententia [Col. 1192A] Joannis tractata non est, est autem copiose in secundo. Corrigenda est igitur vulgata Conciliorum editio, et primae Emeseni homiliae subjiciendus sermo Cyrilli, qui post secundam positus est; secundae vero, fragmentum a Liberato servatum.
3. Refert etiam particulam epistolae, qua Joannes Antiochenus imperatoris litteris per Aristolaum tribunum allatis respondet, cujusque meminit Theodoretus in epistola ad Himerium (Cap. 8) : Propter illa ipsius capitula fidem meam Cyrillo dirigam, quam si suscipiens subscripserit, communicabo ei, alioqui pacificus cum eo esse non potero. Ex ea vero multa colligi possunt, quae locis alioqui, vel obscuris lucem, vel dubiis fidem faciant, de quibus vide notas ad epistolam hanc Theodoreti.
Jam vero contra indubitata aliorum testimonia quam multa scripsit! quam multa contra rationem temporum! Id omitto dicere, quod legitur de ordinatione Nestorii, quam contigisse tradit primo die Aprilis, cum acciderit decimo; potest enim esse vitium [Col. 1192B] notarii, qui cum reperisset in libro unde exscribebat, die 10 Aprilis, scripserit die 1 Aprilis.
Suo certe vitio ait (Cap. 4 Brev.) , 1 o epistolam Joannis ad Nestorium scriptam esse antequam Cyrillus ad Coelestinum daret litteras de rebus Nestorii. Constat enim Cyrillum pontifici primum de rebus Nestorii, tum pontificem Nestorio et Joanni, et tandem Joannem acceptis Coelestini Cyrillique litteris Nestorio scripsisse. Hinc Coelestinus ad Nestorium: Sancti fratris et coepiscopi mei Cyrilli probatissimi sacerdotis, per filium meum Possidonium diaconum, talia de te scripta suscepimus, quibus his qui de tua ordinatione detulerant periisse suum testimonium doleremus.
Hinc etiam ad eumdem Joannes: Clerici Alexandrini diversas de tua pietate litteras magno ad nos studio pertulerunt; unas quidem piissimi episcopi Coelestini, reliquas omnes sanctissimi episcopi Cyrilli. Harum autem exempla mittens, charitatem tuam obnixe rogatam cupio, ut ita eas legat, etc.
2 o Sacram ab imperatore ad Cyrillum missam esse [Col. 1192C] rogatu Nestorii (Ibid., sub fin.) , post acceptas a Nestorio Cyrilli litteras, quibus duodecim capitula subjungebantur. Atqui praecessit tribus fere hebdomadis: nam sacra consignatur XIII kalendas Decembris; litterae vero acceptae sunt VII idus Decembris.
3 o Post scriptam Cyrillo sacram unam, missam ad universos episcopos aliam esse, qua vocarentur Ephesum ad concilium. Verumtamen in illa fit istius mentio: Tuam quoque reverentiam ad tempus, quod aliis litteris ad universos metropolitanos missis significatur, praesto adesse oportebit (I part. conc. Ephes. cap. 31) .
4 o Coelestinum epistola, cujus initium est: Tristitiae nostrae sanctitatis vestrae litterae, etc., Cyrillo vicem suam dedisse in concilio obeundam. Atqui epistola Coelestini sanctionem synodi indicem tribus mensibus praecessit: consignatur enim III idus Augusti ejusdem anni, nec Romam nuntii de synodo indicta venerunt ante mensem Decembrem, eumque inclinantem, quo tempore Nestorius ea de re Coelestinum primo [Col. 1192D] certiorem fecit. Placuit vero piissimis imperatoribus, Domino adjuvante, etiam synodum inexcusabiliter totius orbis terrarum indicere, propter inquisitionem aliarum rerum ecclesiasticarum: nam dubitationem verborum non aestimo habituram inquisitionem difficilem, nec impedimento esse futuram ad tractatum Divinitatis Domini Jesu.
5 o Joannem Antiochenum biduo post depositum a concilio Nestorium venisse Ephesum, pugnat relationi Candidiani comitis ad Joannem et ejus synodum ( In Act. conciliabuli Ephes.): Cum ante quinque proximos dies reverendissimus episcopus Cyrillus, ac Memnon hujus civitatis episcopus, et qui cum ipsis sunt reverendissimi episcopi in sancta Ecclesia convenissent, a me prohibiti sunt ne contra dominorum nostrorum et piissimorum imperatorum decreta inter se consessum facerent, atque moniti ut omnium vestrum adventum exspectarent; illi autem ut sacram praelegerem efflagitarunt: cum [Col. 1193A] vero id recusarem propter sanctitatis tuae absentiam, etc. Retulit vero Candidianus eo ipso die quo Joannes advenit ( In synodica ad Coelest.): Nam simul atque Ephesum ingressus est, antequam pulverem ex itinere contractum excussisset, antequam se veste exuisset, congregatis quibusdam qui cum Nestorio recesserant, et blasphema verba in suum caput loquebantur, et gloriae Christi tantum non illudebant, ac veluti collecto collegio hominum circiter triginta numero, qui nomen habebant episcoporum, etc.
6 o Orientales suam in Cyrillum et Memnonem sententiam publicasse, proposito programmate, ante adventum legatorum Occidentalis Ecclesiae. Id Actorum Ephesinorum fidei adversatur. Nam legati advenerant die nona Julii, postridie enim auditi sunt in synodo, cum haberetur actio secunda. Nihildum vero tunc temporis de sententia schismaticorum in Cyrillum et Memnonem rescitum erat: namque ubi primum rumore vulgi de hac ipsa sententia Cyrillus et Memnon acceperunt, obtulerunt libellos sanctae synodo die [Col. 1193B] decima sexta Julii: eadem die vocatus semel atque iterum Joannes cum suis, ut facti rationem redderet, antequam tertio citaretur, sententiam, depositionis quidem in Cyrillum et Memnonem, excommunicationis vero in totam synodum, affixa parietibus theatri charta publicavit. Sic enim actione quinta interlocutus Cyrillus est: Vestra pietas omnia gerens per reverendissimos religiosissimosque episcopos prima et secunda citatione vocavit eos, quemadmodum fides Actorum continet. Illi vero cum temeritatem suam nullis rationibus tueri, nec ullas justae excusationis vias invenire possent, rem foedam et circulatoribus ac circumforaneis dignam commiserunt. Cum enim, si quid magnae huic synodo palam facere voluissent, illos potius accedere modeste et cum decoro, quod Christianos homines decet, coram exponere quae conveniunt responsaque audire oportuisset; ac profecto nihil obsturet quominus id illis facere licuerit (nec enim ante sanctam synodum milites constiterunt sicut ante illorum domos), chartulam [Col. 1193C] arrogantia inscitiaque plenam concinnantes, eaque publice proposita, totam hanc civitatem, non tam ad tumultuationem quam ad inconsultae temeritatis ipsorum condemnationem condemnarunt.
Manifesta porro apparet causa cur tunc temporis publicaverint schismatici suppressam decem et septem diebus sententiam; ipsorum enim intererat desertum vadimonium probare apud populum, ne a tumultuante male haberentur. Probabant vero hac publicatione, cum a judicibus nulla auctoritate pollentibus, quippe excommunicatis, citari se ad judicium ostenderent: sed cur programmate sententiam publicarunt, et non canonico more, per exsecutores ecclesiasticos? ut, quam aliis facerent, per suos milites ad Joannis domum excubantes, violentiam, eam sibi inferri mentirentur, atque ita prohiberi secundum canones agere; maxime cum chartam quam archidiaconus Joannis nomine synodi Orientalium obtulisset, ab episcopis Joannem tertio citantibus repudiatam causari possent.
7 o Scripsisse, post solutam synodum et ordinatum [Col. 1193D] Maximianum, episcopos e Constantinopoli Cyrillo, quia amicitiarum modum et pacem Ecclesiarum non aliter fieri conveniret, nisi omnia quae ab eo in causa scripta epistolis et tomis et libris evacuarentur (III part. conc. Eph. cap. 35) . Verum Cyrillus id ab Acacio Beroensi et Orientalibus postulatum refert (Epist. ad Acac. Melit.) : Imperator ergo ad se accersens reverendissimum pientissimumque Ecclesiae Constantinopolitanae episcopum Maximianum, ac alios non paucos, qui pro tempore ibidem comperiebantur, serio cum illis consultabat quonam pacto Ecclesiarum dissidium e medio tolli, divinorumque mysteriorum ministri ad concordiam et pacem possent redigi. Illi vero non aliter umquam id fieri posse, neque prius illos de quibus agebatur in concordiam venturos aiebant, quam unanimitatis et consonae fidei vinculum iis praefulgeret, et quasi praeferretur: et oportere [Col. 1194A] aiebant ut pientissimus Joannes Antiochenus anathematizaret Nestorii dogmata, ac scripto illius depositionem approbaret. Episcopum vero Alexandrinum privatas offensiones oblivioni traditurum, et contumelias, licet eae gravissimae ac maximae exstitissent, quas Ephesi perpessus fuerat, propter charitatem nihili facturum. Cum itaque religiosissimus imperator iis assentiret, magnamque ex eo consilio voluptatem caperet, missus est, qui hoc ipsum perficeret, dominus meus praeclarissimus tribunus et notarius Aristolaus. Posteaquam vero Orientalibus regium decretum expositum est, et tamquam factum ex eorum episcoporum sententia qui Constantinopoli aderant, consilio nescio quo, apud sanctissimum piissimumque Beroensem episcopum Acacium congressi, scribi ad me curarunt conventionis modum, id est, sanctarum Ecclesiarum pacis, nisi eo modo quem ipsi praescriberent fieri non debere. Erat autem ea petitio gravis ac molesta; volebant enim ea omnia aboleri quae vel epistolis, vel tomis, vel libris evulgaveram: at soli fidei quae a sanctis Patribus nostris Nicaeae edita [Col. 1194B] fuerat consentire.
8 o A Joanne collectam fuisse synodum Antiochiae, propter negotium pacis: Beroae apud Acacium congregatam tradit Cyrillus loco mox citato (Pag. 274, col. 2) , tradit et Mercator in praefatione epistolae Theodoreti ad Andream Samosatenum.
9 o Cyrillum, post pacem initam, respondisse Theodoreto capitula reprehendenti, suaque capitula exposuisse (Cap. 9 Brev.) , atque ita pacem et unitatem Ecclesiis redditam. Locus integer exscribendus videtur: Haec sunt, quae Cyrillus scripsit in defensionem Orientalium episcoporum pro duabus unius Christi naturis, quam quicumque tunc minime receperunt, hos esse puto auctores Acephalorum, qui neque Cyrillum habent caput, neque quem sequantur ostendunt. Tunc et Evoptius Ptolemaidis Pentapoleos regionis episcopus accipiens exemplar litterarum Theodoreti, qui scripserat contra duodecim capitula Cyrilli, direxit illud Cyrillo, ut responderet ad ea, et sua capitula exponeret: quod [Col. 1194C] gratissime suscipiens Cyrillus, fecit interpretationem capitulorum suorum, duodecim addens expositiones, quo videretur plenam pro eis reddere rationem. Itaque Cyrillo suscipiente et defendente fidem Orientalium episcoporum et sua capitula exponente, pax et unitas Ecclesiis reddita est. Repugnat Cyrillus, qui nullam damnati Nestorii mentionem facit in tribus apologeticis quos pro capitulis composuit, facturus utique, sin minus et duos ante synodum scripsisset, et tertium, ut diximus in praefatione, cum in custodia teneretur, penderetque adhuc sua Nestoriique causa, propter sanctionem principis gesta quaelibet suspendentis, donec de re tota diligentius cognosceret et statueret. Quod vero duos ante synodum scripserit, adversus Andream scilicet ac Theodoretum, hinc apertum est, quod responsum fuerit prius Andreae, tum Theodoreto, velut homini nondum noto. Qua vero potuit ratione post synodum ignotus esse Theodoretus Cyrillo, cum fuerit conciliabuli quasi mens atque ingenium?
[Col. 1194D] 10 o Denique, ne diutius moram ponam in rebus Liberati curiosius scrutandis, omitto plura levioris momenti, unumque istud addo, Liberatum prae incogitantia id quod in codice Socratis reperit ab aliquo annotatum, vel ex margine in textum translatum, accepisse velut a Socrate scriptum, quem oportuisset pugnare secum intolerabili amentia; negat enim annotator Nestorium dixisse Christum esse Deum; affirmat Socrates.
Locus videtur exscribendus, quia pluribus occasionem praebuit ut Nicephoro, Evagrio, etc., errandi cum Liberato; sic igitur se habet: Socrates in libro Ecclesiasticae Historiae dirimit Nestorium a Paulo, eorumque differentiam sic ponit: «Apparet, inquit, Nestorium ignorasse lectiones antiquorum, quapropter, ut dixi, in sermone solo moratus est. » ( [Col. 1193] Verba quae ex margine irrepserunt in textum, Socrati aperte pugnant, dicenti Nestorium catholice sensisse At non solum sermonem [Col. 1195A] examini dedit, sed etiam omnino Deum esse, qui natus est, denegavit. Nos autem fatemur quoniam qui de sancta Virgine natus est, et crucifixus est, Dominus est gloriae sicut dicit Apostolus: Si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent. Porro Nestorius dicit: «Noli gloriari, Judaee, non crucifixisti Deum;» tamquam ipse Dominus gloriae, idem non sit Deus.) Nam quia purum hominem non dicit Christum, sicut Photinus, etc.
De Theophane Cerameo in Chronographia.
Quinque tradidit Theophanes a prioribus historicis praetermissa. Primum, ab Eusebio tunc σχολαστικῷ τῆς βασιλίδος reprehensum fuisse Nestorium, cum nemo hactenus ausus esset arguere antistitem urbis regiae, aulae gratiosum, et nihil non valentem aggredi potentum ope. Ab historicis prioribus dixi, nam Leontius Byzantinus jampridem illud tradiderat (Lib. III advers. Nestorian. et Eutyc.) . Alterum, hunc ipsum Eusebium Anastasio presbytero anathema dicenti defensoribus [Col. 1195B] Θεοτόκου restitisse. Tertium, a Proclo dictam esse, praesidente in Ecclesia Nestorio, panegyricam de Virgine Deipara orationem. Quartum, eam ipsam orationem habitam ἐν μίᾳ κυριακῇ, aliquo die festo solemniore, nempe annuntiatae Virginis, ut diximus in notis ad orationem. Postremum, a Nonno Edessae episcopo scriptum Joanni Antiocheno in haec verba: Expurga Ecclesiam, vir Dei, a Nestorii zizaniis, et eorum perfidia. Unde intelligimus, Nonno Rabbulam, Rabbulae Ibam successisse in sedem Edessenam.
At non quinque tantum peccavit. Nam 1 o ordinationem Nestorii refert ad annum Christi 423, Joannis Antiocheni 8, sancti Praylii Hierosolymitani 13, Coelestini summi pontificis 7; quae omnia procul absunt a vero, undecumque tandem anni initium Theophanes sumpserit, sive a Septembri, ut revera sumpsit; sive a Januario, ut alii solent. Nam secundum unanimem omnium sententiam ordinatus est Nestorius Tauro et Felice coss., atque ita anno Christi 428, siquidem [Col. 1195C] successit in sedem Constantinopolitanam Sisinnio vita functo sub finem ann. 427. Deinde Joannes Antiochiae episcopus suffectus est in locum Theodoti, qui ann. 428 vivere desiit, teste Theodoreto (Lib. V Hist. Eccles. cap. 39) . Certe Acacius Beroensis ad Cyrillum rescribens, ann. 430, Joannem ait recens ordinatum (I part. conc. Ephes. cap. 23) . Postea Praylius post Joannem Hierosolymitanam Ecclesiam rexit; Joannes vero diem suum obiit ann. 416, immo Praylius jam cesserat Juvenali moriens sedem urbis sanctae ante ann. 428, ut ex eodem Theodoreto constat (Ibid.) , recensente Juvenalem cum Sisinnio. Denique Coelestinus tenere coepit sedem apostolicam Bonifacii obitu vacantem die 3 Novembris ann. 423, atque adeo non praecessit septem annis Nestorium die 10 Aprilis ann. 428 in sede urbis regiae collocatum.
2 o Scribit Coelestinum dedisse litteras de causa Nestorii ad Joannem Antiochenum et Praylium simul Hierosolymitanum: repugnant scribenti Coelestinus ipse et Cyrillus; ille enim, missis per Possidonium ad [Col. 1195D] Cyrillum de Joanne et Juvenali litteris: Eadem haec, inquit (I part. conc. Ephes. cap. 15) , ad sanctos quoque fratres et coepiscopos nostros Joannem, Rufum, Juvenalem et Flavianum perscripsimus; iste vero ad Juvenalem de illis ipsis Coelestini litteris: Cum reverendissimus, ait, piissimusque Romanae Ecclesiae episcopus Coelestinus comperta de eo scripserit, ipsasque litteras ad me dederit; equidem illas vicissim ad te mittendas existimavi, etc.
3 o Tradit Cyrillum, post acceptas ab imperatore litteras, quibus increparetur, scripsisse de recta fide ad Theodosium, et ad reginas sorores, quo se purgaret. Atqui litterae imperatoris falsitatis convincunt Theophanem: nam in iis vitio vertit Theodosius Cyrillo, quod alio ad se, alio ad Pulcheriam opere directo tentare voluisset concordiam regiae domus, fratremque cum sorore componere, nisi aliquod inter nos dissidium esse putasses, aut certe aliquid ejusmodi [Col. 1196A] ex litteris tuis oriturum sperasses, cur, obsecro, alia privatim ad nos, et ad Eudoxiam religiosissimam conjugem meam; alia vero ad Pulcheriam sororem meam augustam, eamdemque pietatis studiosissimam, perscripsisses (I part. conc. Ephes. cap. 31) ?
4 o Ait Coelestinum excusasse absentiam, ob labores hiemali tempestate in mari tolerandos: at excusatio neque per se ipsa idonea est, cum verna tempestate iter conficiendum esset, eaque affecta, siquidem ad Pentecostem condictum erat, id est, ad diem septimum Junii; neque vera, cum a summo pontifice per legatos afferatur alia, nempe jam non agi de ferenda sententia, quod auctoritatis est; sed de exsecutioni mandanda, quod obsequii potius (Conc. Ephes. act. 2) .
5 o Vult synodum inchoatam esse die 20 Junii, elapsis a condicto termino diebus sexdecim. Quomodo vero haec cohaerent, tum sibi, tum Actis concilii? nam condictus terminus fuit dies Dominicus Pentecostes, qui incidit in septimum Junii, ut certa ratione temporum [Col. 1196B] constat; Acta vero aperte loquuntur initium synodo factum die 22 Junii, et vero fieri debuit, cum in eam diem inciderit feria secunda, qua solemne erat dare initium synodis.
6 o Historiam, si tamen historia sit et non fabula, de inchoatione synodi, texit hunc in modum: Die itaque Junii mensis vigesima celebrari coepit concilium, Nestorio, Cyrillo et Praylio conventui praesidentibus, Cyrillo vero Romani pontificis locum obtinente, cunctisque de theologia sermonem facientibus, Nestorius magna arrogantia dixit: «Non ego eum qui bimestris aut trimestris fuerit Deum appellavero, quapropter mundus sum a vestro omnium sanguine, neque postmodum ad vos veniam.» Cum dicto exivit sex comitantibus episcopis, qui ipsius sententiae adhaerebant: Cyrilli sequaces, postridie congregati, tres episcopos miserunt qui Nestorium vocarent, etc. Nam cuncta haec Actis concilii pugnant (II part. conc. Eph. act. 1) , ex quibus nempe constat, coeptam synodum die 22 Junii; ad [Col. 1196C] eam non venisse umquam Nestorium, multo minus in ea praesedisse; blasphemiam a Nestorio prolatam in familiari congressu cum Acacio Melitenensi, et Theodoto Ancyrano; eos exiisse Nestorii hospitio sacrilegam vocem exsecratos.
Hic oritur quaestio solvenda obiter, qui factum sit ut cum synodus haberi coeperit die 22 Junii, episcopi tamen ea ipsa die ad synodum retulerint se pridie ad vocandum Nestorium missos esse, utique a synodo; erat igitur pridie jam collecta. Verum cum dies vigesima prima Dominica fuerit, convenisse ad synaxim Patres oportuit: unde cum abesset Nestorius, a quatuor episcopis invitatum quidem venire ad crastinam synodum, non citatum jure, quippe cum festus esset dies, nec adhuc episcopi legitimum fecissent initium concilii: unde factum ut secundum canones postmodum tertio vocatus sit, cum vocatio prima non haberet vim canonici processus, sed admonitionis tantum atque invitationis.
7 o Narrat Joannem Antiochenum cum suis tertio [Col. 1196D] post coeptam synodum die advenisse: quo errore posteriores alios implicuit, contra manifestum Cyrilli testimonium antea relatum.
8 o Narrat pariter Nestorium cum Joanne aliisque schismaticis consedisse, cum in Cyrillum et Memnonem sententia depositionis ferretur: atqui istud nulla Acta continent, immo silentio suo contradicunt. Et vero Joannis synodus Nestorium non restituit; neque enim poterat, cum minor esset ea a qua dejectus fuerat; neque si potuisset, sivisset tamen Joannes, quippe ambiens principatum synodi, cui cupiditati obstitisset Nestorius, privilegio suae sedis, quae a Constantinopolitano concilio secunda post Romanam constituta fuerat.
9 o De Theodoreto capitula Cyrilli arguente, et de Cyrillo Theodoretum confutante, loquitur perinde ac si reprehensio illius, et istius responsio, synodi tempore confecta sit. Quibus contradicit Theodoretus: Priusquam [Col. 1197A] conventus apud Ephesum celebraretur, duodecim capitulis strictim aperteque restitimus, ut praescius horum fieret intellectus etiam rudiorum et rationis expertium, etc. ( In praef. ad quinque libros contra concil. Ephesinum ).
10 o Ait ab Orientalibus ad suas Ecclesias redeuntibus abductum secum Nestorium. Verum recesserat Epheso, priusquam legati venirent Chalcedonem.
11 o Scribit pacem Ecclesiis redditam, convenientibus Cyrillo et Joanne, jussu imperatoris, post deportatum in Oasim Nestorium, quarto ab exauctoratione anno. Verumtamen pax reconciliata est, ut certis temporum notis constat, altero post Ephesinam synodum anno. Nihil hoc auctore perturbatius.
De Nicephoro Callisto, libro XIV Historiae, a cap. 32 ad 37.
Nicephorus omnia fere sumpsit ex Socrate, cujus verba exscribit, appellato etiam nomine; sumpsit pariter ex Evagrio et Theophane, quos ne nominat quidem, [Col. 1197B] cum tamen eorum scriptis utatur, servata quoque prima loquentis persona, quod admirationem movere potest. Quare quae de tribus illis scriptoribus observata sunt, huc etiam spectant, eadem nimirum Nicephoro cum suis magistris, aut bene sentiente, aut peccante.
Proprium nihilominus peccatum ipsius est, quo synodum Ephesinam asserit (Cap. 34) quadragesimo primo post secundam anno habitam: quinquaginta enim inter utramque anni intercesserunt, cum secunda coierit anno 381, Ephesina anno 431.
Proprium et istud, Orientales tertium annum ab Ephesina synodo per vim retinuisse Nestorium in episcopatu; nequidem enim ante pacem Joannes cum suis eum episcopi loco habuit.
Affert tamen duo ad historiam conducentia. Primum (Cap. 33) , de synodi Alexandrinae decretis ad Coelestinum summum pontificem missis, quod argumentati sumus inter agendum de secunda synodo Alexandrina. Alterum (Cap. 34) , de Euthymii magni illius sanctique [Col. 1197C] viri mandato, quo Petrum Saracenorum episcopum jussit adhaerere Cyrillo Alexandrino, et Acacio Melitenensi, tamquam columnis et apicibus rectae fidei: id accepit a Cyrillo monacho, qui vitam Euthymii conscripsit.
De illustrissimo Annalium scriptore cardinale Baronio, et aliis recentioribus, etc.
Illustrissimus Annalium scriptor de rebus Nestorii, eo quo solet judicio, eaque doctrina et diligentia scripsit, ut si cuncta quae a veteribus dicta, vel diligenter collegit, vel feliciter emendavit, vel subtiliter conjecit, afferri deberent, tota fere quinque annorum historia exscribenda esset. Sunt tamen nonnulla in quibus ut maxime velim, propter reverentiam tanti viri non possim tamen assentiri, sive propter tarditatem ingenii, sive quia videntur mihi certis quibusdam praejudiciis, aut pugnare, aut nonnisi difficulter conciliari. Ea vero hic proponenda puto, et cum pugnantibus argumentis [Col. 1197D] conferenda, ut quam patior hac in parte difficultatem doctioribus ostendam.
Atque ut omittam dicere de iis quae ad annum 428 (Num. 20) referuntur, sive de Nestorio secundum naturam Samosateni nepote, quae opinio nata est ex Suidae verbis alieno sensu acceptis; sive de origine haeresis Nestorianae ex Pelagiana de meritis naturae, qui error Leporii Nestorio affictus a Cassiano (Lib. I de Incarnatione, etc.) , indeque populariter creditus; sive de Nestorii quadam historia (Num. 27) , tributa Theodoreto Cyrensi (Lib. IV Haeretic. Fabularum cap. 11) ; sive de obtestatione Eusebii adversus Nestorium Cyrillo supposita (Num. 31) .
Asserit ad annum 429 illustrissimus cardinalis, litteras a Nestorio datas esse ad Aegypti monachos (Num. 22) , quibus ipsorum fidem tentaret: id vero neque Cyrillus testatur (Epist. 1) , neque ullus veterum scriptorum. Quin potius cuncti communiter tradunt ad [Col. 1198A] monachos pervenisse exegeses Nestorii, easque a nonnullis circumlatas, ad simpliciorum animos fallendos.
Asserit deinde epistolam ad monachos a Cyrillo scriptam esse priusquam a Nestorio proderetur haeresis (Num. 22) : atqui tota est illa in primo sermone Nestorii, immo et secundo refellendo, ut ex ipsa epistolae sermonumque collatione constat. Verum neutrum sermonem illustrissimus cardinalis videre potuerat.
Probabilius mihi non videtur, quod dicantur libri de Recta Fide ad Theodosium et reginas sorores confecti, ante primam epistolam a Cyrillo datam ad Nestorium (Ibid.) ; conficiendorum enim occasionem fecit secunda Nestorii ad secundam Cyrilli epistolam responsio, quod in notis ad epistolam Nestorii demonstravimus.
Jam vero quod affert de epistola Cyrilli ad clericos Constantinopolitanos, deque eorum libello, et objectis Cyrillo criminibus a quatuor hominibus Nestorio furenti [Col. 1198B] servientibus (Num. 38 et seqq.) , partim a Mercatore refellitur, inscriptionem epistolae veram apponente, partim ex prava versione Latina epistolae, qua factum est ut quae Cyrillus istis nequam objecit, ab illis objecta Cyrillo putarentur.
Ad annum 430 (Num. 46) , Julianus Pelagii sectarius dicitur Capuanus origine, sede Atellanensis. Id communiter a pluribus, propter corruptos Gennadii Prosperique chronographi codices, assertum est; sed enim, emendatis codicibus, jam nemo fere eruditus id credit.
Dicuntur a Cyrillo missi ad Coelestinum tomi quos adversus Nestorium scripsisset (Num. 11) , testisque advocatur Cyrillus ipse; sed Cyrilli verba (Epist. 1 ad Coelestinum) videntur contradicere: Quo sanctitas tua, tam quae ille dicit et sapit, quam quae beati et magni illi Patres nostri tradiderunt, clare perspiciat, misi tomos aliquot, capitum quorumdam fragmenta continentes, quos etiam ab iis qui Alexandriae versantur Latine reddi curavi.
[Col. 1198C] Quomodo autem, quae sequuntur (Num. 12) , de coacta synodo Romana, post acceptas Cyrilli per Possidonium litteras (synodo, inquam, cujus mentionem fecerit Cyrillus in epistola prima ad Nestorium), defendi queant, nullus plane video. Hac enim in epistola Cyrillus ad Nestorium scribit quidem de Romana aliqua synodo; sed illa, quemadmodum praecessit hancce primam Cyrilli epistolam ad Nestorium, quod per se apertum est; ita quoque prior est Cyrilli ad Coelestinum litteris, ad quem nempe ipsas etiam secundas Nestorii epistolas per Possidonium misit.
Deinde, quod dicitur epistola Coelestini ad Nestorium (Num. 13) , cujusmodi nunc habetur, e Latino sermone in Graecum, et rursus e Graeco in Latinum versa, unde acceptum sit, penitus me latet, immo incredibile videtur: nam Ephesina quaecumque e Graecis in Latinum conversa sunt, aliis in editionibus aliter leguntur; epistola vero qua de agitur ubique eadem est, iisdemque verbis, et iis quidem Latinam loquendi [Col. 1198D] formam aperte retinentibus: quamquam in Contiana Ephesini concilii editione ( Ann. 1574, Parisiis apud Nivellium ) aliquid quod illustrissimi cardinalis opinionem juvet contineri fateor, sed editio illa tam imperfecta est, ut nullus ipsam secutus sit.
Nihil moror insignia vicariae potestatis a Coelestino summo pontifice ad Cyrillum missa, id est, Phrygium sive pallium, sive capitis tegumentum, quam mitram vocant. Haec enim, quia referuntur a recentioribus Graecis, sine veterum testimonio, non magnam fidem obtinent; et quia simul cum ipsis dicuntur ab iisdem auctoribus nomina tum papae, tum judicis universi orbis Alexandrino tributa, vix ullam fidem inveniunt, etiam apud ipsum Baronium (Num. 26) . Cum denique haec omnia recentiores isti Graeci asserant ad successores Cyrilli transmissa, cuncta fabulae instar vix non videntur hominibus non summe credulis. Quis enim nesciat quod veteres omnes imagines docent, quos libet [Col. 1199A] Graecos episcopos, saltem metropolitas, pallium gestasse, cujusmodi Occidentales antistites a summo pontifice dono accipiunt? Quis ignoret nomen papae quibuslibet episcopis, judicis totius orbis, nulli attributum? aut quis opinetur mitram, qualis vulgo in usu est, summae illius potestatis esse signum; immo qualem nunc gerunt summi pontifices, vel ab antiquioribus gestatam, vel ad vicarium, si quando fieret, transmissam? Id sane si contigisset, meminissent veteres, tamquam rei, aut insolentis hoc uno in facto quod nunc tractatur; aut ordinariae, quoties vicaria potestas a summis pontificibus daretur.
Fugit me prorsus ratio, quae impulit Baronium (Num. 30) , ut assereret Cyrillum, ante Coelestini summi pontificis cognitionem, noluisse in causa Nestorii habere ullam synodum; duas siquidem habuisse priusquam ad Coelestinum scriberet, jamdudum ostensum est (Cap. 2 hujus dissert.) . Quod vero illustrissimus cardinalis suae illius assertionis testem adducit Cyrillum, suis ad Coelestinum litteris, valde miror; [Col. 1199B] nam quae verba profert, longe alium mihi videntur habere sensum: Fateor, inquit, in animo fuisse synodicis litteris ipsum commonefacere, nos cum eo communionem retinere non posse, qui talia doceret ac saperet; ratus tamen lapsis manum porrigendam, prostratosque tamquam fratres erigendos esse, hoc ipsum in hodiernum usque diem non feci; attamen ne nihil hic agerem, hortatus sum illum per litteras. Neque enim negat Cyrillus se synodicis litteris Nestorium monuisse, cum ibi fateatur litteras ad Nestorium missas Alexandrinae esse Ecclesiae: sed hactenus se non dixisse anathema negantibus Θεοτόκον, perinde ac Nestorius aientibus dixerat, nec ab ejus communione recessisse. Id quod dico ipsis quae Baronius citat verbis epistolae ad Constantinopolitanos aliquos constat: Quid, inquit (I part. conc. Eph. c. 9) , vetabat, et nos quoque vocibus illius contraria scribere ac sentire, anathema, si quis Mariam Deiparam esse negaverit? Verum id hactenus facere nolui, ne sint qui episcopum Alexandrinum, [Col. 1199C] Aegyptiamve synodum, anathematis sententiam in Nestorium tulisse dicant.
Miror etiam non parum, cur ex Aegyptia synodo dicantur missi duo episcopi, qui Nestorio litteras sedis apostolicae Cyrillique redderent (Ibid.) , Theopemptus et Daniel; et duo praeterea Alexandrinae Ecclesiae ministri, Macarius ac Potamion, quos alibi Baronius archimandritas facit (Num. 113) . His enim posterioribus duobus, qui Constantinopoli remanserant, scribit Cyrillus litteras hac inscriptione: Macario et Potamioni episcopis, et domino Dalmatio archimandritae, etc. (II part. conc. Eph. act. 1, inter ep. cath.) . Scripsit et alias postea, cum priores duo inter legatos synodi ad imperatorem missi essent, Theopempto, Potamioni et Danieli comministris.
Non ita miror illustrissimum Annalium scriptorem in popularem opinionem venisse (Num. 60) , de petita Nestorii precibus indictaque a Theodosio imperatore synodo Ephesina, post sedis apostolicae litteras, a quatuor Aegyptiae dioecesis episcopis Constantinopolim [Col. 1199D] allatas. Hanc enim opinionem, quae ipsi quoque illustrissimo Marcae adhaesit, convellere Mercator unus potuit, patefacta die qua litterae Nestorio redditae sunt. Nam inde constat, novemdecim ante diebus indictam esse synodum quam litterae exhiberentur, quamquam aliquo modo excusari posse, inque partes veritatis trahi communem sententiam ostendimus, in praefatione historica.
Non tam facile potest excusari, quod indicta dicitur synodus consilio Coelestini summi pontificis (Num. 62, 63) : nam ut alia multa sileam, pugnantes Coelestinus eodem tempore voluntates habuisset, cum hinc damnationis sententiam definitivam ferret in Nestorium, et exsecutores mitteret; inde causam concilio permitteret. Certe suis ad synodum litteris, de suo, si quod fuisset, consilio nonnihil attigisset, etc.
Intelligere non valeo qua ratione velit doctissimus cardinalis sua Cyrillum explicuisse capitula, priusquam, [Col. 1200A] Nestorii rogatu jussuque Joannis Antiocheni, Andreas Samosatensis et Theodoretus Cyrensis adversus ipsa scriberent; quam enim expositionem continet tertia pars concilii Ephesini diversam a responsionibus ad objecta utriusque praefati episcopi, ea petente synodo confecta est a Cyrillo in custodia posito, ut confectum fuit in notis ad anathematismos, et demonstrat epistola schismaticae synodi ad suos ad imperatorem legatos.
Non memini me legere apud veteres judiciales actus diebus Dominicis, praesertim in conciliis, umquam perfectos esse, sed tantum legitimis feriis. Quare mihi difficultatem creat, quod ait Baronius (Num. 48) , die 21 Junii a Patribus missos quatuor ad Nestorium episcopos, qui jure ad synodum vocarent. Nam cum ann. 431 littera Dominicalis fuerit D, dies 21 Junii fuit Dominicus. Et vero prima illa quatuor episcoporum missio ad Nestorium, amica potius fuit invitatio ad synaxim, quam judiciaria citatio ad synodum: qua de causa neque ullus cum episcopis [Col. 1200B] profectus est notarius, quod in citationibus semper accidit; neque citatio conceptis verbis scriptisque comprehensa est, quod tamen canones jubent. Et idcirco Juvenalis cum intelligeret posse queri quempiam, quod jure non ageretur, sed causa cognosceretur ante trinam rei citationem canonicam, callide interlocutus est haec in verba: Quamvis ecclesiasticae sanctiones sat esse statuant, si rei ad diluenda objecta crimina tertio citentur, nos tamen religiosissimum Nestorium quarta insuper citatione advocare per Deo amabilissimos episcopos parati eramus. Verum quod satellitum turmis aedes suas undique obsessas habeat, quodque nemini, sicut reverendissimi epicopi inde redeuntes testati sunt, aditum ad se patefaciat, manifestum est conscientia nequaquam pura sanctae hujus synodi conspectum recusare. Proinde juxta canonicas sanctiones, quae jam prae manibus sunt, et ad rectam piamque fidem nostram corroborandam conferunt, ea capessantur (Conc. Ephes. part. II, act. 1) . Timebat [Col. 1200C] enim ne dies citationibus absumeretur, negotioque finis imponi non posset, quod tamen erat opus, ut quae erant in votis ad exitum perducerentur.
Intelligo satis cur illustrissimus Baronius (Num. 78) iverit communiter in sententiam de Pelagianis episcopis ab Orientali schismaticorum synodo restitutis, sancitoque canone adversus peccatum originale. Credidit scilicet Gregorio magno ita opinanti, nec in rem singularem attentius inquisivit, cum immenso labore universalis historiae distraheretur. Veritatem sin minus certo argumento, saltem conjectura vehementer probabili, assecuti sumus, nisi fallor, in notis ad secundam, quae dicitur, epistolam Nestorii ad Cyrillum.
Non perinde capio qua de causa (Num. 83) dictus sit Philippus presbyter ante duos episcopos legatos allocutus synodum, et damnationi Nestorii subscripsisse, quia cardinales presbyteri, etsi dignitate cedant episcopis, proxima tamen connexione capitis, habuerunt etiam olim quo interdum episcopis praeferrentur. [Col. 1200D] Nam ut de cardinalium eminentia nihil dicam, alia fuit certe causa cur Philippus ante Arcadium Projectumque, et diceret sententiam, et subscriberet; ille enim Coelestini, isti Occidentalis synodi vice fungebantur, atque inde factum, quod jam advertimus, ut cum jubente imperatore legati ex utraque synodo, catholicorum scilicet ac Orientalium, septem mitterentur Constantinopolim, iverit Philippus praeter numerum, quo tamen comprehensus est Arcadius episcopus, ut qui propter auctoritatem Coelestini, cujus legationem obibat, non velut unus de synodi membris, perinde ac Arcadius, sed veluti capitis personam gerens, suae spontis habitus sit.
De Victore monacho accipi quidem debent quae in apologetico Cyrillus narrat. Verum plane nescius sum unde potuerit resciri (Num. 86) Nestorianos aliud quidquam de ipso mentitos, quam quod accensuerunt tribus aliis Aegyptiis Cyrilli calumniatoribus, quorum [Col. 1201A] nefanda crimina Cyrillus refert, ut antea dictum est.
Accipi vero procul dubio non debent de Pelagianis in synodo Ephesina damnatis (Num. 100) , quae Prosper habet in carmine (Carm. de Ing. cap. 2) , ipsos nempe per tumultum Epheso expulsos. Nam vivente Augustino tumultuatum esse Ephesi adversus Coelestium, hac in Ecclesia ordinatum presbyterum, ipsiusque sectatores clericos aperte, nisi mea me fallit opinio, demonstratum est in notis ad commonitorium, aliisque passim locis.
Relatio synodi ad imperatorem, quae incipit: Circa pietatem sollicitudinem vestram et studium; non videtur posita suo loco; credit enim Baronius per eam ab imperatore petitam missionem, et omnibus absolutis, et iis quoque de quibus actum est actione septima. At scripta est actione tertia, quod aperte ostendit subscriptio Cyrilli tamquam praesidis, cum tamen ante septimam sessionem a comite Joanne traditus sit in custodiam.
[Col. 1201B] Cum sermo fit de Joanne comite Ephesum misso ad res componendas, haec scribit Baronius (Num. 128) : Erat autem qui missus est Ephesum ab imperatore, Joannes ipsi Theodosio, ut aiunt, ab eleemosynis, qui propriori titulo dicebatur comes sacrarum largitionum, etc. Ista ego non mediocriter admiror; neque enim memini me legere in hunc usque diem comitem sacrarum largitionum esse eleemosynarium, sed unum de secunda quadriga illustrissimorum, cujus officia prolixe describuntur in notitia imperii.
Neque minorem mihi admirationem creat (Num. 154) quod dicitur apologia ad imperatorem a Cyrillo composita Ephesi, cum in custodia teneretur; nam verbis illa finitur, quae non obscure indicant Cyrillum Alexandriae scripsisse post reditum, cum pace jam frueretur, velut in tuto a tempestatibus portu: Nos velut ex ardenti camino ereptos placidissimis vestris nutibus servastis, ut una cum aliis, qui per universam vestram Aegyptum sparsi sunt, sanctis episcopis et monachis [Col. 1201C] continue pro imperio vestro et victoria ac stabilitate gratiarum actiones sanctissimo Christo offeramus (III part. conc. Eph. cap. 13) .
Poterat forte ignosci Theodoreto (Num. 170) , quod cum in epistola ad Rufum meminisset Mediolanensis episcopi, a quo ad Theodosium missus esset liber Ambrosii de Incarnatione, Martinum appellaverit, cum nemo hujus nominis tunc Mediolanensem Ecclesiam regeret. Potuit, inquam, id ignosci Theodoreto: nam homini tam longe posito potuit facile error subrepere in tanta cognatione nominum, quanta est Martinum inter et Martinianum, quo nomine appellabatur Mediolanensis hujus temporis antistes: potuit etiam esse vitium notarii prolixiorem vocem contrahentis in aliam breviorem et sibi notiorem.
Tradit Baronius (Num. 183) , Joannem Antiochenum, postquam rediit ad suam Ecclesiam, auctorem fuisse Andreae, impulsoremque, ut nomine Orientalium capitula Cyrilli argueret, idque ab eo praestitum acceptumque mercedis loco, ut ex monacho Constantinopolitano [Col. 1201D] Samosatenus episcopus a Joanne fieret. A vero abduxit forte communio nominis virum alioqui prudentissimum. Nam qui Andreas scripsit adversus capitula, tunc cum scriberet, erat unus, si Liberato credimus, de concilio Joannis Antiocheni, qua loquendi forma indicatur episcopus. Certe Samosatenam Ecclesiam tempore concilii Ephesini regebat, ut docet Theodoretus: regebat et cum primum Aristolaus tribunus Antiochiam venit de pace Ecclesiarum acturus.
Deinde Constantinopolitanus ille Andreas etiamnum erat monachus, cum ad eum Theodoretus litteras daret anno 449 (Epist. 123) , perpessus injuriam a latrocinii Ephesini praeside. Adde quod alienae dioecesis ordinare hominem, insolens fuit illo saeculo, nec sine gravi querela praetermissum esset facinus tanta arrogantia peractum, praesertim ab Antiocheno contra regiae urbis episcopi jura. Vide id totum accuratius tractatum [Col. 1202A] in dissertatione historica anathematismis praefixa.
Tradit etiam (Ad ann. 432, num. 57) Joannem habuisse Antiochiae synodum post tribuni adventum, ex eaque prius ad Sixtum Romanum scripsisse, quam ad Cyrillum, de sua in damnationem Nestorii et ordinationem Maximiani consensione; immo cum Cyrillo aliter se gessisse, quam cum Sixto; siquidem huic suam statim mentem aperuerit, illi dissimulaverit, quasi arte licitando. Verum res e contrario habere se videtur: duae namque synodi, vel unius duo tempora distingui debent; Joannes enim primum scripsit Cyrillo Beroa, ubi synodum celebravit apud Acacium, indeque misit Emesenum; tum rebus peractis Alexandriae, receptisque Cyrilli responsis, Antiochiae cum suis subscripsit Ephesinae fidei, et communes ad Sixtum, Cyrillum et Maximianum litteras de more misit, quibus se catholicae communionis esse ostenderet.
Subscripsit, inquam, Joannes cum suis, sed non [Col. 1202B] omnibus; nonnulli enim recesserant indignati, hanc pacis conditionem non fuisse positam, ut sua Cyrillus capita retractaret expressis verbis; alii non interfuerant, quos inter Theodoretus impatienter ferens damnationem Nestorii, et victoriam Cyrilli. Id cum Theodoretus Liberatusque testentur, mirari non possum satis cur Baronius (Num. 80) a Theodoreto subscriptas dicat tunc temporis pacis leges, Cyrillique acceptam fidem, maxime cum postea pluribus locis aegrum Theodoreti animum super ea re prodere cogatur.
Haec et alia non pauca mihi Annales legenti negotium facessiverunt, illudque tanto majus, quanto libentius optarem ab illustrissimo Annalium scriptore non dissentire, si modo per alios auctores liceret, quorum tam aperta videntur testimonia, ut suas in partes invitum trahant.
Id ipsum testari possum de Patre Petavio, cujus in tomo quarto Dogmatum doctissima continetur Nestorii, [Col. 1202C] cognominisque haeresis, atque synodi Ephesinae historia, de qua cum sit antiquis ex auctoribus collecta, facile potest ex iis quae ad singulos ejusmodi auctores observata sunt judicium ferri.
Prodiit nuper quoque in lucem Historia concilii Ephesini a Christiano Lupo Lovaniensi doctore Augustiniano, erudita illa quidem, sed non satis exacta, vel ad temporum rationem, vel ad certa veterum testimonia, quasi immensitas doctrinae obruerit curiosam veritatis indagandae ἀκριβείαν. Prout occasio se dedit, sive in dissertationibus, sive in notis, emendatum est quod in hoc auctore visum est indubitatis veterum testimoniis pugnare.
In tertio tomo postremae collectionis Conciliorum, Acta synodi schismaticae Actis oecumenicae ita conjunguntur, [Col. 1202D] ut prima pars post actionem primam, secunda post sextam posita sit. Illa narrationem gestorum in depositione Cyrilli et Memnonis continet; ista confessionem fidei, et homilias Theodoreti ac Joannis; utraque varias, sive relationes ad imperatorem, sive epistolas ad diversos, quibus multa historiae illustrandae utilia comprehenduntur.
Joannes Antiochenus, cum moras de industria fecisset in via, Ephesum sabbato pervenit, id est, die vigesima septima Junii, vigesima post condictam, quinta post Nestorii depositionem.
Moras excusavit apud imperatorem, quod pluvium esset viae tempus, quod iter terra faciendum, quod episcoporum longe distantium Antiochia exspectandus adventus, quod ipsa Antiochia partim fame laboraret, partim ab exundantibus fluviis male sibi metueret (II part. conc. Eph., act. 1, in relat. Joann. ad imperat.) .
[Col. 1203A] Joannem accusavit Cyrillus in Apologetico affectatae tarditatis, propter suum in Nestorium studium, ne cogeretur sententiam ferre in eum, quem sua Ecclesia Constantinopolitanae submisisset (III part. conc. Eph. c. 13) .
Facundus Hermianensis rem mihi videtur callidius intellexisse; observat enim (Lib. VII, c. 5) a Joanne ita depositos esse Cyrillum et Memnonem, ut Nestorius tamen non sit restitutus; eaque observatione non obscure innuit morarum in causa nihil aliud fuisse praeter ambitionem Joannis, qui principatum synodi arripere tentaret. Nam si optatis dolisque eventus responderet, futurum erat ut, depositis patriarcharum duobus, Alexandrino a sua synodo, et Constantinopolitano ab altera, Romanis legatis nondum appulsis, et Hierosolymitano vix quidquam praeter nomen dignitatis habente, superesset ipse unus, qui praesidere posset toti synodo; quippe cum speraret se Irenaei Candidianique comitum artibus effecturum, ut imperator juberet in unum coire omnes [Col. 1203B] utriusque partis episcopos ( Relat. ad imp. ).
Lente igitur incedebat, donec Nestorius deponeretur ab iis qui cum Cyrillo convenerant: sed postquam id factum audiit, alitis more advolavit, quo legatos Occidentis praeverteret, Cyrillumque jam securus dejiceret.
Praemisit tamen subdole metropolitas duos, qui de suo adventu propediem futuro synodum monerent, simulque longioris morae pertaesam hortarentur verbis ambiguis, id agere, se inexspectato, quod agendum videretur, id est, ut ipse satis intelligebat, Nestorium deponere. Hac enim arte, et suis rebus providebat, sublato per alios, quem per se non poterat prae amicitia, Nestorio; et procurabat occasionem calumniae synodo faciendae, quasi judicium praecipitasset; et habebat unde in speciem afflictum amicum solaretur, veluti ipsius causa nihil non moliretur; et ipsos etiam comites Nestorio faventes suae cupiditati servire per ignorantiam cogebat. Atque haec videtur [Col. 1203C] affectatae tarditatis vera causa, quantum conjectura assequi licet.
Advenienti itum est obviam extra civitatis portas, non tantum a clericis episcopisque pluribus, sed ab ipso quoque Cyrillo synodi praeside. Hunc amice complexus Joannes, reliquos contempsit, atque etiam male haberi a comitibus permisit, non ignarus a synodo missos qui de Nestorii rebus referrent, simulque depositi congressum vitare admonerent.
Quid egerit hac ipsa die, seu vespera potius, suo in hospitio, adhuc pulverulentus de via, in Actis continetur (II part. conc. Ephes. post act. 1) .
Quinque ego singulariter discutienda putavi. Primum, quam personam in conciliabulo gesserit Theodoretus, an episcopi dumtaxat unius e multis; an potius actoris cujusdam, et quasi directoris, cujus nutu et impulsione Joannes ageret, caeterique minus illustres, sive doctrina, sive usu rerum episcopi.
In hanc me secundam sententiam adduxit primum propensa in Theodoretum Joannis voluntas, ingeniique [Col. 1203D] admiratio, atque praedicatio tanta, ut ei nihil aequaret. Deinde quod Theodoretus ipse de rebus tunc gestis perinde loquatur, ac solet de suis: tandem, quod conciliabuli Acta non obscure prodant audaces illos et praefidentes Theodoreti spiritus, animi aegritudinem in Cyrillum, propter contemptas anathematismorum reprehensiones, orationis modum, stylumque dictionis, et singulares quasdam voces, ac solitas in Cyrillum de societate cum Apollinari aliisque ejusmodi haereticis objectiones.
Secundum, an Ibas notissimus ille Edessenorum episcopus synodo Joannis interfuerit. Affirmat Christianus Lupus, propter haec famosae ad Marim Persam epistolae verba: Post duos autem dies damnationis hujus, venimus in Ephesum, et cognoscentibus nobis, cum didicissemus, quod in dejectione Nestorii, quae ab iis facta est, duodecim capitula conscripta a Cyrillo, contra constituta fidei verae, proposuerunt et confirmaverunt, [Col. 1204A] et eis consenserunt, utpote verae fidei consonantibus: omnes Orientis episcopi ipsum Cyrillum dejecerunt, et contra alios episcopos, qui consenserunt capitulis excommunicationem decreverunt (Schol. tom. I, pag. 410) . Quibus allatis pro se laudat Facundum Hermianensem, qui tamen expressis verbis contrarium asserit: Ibas autem non interfuit Ephesino concilio, in quo Nestorius est damnatus (Lib. VII, cap. 3) .
Invicta duo argumenta pro Facundo pugnant. Alterum, recensentur in Actis concilii Ephesini non semel, sed iterum atque iterum nomina episcoporum Orientalium synodi schismaticae: appellantur enim de nomine, actione I, quadraginta tres, qui subscripserunt sententiae a Joanne Antiocheno latae. Iterum numerantur actione 5, cum Patres de Orientalibus ad imperatorem referunt: in alia rursum relatione, quae responsio ad sacram per Palladium allatam: tandem in synodica praefixa canonibus, nec tamen uspiam ulla mentio fit Ibae.
Alterum, Ephesinam Ecclesiam rexit tempore concilii [Col. 1204B] Nonnus praecessor Rabbulae, et Rabbulas ante Ibam sedit; Rabbulas tamen vivebat adhuc ann. 435, quo tempore scripsit de Diodoro Tarsensi et Theodoro Mopsuesteno ad episcopos Armeniae, et ad sanctum Cyrillum, a quo et litteras accepit. Ibas igitur non fuit episcopus tempore concilii Ephesini, sed clericus tantum, et quidem non optime erga suum episcopum affectus. Unde Liberatus (Brev. cap. 10) : Ubi hoc agnoverunt Acacius Melitenensis et Rabbulas Edessenae civitatis episcopus (de quo Ibas successor ejus in epistola sua dicit: Hunc praesumpsit, qui omnia praesumit, aperte in Ecclesia sua anathematizare, scilicet de Theodoro Mopsuesteno superius loquens), scripserunt Armeniae episcopis, ne Theodori Mopsuesteni libros susciperent, tamquam haeretici et auctoris dogmatis Nestoriani.
Sunt qui Christiani Lupi argumentum ab epistola petitum elevent, rejectione ipsiusmet epistolae, quasi supposititia sit, suumque illa vitium prodat, vel ex eo maxime, quod pugnantia cum Actis concilii Ephesini [Col. 1204C] contineat, ut de adventu Joannis Ephesum post biduum a depositione Nestorii, etc. Haec opinio licet placuerit nonnullis, etiam ante Facundi aetatem, jamdudum evanuit, velut leve quoddam commentum.
Satius est igitur fateri, primo, genuinam esse epistolam illam tot jurgiorum parentem. Deinde Ibam Ephesi fuisse tempore synodi Ephesinae, ne mendacii epistola arguatur. Tertio, eo venisse in comitatu Joannis Antiocheni, aut potius in consortio Theodoreti, cum quo necessitudine studiorumque societate conjunctus erat. Quarto, ea tempestate nondum Edessenae Ecclesiae praefuisse, ideoque nec inter episcopos subscripsisse. Quinto, ex industria peccasse de biduo adventus Joannis, ut Joanni apud imperatorem idem fere mentienti assentiretur. Postremo denique, reliquam Nestorii historiam breviter perstrinxisse, ne cogeretur ea dicere, quae tacita cuperet, Marique Persae scripsisse, antequam episcopus fieret, id est, ante ann. 439. Haec omnia non operose probari possunt, partim ex verbis ipsiusmet epistolae, quibus [Col. 1204D] Nestorii damnatione Ibas loquitur, velut ab aliis facta; partim ex ipso Facundo Liberatoque de Iba, quem venerabilem vocant, velut de presbytero ad summum loquentibus.
Tertium, an plures fuerint hujus synodi consessus. Tametsi habentur unius tantum Acta, plures tamen exstitisse oportuit, cum tribus mensibus continuis Ephesi Orientales substiterint, nec tamen otiosi; sed multa praestiterint, quae ad conventum episcoporum spectent: nam communiter primo responsum est utrique imperatoris sacrae, ei nempe quae per Palladium allata est, et illi quae per Joannem comitem sacrarum largitionum. Deinde septem episcopi ad comitatum missi sunt, ipsisque data mandata. Adde quod confecta sit fidei professio et postulatio ad imperatorem: denique acceptae a suis legatis, dataeque vicissim ad ipsos litterae, quae sine consessu conciliari peragi non possunt.
[Col. 1205A] Sed occasione legatorum schismaticae synodi observandum est, unum ex ipsis fuisse Joannem Antiochenum, idque eo consilio, ut si convenirent utriusque partis legati, quod futurum sperabatur, Antiochenus merito suae sedis praeesset, urbisque regiae episcopum ordinaret, si quis Nestorio, cujus res deploratae videbantur, sufficiendus foret. Nullam enim occasionem praetermittebant Orientales, ipseque Orientalium antistes arrogandi sibi de Cyrillo Nestorioque judicii, aliisque Ecclesiis, saltem semel, dominandi. Urebat enim dolor episcopi novae Romae, per Constantinopolitanum concilium praelati Antiocheno.
Quartum, quid de Coelestianis sit actum hacce in synodo? Mirum enim quam diversa a diversis conjectentur, propter Gregorii Magni nonnullas epistolas, quibus narrat quid negotii habuerit cum Joanne Jejunatore Constantinopolis episcopo, occasione quorumdam monachorum haeresis accusatorum. Verum cum popularis super ea re opinio convulsa sit a nobis, non uno in loco, et praesertim in notis ad secundam [Col. 1205B] epistolam Nestorii, nihil aliud in praesenti disceptandum puto, quam quid causae fuerit cur Orientalibus invidia societatis cum Coelestianis facta sit a catholicis; et idem vitium catholicis vicissim ab Orientalibus affictum sit? Id vero in causa fuisse reor, quod ea tempestate nullum nomen plus haberet invidiae, propterea quod Coelestianos recens tota Ecclesia, totumque imperium ita damnaverat, ut nullos in istum usque diem haereticos. Nam omnes majorum sedium antistites, datis ad totam Ecclesiam litteris denuntiatoriis hocce genus haereticorum proscripserat: ita Theodotus Antiochenus cum Praylio Hierosolymitano ann. 416, ita Zosimus summus pontifex ann. 418, ita Atticus Constantinopolitanus ann. 423, ita Cyrillus Alexandrinus ann. 430, ita rursus apostolica sedes sub Coelestino semel, et iterum. Jam vero in Occidente Honorius, in Oriente Theodosius, sanctionibus ad praefectos praetorio missis, hos ipsos homines insecuti fuerant.
[Col. 1205C] Quintum et postremum, quae causa fuerit, cur Orientales episcopi ab aliis discesserint: an propterea quod eadem revera cum Nestorio sentirent, aut idcirco tantum, quod in sanctum Cyrillum caeterosque ipsi consentientes male animo affecti essent; id est, utrum Orientalium synodus haeretica vere fuerit, an tantum schismatica.
Patres certe Ephesini ante pacem Ecclesiarum Joannem Orientalium ducem suspectum habuerunt nomine consensionis cum Nestorio: Erat haec nostra de Joanne episcopo religiosissimo suspicio non inanis, nec una. Nam cum primum appulisset, Nestorii sententiae sese adhaerere, aperte sanctae synodo declaravit: sive hoc inde evenerit, quod amicitiae gratificaretur; sive inde, quod in dogmatis errore cum eo communicaret.
Cyrillus cunctos haeresis damnavit: Alii ex illis sanctae virgini Deiparae appellationem concedunt, ut etiam fatentur illam hominis matrem: alii vero prorsus negant, adduntque paratiores se esse, ut manus suas [Col. 1205D] amputandas praebeant, quam ut hujusmodi voci subscribant. Ubique autem turpiter se gerunt, haereticos se declarantes.
Nec id tempore solum synodi, cum animi commoverentur, sed etiam ante, cum nondum res ageretur tanta aemulatione; immo et postea, cum mens utriusque partis se manifestius verbis, ut usu venit, patefecisset. Nam ante synodum Cyrillus, cum sua capita defenderet, et objicienti Andreae nomine Orientalium responderet, tria vicissim objecit, quae certa omnino Nestorianismi τεκμήρια. Primum, quod Θεοτόκον rejicerent (Anathem. 1, 10) ; alterum, quod figurato sensu interpretarentur dictum Joannis: Verbum caro factum est, perinde ac istud Pauli, Factus pro nobis maledictum (Anath. 1) ; postremum, quod duas Verbi nativitates fateri abnuerent (Anath. 10) , Pugnans cum Theodoreto, profitenti se Orientalium fidem exponere, alia sex objecit non minus impia: [Col. 1206A] nempe quod incarnationem mera ἐνοικήσει et ἀναλήψει σχετικῇ definirent (Anath. 11) , ἕνωσιν καθ` ὑπόστασιν rejicerent (Anathem. 2) ; duos reipsa agnoscerent in Christo filios (Anathem. 4 et 9) ; Christum dicerent hominem θεοφόρον (Anathem. 5) ; negarent Deum esse, sive qui apostolus et pontifex confessionis nostrae est (Anathem. 10) ; sive qui passus in carne, (Anathem. 12) .
Post synodum, cum de pace ageretur, postulavit ab Orientalibus Cyrillus damnari dogmata Nestorii fidemque scripto exponi, quod ab iis tantum exigi solet, qui vel errorem ejurant, vel saltem erroris suspicione gravissima laborant: expositam ille quidem fidem accepit, sed, ut postea sincere apud amicos fassus est, οἶκονομικῶς et amore pacis, dubia in meliorem partem interpretatus.
Quid quod Orientales seipsi videntur convicisse haeresis tunc quidem defensae, cum synodus haberetur; retentae vero, cum fidem exponerent; et iterum propalatae, post pacem? Nam inter exponendam fidem: [Col. 1206B] Dicemus, inquiebant, breviter, sicuti ab initio ex divinis litteris sanctorumque Patrum traditione hausimus, fidei in Nicaea a sanctis Patribus expositae nihil prorsus adjicientes. Illa enim, ut antea diximus, ad omnem pietatis cognitionem, omnisque haereticae pravae doctrinae depulsionem abunde sat est. Quo enim spectant illae voces, ab initio, et ut antea diximus? Non alio certe, cum relativum nihil habeat tota epistola, quam ad haec mandati legatis dati verba: Dum illud certum sit, nempe capita, una cum anathematismis quae a Cyrillo Alexandrino ad fidem Patrum qui Nicaeae convenerunt adjecta sunt, tamquam haeretica, et a catholica et apostolica Ecclesia aliena, esse modis omnibus rejicienda. Quibus verbis indicant satis se eamdem ipsam fidem tunc sequi quam olim in synodo; quae nimirum capitibus esset opposita, nec quibusdam solum, sed singulis, ut ne uni quidem vellent assentiri, etsi membratim discerpendi forent. Atqui nemo caput tertium haeresis accusaverit, nisi haereticus; [Col. 1206C] quis enim, nisi Nestorianus, asserat naturas in Christo sola unione morali conjungi?
Adde quod in suae fidei expositione, non ipsa damnant dogmata Nestorii, sed φαύλας αὐτοῦ καὶ βεβήλους καινοφωνίας ; quasi verbo quidem antichristus ille peccasset, quod olim Joannes ad ipsum scripserat; sed reipsa sequeretur catholicam, quam putabant, fidem, tametsi Occidentalibus, summoque Ecclesiae capiti, et maximae Orientis parti contraria esset.
Quid quod fidei expositionem dederunt, qua nihil fallacius: quamobrem Theodoretus, dissimulandi prae aegritudine animi impatiens, sincere fassus est, quod res erat, dolique mali suos arguit, ut qui damnarent in Nestorio quod re ipsi crederent?
Jam vero, ut diuturni secreti impotens commotusque animus non est capax, iterum, post pacem initam, sua pristina sensa paulatim prodiderunt, sparsis in vulgus Diodori Theodorique libris, quasi oporteret vel in Nestorio Orientis magistros damnari, aut in ipsis Nestorium absolvi; ut Cyrillum fere poenituerit [Col. 1206D] approbatae fidei ad se missae, suumque factum, partim excusaverit apud amicos id improbantes, partim solatus sit in sinu, οἶκονομίας conscientia, et pacis studio. Verum haec prolixius in auctario Theodoreti, cum ipsius in perturbanda pace artes detegentur. Nunc describenda breviter Cyrilli quaedam, unde fides dictis fiat. Sic ergo (Epist. ad Acac. Meliten.) : Perlegi vero epistolam tuae sanctitatis, scriptam ad religiosissimum et reverendissimum episcopum Antiochiae Joannem, plurimae plenam confidentiae simul et amoris Dei. Scripsi autem et ego tales epistolas ad ipsum: sed, ut videtur, pejora vincunt. Confingentes enim quae Nestorii sunt odisse, alio iterum ea introducunt modo, quae Theodori sunt admirantes, et certe aequalem, magis vero multo pejorem morbum impietatis habentia. Nec enim Theodorus Nestorii fuit discipulus, sed iste illius; et velut ex uno loquuntur ore, et unum malae doctrinae ex suo corde evomunt venenum. Scripserunt [Col. 1207A] ergo ad me Orientales quod non oportet quae Theodori sunt accusari, ne, sicut dicunt, et beati Athanasii et Theophili et Basilii et Gregorii dicta accusentur. Quae enim locutus est Theodorus, eadem et illi. Ego vero scribentes ista non sustinui, sed fiducialiter dixi, quod Theodorus quidem blasphemam habuit linguam, et calamum ministrantem ei; illi autem fuerunt totius orthodoxiae doctores, et splenduerunt in ea. Persuaserunt vero ita Orientalibus, ut exclamationes fierent in Ecclesiis a populis, crescat fides Theodori; sic credimus, sicut Theodorus, cum eum aliquando lapidassent in sua Ecclesia, ausum aliquid subloqui breve. Sed sicut doctor vult, sic sapit grex.
Vide in eamdem sententiam epistolam ad Lamponem et ad Gennadium περὶ τῆς οἶκονομίας.
[Col. 1207B] Theodosius imperator, cum ex sanctissimo archimandrita Dalmatio cognovisset illudi sibi a comitibus Ephesum missis, qui prohiberent ne Constantinopolim certi nuntii de rebus Ephesinis venirent, jussit ad se mitti ambarum partium episcopos, qui palam verum referrent. Missos audivit in villa Rufiniana prope Chalcedonem, et quintum quidem Orientales; sed ipsos, factus certior de re tota, dimisit ad suas Ecclesias, catholicos Constantinopolim adduxit, ad praeficiendum urbi regiae antistitem (II part. conc. Eph. in lit. cathol. et schism.) .
Convenerunt igitur Constantinopoli die VIII kalend. Novembris, ann. 431, in synodum, Philippus presbyter locum Coelestini papae tenens, episcopi septem ab oecumenico concilio missi, Arcadius, Juvenalis, Flavianus, Firmus, Theodotus, Acacius, Evoptius; quatuor Aegyptii, Daniel, Theopemptus, Macarius et Potamion; septem alii in comitatu tum [Col. 1207C] forte existentes, Eulalius, Eutrechius, Acacius, Chrysaphius, Jeremias, Theodulus, Isaias, et alii de more ex civitatibus vicinis sedi Constantinopolitanae subjectis.
Inter deliberandum de antistite praeficiendo, iterum orta est contentio, propter Philippum Ecclesiae Constantinopolitanae presbyterum, et Proclum Deiparae encomiastem; sed Philippus facile rursum causa cecidit: major fuit de Proclo pugna, aliis e clero instanter eum expetentibus, aliis, et quidem auctoritate pollentibus, veterem repulsae causam objicientibus, Cyzicenae scilicet Ecclesiae episcopatum. Ad studium magnae partis clericorum populique erga Proclum accedebat synodi oecumenicae summique pontificis favor, immo et quoddam quasi jus, quippe cum pro fide pugnasset acriter, et a Nestorio, cujus impia dogmata palam arguerat, passus esset quae solent a tyrannis martyres. Sed haec ipsa causa Theodosii voluntatem principumque retinebat quominus eo inclinarent: metuebant scilicet ne Proclus, vel Chrisostomi [Col. 1207D] exemplo, uteretur amore populi ad audendum quod aulae non placeret; vel prae Nestorii odio, consilia pacis, quam, etiam fictam, imperator volebat, impediret; vel denique veritatis fideique studio impulsus patefaceret potentum Nestorio faventium artes, religioni, occulte quidem, sed perniciose, hactenus noxias (Liberat. in Brev. c. 7) .
Fecit ea rationum pugna discordiaque, ut ambobus praefatis presbyteris postpositis, in Maximianum animi omnium convenirent, satagente Philippo legato, in gratiam sui in Ecclesia Romana commilitonis.
Fuit Maximianus Ecclesiae Constantinopolitanae ex monacho presbyter, pauperumque procurator, in Ecclesia tamen Romana innutritus fuerat. Nemini non erat gratiosus, et summo quidem pontifici, quia cum ipso diu Romana in Ecclesia vixerat; et imperatori, qui Dalmatium Maximiani spiritualem patrem [Col. 1208A] unice venerabatur; et Ephesinae synodo, quam cum Dalmatio apud Theodosium juverat; et sancto Cyrillo, cui cum Dalmatio aliisque monachis summa erat necessitudo; et cleri Constantinopolitani catholicae parti, cum qua naviter laboraverat; et aliis Nestorio faventibus, propter religiosam simplicitatem et imperitiam, Nestorii desiderium facturam; et aulae virisque rerum potientibus, propter indolem pacis amantem; et toti denique populo, propter sanctitatis famam, curamque pauperum. Hunc enim teste summo pontifice (III part. conc. Eph. c. 20) , non divitiarum gloria, non animus potentiae cupidus, qui solet inesse ambientibus, non honorum flatus evexit. Suffragio pauperum, quibus fidelis servus et prudens cibum dabat in tempore, super omnia Domini sui constitutus est bona (Matth. XXXIV) .
Post haec Coelestini verba, sequitur: Et tamen etiamsi desiderium fuit episcopatus, nonnisi propter opus bonum, sicut ait Apostolus (I Tim. III) , bonum opus concupivit; ita Deus noster, et quid velimus, et [Col. 1208B] cur velimus, attendit. Quis dubitet posse magis agere praesidentem, quod potuit exercere subjectus? Exosus et blasphemus istud officium non poterat habere, id est, corporum curas, qui nitebatur animas vulnerare, etc. Quibus non obscure indicatur, Maximianum laborasse invidia expetitae dignitatis, sed a pontifice defensum, quia quas Nestorius pauperum opes dissipaverat, ipse debitos in usus convertere volebat.
Ex ea synodo datae sunt litterae tres, nempe ad summum pontificem, ad episcopos veteris Epiri, et ad Cyrillum; sed haec ex sola responsione cognoscitur, nam tertia epistola, quae in tertia parte concilii Ephesini legitur (c. 16, 17) , familiaris est, et Maximiani solius ad amicum scribentis. Prioribus ad pontificem per Joannem presbyterum et Epictetum diaconum delatis comitata est imperatoris ad eumdem epistola; posterioribus ad Epirotas conjuncti canones ab oecumenica synodo sanciti adversus Nestorii Coelestiique fautores: illarum nihil superest praeter memoriam [Col. 1208C] in responsione pontificis; istae continentur tertia parte concilii Ephesini; ambae monent de ordinatione Maximiani in locum Nestorii, quae fuit absoluta fidei quidem de errore, Christi vero de Nestorio, victoria. Quae Romam missae sunt, Maximiani laudes complectebantur; quae in Epirum veterem, monita de cavendis schismaticorum artibus, mendaciisque jactantium se oecumenici concilii societate frui, cum tamen ab eo forent, per excommunicationis sententiam, alieni et extorres facti.
Porro autem synodus, quos canones Ephesinos in Epirum mittebat, iisdem usa est adversus quatuor dioecesis Constantinopolitanae metropolitas, Himerium Nicomediae, Helladium Tarsi, Eutherium Tyanae, et Dorotheum Martianopolis, episcopos, eosque sede, propterea quod pergerent adhaerere Nestorio, deposuit: atque, ut credibile est, alios in ipsorum locum suffecit. Sententiae hujus obscura est mentio, sed nihilominus certa, quemadmodum suo loco ostendimus.
[Col. 1208D] Quid a Macedonibus responsi datum sit, ignoratur. Rescripsit Coelestinus idibus Martiis, per Joannem presbyterum, et Epictetum diaconum, qui cum Romam venissent diebus Dominicae Nativitatis, Constantinopolim ad diem Paschatis redierunt. Rescripsit vero paternas quatuor epistolas optimus senex, ad synodum, ad Theodosium, ad Maximianum, et ad clerum populumque Constantinopolitanum. Et ad synodum quidem, congratulatorias de absolutione victoriae, id est, de ordinatione Maximiani; ad Theodosium vero, non gratulatorias tantum sed etiam hortatorias, ut Nestorio procul ejecto pacem Ecclesiarum procuraret; ad Maximianum monitorias, ut ovile Christi a lupo dissipatum congregaret, majorumque vestigiis insistens Ecclesiam sibi creditam pristino splendori restitueret; ad clerum denique populumque urbis regiae prolixas admodum, de victoria Christi ex hoste Nestorio, de constantia Ecclesiae [Col. 1209A] Constantinopolitanae in retinenda fide adversus tyrannidem pastoris in lupum versi, de laudibus Cyrilli pro Christo pugnantis, de suo periclitantibus ferendae opis studio, de Nestorio synodi quam expetierat judicium subterfugiente, de Coelestianis eidem adhaerentibus, de audienda Maximiani doctrina quam Romae in fonte hausisset, denique de retinenda constanter religione.
Atque hae sanctissimi pontificis litterae tanto plus habent auctoritatis, cultuque digniores sunt, quanto magis spirant apostolicos sensus; et animi exsultantis, parta victoria; et senis optimi a Deo missionem expetentis, post exantlatos difficillimi belli labores, eamque cum legitima justitiae corona obtinentis a justo judice. Nam cum scripsisset idibus Martiis, in coelum abiit tertio Nonas Aprilis, impetraturus a Deo quod ab imperatore petierat, Ecclesiarum concordiam, et Nestorii, discordiarum causae, procul ab hominum societate deportationem.
Orientales statuerant se numquam consensuros, vel in depositionem Nestorii, quam injuria factam et cum sui contemptu causabantur; vel in restitutionem Cyrilli, quem jure exauctoratum a se propter haeresim jactabant. Id vero concilii neque semel coeperunt, neque uno in loco, sed Ephesi primum, quo tempore legati, mandatis acceptis, Constantinopolim profecturi erant; iterum Chalcedone, cum ex ea postulationem secundam et tertiam imperatori obtulerunt; Tarsi tertium, cum dimissi reverterentur in Orientem; postremum Antiochiae, quo Epheso, Chalcedoneque confluxerant, priusquam a se mutuo divulsi suas singuli Ecclesias reviserent.
Haec praeterquam quod magna ex parte probantur Actis concilii Ephesini, Theodoreti apud Mercatorem [Col. 1209C] testimonio firmantur, scribens enim ille Andreae Samosateno: Existimo, inquit, prae omnibus maxime satisfactum esse domino meo sanctissimo et venerando Joanni episcopo, quod nullatenus acquiescam in damnationem domini mei sanctissimi et venerandi Nestorii episcopi praebere consensum, nec violare communem promissionem, quae in Tarso, et Chalcedone, et Epheso facta est; meminit enim et eorum quae nuper apud Antiochiam post nostrum regressum a nobis saepe deprompta sunt (II part. conc. Ephes. in Actis conciliabuli) .
Antiochenam synodum impulsore Theodoreto coactam esse, dubitare non licet; quippe cum amici Nestorii casum, adversariique, ut ipsi quidem videbatur, Cyrilli victoriam aegerrime animo ferret.
Convenisse episcopos, sive qui Chalcedone, sive qui Epheso redierant, par est credere, immo et alios plures, qui tempore concilii in Oriente substiterant, sicut Andreas Samosatenus, etc.
Quid actum sit, collegi potest utcumque ex testimoniis [Col. 1209D] veterum duorum, qui hujusce conventus meminerunt. Socrates (Lib. VII, c. 33) : Joannes Antiochiam reversus, multis episcopis in unum collectis, Cyrillum, qui jam Alexandriam redierat, abdicat. Liberatus (In Brev. c. 6) : His agnitis, jussit eos (legatos synodi oecumenicae) imperator Ecclesiam ingredi, et pro Nestorio alium ordinare episcopum; et post haec jussit omnes episcopos abire, unumquemque in propriam regionem: et ita Joannes cum suis Antiochiam profectus est, ubi colligens plurimos episcopos, damnavit iterum Cyrillum, cum jam esset Alexandriae.
Theodosius, acceptis litteris sancti Coelestini hortantis [Col. 1210A] ad componendum Orientalis et Alexandrinae Ecclesiae dissidium; lecto pariter apologetico libro quo Cyrillus se facile apud imperatorem, qui jam in partes synodi oecumenicae concesserat, adversus Orientalium calumnias defendit, in consilium vocavit Maximianum regiae urbis episcopum, aliosque praesules in comitatu repertos immo et urbis clerum, quo deliberaret de modo ineundae pacis, tollendaeque discordiae inter majores illas duas Ecclesias, quae suas in partes distrahebant Orientis imperium, ipsamque Constantinopolim, ubi clerus populusque adhuc, sive sponte, sive a Nestorii amicis impulsus, factionibus laborabat.
Neque vero parvi momenti, facilisque negotii res agebatur; nam utriusque maximae civitatis praesul, Alexandrinae scilicet ac Antiochenae, magna et in primis gravi auctoritate pollebat, non tantum dignitate sedis, sed suo quisque singulari nomine.
Non levem ambo sanctitatis opinionem fecerant; ambo sanctissimis viris amicitia conjuncti erant, [Col. 1210B] Joannes Simeoni Stylitae, Cyrillus Dalmatio; ambo doctrina florebant, fideique studio; alter alteri tanto vehementius pugnabat, quanto honestiore causa pugnandi, immo necessitate, cogi se putabat. Totam nihilominus dissidii invidiam Antiochenus ferebat, siquidem abstentus esset communione utriusque Romae, qua cum frueretur Cyrillus, ideo bonitate causae vincebat; eo tamen et ipse nomine suspectus multis erat, quod acceptas Ephesi injurias veteresque simultates ulcisci velle crederetur. Antiochenum praeterea premebat suspicio consensionis cum Nestorio, quem videbatur defendisse ultra modum illum quem ratio opis periclitanti amico impendendae sinit.
Cyrillus contra eo vel maxime praejudicio defensor fidei audiebat, quod cum sede apostolica totaque synodo communionem retineret.
Haec et alia cum distraherent conventum in varias opiniones visum est imperatori, primum ad utrumque praesulem scribere, sed disparibus litteris; quibus tamen [Col. 1210C] ambos juberet Nicomediam venire, indeque non prius egredi quam negotium pacis mutua conventione peregissent. Deinde has pacis conditiones imponere, ut Antiochenus damnationi Nestorii dogmatumque ipsius, et ordinationi Maximiani consentiret, Cyrillus injuriarum oblivisceretur. Postea Acacium Beroensem, et Simeonem Stylitam litteris urgere, ad moderandum Joannis animum, et pacis in partes inclinandum. Quarto, vetare ne Cyrillus Joannesque Nicomediam adducerent ullos secum ad disceptandum episcopos, sed paucos tantum clericos, quorum famulatu egerent. Quinto, ne dum geritur negotium ulla interim quorumcumque episcoporum, aut creatio, aut depositio, aut quaecumque alia ordinatio tentaretur. Postremo denique, Aristolaum tribunum mittere, qui non litteris tantum et mandatis, sed potestate negotium promoveret (III part. conc. Ephes. c. 24) .
Haec omnia praestita sunt. Litterae ad Joannem et Stylitam datae ab imperatore ad nos pervenerunt (Ibid., cap. 26) . Perierunt omnino quae ad Cyrillum; [Col. 1210D] ex parte, quae ad Acacium. Neque enim stare potest opinio quorumdam existimantium litteras imperatoris, quae tertia parte concilii Ephesini inscribuntur ad beatum Simeonem Stylitam, vel ad solum Acacium datas esse, vel cum Simeone communes fuisse; qui enim sic opinentur, oportet eos non attentissime legisse litteras, quae sane nihil continent quod Acacium spectet, nihil quod non Simeoni proprie conveniat (Ibid., cap. 25) .
Non erit autem importunum aliquid ex his tribus epistolis delibare. Et ex prima quidem ad Joannem, dignas principe christianissimo voces: Vehemens aegritudinis magnique moeroris occasio ea ex re nobis offertur, quod ecclesiasticae pacis doctores, ipsique concordiae fontes, eo discordiarum prolapsi sint, ut talibus indigeant, qui illos suos hortatu ejus rei commonefaciant, quam pro officii sui ratione praedicare debuerant (III part. conc. Eph. cap. 24) . Dignam quoque [Col. 1211A] observatu sententiam. Interea aum exoptata pacis, concordiae et mutuae inter vos amicitiae conventio per iter quoque ad nostrum colloquium confirmatur, nulla prorsus quorumcumque episcoporum, aut creatio, aut depositio, aut quaecumque ordinatio tentabitur. Sed si quid interim hujusmodi factum esse contigerit, id immotum et imperturbatum Ecclesiae catholicae compositionem exspectet; cum religiosissimi clerici ad divina ministeria exsequenda sufficere queant, donec perfecta unio consequatur (Ibid.) .
Ex secunda vero ad Stylitam: Contentio et discordia adeo nos conturbat, ut hanc existimemus praecipuam omnium nostrarum calamitatum esse causam, et confidamus regni nostri res ex voluntate benignitatis Dei esse processuras, si res Ecclesiae et orthodoxae fidei membra conjuncta copulataque fuerint (Ibid., cap. 25) .
Ex tertiae denique fragmento: Decet tuam sanctitatem omni diligentia et studio haec a Deo deposcere, qui probatos ROMANAE RELIGIONIS sacerdotes declaret (Ibid., cap. 26) .
Postquam Aristolaus tribunus pervenit in Syriam, litterasque imperatoris Joanni Antiocheno, Acacio Beroensi, et Simeoni Stylitae reddidit, Joannes e tota sua dioecesi evocavit episcopos, ut quia omnium causa agebatur, omnium quoque sententia statueretur quid agendum et qua ratione parendum regiis mandatis foret.
Tempus habitae synodi non improbabiliter ita inveniri potest. Nam cum habitam omnes fateantur anno 432, idque indubitatis argumentis constet; cumque imperatoris epistolas, etsi nota temporis carent, quia tamen Coelestini papae mentionem faciunt, datas oporteat ante medium Aprilem, quando scilicet nondum [Col. 1211C] Constantinopolim nuntii de morte Coelestini, Romae vita functi die 6 Aprilis, advenerant; necesse est Aristolaum in Syriam non prius appulisse, vel terrestri itinere venisse, quam medius Maius effluxisset. Atqui eo anno dies Pentecostes incidit in vigesimum secundum Maii: quare licet tractoria missa dicatur statim acceptis litteris, vel festis peractis, pervenire tamen non potuit ad omnes episcopos, quorum aliqui duodecim mansionibus Antiochia distabant, nisi sub initium Junii: atque ita nec episcopi ante inclinantem Junium convenire ad condictum locum potuerunt.
Quamvis autem vulgo credatur Antiochiae habita, popularem nihilominus fidem certis testimoniis Cyrillus et Mercator infringunt. Ille quidem Acacio Meliteno scribens: Postquam, inquit, Orientalibus regium decretum expositum est, tamquam factum ex eorum episcoporum sententia qui Constantinopoli aderant, concilio nescio quo apud sanctissimum piissimumque Beroensem episcopum Acacium congressi scribi ad [Col. 1211D] me curarunt, etc. Iste vero, cum refert epistolam a Theodoreto ad Andream Samosatenum scriptam, lectis Cyrilli litteris a Beroa missis, quamquam non incredibiliter dici possit initium synodo Beroae datum, finem Antiochiae factum, ut postea declarabitur.
De ipsa egimus in praefatione historica prolixe satis, atque etiam in notis ad praefatam Theodoreti epistolam, quibus in locis exposita sunt maximam partem quae Cyrillus in epistolis ad Acacium Melitenes, et Donatum Nicopolis episcopum, sincere juxta et copiose narrat, quaeque partim ex Cyrillo, partim aliunde Liberatus scripsit.
Credibile est convenisse decem metropolitas dioecesis Orientalis, cum duobus singulos subjectis episcopis; agebatur enim res communis, et ea forma conveniendi saepe fuit a Joanne expetita; Rabbulas tamen Edessenus cum suis videtur declinasse hunc [Col. 1212A] conventum, qua ratione subduxit sese ipsius praecessor Nonnus Ephesinae synodo, cujus haec synodus velut complementum erat, siquidem apprime catholicus fuit et Cyrillo societate dogmatis conjunctus. Abfuit certe Theodoretus aegre ferens, vel deliberari de Nestorii damnatione et concordia cum Cyrillo; vel ea rescindi quae tanto conamine stabilire nisus erat.
Lectis divalibus litteris, visum est rem geri non debere Nicomediae duos inter solos antistites, omni consilio destitutos; id enim periculo non carere, siquidem Joannes non ita pridem ordinatus Cyrillo viginti annorum episcopo par non esset, cum doctrina, tum usu rerum; quare negotium ibi procurandum, ubi securius posset. Visum quoque, desperatis Nestorii rebus, parendum quidem imperatori, sed mora fatigandum tribunum, callideque cum Cyrillo sic agendum, ut Orientalium honori consuleretur, et Cyrillus crederetur, vel pacem aversari, vel, si admitteret, eam potius obtinuisse a Joanne quam reportasse victoriam.
[Col. 1212B] Senex igitur ille veterator Acacius scripsit Cyrillo non posse fieri Ecclesiarum pacem, nisi ea omnia aboleret quae vel epistolis, vel tomis, vel libris vulgasset, et soli fidei quae a sanctis Patribus Nicaeae edita fuerat consentiret, id est, retractaret epistolas duas priores ad Nestorium, tertiamque cum duodecim capitibus capitumque defensionibus, et quae libris quinque edidisset adversus blasphemias Nestorii, nam epistolarum nomine duae priores intelligebantur; tomi vero sunt tum tertia epistola cum anathematismis, tum scripta de recta fide, quamquam et libri quinque contradicentes blasphemiis Nestorii inscribuntur tomi.
Rejectis a Cyrillo conditionibus tam absurdis, missus est Paulus Emesenus Alexandriam, qui cominus pugnaret, dataeque a Joanne ad Cyrillum duplices litterae, quarum unae continerent querelas, et veniam quasi offerrent; aliae demissionis pleniores essent, ac aequiores, quibusque pro tempore uteretur ad fallendum, [Col. 1212C] si qua ratione posset, Cyrillum.
Actum quoque in synodo de forma fidei componenda, sed tam artificiose, ut conciperetur verbis quae non usurpasset quidem Cyrillus, sed neque rejecisset; quae viderentur Nestorio contradicere, reipsa tamen conciliari possent; quae tandem si a catholicis accusarentur pravi sensus, facile statim verterentur in catholicum et sanctorum sententiis consonum. Hujusmodi forma continetur, tum in epistola Joannis ad Cyrillum, tum in litteris Cyrilli ad Joannem (III part. concilii Ephes.) .
Actum pariter de urgenda quatuor schismaticorum episcoporum, Helladii, Himerii, Eutherii et Dorothei, a Maximiani synodo depositorum, restitutione.
Actum etiam, post acceptas Cyrilli, in pacis conditiones consentientis, litteras, de forma fidei ab omnibus subscribenda.
Denique ad imperatorem rursus de re tota relatum est, quemadmodum et ad Sixtum, qui Coelestino in sedem apostolicam successerat: atque ita pax, sin [Col. 1212D] minus facta, saltem ficta est.
Formula fidei sic se habuit: Confitemur igitur Dominum nostrum Jesum Christum, unigenitum Dei Filium esse Deum perfectum, et hominem perfectum ex anima rationali et corpore; ante saecula quidem ex Patre secundum Divinitatem genitum; postremis vero temporibus eumdem ipsum propter nos, et propter nostram salutem, ex Maria Virgine, secundum humanitatem natum; eumdem consubstantialem Patri secundum Divinitatem, et consubstantialem nobis secundum humanitatem, siquidem duarum naturarum facta est unio, propter quod unum Christum, unum Filium, unum Dominum confitemur.
Secundum hunc inconfusae unitatis intellectum, confitemur sanctam Virginem Dei genitricem esse, propterea quod Deus Verbum incarnatum est, et homo factum, et ex ipsa conceptione univit sibi templum, quod ex illa assumpsit.
[Col. 1213A] Evangelicas autem et apostolicas de Domino voces, scimus graves theologos, alias quidem communes facere, tamquam ad unam personam pertinentes; alias vero, propter duarum naturarum diversitatem, divisim nuncupare; et illas quidem, quae Deo conveniunt, ad Christi Divinitatem, humiles vero ad ejusdem humanitatem referre solere.
Hanc ubi fidem Theodoretus attente perspexit, confidenter asseruit eamdem esse quae Nestorii; nec a Cyrillo potuisse recipi, nisi post ejuratam pristinam sententiam, capitibus duodecim contentam. Suum istud, opinor, judicium in Pentalogio, seu libris pro Diodoro et Theodoro conscriptis probare nisus est. Sed quia totius operis nihil superest, praeter fragmenta libro tertio exhibita, jacturam hanc, si tamen jactura est, supplere, neque operosum est, neque forsan inutile, collatis inter se fidei et Nestorii verbis: non quo fides Joannis a Patribus laudata damnetur, id enim temeritatis est, audaciaeque singularis; sed ut constet non de nihilo fuisse sanctorum Cyrilli [Col. 1213B] amicorum querelam, quod aequitas ac reverentia videri potest exigere. Sed cum ejusmodi collatio facile ab unoquoque effici queat, pauca ego mihi observanda puto.
Primum. Orientalis synodus tres suae fidei partes esse voluit, unam de Christo, alteram de Virgine Θεοτόκῳ, , tertiam de ἀντιδόσει, seu proprietatum communicatione. In prioribus duabus affirmanter pronuntiat, in tertia sententiam sustinet contenta dicere scire se quomodo theologi graves ea de re loquantur. Quo dicto videri potest inter ἀδιάφορα censere ἀντίδοσιν τῶν ἶδιωμάτων, cum tamen sola sit certa, aut saltem certarum praecipua regula, ad quam examinentur quae dicuntur de incarnatione Verbi, ut pateant sintne catholica, an secus (Vide dissert. 1 cap. 2) .
Secundum. Haeresis Nestorii in eo posita est, quod naturas ille duas in Christo sola unione morali jungeret, atque ita duas in Christo hypostases seu personas poneret, quarum una esset alterius, puta Deus [Col. 1213C] esset hominis inhabitator; homo Dei esset templum: quam unitatem idcirco σχέσεως vocabat. Quare tres statuebat voces utriusque naturae significativas, Filius, Christus, Dominus, quae inter loquendum de Christo, pro ratione attributi, modo hanc in recto, ut aiunt, modo alteram naturam significarent: exempli gratia, cum dicitur Christus esse mortuus, Christum Nestorius interpretabatur hominem, in quo esset Deus, etc. Haec et alia demonstrant quantam tegeret his tribus vocibus fraudem, nec hanc ipsam fraudem detegi posse sine regulis ἀντιδόσεως, dissertatione 1 positis: atque ita eum qui super hac quaestione mentem aperire detrectat, vel reipsa cum Nestorio sentire, vel consensionis nomine suspectum merito esse posse.
Tertium. Non sine causa Orientalium fides videri potuit suspecta doctissimis Cyrilli amicis, ut et Nestoriana Theodoreto. Nam prima secundaque pars ejusmodi est, ut si sola verba attendantur, ei Nestorius facile sine sui dogmatis dispendio subscriberet. Id quisque liquido cernet, qui voluerit primae dissertationis [Col. 1213D] ea loca relegere, in quibus Nestorium, vel sui patroni defendunt, vel nos ostendimus adversus Arianos, Apollinaristas, Marcellum et Leporium catholice sentire. Istud pervidit Cyrillus, atque idcirco, cum apud Acacium Melitenum se atque Orientales purgaret, ad fidei formulam addidit conciones Emeseni, longe conformiores catholicae veritati.
Postremum. Non temere quis conjecerit Emesenum idcirco in Alexandrina Ecclesia Cyrillo praesidente sermonem semel atque iterum fecisse, ut quod deesset fidei suppleret uterque sermo, et posterior priori lucem afferret. Atque haec causa est cur in ipso prioris initio ad solemnem quaestionem verbis conceptis respondens, adducto Isaiae testimonio, dixit: PARIT ITAQUE DEI GENITRIX EMMANUELEM. Quo dicto visus est populo idipsum asserere quod primo capite Cyrillus. Verum altero sermone manifestius, de gemina Verbi nativitate, una duarum naturarum persona, [Col. 1214A] communicatione idiomatum, Deoque passo, ita disseruit, ut se Cyrilli doctrinam tradere testaretur, itaque finem dicendi faceret: Quae vestra sunt, vobis apposuimus. Haec est enim patris vestri doctrina, hic thesaurus est vobis avitus. Haec beati Athanasii sunt dogmata, haec magni Theophili est doctrina, columnarum orthodoxae fidei.
Sicut habuit suam Oriens partim Beroae, partim Antiochiae synodum; ita et suam Aegyptus Alexandriae, cum pacis negotium ageretur. Una fuit utrique synodo conveniendi causa, non fuit eadem utrique mens, eademque negotii tractandi ratio: Orientalis siquidem adhibebat artes quibus adversarium falleret; Aegyptiaca totis viribus incumbebat in opus bonis omnibus expetitum, veritatis nempe defensionem, et Ecclesiarum [Col. 1214B] concordiam.
Habitam reipsa synodum Alexandriae, quam diximus, vel ex eo indubitatum est, quod litterae Cyrilli ad Joannem Antiochenum, quarum initium est: Laetentur coeli, etc., quae in concilio Chalcedonensi lectae sunt, in quinta synodo nominantur SYNODICAE (In 5 synodo coll. 6) .
Plures illa menses tenuit: nam circiter autumnum inchoari debuit, quo tempore allata est Alexandriam imperatoris sacra, cum jussione ineundae pacis; nec ante medium Januarium finiri potuit, quo pariter tempore peractum videtur absolutumque pacis negotium, redeunte scilicet in Orientem Paulo Emeseno Orientis legato, qui ineunte Januario in Ecclesia Alexandrina concionem habuit, quique revertens litteras Cyrilli detulit.
Initio formula fidei conscripta est, missaque Antiochiam per Alexandrinos clericos: cujusmodi autem fuerit, divinare non licet, cum non exstet. Neque [Col. 1214C] enim dici potest pars illius celebris epistolae, quae incipit: Laetentur coeli et exsultet terra, etc. Nam fides, de qua nunc sermo est, praecessit litteras Joannis ad Cyrillum, epistola subsecuta est: deinde quae refert Theodoretus de hac fide, majori ex parte in epistola non leguntur.
Fidem hanc legit Theodoretus et cogente veritate approbavit. Nullus enim dubito quin de ipsa loquatur, scribens, tum ad Nestorium, cum ait: Nullus igitur tuae persuadeat sanctitati, quod ego praesul esse desiderans, clausis oculis, velut recta dogmata, AEGYPTIA SCRIPTA susceperim; nam, per ipsam fateor veritatem, saepius ea revolvens, et diligenter examinans, ab haeretica pravitate libera deprehendi, et aliquam illis imponere maculam formidavi; tum ad Andream monachum Constantinopolitanum, in haec verba: Ecce enim, qui Salvatoris Christi naturas impia ratiocinatione confuderant, et unam naturam ausi fuerant praedicare, ac Deitati passiones adjungere; propterea etiam sanctissimo et venerando summo Dei pontifici. Nestorio insultarant, [Col. 1214D] velut quodam camo et freno, secundum prophetam, maxillis omnino confractis (Psal. XXXI, 9) , et a pravis ad recta perductis, veritatem iterum addidicerunt, utentes ejus assertione qui pro veritate bella sustinuit. Pro una namque natura duas impraesentiarum confitentur; anathematizantes eos qui permixtionem aut confusionem praedicant: et Deitatem Christi impassibilem venerantur: et carnis esse edisserunt passiones: et evangelicas dividunt voces, et Deitati quidem sublimes et Deo dignas ascribunt, humiles autem assignant humanitati: talia namque nunc ab Aegypto scripta delata sunt. Vide notas ad utrumque locum.
Lecta est etiam Orientalium fides, eaque ab hominibus charitate ferventibus, et turbarum forsitan pertaesis, bonam in partem benigna interpretatione tracta est.
Hanc oeconomiam non omnes aliarum provinciarum episcopi, immo neque viri sancti, velut Isidorus Pelusiota, [Col. 1215A] probarunt. Certe Cyrillus ab amicis, et ipso etiam eximio fidei defensore Acacio Meliteno, vix non idcirco praevaricationis postulatus est, ut opus habuerit apologiam scribere ad Acacium quem dixi, Valerianum Iconii, Donatum Nicopoleos, Successum Diocaesareae episcopum, atque etiam ad Eulogium apocrisiarium suum in urbe regia, quo aulicis proditam a Cyrillo fidem querentibus satisfaceret (III part. conc. Ephes.) .
Datae sunt inde litterae synodicae tres, ut minimum, nimirum communicatoriae Joanni Antiocheno; denuntiatoriae, Sixto pontifici; et, ut credibile est, Maximiano regiae urbis episcopo: primae ad nos pervenerunt, secundarum fit mentio in responsione Sixti.
Quid praeterea gestum Alexandriae cum Paulo Emeseno, quid cum Aristolao tribuno, dictum est abunde satis in praefatione historica.
Pax hujusmodi placuit utrique summae potestati, Sixto et Theodosio, propter turbarum taedium, non [Col. 1215B] perinde placuit aliis cujuscumque partis.
Suum enim quique antistitem criminabantur de nimia quadam oeconomia; Joannem Orientales, quod damnationem capitum non exegisset: Cyrillum catholici, quod duas in Christo post unitionem naturas fassus esset, atque ita videretur deseruisse orthodoxae fidei quasi symbola haec duo, quod naturarum unio sit καθ` ὑπόστασιν et φυσικὴ, quodque post unitionem manserit unica Verbi natura incarnata.
Joanni calumniam fecit Theodoretus, pluribusque persuasit; Cyrillum in suspicionem vocavit, non episcoporum tantum, aut clericorum ordo, sed ipsa quoque aula, immo et sanctissimi monachi, quos inter Isidorus Pelusiota. (Hunc Cyrillus patrem vocabat.) Oportet, inquit (Lib. I, epist. 323) , te, o admirabilis, firmum atque constantem semper manere: sic nempe, ut nec metu coelestia prodas, nec tecum ipse pugnare videaris. Nam si ea, quae nunc abs te scripta sunt, cum superioribus perpendas, aut adulationi obnoxius esse [Col. 1215C] videberis, aut levitatis minister, ut qui inani gloriae succumbas.
Quid Isidoro Cyrillus responderit, ignotum est. Quid aliis tribus, apertum ex epistolis quae in tertia parte concilii Ephesini leguntur. Verum de his prolixius in auctario Theodoreti calumniarum auctoris.
Acceptis a Cyrillo litteris de pace Ecclesiarum inita, Sixtus, cum incredibili gaudio exsultaret, Cyrillo respondit in haec verba (III part. conc. Eph. c. 41) : O relatio digna mittente, digna conventu! Gaudii coelestis indicium tales habere debuit cognitores; et quia res et causa deposcit, locum quoque convenit non taceri. Ad beatum apostolum Petrum fraternitas universa convenit; [Col. 1215D] ecce auditorium congruens auditoribus, conveniens audiendis. Habuerunt coepiscopi nostri illum congratulationis testem, quem habemus honoris exordium. Sanctae namque et venerabili synodo, quam natalis mihi dies favente Domino congregarat, quia sic credendum est, ipse praesedit, quandoquidem probatur, nec spiritu, nec corpore defuisse. Adfuit palmae, qui contentioni non defuit: juvit animorum vota nostrorum, qui videt symbolo primum inter apostolos tradito derogari; non passus est nefandum caput gaudere solatiis, nec turbari diu sivit lutulento gurgite fontis illius perspicui puritatem. Ad nos reversi fratres, ad nos, inquam, qui morbum communi studio persequentes, animarum curavimus sanctitatem. Et postea: Exsulta, frater charissime, et ad nos recollectis fratribus victor exsulta. Quaerebat Ecclesia quos recepit: nam si neminem perire volumus de pusillis, quanto magis gaudendum nobis est de sanitate rectorum! Legimus una ovis quantum gaudii reportata [Col. 1216A] praestiterit, et idcirco intelligendum est quid laudis habeat tantos revocasse pastores. Greges aspiciuntur in singulis; nec unius hic causa tractatur, quoties agitur de sanitate multorum. Laetamur hic nihil egisse nos praecoquum, quando fructu nostrae sententiae gratulamur. Sustinuimus fratres, certi eos non spinas, sed uvas esse lecturos. Tum: Exspectamus igitur memorati fratris nostri Joannis clericos, et optamus venire. Scimus ei, et pro honore et pro labore tuo dare responsum. Et sub finem: Haec ad venerationem tuam fraternitas mecum sancta scribit, probans tuos in omnibus et confirmans labores; qui tamen graves aut amari esse non potuerunt, quia huic impensi sunt cujus onus leve et jugum suave portamus. Datum XV kalendas Octobris, Theodosio XIV et Maximo consulibus.
Ex his sancti pontificis verbis plura intelligere possumus: 1 o quanta laetitia perfusus sit apostolicus sinus successoris Petri, redintegratam Ecclesiarum concordiam cernentis, quoque Christi vicarius fuerit animo in Nestorium Christi hostem; unde refellitur [Col. 1216B] calumnia Nestorianorum, qui per summam impudentiam sparserant in vulgus litteras Philippo legato suppositas, quibus Sixtum aegre tulisse scriberet Nestorii dejectionem.
2 o Lectas fuisse in synodo Romae Cyrilli litteras; eamque synodum habitam fuisse apud Sanctum Petrum: non quod litterarum acceptio fuerit cogendae causa; sed quia convenerant de more episcopi ad natalem Sixti, id est, ad diem assumptionis.
3 o Qua die celebrata sit synodus, nimirum 26 Aprilis, hac enim ipsa die assumptus est Sixtus, siquidem successit Coelestino (ad superos abiit VIII idus Aprilis) cum vacasset sedes viginti diebus. Corrigenda igitur est temporis nota, quae apud Baronium et in conciliis habetur; neque enim fieri potuit ut ad XV kalendas Octobris epistola haec synodica differretur, cum in ipsa scribat pontifex se nondum accepisse nuntios a Joanne Antiocheno, ad quem tamen alia Sixti epistola data dicitur XV kalendas Octobris.
[Col. 1216C] 4 o Epistolam Sixti reipsa esse synodicam; ipsam enim dicitur fraternitas saneta cum praeside pontifice scribere.
5 o Qui episcopi ad synodum venerint, ii nempe qui natalem pontificis solebant conventu suo celebrare: id vero habebant in more, non vicinarum modo urbium episcopi, sed etiam remotiores alii, quibus hac occasione placeret natalem Ecclesiarum fontem, ut loquitur Innocentius I, et ecclesiam principalem, ut ait Cyprianus, unde unitas sacerdotalis orta est, recognoscere. Sic enim Leo Magnus Sixti successor, post laudatam Petri in successore universalem ovium Christi curam: Unde venerabilium quoque fratrum et consacerdotum meorum desiderata mihi et honoranda praesentia hinc sacratior est atque devotior, si pietate hujus officii, in quo adesse dignati sunt, ei principaliter deferunt, quem non solum hujus sedis praesulem, sed et omnium episcoporum noverunt esse primatem (Serm. 2 in die anniversario assumptionis suae) .
6 o Unde nata sit calumnia Nestorianorum, mentientium [Col. 1216D] Sixto displicuisse Nestorii dejectionem. Nempe litteris apud Sixtum Cyrillus institerat ut in Joannem Antiochenum Nestorii patronum ferretur apostolica sententia; sed eam pontifex sustinuit, unde ait laetari se, quod nihil egisset praecoquum; et fructum suae patientiae percepisset. Benignam hanc patientiam Nestoriani suum in sensum interpretati sunt.
Adde quod, teste Gennadio (Lib. de Script. Eccl. c. 54) , litteras ipsimet Nestorio Sixtus dedit, quibus, si qua ratione posset, malis fractum aut saltem subactum revocaret ad bonam mentem: Similiter etiam Sixtus successor Coelestini pro eadem re, et ad ipsum Nestorem, et ad Orientis episcopos, adversum errorem ejus succidendum sententias direxit. Id ipse testatur Sixtus in litteris ad Joannem Antiochenum: Credo ad dilectionem tuam rerum cursus et ordo pertulerit qualiter ei (Nestorio) voluimus nostra admonitione succurrere; [Col. 1217A] retinuimus in praeceps euntem, qui erat blasphemiarum pondere in profunda mergendus, etc. (III part. conc. Eph. c. 41) .
Observa, lector, hisce litteris Sixtum non respondere epistolae Joanni quae III parte concilii Ephesini, cap. 27, inscripta legitur: Sanctissimis Deoque dilectissimis fratribus et comministris Sixto, Cyrillo et Maximiano Joannes et reliqui omnes qui mecum sunt; sed alteri, quae non exstat, cujusque in exordio Sixtus diceretur Ecclesiae lucifer ubique fulgens; his enim verbis nihil quidquam simile in epistola, cap. 27 collocata invenitur.
[Col. 1218A] Cum ea quae subsecuta sunt ad aliud negotium pertineant quam quod Nestorii, placet facere finem scribendi de synodis quas plurimas postmodum habitas in causa capitum Cyrilli Theodoretus scribit ( Epist. ad Domn. ); partim quia incentor ipsarum Theodoretus ipse fuit, cujus historiam propediem edituri sumus; partim quod synodorum, quas tractatas vellemus, definivimus tempus vita Nestorii, quem, ex quo ejectus est in Oasim, inter mortuos more fore censemus: quamquam imperatoris mandato rediturus erat, nisi Deus tam iniquam indulgentiam morte impii praevertisset.
Admonitio ad lectorem
Tria sunt, de quibus te, lector, priusquam opus desino, moneri velim. Primum, promissam esse, ipsa libri quarti inscriptione [Col. 1217] Revera Garneruis in argumento quarti libri promiserat aliam dissertationem, quae de libris a defensoribus fidei eodem tempore (Nestorianae scilicet haeresis) conscriptis tractaret. Cujus operibus, cum nullum exstaret vestigium, non visa est nobis mentio facienda in titulo laudati libri. EDIT. , dissertationem tertiam, de iis quae vivente Nestorio scripta sunt, sive pro fide a Proclo, Cyrillo, Cassiano, Theodoto, et qui haeresim nascituram praevenit, Attico, aliisque nobilibus catholicae doctrinae defensoribus; sive pro haeresi a Nestorio, Andrea Samosatensi, Theodoreto Cyrensi, Eutherio Tyanensi, et caeteris Nestorii patronis, atque etiam anathematismorum improbatoribus. Promisso satisfactum esset, nisi duo obstitissent; alterum quod jam excreverat totum hoc volumen in majorem quam credebatur molem, et dissertatio tamen, cum jam per se ipsa prolixa esset, debebat augeri monimentis quibusdam veteribus, quae alicunde adhuc exspectamus; alterum, quod dissertatio, quoniam argumentum habet cognatum ei quod tractari oportet inter censendos Theodoreti libros, visa est ad auctarium Theodoreti differenda, ubi commodum habebit atque etiam necessarium locum.
Secundum, de inaustria silere me impraesentiarum quibus e locis monimenta vetera exspectem, etsi expediret dicere, ut similia forte benevolus aliquis commodet: veritus sum nempe ne id ipsis contingat, quod Mercatori, de quo cum aliquando apud nonnullos sermonem facerem, ut jubent amicitiae leges, aperte et libere, diceremque me uti manuscriptis duobus codicibus, Vaticano et Bellovacensi, quorum alterum ipsum haberem, alterius apographum; factum ut alicui inciderit voluntas occupandi laboris quem susceperam: factum pariter ut principis optimi benignitate ex Vaticano exscriberetur quod inde me accepisse dixeram, ut tentaretur artibus anonymorum Bellovacensis capituli beneficium erga me; ut pene sit subreptum supremo magistratui, quo potestas quaedam iniqua fieret; ut parvi penderentur reluctantium superiorum jussa, atque operarum fides sollicitaretur; et quod in Galliae imperio non licebat per justitiam, patraretur impune ibi terrarum, ubi dissimulanter nunc bellum geritur.
Tertium, in codice Bellovacensi Acta quaedam concilii Ephesini inter Opera Mercatoris esse permixta, sea admodum imperfecta, et vix ullius momenti: ea etsi visa sunt Lucae Holstenio Mercatorem habere interpretem, indigna nihilominus, quisquis legerit judicaturus est, quae tanto viro tribuantur; duo enim inter legendum occurrent quae spuria manifeste evincant. Nam symbolum Theodori continent, longe alia pejoreque Latinitate donatum quam quod interpretatus est Mercator; et auctor rejectaneorum ejusmodi centum nonaginta tres episcopos Nestorii damnatores numerat, Mercator ducentos septuaginta quinque. Adde quod praeter testimonia Patrum in prima actione allata, negotium Charisii, quod pertinet ad actionem 6, et subscriptiones episcoporum plane vitiosas, nihil admodum haec Acta complectuntur quo sibi pretium faciant. Quare id totum putavi omittendum, non suam tantum ob vilitatem, sed etiam ne volumen inde, vel duobus foliis, gravaretur.
Index auctorum in priore parte
- AMBROSII locus insignis lib. I in Luc. cap. 2 emendatus et illustratus, 609.
- ANASTASII papae I epistola ad Joannem Hierosolym. num. 4 et 6 emendata, 234, 237.
- AUGUSTINI locus ex epist. 131, adversus Vignerium defensus, 289.
- Ejusdem locus lib. III Op. Imperf. cap. 113 emendatus, 216.
- Ejusdem alter in praef. libri de octo Dulcitii quaestionibus emendatus, 561.
- Ejusdem alter lib. VI contra Julian. c. 4 illustratus, 584.
- Ejusdem alter lib. V advers. Jul. cap. 4, de viris a Juliano notatis, 113.
- Epist. 157, ad Optatum, ex Mercatore, 633.
- Item lib. de Pecc. orig. cap. 22, ex Mercatore, 634.
- Item serm. 7 de verbis Apostoli cap. 6, ex Mercatore, 144.
- Item lib. I Op. Imperf. cap. 46 restitutus, 128.
- Auctor epitaphii Nestorianae haeresis notatus, 694.
- Auctor quidam reprehensus circa peccatum originale, 135.
- [Col. 1218] Auctor Quaestionum veteris et novi Testamenti defensus adversus Lovanienses, etc., circa divinae gratiae auxilium, 310.
- Auctoris supplementi conciliorum Galliae opinio de synodo in qua Leporius receptus rejicitur, 365.
- BARONII opinio discussa de prima Pelagii ab Innocentio damnatione, 71.
- De legatione Alipii ad annum 419, 387.
- De Genedio Aurelii successore, 394.
- De concilio Africano CCXIV episcoporum, 388.
- De Memorii episcopatu, 130.
- De reditu Alipii Ravennam, 559.
- De tempore librorum Augustini ad Marcellinum, 547.
- Epistolae ad Demetriadem, 554.
- Libri de Grat. et lib. Arbitr., 562.
- Epistolae ad Paulin. Nolan., 555.
- Epistolae ad Joann. Hierosolym., 552.
- Epistolae ad Hilarium Syracusanum monachum, 549.
- Epistolae ad Evodium, et libri de Nat. et Grat., 551.
- Epistolae Anastasii ad Joannem Hierosolymitanum, 231.
- De rescripto imperiali ad Aurelium, 397.
- [Col. 1219] De tempore epistolae ad Ctesiphontem, 538.
- De tempore, quo scripti sunt dialogi ab Hieronymo, 540.
- De Palladio Pelagianorum socio, 685, 686.
- BEDA, lib. I in Cantica cap. 5 illustratus, 290.
- Notatus in praefat. in Cantica, occasione Juliani, 270.
- Ibid., cap. 5, 606.
- Item lib. I Eccl. Hist. gentis Anglorum cap. 17, 371.
- BELLARMINI rationes pro vendicandis Bedae commentariis in Paulum expenduntur, 607.
- Bellovacensis codex ex Vaticano et Hieronymo emendatus, 138.
- BINIUS, de synodo adversus Messalianos emendatus, 345.
- Item in notis ad 3 can. concilii Reiensis, 376.
- Item in notis ad epistolam Innocentii ad Julianam, 554.
- CANON 16 Codic. Ecclesiae Africanae explicatus, 289.
- Ejusdem can. 73, 331.
- CAPELLI opinio de litteris in causa Pelagianorum a Zosimo scriptis copiose discussa, 340.
- CASSIANI opinio de omnimoda consensione Nestorii cum Paulo Samosateno eversa, p. 432, c. 2.
- CHIFFLETII opinio de sede Juliani ex Mercatore labefactata, 214.
- COELESTIUS, apud Aug. lib. de Pecc. Orig. cap. 3 illustratus ex Mercatore praef. ad lib. Subnotat., 634.
- CONSTANTIUS lib. I Vitae S. Germani cap. 19, illustratus, 370.
- EPHESINAE synodicae locus de ejectis Pelagianis emendatus, 115.
- Ephesini concilii locus parte II, act. 5, emendatus, 292.
- Ejusdem interpres Romanus emendatus, 374.
- EMENDATA vulgaris lectio in epistola prima Nestorii ad Coelestinum, 174, 176 seqq.
- Exodi XXIII locus illustratus, 533.
- Proverb. XI (V. 25), 104.
- FRANCISCUS BERNARDINUS FERRARIUS, lib. II de epistolis eccles. emendatus ex can. 76 Eccles. Afric. et cap. 20 lib. VII Capitul. Caroli Magni de tractoriis, 91.
- GELASIUS, in decret. sanctae Rom. Eccles. illustratus ex Mercatore, 289.
- GENNADIUS, adversus Vignerium defensus de Juliani obitu, 298.
- Item de libris Juliani adversus Augustinum notatus, 291.
- De libris a Pelagio scriptis, 98.
- De sede Juliani, 214.
- Locus cap. 44, ubi est lacuna, suppletus, 336.
- Locus alter de Coelestio illustratus, 278.
- GOTHOFREDUS, de tractoriis notatus, 92.
- Item in paratitlo de haereticis, 413.
- Item ad leg. 45 de episcopis, 403.
- Item tom. VI cod. Theod. in Prosopograp. emendatus, 379.
- HIERONYMUS, adversus accusantes ignoratae Graecae vocis ἀναμάρτητος, defensus, 689.
- De origine haeresis ἀπαθείας ab Origene et Evagrio Pontico explicatus, 686.
- De societate Pelagii cum Manichaeo, 686.
- Item in epist. ad Ctesiphontem, 539.
- Item praefat. lib. III in Jeremiam de Rufino Aquileiensi, 277, 278.
- HINCMARI rationes de libris Hypognostic ῶ n ad examen vocatae, 576, 577.
- HONORII imperatoris constitutio prima adversus Pelagianos explicata, 390.
- HONORIUS Augustodunensis de libris Juliani adversus Augustinum notatus, 291.
- IDATII allucinatio de tempore quo Constantius pater Valentiniani III imperavit, 403, 404.
- ISIDORUS, Hispalensis lib. de Scrip. eccles. cap. 4, de Paulini presbyterio emendatus, 68.
- JANSENII Iprensis opinio de intemperantia Pelagii discussa, 131.
- De apologia Orosii, 99.
- Circa quatuor status Pelagianismi, 159.
- De tempore quo Coelestius fugit in Siciliam, 281.
- De Coelestii reditu in Britannias, 285.
- De Anniano, quem vult esse Pelagium, 301.
- De tempore scripti libri de Grat. et lib. Arbitrio, 562.
- De tempore quo scripsit Hilarius diaconus, 316.
- De episcopis congregatis in collatione cum Donatistis, 82.
- De ἀρχαίῳ et amasio Pelagianorum, 682.
- De Pelagianismo orto ex Origene, 270.
- JOANNES Maxentius 2 confessione illustratus ex praef. ad ib. Subnot., 633
- [Col. 1220] JOANNIS Launoii de libello fidei Pelagii dissertatio laudata, 491.
- LEX ultima de Judaeis illustrata, 414.
- Lex ultima de haereticis emendata, 414.
- MARIANUS Victorinus, in notis ad Hieronym. dial. 1 adversus Pelag. notatus, 243.
- MENARDI opinio de vidua, ad quam scripsit Pelagius, discussa, 103.
- MERCATOR Commonit. cap. 1 emendatus, de tempore quo Coelestius recessit ex Urbe, 90.
- Mercatoris locus Commonit. cap. 3, de imperialibus in Pelagianos legibus, illustratus ex Gelasii epistola ad episcopos per Picaenum, 116.
- Ibidem, de commentariis Pelagii, ex Augustini epist., 307, 308.
- Ibid., num. 2, 335.
- Item locus c. 8 Subnot. emendatus, 154.
- Mercatoris locus ex responsione S. Coelestini illustratus, 175.
- Ibid., locus cap. 9, num. 3, 162.
- Ibid., locus num. 10 restitutus, 167
- NESTORII epistolae ad S. Coelestinum illustrantur ex M. Mercatore Commonit. cap. 3, num. 2, 98.
- NICEPHORI locus de episcopatu Theodoti correctus, 345.
- NOTATI quidam eruditi de edictis principum adversus Origenianos, 237.
- OROSII locus Apolog. c. 2 illustratus, 282.
- Ejusdem apologia adversus Vastelium defensa, 567.
- PAULUS Diaconus libro de Gratia illustratus ex Mercatore, 289.
- PETAVII opinio de prima Pelagii ab Innocentio damnatione, 71.
- Et de Pelagii inconstantia, quod dogma de venia peccatorum, 689.
- PHILIPPI Labbei sententia de tempore judicii ab Attico de Coelestio exerciti, 74.
- Et de tractoriis, 91.
- PHOTIUS, cod. 54, de ejectis a Theophilo Alexandrino Pelagianis emendatus, 100, 345.
- PHOTIUS, cod. 177, Coelestiani erroris suspectus, 217.
- PONTIFICALIS liber explicatus de constituto Innocentii, 336.
- POPULARIS opinio de peregrinatione Pelagii in Aegyptum, etc., convellitur, 271.
- De monachatu Coelestii, 278.
- De sede Memorii Juliani patris, 130.
- POSSIDII indiculus de episcopatu Mercatoris emendatus, 15.
- De praenomine Aurelii afficto Augustino, 576, 689
- PROSPERI locus lib. contra Collat. cap. 4 illustratus, 371.
- Alter et cap. 44, 584.
- Et in epigrammate contra Augustini obtrectatorem, 278.
- Et in Carmine de Ingrat. cap. 2, 73.
- PROSPER Chronographus de obitu Innocentii emendatus. 97.
- De numero episcoporum synodi Africanae, 355.
- De tribus aliis aperte falsis notatus, 389.
- De annis, quibus Constantius imperavit, 403, 404.
- In Chron. ad coss. Florentii et Dionysii explicatus, 369.
- REMIGII Lugdunensis rationes de libris Hypognostic ῶ n ad examen vocatae, 576.
- RUFINUS Aquileiensis notatus, propter corruptum locum Origenis lib. II Περὶ Ἀρχῶν, 253.
- SALMASIUS in Eucharistico de gestis synodi Carthaginensis ab Honorio acceptis reprehensus, 388.
- Item, ibidem, occasione Zosimi, 435.
- Idem de quatuor Praefectis, 391.
- SIGEBERTUS, de Script. cap. 70, de Anniano interprete homiliarum Chrysostomi notatus, 300.
- De tempore synodi ex qua missi sunt in Britannias Germanus et Lupus, 368.
- SIRMONDUS adversus Gothofredum defensus, 413.
- SIXTUS Senensis ad locum Hieronymi in cap. ult. Isaiae notatus, 243.
- USSERIUS, de Britannic. Eccles. primord. cap. 8, de Coelestii patria notatus, 277.
- Item, ibid., occasione Zosimi papae, 435.
- VIGNERII opinio de sede Juliani testimonio Mercatoris rejicitur, 214.
- De obitu Juliani, 297.
- De Juliani ad insulam Lerinensem appulsu, 296.
- Ejusdem correctio in lib. III Op. Imperf. emendata, 216.
- VOSSIUS (Joannes Gerardus) lib. II Hist. Pelag. parte I notatus de origine quaestionis circa peccatum originale, 646.
Index personarum et rerum in priore parte
- Abraham quomodo fidelium pater, 310.
- Acacius Beroensis Nestorii defensor, 432.
- Acclamandi olim formula, 126.
- Adam, mortalis an immortalis factus, 638. Propter peccatum moriturus, 642. Cur facile peccavit secundum Gelasii sententiam, 197. Adamus quomodo perfectus creatus, 313. Quomodo terrenus factus, 312. Adae mortalitas propter peccatum per se tractatur in secundo opere Augustini adversus Julianum, 107. Peccatum quomodo pertransiit in posteros, 144. Hujus peccato gemina mors contracta, 204.
- Adulti cur olim differrent baptismum, 195.
- Adventus Dominicae bonitatis celebratus, 188.
- Advocati causarum publicarum a civitatibus cognominati, 113.
- Aemilii episcopi Beneventani obitus, 131. Aemilius Jae parens e coelo benedicit Juliano et Jae nuptias celebrantibus, 131.
- Aetates hominum quomodo a veteribus distinguerentur, 288.
- Aetii utriusque militiae magistri fides dubia, 179.
- Africa fame laborat, 316. Africa plures quingentis Ecclesias episcopales habuit catholicas, 348 seqq. Africae concilia extraordinaria non nisi post integrum a festis paschalibus mensem habita, 350. De Africanis conciliis dissertatio, 350 seqq. Africana prima synodus universalis in causa Pelagiana, quae dicenda, 350. Patrum numerus, et tempus, ibid. Secunda in causa Pelagianorum cur sola canones condidit, 355. Cur a ducentis et viginti ad summum episcopis habita, 348 seqq. Tertia contra Pelagianos quando habita, 358. Patrum numerus, ibid. Africana quarta synodus contra Pelagianos quando et ubi habita, 359. Patrum numerus. ibid. Africana quinta synodus in causa Pelagianorum et Leporii monachi quando habita, 363. Africanae dioecesis plures provinciae, 347 seqq. Africanae Ecclesiae baptizandi consuetudo varia variis temporibus, 194. Africanae Ecclesiae codex quando, ubi, et a quo confectus, 359.
- Agricola Severiani Pelagiani filius haeresim spargit in Britannia, 276.
- Alexandrina synodus in causa Nestorii et ex occasione contra Pelagianos, quando habita, 376.
- Alipii Ravennam altera profectio, 559. Alipii nomen Augustini epistolae ad Paulinum cur praefixum, 556. Alipio abjudicati hypognostic ῶ n libri, 575.
- Ambrosius ab Augustino cur laudatus contra Pelagianos, 669.
- Ampsanctus lacus in Italia, 127. Pestilentem emittit halitum, 128. Accedentes odore enecat, ibid. Descriptio ejus, ibid. Cur dictus inferorum aditus, ibid. Victimae circa illum cur non immolatae, ibid.
- Ἀναμαρτησίας praecones, 687.
- Anastasius papa I, quo tempore sedere coepit, 234. Quo tempore obiit, ibid., 271. Proscribit libros Origenis, 233 seqq. Damnat Rufinum Aquileiensem, 261 seqq. Scribit ad Joannem Hierosolymitanum de Rufino et Origene, 233 seq. Hanc ab Hieronymo suppositam Rufinus jactat, ibid. Epistola ad Joannem Hierosolymitanum longe castigatior, ibid.
- Anathematismus quid, 242.
- Anglicanorum scriptorum fabulae de Pelagio, 267. Anglicana Ecclesia Pelagiana haeresi quando et a quo infecta, 367 seqq. Anglicana Ecclesia adversus Pelagianam haeresim auxilium petit a Gallicana, 367.
- Annianus codicis breviator diversus ab interprete homiliarum Chrysostomi, 299. Annianus Chrysostomi quindecim homiliarum interpres, ibid. Quando scripsit, ibid. Homiliam Chrysostomi ad neophytos interpretatus est, 300. Calumniatur Augustinum, ibid. Pelagianis favet et catholicos insectatur, 299. Pelagii armiger, 304. Idem cum diacono Celedensi, 299. Unde Celedensis dictus, 303. Librorum ejus indiculus, 304. Opera quae supersunt, 626. Anniani Pelagiani characteres septem, 299.
- Annuntiationis solemnitas, 188 seqq.
- Antiochena Ecclesia Pauli Samosateni veneno infecta, 258. Antiochena synodus sub Theodoro adversus Pelagium, 344, 345. Augustino ignota, 344.
- [Col. 1222] Antiochus vir illustris primam Nestorii ad S. Coelestinum epistolam detulit, 174. Quis et quos gessit magistratus, 179.
- Ἀπάθεια quid Hieronymo, 686.
- Apelles praeit Apollinario haeretico, 252.
- Apollinarius Eutychianae haeresis auctor, 492. Samosateno contrarius, 246. Apollinaristarum haeresis, 251. Romae damnatur a Damaso, 316.
- Apostolica sedes resipiscentes amice recipit, 107. Apostolicae sedis judicium idem dicitur ac universalis Ecclesiae, 402.
- Appellatio in causa fidei olim facta ad synodum Romanam, 339.
- Aquileiensis synodi contra Pelagianos tempus, 377.
- Arausicanae II synodi contra Semipelagianos tempus, 376. Canones proprie octo tantum, 560.
- Archimandritarum gradus, 238.
- Arelatensis synodus a praefecto Galliarum congregari solita, 369. Arelatensis synodi adversus Pelagianorum reliquias tempus, 378.
- Ariani praeeunt Apollinaristis, 252. Arianorum quaestiones, quo tempore fervebant, 267.
- Asclepiodotus praefectus P. Orientis, 414.
- Assumptio personae quid dicat, 200.
- Atabulus ventus, 129.
- Atticus synodum habuit Constantinopoli adversus Coelestium, et non judicium privatum, 338. Ad primas sedes mittit litteras de damnatione Coelestii, 74 seqq. Laus, 361, 362. Obitus, 295, 362.
- Auditoriales scholastici, 412.
- Augustinus dubitat, an Pelagius et Coelestius sint haeresis suae auctores, an defensores tantum, 89. Pelagianis odiosus, 424. Actorum Attici non prius meminit, quam scriberet adversus Julianum, 74. Recognoscit acta primae synodi Carthaginensis adversus Coelestium, 321 seqq. Scribit adversus Julianum, 109. Qua occasione scripsit librum primum de Nuptiis et Concupiscentia, 664. Quorum impulsu librum de Fide et Operibus, 244. Quas quaestiones in eo tractat, ibid. Discernit adjutoria utriusque status, 676. Dubius de origine animarum, 254. Evocatorias ab imperatoribus, non procuratorias, accepit litteras, 397. Non adfuit primae synodo Carthaginensi adversus Coelestium, 321. Quomodo praesens Ephesinae synodo, 373. Quare non examinat propositionem hanc: Lex sic mittit ad regna coelorum, etc., 102. Juliano Chrysostomum laudanti respondet ex ipsomet Chrysostomo, 669. Juliani amans, 130. Singulis Pelagianorum rationibus contra peccatum originale allatis respondet, 664. Quo tempore scripsit libros de Gratia Christi, et de Peccato originali, 275. Epistolam ad Hilarium Syracusanum monachum, 159. Libros quatuor ad Bonifacium, 283. Quando primum adversus Pelagianos, 159. Legit expositiones Pelagii in epistolas Pauli, 419. Suam ad Pelagium epistolam interpretari coactus, 272. Scribit libros duos Retractationum, 118. Sedis apostolicae legatus in Mauritania, 558. Auctorem Quaestionum veteris et novi Testamenti laudat testem fidei catholicae contra Pelagianos, 311. Cur ad Julianam matrem potius quam ad Demetriadem filiam scripsit de epistola Pelagii, 554. Legit dialogos Hieronymi adversus Pelagianos, 495. Manichaeismi calumniam et a se, et a catholicis tota vi amolitur, 666, 688. Pelagium vidit tempore collationis. 68. Probat peccatum originale a miseriis infantium, 659. Zosimi tractoriam mittit ad Optatum, 528. Mercatoris mentionem facit, 107. Augustinum legendi modus, 546. Augustini doctrina in Galliis unde agitata, 564. Augustini laus ab Hieronymo, 223. Augustini laus ab Hormisda papa, 546. Enchiridion quo tempore scriptum, 227. Epistolae ad Paulinum Nolanum scribendae occasio, 596. Liber primus ad Bonifacium contra Coelestium, caeteri tres contra Julianum scripti, 115 seq. Augustini libri adversus Julianum, ibid. Augustini modestia in respondendo, 119. Responsio ad querelam Juliani de Valerio comite, 398. Augustini postremum opus adversus Julianum quare dictum Imperfectum, 118, 119. Sermo secundus de verbis Apostoli quando habitus, 337. Opera adversus Pelagianos recensentur, 547. Libri tres de Libero Arbitrio, ibid. Liber unus de duabus Animabus, ibid. Expositio [Col. 1223] quarumdam propositionum ex Epistola ad Romanos, 547. Libri duo ad Simplicianum, ibid. Libri tres ad Marcellinum de peccatorum Meritis et Remissionibus, ibid. Liber de Spiritu et Littera, ibid. Epistola ad Honoratum, ibid. Sermo in die natali S. Joannis praecursoris, 548. Sermo 14 de verbis Apostoli, ibid. Liber, sive Epistola ad Hilarium monachum, 549. Liber de Perfectione justitiae, ibid. Epistolae duae ad Hieronymum, 550. Liber de Natura et Gratia, ibid. Epistola ad Joannem Hierosolymitanum, 551 seqq. Sermo apud Eugyppium, ibid. Epistola ad Mercatorem, ibid. Epistolae tres ad Innocentium, ibid. Epistola ad Hilarium episcopum, ibid. Sermo 2 de verbis Apostoli, 553. Liber de Gestis Palaestinis, ibid. Epistola ad Julianam, 554. Epistola ad Dardanum, ibid. Epistola ad Paulinum Nolanum, 555. Epistolae duae ad Sixtum, ibid. Epistola ad Optatum, ibid. Liber primus de Nuptiis et Concupiscentia, ibid. Libri duo ad Albinam, Pinianum, et Melaniam, ibid. Libri quatuor de Anima et ejus Origine, 558. Liber secundus de Nuptiis, ibid. Epistola ad Vitalem, ibid. Libri quatuor ad Bonifacium, ibid. Enchiridion ad Laurentium, 560. Libri sex contra Julianum, ibid. Liber de octo Dulcitii Quaestionibus, 561. Liber de Gratia et libero Arbitrio, 562. Epistolae duae ad Valentinum, ibid. Liber de Correptione et Gratia, 565. Libri duo Retractationum, ibid. Liber de Praedestinatione sanctorum, ibid. Liber de Bono perseverantiae, ibid. Opus Imperfectum adversus Julianum, ibid. Liber de Haeresibus, 566. Augustini obitus, 107, 118, 373.
- Aurelius Carthaginensis, 393 seqq. Aurelii Carthaginensis laus, 393. Judicium de Coelestio Carthagine exercet, 159, 160. Concilium convocat adversus Pelagium et Coelestium, 274. Imperialem de subscriptionibus exigendis epistolam recipit, 359. Siculis subscriptionem mandare non potuit, 530. In epistola ad episcopos Africae mentionem octo canonum cur non facit, 401. Aurelio abjudicati Hypognostic ῶ n libri, 574 seq.
- Aurelii praenomen unde affictum Augustino, 688.
- De Auctore Quaestionum veteris et novi Testamenti inquisitio, 305. Manichaeos impugnat, et Mathematicos, 310. Et asserentes parem legis et Evangelii dignitatem, ibid. Divinitatis Christi defensor, 316. Peccati originalis assertor, 309. Idem qui auctor commentariorum in Paulum Ambrosio suppositorum, 318. Auctoris Quaestionum patria, 316. Obitus, ibid.
- Avernus lacus, 128.
- Baptismus duobus tantum diebus olim in Ecclesia Occidentali celebratus, in Orientali tribus, 193. Baptismi differendi vetus consuetudo posterioribus temporibus abrogata, 195. Baptismi olim differendi causa pro infantibus, ibid.
- Basiliscus subdiaconus a Zosimo papa in Africam missus, 390.
- Basilii et sanctorum monachorum supplicatio ad Theodosium de furore Nestorii, 176.
- Bassula diaconus Ephesum attulit opus postremum Augustini contra Julianum, cum litteris Capreoli Carthaginensis, 107.
- Bedae opera quae germana sint cognitu admodum difficile, 606.
- Βίος quid significat, 203.
- Bonifacius Zosimi successor multa patitur ab Eulalio, 292. Expulit ex Italia Pelagianos episcopos, 94. Agit ea de re apud Constantium potius quam apud Honorium, 403. Coelestium Roma expellit, 283. Subscriptionem faciendam damnationi Pelagii et Coelestii Siculis mandare non potuit, 530.
- Britanniae praefecto P. Galliarum olim subditae, 412.
- Caeciliae martyrium, 410.
- Caecus in baptismo epiphaniorum visum recipit, 195.
- Calviniani consentire videntur cum Pelagianis de causa formali justificationis, 674.
- Canon Romanus librorum S. scripturae Africano similis, 513.
- Capuana Ecclesia Beneventanae numquam subjecta, 130.
- Carthaginensis prima synodus episcoporum adversus Coelestium quando habita, 321. Actorum fragmentum, 322. Carthaginensis secunda synodus adversus Pelagium et Coelestium, 331, 332. Episcoporum numerus, 331. Carthaginensis tertia synodus in causa Pelagianorum, 347 seq. Carthaginensis episcopus primatum tenebat sedi addictum, non aetati, ut in aliis provinciis, 68. Carthaginensis provinciae primatus, urbis privilegium, 393.
- Cassianus Nestorium refutat, 178.
- [Col. 1224] Cassiodorus emendavit commentarios Pelagii in Epistolas Pauli, 84.
- Catholicae legis auctoritas, 385 seq. Catholicae fidei notae tres, 668.
- Catholici, quid contra Pelagianos senserint de lege sive naturali, sive scripta, 677. Urgent adversus Coelestianos mortem ex peccato Adami ortam, 643. Catholicorum cum Pelagianis consensio et dissensio, quoad principium gratuitum actionis meritoriae, 680.
- Catilinae indoles, 171.
- Christus cur peccati originalis purus, 167. Utramque mortem Adami peccato contractam superat, 202. Novit diem judicii, 247. Vere legislator, 104. Christi potestas in pontifices et reges partita, 377. In homines beneficia explicata, 154. Christi resurrectione omnes resurgunt, 141.
- Chromatius Aquileiensis Origenem damnat, 237.
- Ciliciae secundae episcopi, 213. Synodus adversus Julianum, 360. Episcoporum numerus et nomina, 360.
- Clericis omnibus imperata subscriptio in causa Pelagiana, 436. Clericorum subscribere detrectantium poena, 437 seqq.
- Coelestinus Romae synodum cogit, 182. Litteras comminatorias Nestorio scribit, ibid. Quo tempore ad Nestorium rescribit, 187. Litteras procuratorias Cyrillo scribit. 182. Joannem Antiochenum et Juvenalem Hierosolymitanum de causa Nestorii monet, ibid. Litteras condemnationis Nestorii mittit ad majores sedes, 363. Coelestini papae obitus, 368.
- Coelestini I pontificatus, 361, 389.
- Coelestius haereticus quis et unde, 67, 68. Qua ex regione oriundus, 277. Nobilis natu, 278. Auditorialis scholasticus, ibid. Naturae vitio eunuchus, ibid. Quando natus, ibid. Quo tempore adhaeret Pelagio, 279. Quo tempore ad parentes scripsit litteras de monasterio, 280. Numquam fuit monachus, 278. Pelagio adhaesit, cum uterque Romae versaretur, 67 seqq. Suo magistro pejor, 277. Audacior in spargenda haeresi, 279. In Milevitana synodo cur non excommunicatus, 333. Aperte movet quaestionem de adjutorio Dei per Christum, quatenus gratuitum est, 678. Coelestii pressum dicendi genus, 279. Mores et ingenium, ibid. Pertinacia, ibid. Coelestius factus statim ex discipulo magister multos discipulos qua libris, qua sermonibus colligit, 69. Rufinum Syrum Romae audit, 109. Aperte negat peccatum originale, 159. Primus scripsit adversus traducem peccati, 280. Quo tempore, 68, 112, 280. Haeresim per se docet in Sicilia, ibid. Hipponem appulit cum Pelagio, ibid. Carthaginem quando profectus, 282. Coelestius Pelagio comparatus, 114. Cur eidem praepositus, 401. Fatetur Christum redemptorem parvulorum, 159. Inter ecclesiasticos scriptores cur numeratus, 615. Roma fugit in Siciliam, propter metum Wisigothorum, 78, 272. Quamdiu mansit Syracusis in Sicilia, 272, 280 seq. Carthaginenses clericos sibi conciliat, 282. In judicio Carthaginensi sub Aurelio fatetur se errorem de peccato originali accepisse a Rufino, 86. Coelestio presbyterii gradum ambienti obsistunt meliores clerici, 282. Coelestius damnatur primum Carthagine a concilio episcoporum, 6 seq. Appellat sedem apostolicam, et negligit appellationem, 71, 331. Excommunicatur, 71. Ephesi presbyter ordinatur ab Heraclide Memnonis praecessore, 72. Epheso proficiscitur Constantinopolim, ubi damnatur ab Attico, 73, 74, 282. Ab Attico Constantinopoli pulsus Romam fugit, 283. Numquam fuit Hierosolymis, 282. Coelestii dogmata quinque nominatim damnata, 141. Coelestius poena capitis proposita jubetur exire ex urbe Roma, 409. Coelestius vocatur ad judicium sedis apostolicae, 77. Negavit se examini sedis apostolicae, 78. Damnatur Romae, et ad majores sedes damnationis epistola mittitur, 77. Edicto Honorii quo tempore primum proscriptus, 283. E latebris turbas movet opportuno tempore, 408. Ephesi damnatur in concilio oecumenico, 285. Causam retractari petit a Coelestino, 284. Romae damnatur a Coelestino, 285. Romae urgetur missis ex Africa gestis cum illo vel de illo confectis, 77. Detectis artibus judicium declinans damnatur a Zosimo, 390 seq. Decretoria sententia, 283. Fiduciariam absolutionem a Zosimo suffuratur, 283. Abutitur litteris a Zosimo in causa Pelagianorum ad Africanos datis, 76. Ex urbe regia pellitur imperiali sanctione data ad Florentium P. P. 65. De sua ex urbe regia expulsione apud Nestorium queritur 181. Julianum comitatur in Ciliciam, 284. Unicum fidei suae libellum fecit, 497. Coelestii libellus fidei totus fere similis Pelagii libello, 159 seq., 498. Habetur integer apud Augustinum, 498. Zosimo unde missus, 390. Coelestii scripta pro sua haeresi defendenda, 285, 286, 615. Liber definitionum, 616. Libellus fidei Zosimo oblatus, 622. Epistola ad clericos Romanos, 622, 505. Obitus incertus, 285. Coelestianae haeresis parens et origo in Oriente, 111, 259, 632, 633. Quae et quas habet partes, 632. Propagatio, 259 seq. Omnes ex una dependent sententia, 115. Orientalibus notior quam Pelagiana, 111. Ipsius a Pelagiana discrimen, 115. Coelestiani putant nasci omnes [Col. 1225] immortales, et parvulos mori propter sua peccata, 644. Cum paganis et Judaeis consentiunt, 154. Coelestianorum sensus circa divinum praeceptum de morte corporis Adami, 643 seq. Argumenta contra peccatum orginale, 644.
- Coenobitae, qui, 268.
- Collatio cum Donatistis, 282, 321.
- Commentarii in Epistolas Pauli a Pelagio quando scripti, 316 seq. Ex quo suppositi Ambrosio, 316.
- Commonitorii significatio, 63, 109. Commonitorium Mercatoris totam rei Coelestianae seriem explicat, 63. Partes quinque, 63. Graece primum, deinde Latine scriptum, 63. Quando editum saltem Latine, 65, 66, 106. Notis illustrandi necessitas, 63. Quare et quo tempore offertur Theodosio, 81, 65, 106. Quare religiosissimis viris, 65. Quare Ecclesiae Constantinopolitanae, non item episcopo, 65. Oblati eventus, 65.
- Compsa urbs, 128.
- Concupiscentia peccati originalis tradux, 134. De concupiscentia quaestiones quatuordecim unde ortae, 664.
- Consectaria sive Pelagianorum, sive Semipelagianorum, ex errore quod gratia detur ex meritis, 679. seq.
- Constantinus tyrranus deposita purpura presbyter ordinatur ab Erote Arelatensi, 81.
- Constantinopolitana plebs amans fidei, 188. Constantinopolitana prima synodus adversus Coelestium, 338. Secunda in causa Pelagianorum, 361.
- Constantius laicus Pelagio primus obstitit, 17, 18.
- Constantii imperium, 389, 403. Constitutio ad Volusianum P. F. V. de pellendo ex urbe Coelestio, 94. Decretum adversus Coelestium quando datum, 283 seq. Epistola ad Volusianum cur neque Theodosio, neque Honorio tributa, 403 seqq. Ejusdem epistolae historia, 403. Constantii obitus, 403.
- Constitutiones imperatorum adversus Pelagianam haeresim, 94.
- Consuetudo summorum pontificum in recipiendis episcopis legatis, 337.
- Contradictiones anathematismorum Nestorii quo tempore scriptae a Mercatore, 13, 14.
- Conventus quinque episcoporum Carthagine adversus Pelagium, 335.
- Creatio quotidiana animarum nonnisi post octavum saeculum constans, 254.
- Cresconius et Felix Adrumentini concordiam liberi arbitrii et gratiae ab Augustino edocti, 562.
- Ctesiphon opibus juvat Pelagium, 273, 274. Hieronymum consulit de Ἀναμαρτησίᾳ, 273.
- Cubiculariorum quae dignitas, 181. Cubicularii post praefectos Urbi et praetorio, etc., 181.
- Cupiditas peccandi catholicis objecta a Pelagianis, 667.
- Curiosi, qui olim dicebantur, 201.
- Curio quis, 129.
- Cursus publicus, 201.
- Cyrillus, quo tempore Theophilo successit, 100, 345. Alexandriae synodum cogit, 182. Nestorio sententiam Coelestini papae denuntiat, 182. Atque etiam Joanni Antiocheno et Juvenali Hierosolymitano, 182. Coelestianae haeresis suspicionem a se cur depellit, 561.
- Damasi ingressus in pontificatum, 317. Obitus, 271, 316 seq.
- Damnatio orbe toto facta significat supremam auctoritatem sedis apostolicae, 90.
- Decretales epistolas, praesertim de dogmatibus, scribendi consuetudo, 91.
- Decretalis epistola tractoria dicta, 90, 91.
- Deductores seu custodes, 201.
- Deificationis vox frequens Patribus, 176.
- Denuntiatoria epistola tractoria, 91.
- Deportatio, haereticorum poena, 385.
- Diaboli nomen specialiter sumptum, 198. Diabolus quomodo impiorum pater, 310.
- Diaconi ante 25 annum non ordinati olim, 288.
- Dies luminum, 193.
- Diodorus Tarsensis magister Joannis Chrysostomi, 213. Negati peccati originalis suspectus, 216.
- Diospolitana synodus adversus Pelagium quando habita, 326. Cur habita, 541. Cur miserabilis appellata ab Hieronymo, 331. Fuit extraordinaria, 541 seq. Carthaginense judicium antecessit, 160. Differt a conventu Hierosolymitano, 99. Episcoporum numerus, 99, 327. Acta adversus Pelagium, 327. Omnium episcoporum praeter quinque sedes notae, 543.
- Disceptare, quid proprie, 392.
- Dogma a quaestione in quo differt, 143. Dogmata cum personis olim damnata, 139, 431.
- [Col. 1226] Dolor pariendi poena peccati, 191.
- Domnus Antiochenus a Dioscoro depositus in conciliabulo Ephesino, 13, 14.
- Donatianus Teleptensis, 399.
- Dorotheus episcopus de Virgine deipara idem sentit cum Nestorio, 190. Plebem docuit Constantinopoli, 204.
- De Dragmate notatu dignum, 154.
- Eclanum oppidum, 214, 289.
- Ecclesiastica disciplina quinto saeculo apprime observata, 416.
- Ecclesiae indulgentia in recipiendis redeuntibus ab haeresi Pelag., 95. Ecclesiae nemo satisfacit, nisi qui praestat id quod ipsa exigit, et qua ratione praestandum jubet, 105.
- Edictum imperiale contra Pelagianos, 436. Edictum praefectorum legi postponendum, 391. Edictis uti quid, 528.
- Ephesus dioecesi Constantinopolitanae subjecta, 283. Ephesi tumultuatum est, quo tempore Atticus Constantinopoli Coelestianos expulit, 73. Ephesina synodus particularis contra Pelagianos quando habita, 376. Ephesina synodus universalis quando habita, 13, 14, 373. Ephesinorum Patrum numerus ex Mercatore primum cognitus, 67, 186, 373.
- Epiphanius Constantinopoli et Hierosolymis plebem docuit, 204. Epiphanii et Joannis Hierosolymitani dissidium, 240 seq.
- Episcopi Pelagianorum damnationi subscribere coacti, 283, 436. Episcopi Africani qui subscribere damnationi Pelagianorum detrectarunt, incertum, 395. Episcoporum in causa fidei subscribere detrectantium poena, 437. Episcopi minorum sedium in majoribus Ecclesiis coram primate plebem docere soliti, 204. Episcopi olim non depositi sine concilii congregatione, 363. Episcopis directae leges, quarum exsecutio muneris ecclesiastici; praefectis, quae vim coercendi poenis criminosos postularent, 66.
- Epistola synodica Africanorum ad Innocentium ad implorandam auctoritatem sedis apostolicae, 332. Epistolis non semper omnium imperatorum nomen praefixum, 404.
- Erasmi rationes de libris Hypognostic ω n ad examen vocatae, 377.
- Eremitae qui, 268.
- Eros et Lazarus Pelagium libello accusarunt in Diospolitana synodo, 99, 330. Per se accusant Pelagium in synodo Antiochena, 99. Absunt a judicio Diospolitano, allata excusatione, 542. Versabantur in Oriente anno 416 et 417, 99, 100. Erotis Arelatensis episcopi historia, 81.
- De Essentia et viribus liberi arbitrii motae quaestiones septem, 676 seq.
- Ethnicismus quid, 160.
- Eucharistia recens baptizatis parvulis, qua ratione et cur olim data, 196. In Orientali Ecclesia etiamnum infantibus oblata, 196.
- Eulalii schisma exstinctum, 505.
- Eusebius Dorilaei adhuc laicus publicam contestationem proponit adversus Nestorium, 17, 18, 190.
- Eustochii virginis obitus, 302.
- Eutyches haeresi suae ortum non dedit, sed nomen, 493. Absolutus a Dioscoro in conciliabulo Ephesino, 13, 14. Eutychiana haeresis ab aliis ortum, ab aliis nomen accepit, 246, 247. Eutychiana in causa fidei formula quae subscripta, 433.
- Evectio quid, 201.
- Evodius Uzalensis episcopus fama nobilis, 336.
- Facundus Hermianensis frustra defendit Theodorum Mopsuestenum, 259.
- Fides divina a Volusiano quae dicta, 407. Fides Ecclesiae vinculum, 418. Fidei controversiae Scripturis sacris dirimendae, 121.
- Florentius praefectus P. Orientis, 414.
- Florus episcopus Juliani socius damnatus, 117.
- Franci et Gothi Gallias depopulati, 177.
- Fulgentii ortus, 297, 298. Episcopatus, ibid. In Africam reditus, ibid.
- Obitus, ibid.
- Gallicana prima synodus in causa Pelagianorum quando habita, 367 seqq. Gallicanae regiones septem, 409.
- Gennadius Mercatoris nomen cur tacet, 121. Gennadius de Juliano, 622. Gennadii studium erga Pelagianos, 584.
- Germanus Antisiodorensis fidem catholicam defendit in Anglia, 367. Germani Antisiodorensis legatio a summo pontifice ad Britannos eadem ac ejus missio a synodo Gallicana, [Col. 1227] 367. Quo tempore facta, 367. Germani Antisiodorensis obitus, 368.
- Gesta ecclesiastica conficere quid, 348.
- Gothi quo tempore vastarunt Urbem, 159.
- Graeci Patres de peccato originali, 168 seq.
- Gratia Christi olim a quibusdam nimium praedicta, 674 seq. Gratia Dei simpliciter, et gratia Dei per Christum ab Augustino distincta, ab Hieronymo confusa, 671. De gratia Dei quatenus est per Christum, vivente Augustino, nihil definitum, 674. Gratia sextuplex praeter naturam a Pelagianis admissa, 673.
- Gregorius Nazianzenus Hieronymi magister, 245. Invehitur in eos qui baptismum differebant, 193.
- Gregorius Nyssenus restitutionis Origenianae peccatorum post poenas purgatorias suspectus, 245.
- Haeresis spiritus, 130, 180, 379. Haeresis spargendae artes, 418 seq. Coercendae remedium, 379 seq. Haeresis fluminibus comparata, 257. Haeresis aperta sine synodo damnata, 533. Haeresis de mortalitate Adae ubi et quo parente nata, 409 seqq. Quando et a quo Romam advecta et Pelagio tradita, ibid. Haereses judiciis particularibus exstinctae, 533.
- Haeretici eo perniciosiores, quo catholicis magis permixti, 427. Haereticis temere non credendum, 180. Haereticorum fides ad certam confessionis Ecclesiae formulam exigenda, ibid. Calumnia adversus catholicos, 230. Vetus querela, 175 seq.
- Hieronymus Mercatori in speciem contrarius de principibus haeresis Pelagianae, 681 seq. Magni nominis, sed invidiosi in Palaestina, temporibus synodi Diospolitanae, 223. Clero Romano exosus, 271. Quando Roma secessit in Orientem, 270. Legit expositiones Pelagii in Epistolas Pauli, 588. Aliquot Origenis homilias Latinas facit, 236. Ἀναμαρτησίαν Joviniano primus objecit, 690. Rufinum falsitatis arguit, 231. Hieronymus per calumniam reprehensus a Rufino Aquileiensi, 250. A quo Hebraeam linguam didicit, 222. Pelagianis exosus, 424 seqq. A Pelagio appetitus in suo fidei libello, 494. Tacet Pelagii nomen in epist. ad Ctesiphontem, 274. Pelagium per se cur ipse non accusat, 542. Ubi de libero arbitrio disputavit, 614. Auctor libelli accusationis ab Erote et Lazaro Eulogio oblati, 541. Impugnat librum Pelagii de Natura, et librum titulorum, 539. Hieronymus adjutoria utriusque status non discernit, saltem expresse, 676. Quo tempore apologiam adversus Rufinum scripsit, 333. Hieronymi laus, 325, 689. Hieronymi zelus, 137. Hieronymi obitus, 389, 561. Concordia cum Mercatore de auctoribus haeresis Pelagianae, 694. Dialogorum praefatio quando scripta, 137. Grave monitum ad Ctesiphontem, 274. Sententia de origine animarum, 254. De Christianis, sed peccatoribus restituendis, 243. Opera adversus Pelagianos, 537. Epistola ad Marcellinum tribunum, 538. Epistola ad Ctesiphontem, 538. Dialogi tres adversus Pelagianos, 540. Praefationes ad libros Commentariorum in Jeremiam, 543. Epistola ad Alipium et Augustinum, 545. Epistolae duae ad Augustinum, ibid. Hieronymo abjudicati libri Hypognosticon, 575.
- Hierosolymitana Ecclesia schismate divisa, 241, 274. Hierosolymitanae synodi a Joanne contra Pelagium habitae tempus, 323. Acta, 325. Hierosolymorum excidium, 315.
- Hilarius diaconus Luciferianus auctor Quaestionum veteris et novi Testamenti, et Commentariorum in Epistolas Pauli Ambrosio suppositorum, 317 seq. Sentit catholice de peccato originali, 317. De gratia, ibid. De dono fidei, ibid. De mortalitate per peccatum contracta, 318. Objecta ipsi solvuntur, ibid.
- Hilarius Syracusanus monachus Augustinum consulit, 273, 280, 563.
- Honoratus quo tempore factus Arelatensis episcopus, 368, 412. Honorati Arelatensis obitus, 370.
- Honorii epistola ad Aurelium, 66, 94. Augustini impulsu data, 398. De omnibus Africae provinciis intelligenda, 395. Ejusdem historia, 397. Honorii decretum ad Aurelium cur epistola appellatum, 394. Prima constitutio qua occasione et cujus impulsu data, 390. Quo tempore. Cur non relata in utrumque codicem, 383. Ejusdem historia, 386. Honorii obitus, 409.
- Hugo Victorinus consuetudinem communionis dandae recens baptizatis abrogatam queritur, 196.
- Hypognostes diversus ab Augustino, 578. Alius a Mercatore, 578. Contra Julianum scribit tacito nomine, 574. Pelagianorum quaestiones quinque agitat, 572. Hypognostis stylus inaequalis, 573. Cur nulla mentio apud veteres, 584.
- Hypognosticon libri Augustino dudum suppositi, 576.
- Ibas Edessenus Theodori defensor, 259. Immortalitas qua ratione a Deo promissa homini, 638.
- Imperator legem subscribendi praescribit, 139. Ecclesiae Dei judicium secutus, 377, 378. Imperatores qua ratione debent insequi haereticos, 407.
- Inferiorum culpae ad rectores referendae, 142.
- Innocentius I Julianum monet de cavenda haeresi, 291. Damnavit Coelestium et Pelagium, 90. Habet judicium de Pelagio et Coelestio Romae, 159. Innocentii I decretum non fuit fidei formula in causa Pelagiana subscriptum, 435. Qua ratione differt a Zosimi tractoria, ibid. Decretales epistolae tres a mendis repurgatae, 337. Sententiam tria concilia praecesserunt, 100. Obitus, 96, 291.
- Inquisitores ad conquirendos haereticos dati ab imperatoribus, 405.
- Innovationis a renovatione discrimen, 122.
- Jansenius Iprensis non utitur auctoritate apologiae Orosii, 132.
- Joannes Antiochenus Nestorii defensor, 432. Nestorium monet de praevenienda Coelestini sententia, 182.
- Joannes Pelagii fautor in sedem Hierosolymitanam Cyrillo succedit, 234. Quamdiu sedit, ibid. Anastasium papam litteris subdolis consulit de Rufino Aquileiensi, ibid. Epiphanium arguit, 204. A multis accusatus, 234. Origenistis et Pelagianis favet, ibid. Quo tempore adhaesit Pelagio, 273, 324. Synodum cogit in causa Pelagii, 274. Repellit Orosium quasi blasphemantem, 324 seq. Pelagii causam remittit ad Innocentium papam, 325. Cur praesens in Diospolitana synodo, 541. Hieronymo cur infensus, 324. Joannis Hierosolymitani obitus, 101. Dubia ejusdem memoria quare, 101, 345.
- Joannes Launoius de libello fidei Pelagii, 491.
- Joannis Maxentii 2 confessio illustrata ex Mercatore, praef. ad lib. Subnotat, 634.
- Joviniani error quis, et quae ejus causa, 690 seq.
- Juliana mater Juliani, 131, 287.
- Julianus quando natus, 289. Qua ex regione, 13. Graece et Latine peritus, 303. Ad eloquentiam natus, 290. Augustino charissimus, 288. Lector in Ecclesia paterna, 287. Inter Ecclesiae doctores clarus ante haeresim, 290. Qui doctor Ecclesiae dicendus, 622. Quousque constans in fide catholica, 291. Quo tempore uxorem duxit, 131. Quamdiu Ecclesiam turbavit, 298. Nestorianae haeresis suspectus, 521, 532. A Nestorio amice exceptus, 185. Invitatur ad resipiscendum exemplo suorum, 106. A Coelestino Italia ejectus, 294. Quo tempore scripsit adversus Augustinum, 106. Duobus libris Augustini de Nupt. et Concup. duodecim reponit, 118, 290. Quatuor priores Turbantio, octo posteriores Floro dicat, 175. Italia primum pulsus fugit in Orientem, 293. Ex Cilicia in Italiam redit, 294, 360. Quando in Ciliciam profectus, 215, 284, 529. Ab Innocentio ordinatus, 96, 289. Creditus pro legitima prole suppositus parentibus, 131, 287. Cum sphinge collatus, 161. Et cum Catilina, 171. Ac Curione quodam vetere, 129. Chrysostomum laudat, 669. Duas ad Zosimum epistolas scribit in causa Pelagianorum, 141, 290. Declinat auctoritatem Scripturae de partu laborioso mulieris, 192. Forte auctor definitionum, quas Augustinus refellit, 146, 147. Auctor libelli fidei ad Zosimum missi, 66, 526, 529, 532. Cum Pelagio et Coelestio damnatus, 116. Romae a Coelestino quando damnatus, 295, 296. Cum Pelagio et Coelestio non damnatus nominatim a Zosimo, 164. In concilio Ephesino cum suis quando damnatus, 66, 296. Cum suis complicibus Zosimi tractoriae subscribere detrectantibus depositus, 185, 433, 529. Scribit Zosimo nomine XVIII episcoporum, et causas reddit denegatae subscriptionis in causa Pelagii Coelestiique, 66, 93. Dicitur, sed falso, in conciliabulo schismaticorum absolutus, 375. Haeresim de mortalitate Adae defendit, 116. Coelestio magis quam Pelagio adhaesit, 215, 291. Quando adhaesit Pelagio, 290. Libris multis defendit Pelagii sententiam, 136. De suscepta Pelagianae causae defensione gloriatur, 291. Suam negat esse epistolam ad clericos Romanos, 140. Ab Hypognoste cur de nomine non appellatus, 574. Ad Theodorum Mopsuestenum perrexit tamquam ad magistrum, 213, 293. Quem laudat, 216. Cuique consentit, 228 seqq. A quo tamen damnatus, 213, 214, 293, 360. A Nestorii fautoribus cur anathematizatus, 360. Maligne damnat Apollinaristas et Jovinianistas in suo libello, 519. Atque Arianos, 519. Legit libellum Rufini Syri, 264. Et interpretatur, 450. Iisdem contra peccatum originale Scripturae testimoniis utitur ac Rufinus Syrus, 265. Romae disputat de peccato originali, 291. Negat baptismum conferri parvulis in remissionem peccatorum, 659. Adversus gratiam Dei non [Col. 1229] nisi ex occasione disputat, 291. Gratiam Christi revocat ad decem capita, 674. Innocentii monitum spernit, 291. Semipelagianismi semina jacit, 515. Juliani artes detectae a Sixto presbytero, 296. Calumniae novem in catholicos, 520. Cavillatio impudens, 144. Contradictio, 135 seqq. Impudentia, 126 seqq. Impudicitia, 131. Infirma valetudo unde, 129. Ingenium et studium, 127, 290. Methodus in tractandis quaestionibus, 126, 146 seqq. Mores et stylus, 126, 532. Episcopalis sedes, 128, 184, 214, 289. Libellus fidei nunc primum editus, 508, 509. Quando scriptus, 526. Zosimo oblatus, 531. Opera pro haeresi Pelagiana, 622. Rufini presbyteri Palaestinae provinciae liber de fide translatus de Graeco in Latinum sermonem, 623. Epistola prima ad Zosimum, 623. Epistola seu libellus fidei ad Zosimum, ibid. Epistola ad Rufum Thessalonicensem nomine XVIII episcoporum, ibid. Libri quatuor ad Turbantium, ibid. Libri octo ad Florum Beneventanum, 624. Liber de amore sive commentarius in Cantica canticorum, ibid. Liber de constantiae bono contra perfidiam Manichaei, 625. Postremum opus adversus Augustinum in Cilicia elaboratum, 161. Juliani parentes, 126, 287. Participes qui, et nobiliores, 66. Complices Siciliae episcopi, 94. Juliani pater Augustini amicus, 129. Querela de Valerio comite, 391, 398. Superbia, 380, 381. Patria, 128, 286. Familia, 286. Sorores duae a sanctitate parentum degeneres, 133. Non castissimae, 287. Obitus, 297. Tumulus, 297. Justificationis causa formalis, quae secundum Pelagianos, 764. Justitia originalis Adamo gratis collata, 135. Justitiae originalis duae partes, 135. De justitia divina et peccato motae quaestiones quatuor, 676.
- Laici vocabantur servi Christi, 15, 16. Laicis saltem suspectis imperata subscriptio in causa Pelagiana, 437, 438. Laicorum in causa fidei subscribere detrectantium poena, 438.
- Lazari Aquensis episcopi historia, 82.
- Lentulus Latinorum, 127.
- Leo Magnus Nicetam Aquileiensem monet de cavendis Pelagianis, 142. Pelagianos rejicit, 297.
- Leontius scholasticus de Theodori Mopsuesteni libris, 217.
- Leporius propter suum errorem Ecclesia ejectus, 363. Leporii monachi error, 364. Haeresis de divinitate Christi, 694. Historia, 363. Libellus fidei, quo tempore vel oblatus Africanae synodo, vel ad Galliarum episcopos missus, 365 seqq. Africanae quintae synodo cur tributus, 363. Leporii monachi epistolae auctoritas, 365. Lex divina sanctio imperatoris dicta, 407. Lex humana edictum praefecti dicitur, 409. Lex principis edicto praefectorum praeponenda, 391.
- Liberati diaconi testimonium pro Mercatore, 43.
- Liberi arbitrii status secundum Pelagianos, 675.
- Libido definita ab Augustino, 134.
- Livania vidua, 103.
- Loxias Apollo, 138.
- Lucas Holsteinius viderat opera Mercatoris, 17, 18.
- Lupus Trecensis fidem catholicam in Anglia defendit 367 Ex monacho Lerinensi Trecensis episcopus, 368.
- Macedonius e sede ejectus, 450.
- Magistri populum docentes, 204.
- Manichaeismus catholicis, ipsique in primis Augustino, a Pelagianis objectus, et a quibus, 687 seqq.
- Manichaeus cum Marcione conjunctus, 146. Manichaeorum septem dogmata, 687.
- Marcellinus subdiaconus libellum Paulini Romam detulit, 344. Et simul acta in Africa in causa Pelagiana, 77.
- Marcellinus tribunus collationi interesse jussus, 538.
- Marulli mimographi impudentia, 127
- Massilienses suum de gratia praeveniente errorem unde sumpserunt, 684.
- Mauritania Tingitana cui primati subdita, 393.
- Mauritaniae utriusque legati cur non remanserunt in Africana tertia synodo, 358.
- Maximus seu Maximianus Anazarbenus synodo in Cilicia adversus Julianum habitae praefuit, 359.
- Melania Rufini Aquileiensis partes fovit, 102
- Memnon Coelestianae haeresis suspicionem a se depellit, 360.
- Memorius Juliani pater, 129, 130, 287.
- Mephitis deae templum, 128.
- Mercator quo tempore floruit, 11. Vixit Augustini aetate, 11. Magni nominis, Augustini temporibus, licet laicus, 13, 15, 17. Qua ex gente et regione, 13. Quo tempore scripsit adversus Theodoretum, 15. Et adversus Nestorianismum, 15. Accepit litteras ab Augustino, 11. Quam ad aetatem pervenerit, 15. Domesticas res Coelestii et Juliani refert, [Col. 1230] ibid. Scribebat anno 429, 68. Unde scribendi occasionem arripuit, 109. Cur scripsit Commonitorium, 178 seqq. Quo impulsore edit librum Subnotationum, 109. Inter ecclesiasticos scriptores quare non recensetur, 121. Verba Pelagii fideliter exscripsit, 89. Tertiam epistolam in causa Pelagianorum a Nestorio scriptam interpretatus, 173. Primum Nestorii sermonem integrum non retulit, 197. Unam vel solam quaestionem urget contra Pelagianos, 224. Cur vehementius Juliano respondet, 126. Mercatori facta fides a Photio et aliis, 634. Mercatoris judicium de libris Juliani ad Florum, 129. Praefatio in symbolum Theodori, 213. Testimonium pro sacrificio missae, 157. Opera quibus ex codicibus accepta, 17, 33. Status dum scriberet. 120. Officium et patria. 114.
- Milevitana synodus quando et cur habita, 333. Patrum numerus, 333. Synodicae auctor, 334. Milevitani canones qui dicuntur, quo tempore adversus Coelestium sanciti, 283. Non sunt pro fidei formula subscripti, 235. Augustino tributi, 276.
- Monachi simpliciter qui olim, 268. Monachi in clerum adoptati sui gradus nomine appellati, 267.
- Mopsuestia oppidum, 109, 213.
- Mors duplex transiit in posteros Adami, 144. Mors spiritualis a Nestorio definita, 202. Mors corporalis an pro poena reo, an misero data pro beneficio, 638 seqq.
- Mos antiquus proscribendi errores, ex Justiniano, 237.
- Mundus tribus constat secundum Origenem.
- Nestoriana haeresis ab aliis ortum ab aliis nomen accepit, 246, 247. Pelagianae cognata, 432. Quem habuit parentem, 259. Nestorius quando ordinatus, 187, 295. Sisinnio suffectus in sedem Constantinopolitanam, 61. Antiochiae prius populum docuit, 204. De gratia interiore Pelagianis omnino consensit, 203. Scripsit tres epistolas in causa Pelagianorum ad S. Coelestinum, 187. Permittit Pelagianis in Ecclesia sua mysteriis sacris interesse, 61. Tractatus suos contra Pelagianam haeresim ad S. Coelestinum non misit, 183 seqq. Quo tempore a Coelestino litteras accepit, 182. Multum valet apud Theodosium, a quo evocatur Antiochia ad sedem Constantinopolitanam, 61. Religione Theodosii abutitur, ut haeresi suae viam faciat, 65. Suadet ferre legem adversus omnes haereticos, 185. Qua cavet ne Pelagiani comprehendantur, 61, 65. Donis, opinione sanctitatis, et dicendi facultate aulicos sibi devinxerat, 61. Pelagianos excusat. 432. Negotium Juliani et Coelestii celatum vult Theodosium, 179. Julianum et caeteros in amicitiam recipit, et promittit spem absolutionis, 61. Personae nomine abutitur, 200. Sermo ipsius tertius adversus Pelagianos hactenus Chrysostomo aut Asterio suppositus, 202. Nestorius a Joanne Antiocheno monitum accepit, 182. A monacho zelo fidei accenso prohibetur ab ingressu sanctuarii, 190. Theodori Mopsuesteni discipulus. Proclum arguit, 204. In sanctos monachos saeviit, 175, 176. An recte senserit de peccato originali, 170, 184 seqq. Coelestium consolatur post ejectionem ex urbe regia, 285. Nestorii artes in spargenda haeresi, 179, 180. Duo de lucta Christi cum diabolo sermones, 202. Duo in Adam sermones, 202. Nestorii favor facit ut varia sit in aula de Pelagianis sententia, 61. Fraus in dissimulanda haeresi, 191. Haeresis de divinitate Christi, 696. Jactantia, 188. Imperitia, 177. Prava indoles, 191. Nestorii priorum duarum epistolarum ad S. Coelestinum interpres, 173. Prima quo tempore scripta, 173. Totum Nestorianae impietatis virus continet, 173. Secunda quo tempore data, 178. Nestorii sermo primus quis et quando habitus, 189. Tertius ubi habitus, 202. Sermonibus singulis suus titulus restitutus, 202.
- Nicaea a quo condita, 127. Quo nomine olim dicta, 127.
- Opiniones quinque olim de origine animarum, 538
- Optati Milevitani obitus, 557.
- Opus Quaestionum veteris et novi Testamenti quando scriptum, 314. Pelagianis erroribus non inquinatur, 305. Partes habet quatuor, 305.
- Orbis universus duabus feminis subditus initio quinti saeculi, 410.
- Origenes praeivit Nestorio neganti Virginem Θεοτόκον, 247. Mentem humanam angelicae naturae fecit, 251. Sentit aliquando cum Apollinari de incarnatione, 246. Aliquando cum Photino, 246. Aliquando cum catholicis, 246. Duodecim Rufini anathematismis petitus, 242. Impia sentit de Trinitate, 248. Damnatus ab Anastasio papa, 236. Latinis ignotus ante Rufini interpretationem, 236. A Pelagianis diversus in eo, in quo consentire vulgo fertur, 683. Origenis quaestiones quo tempore agitatae, 266. Errores unde, 249, 250. Opinio de potestate arbitrii et praedestinatione [Col. 1231] longe diversa a Pelagiana, 681 seqq. Commentum de anima Christi, 250. Defensio vana, 249. Liber de Resurrectione totus fere periit, 254. Libri a Rufino Aquileiensi interpolati, 249. Quis ei purgatorius ignis, 245. Sententia de poena daemonum et impiorum, 243. De animabus nostris, 250 seqq. De Christo, 247. Origenianae condemnationis promotores, 238. Origeniani edictis principum damnati, 237.
- Originalis peccati nomen quinto saeculo quomodo communiter sumptum, 639. Originale peccatum quare non dicitur naturale, 124. Originalis peccati macula non est naturalis, 124.
- Orosius ab Augustino missus quo tempore in Palaestinam appellit, 274. Ex Africa solvit in Palaestinam, 538. Pelagium accusat in synodo Joannis, 324. Pelagium per se cur non accusat Diospoli, 541. Queritur de synodo Joannis Hierosolymitani, 274. Autumno non redit in Africam, 541. Quo tempore in Occidentem reversus, 274. Litteras Erotis et Lazari detulit ad Patres Africanos, 99, 274. Quo tempore et cur apologiam scripsit, 566. Orosii apologiae partes, 572.
- Pactum Deum inter et Adamum, 134.
- Palladius Rufini Aquileiensis errorum socius, 262.
- Pammachius Hieronymo addictus, 262. Pammachii domus monachorum hospitium, 280.
- Pannonia vastata, 316.
- Papa formam subscribendi praescribit in causa Pelagiana, 139.
- Parentes qui ab imperatoribus appellarentur, 383, 384.
- Parvulos miseriis conflictari injustum est, si sint innocentes, 660. Parvulorum miseriae ex Augustino, 660.
- Paschalium dierum vetus religio, 562.
- Patres iidem qui primates in Africa, 70. Patrum traditio de peccato originali, 167 seqq. Patrum testimonia definitioni dogmatum ex quo subjecta, 533. Patroclus Arelatensis episcopus, 409. Constantii favore suffectus in locum Erotis, 82.
- Paulinus diaconus, 68. Coelestium accusat negati peccati originalis, 261. Quo tempore, 282. In qua synodo, 322. Paulini libellus cur scriptus et quando, 343. Accusatorius periit, 69. Excusatorius Zosimo unde missus, 390. Paulino Diacono abjudicati Hypognosticôn libri, 574 seqq.
- Paulinus Nolanus tentatus a Pelagio, 423. Monetur ab Augustino de cavendo errore, 554.
- Paulus Emesenus Alexandriae plebem docuit, 204.
- Paulus Samosatenus an Pelagianae haeresis parens, 258 seqq. Praeivit Nestorio neganti Virginem Θεοτόκον, 246. Apollinari contrarius, 246. Impie sentit de Christo, 258, 696. In Antiochena synodo secunda depositus, 258.
- Peccatum et mors transierunt ab Adam in posteros, 135.
- Pelagius monachus, 267 seqq. Inter laicos semper substitit, 267 seqq. Quo tempore Romam profectus, 271. Quamdiu Romae substitit, 111. Fidei libellum mittit ad Innocentium, 275, 346. Litteris et libello missis conatur occupare illius animum, 101. Libellum Zosimus accepit post mortem Innocentii, 101. Quo tempore Romae damnatus ab Innocentio, 275. Cum Coelestio damnatur a Zosimo papa, 93. Quando Roma recessit, 98. Quo tempore in Palaestinam profectus, 273. Patribus Diospolitanis illudit, 99, 327. Anathematizat dicentes posse hominem sine peccato esse, et Dei mandata, etc., 163, Quorum episcoporum litteras pro se Diospoli protulerit, 606. In Diospolitana synodo absolutus damnata haeresi, 274. Sua esse negat quae objecta fuerant, 431. Hieronymum accusat invidiae, 137. Hieronymo familiaris Romae, 270. De Deipera videtur bene sensisse, 698. Pluribus in locis exposuit argumenta oppugnantium traducem peccati, 86. Ex suis tantum scriptis damnatus, 431. Quamvis laicus, sedit inter presbyteros in synodo Hierosolymitana, 324. Joannem Hierosolymitanum sibi conciliat, 273. Legem exaequat Evangelio, 102. Consilia pervertit in praecepta, 421. In Milevitana synodo cur non excommunicatus, 333. Cur publice non docebat, 269. Fidissimis solis communicat commentarios in Epistolas Pauli, 84. Dissimulans mentem de adjutorio Dei per Christum, quatenus gratuitum est, mendacii accusatur ab Augustino, 678. Divini adjutorii necessitatem ad implenda praecepta negat, 259. Docet Coelestium, priusquam conderet commentarios in Epistolas Pauli, 112. Haeresim de mortalitate Adae tradit Coelestio, ibid. Haeresim de mortalitate Adae commentariis in Epistolam Pauli ad Romanos inserit, ibid. Quo tempore scripsit ad S. Paulinum, 272. Quo tempore, et cur scripsit libros de Trinitate, ibid. Quo tempore Rufinum Syrum audivit Romae, ibid. Coelestium sibi adjungit, ibid. Scribit commentarios in epistolas Pauli, ibid. Epistolam ad Constantium [Col. 1232] episcopum, ibid. Libros ad viduam, ibid. et 103. Roma in Siciliam fugit, ibid. Syracusis moratur, ibid. Ubi scribit librum de Natura, 273. Hipponem Regium appellit, ibid. Scribit Augustino epistolam, ibid. Carthaginem venit, ibid. Scribit epistolam ad Demetriadem, ibid. Accusatus, quod ad viduam adulatorie scripsisset, 102. Scribit ad matrem Juliani, 131. Absolvit expositiones in Epistolas Pauli ante primam vastationem Urbis, 68, 268. Alienis verbis scripsit, 269. Scribit de Libero Arbitrio libros, 275, 614. Vere auctor librorum quatuor de Libero Arbitrio, 614. Quo tempore mortuus creditur, 275. Pelagii nomen, 266. Patria, 112, 267. Statura, 267. Ingenium, 268. Magistri, 270. Discipuli, ibid. Artes in spargenda haeresi, 268, 269. Pertinacia, 415. Armiger quis dictus ab Orosio, 281. Sententiae severiores, 268. Opinio de origine animarum, 254. Error de ἀναμαρτησίᾳ quis et unde ortus 692, 693. Quam inconstans, 693, 694. Argumentatio contra peccatum originale, 90. Persona damnata in synodo Antiochena, ibid. Pelagio eadem objecta Diospoli quae prius Coelestio Carthagine, 102. Responsio ad objecta Diospoli facta videtur Mercatorem arguere, ibid. Pelagii et Coelestii damnatio totius orbis episcoporum subscriptione roborata, 90. Pelagii et Coelestii comparatio, 159. Pelagii libellus fidei ubi et quando scriptus, 493. Huic additio nulla facta, 247. Hieronymo suppositus ante tempora Caroli magni, 491. Non tantum suspectus, sed etiam perfidiosus, 275. Pelagii librorum indiculus, 276. Pelagii monachi opera pro suo errore defendendo, 587. De Trinitate libri tres, 587. Expositiones breves in omnes Epistolas Pauli, 159, 587. Jam a sexto saeculo suppositae Hieronymo, 587. A Cassiodoro emendatae, 588. Liber de Natura, 599. Missus ad Augustinum, 273. Epistola ad Demetriadem, seu liber de Institutione Virginis, 159, 606. Sensu Pelagii, sed vel Anniani, vel Juliani verbis composita, 88. Cur olim supposita Hieronymo, 606. Epistola ad S. Paulinum Nolanum, 159, 596. Epistola prima ad sanctum Augustinum, 606. Secunda ad Augustinum, seu chartula purgationis missa per Carum diaconum, 608. Epistola ad Innocentium I, 610. Epistola ad Constantium episcopum, 596. Epistola ad amicum quemdam presbyterum, 609. Liber unus vel alter ad viduam consolatorius atque exhortatorius, 597. Testimoniorum liber unus, 193. Libri quatuor de Libero Arbitrio, 611.
- Pelagianismi origo, 631, 632. Propagatio, ibid. Quatuor status temere excogitati, 160.
- Pelagiana haeresis, quae, 631. A Pelagio nomen, ab aliis ortum habet, 258. In Oriente nata in Occidentem profluxit, 246. Novem modis crevit, 419. Ex una dependet sententia, 115. Viguit annis XIX, 95. Pelagiana dogmata unde nata, 642, 643. Varie a variis auctoribus relata, ibid. Pelagiana haeresis, an primum Romae damnata, discussa quaestio et soluta ad mentem Prosperi et Facundi, 71. Pelagiana in causa quae fidei formula subscripta, 423. Et dogmatum et personarum damnationi subscriptum, 429 seq. Pelagianae haeresis ortus et progressus, 111, 270. Aetates, 159. Variam a variis auctoribus quasi formam accepit, 696. Totius compendium, 330. Notitia a quo petenda, 276. Status in Palaestina ab adventu Pelagii ad synodum, 545. Parentes, 258. Ejusdem defensores, ibid. Acerrimi insectatores, 113. Pertinacia ob causas quatuor, 418. Quaestiones quinque ad duas revocatae, 630. Pelagianae haeresis dogmata seu capita quatuor, 635. Caput secundum, 615. Caput tertium, 670. Prima quaestio, unde malum, 635. Secunda, unde mors, ibid. Tertia, an moriantur infantes propter peccatum, ibid. Quarta, an sit aliquod peccatum originale, ibid. Quinta, cur baptizentur infantes, 636. Sexta, an libido sit naturale bonum, ibid. Septima, unde ignorantia recti et difficultas boni, ibid. Octava de necessitate auxilii divini ad vincendas tentationes, 637. Nona, cur Christus venerit, ibid. Decima, de necessitate auxilii divini interni, ibid. Undecima, an gratia Christi sit sola remissio peccatorum, ibid. Duodecima, de gratia praeveniente, 638. Pelagianae quaestiones de gratia Dei per Christum, quatenus supernaturalis atque auxilians dicitur, 675. Pelagianae et Nestorianae haeresis vera societas, 697. Pelagianae haeresis a Coelestiana discrimen, 115. Pelagianae et Nestorianae haeresis epitaphium, et verus ejus sensus, 694, 695. Pelagianae haeresis causa nullus de sua sede episcopus, aut alter quilibet e civitatibus ejectus, ante constitutionem Honorii, 74. Pelagiani episcopi subscribere detrectantes duobus conciliis damnati diversis temporibus, 363. Ex Occidente ejecti, desperata causa, Orientem cogitant, ut episcopum urbis regiae in partes suas trahant, 61. Frustra tentant in partes allicere Atticum et Sisinnium Constantinopolitanos episcopos, ibid. Quo tempore ab Attico Constantinopoli ejecti, 294. Confugiunt ad Nestorium, tamquam ad hominem sibi addictum, 61. De sedibus suis quando ejecti, 529.
- Pelagiani vix noti in Occidente anno 412, 100. Adamum mortalem factum dicunt, 641. Dogma de causa mortalitatis [Col. 1233] deserunt, 641. Privatam esse suam causam mentiuntur, 426. De quaestione, non de dogmate, agi causantur, 143, 426. Multa in speciem catholica admiserunt, 638. Pietatis specie episcopos sibi conciliant, 422. Postulant causam suam retractari, 441. Appellant oecumenicam synodum, 441. Symbolum Orientale cur secuti, 532. Diserti, 421. Graecae linguae periti, 684. Cur dicunt quotidie creari animas a Deo, 254. Proborum sanctitati insidiantur, 423. Majores sedes tentant artibus suis fallere, 422. Queruntur se calumniam passos, 441. Urbe regia pulsi a Theodosio, 187, 285. Dissimulata poenitentia, vix umquam Ecclesia bene ejecti, 427. Cur negant peccatum originale, ibid. Quod naturale malunt dicere quam originale, 124. Laxatam morum disciplinam ab adversariis clamant, 426. Nihil nisi ambiguum dicunt, 429. Cur parvulos baptizari dicerent, 123, 638. Subdole fatentur infantes baptizari in remissionem peccatorum, 152. Dissentiunt inter se de remissione peccatorum, 686. Discessionem ab Ecclesia cur vitarunt, 427. Divitum et potentium gratiam aucupantur, 423, 424. Quid senserint de lege sive naturali, sive scripta, 677. Negant processionem Spiritus sancti ex Patre, 494, 509. Manichaeismum catholicis affingunt, 424, 660. Contra rationes catholicorum sex distinctionibus se defendunt, 638. Sensum affingunt propositionibus damnatis, 441. Dialectica arte abutuntur, 121. Suos jactant, 137. Argumentum a baptismo petitum a catholicis, pro peccato originali astruendo, adhibent in contrariam partem, 638. Quomodo se gererent erga Patres, 669. Quorum Patrum testimoniis usi contra peccatum originale, 668. Summam Incarnationis gratiam fatentur, 160. Item redemptionis, ibid. Item adoptionis, ibid. Nestorium in Ecclesia tractantem audiunt, 187. Nestorio consentiunt de Incarnatione in quibusdam, 511, 512. Sanctione Theodosii adversus omnes haereticos lata non continentur nominatim ut alii, 185. Subscribere detrectantes sententiam sine synodo latam esse conqueruntur, 438. Formam judicii non servatam causantur, 437, 438. De judicibus suae causae queruntur, ibid. Depositi episcopi, qui detrectarent subscribere, 445. Resipiscentes indulgenter excepti, ibid. Pelagianis exprobrata impudicitia, 132. Pelagianis gemina redemptio excogitata, 638. Gemina ratio in baptismo, ibid. Geminus effectus baptismi, 659. Duplex hominis generatio, ibid. Pelagianos ab Ephesina synodo bis damnatos, primum docet Mercator, 186. Pelagianorum artes in tradenda haeresi, 410. In spargendis libris, 141. Adversus Ecclesiae damnationem, 417, 418. Pelagianorum furor in Hieronymum et sanctos monachos, 332. Convicia in catholicos, 138. Mendacia quinque quibus causam promovent, 424. Spes de reconciliando sibi Sixto pontifice, 584. Jactantia de libris, 141. Paradoxa de immortalitate Adami, 144. Odium in Origenem, 683. Sententia de Christi adventu in hunc mundum, 673. De Incarnatione non aperte sentiunt, 698. Pugnant inter se de eo quod baptismus sit in remissionem peccatorum, 659. Commenta de infantibus in remissionem peccatorum baptizandis, 503, 504. Distinctio in baptismo adultorum et parvulorum, 121. Exceptiones adversus legem subscriptionum, 443. Exceptio adversus modum subscriptionis exigendae, 440. Exceptio adversus imperialem sanctorum, 440.
- Pelagii II papae testimonium pro Mercatore, 43.
- Pelliceae vestes post peccatum datae primo homini, quid significent, 638.
- Petrus abbas Tripolitanus auctor collectaneorum in epistolas Pauli tributorum Bedae, 607.
- Philippi Labbei encomium, 33.
- Philistiones duo ex Suida, 126.
- Philistionis mimographi patria, ibid.
- Philistionis actoris patria, ibid.
- Photinus praeivit Nestorio neganti Virginem Θεοτόκον, 247. Sirmii quando damnatus, 314. Haeresis de divinitate Christi, 696. Obitus, 314.
- Photius excerpsit opus Theodori Mopsuesteni contra S. Augustinum, 217 seq.
- Pinianus et Melania quo tempore in Aegyptum profecti, 275.
- Placidia regina imperium regit, 368. Cujus indolis, 408.
- Platonica hominis definitio, 251.
- Plenaria synodus quae dicta olim apud Africanos, 349, 350.
- Possidius Calamensis laudatus, 95, 96. Cum Prospero conciliatus de opere Imperfecto Augustini, 117. In indiculo op. Aug. posuisse hypognosticum videtur, 585, 586. Mercatoris mentionem facit in indiculo, 11. Possidonius diaconus Alexandrinus Coelestini litteras Alexandrinam detulit, 183.
- Praefecti P. auctoritas definita, 393.
- Praefecti U. auctoritas definita, ibid.
- Praïlius Joannis Hierosolymitani successor, 101, 234. Interfuit synodo Antiochenae, 101, 346.
- [Col. 1234] Presbyter ante 30 annum nemo legitime olim ordinatus, 290. Presbyterum alterum fratris nomine olim appellabat, 120.
- Presbyterium contrahere, quid, 348.
- Primas in provinciis Africae diversis a proconsulari idem ac senior, 393.
- Primates semper adfuere conciliis supra numerum legatorum, 358.
- Proclus Cyzicenus Constantinopoli plebem docuit, 204.
- Prosper quo tempore scripsit, 563. Prosper et Hilarius laici duo restitere primi Massiliensibus presbyteris, 17. Prosper scripsit carmen de Ingratis vivente adhuc Augustino, 73. Prosperi verba de Africano concilio ad quod tempus referenda, 352. Prosper Chronographus ab Augustini discipulo diversus, 371, 389. Prospero abjudicati Hypognostic ῶ n libri, 576.
- Provinciales synodi quae dictae, 348. Olim quando habitae, 349. Quibus in locis, ibid.
- Pulcheriae Augustae indoles, 408.
- Quaestio de gratia Dei per Christum, quatenus est praeveniens, quando primum agitata, et unde nata, et quot modis proposita, 678, 679. Quaestio de origine animarum quare nota, 90. Quaestio de peccato originali, et baptismo parvulorum unde nata, 644, 645. Quaestiones ortae ex Pelagianorum rationibus contra peccatum originale et responsionibus catholicorum ad easdem rationes, 662 seqq. Quaestiones motae de gratia, quatenus per Christum est, et sanans dicitur, 673. Quaestionis de impeccantia status triplex, 665. Quaestionis de morte Adami appendices undecim, 645.
- Rationes catholicorum pro peccato originali, cum declinationibus haereticorum, 654.
- Renatus monachus Augustinum consulit, 558.
- Romana prima synodus in causa Pelagianorum, 336. Secunda in causa Coelestii, 338. Tertia, 355. Quarta, 362. Quinta in causa Pelagianorum Nestorio adhaerentium, 372 seqq. Sub Bonifacio contra Pelagianos, 376. Sub Gelasio adversus Pelagianismum, 377.
- Rufinus Aquileiensis Ecclesiae presbyter, 261. Hieronymo inimicus, 262. Origenis defensor, ibid. Origenis libros interpolavit, 248, 683. Excusat se apud Anastasium papam de interpretatione librorum Origenis, 239, 240. Ubi mortuus, 262. Rufini Aquileiensis historia, 234. Rufinus Pelagii Coelestiique magister quis, 110, 261, 262. Ab Aquileiensi diversus, 241, 261, 262. Theodori Mopsuestiae discipulus, 450.
- Rufinus Palaestinus Romam Pelagianismum advexit, 110, 632. Rufinus quo tempore ab Hieronymo missus ad Venerium Mediolanensem, 263. Rufini Syri mores et ingenium, 263. Rufini libellus fidei ubi et quo tempore editus, 239, 263, 266. A quo Latinitate donatus, 138. Catholica sententia de Trinitate, 248. Opera pro Pelagianis dogmatibus, 585. Sententia de orgine animarum, 254.
- Sardinia fame laborat, 316.
- Schisma Eulalii unde ortum, 418.
- Semipelagianorum diversa secta, 680.
- Sicilia Italiae nomine comprehensa, 293. Fame laborat, 316.
- Silvanus praeses Milevitanae synodi, 333.
- Sirmondus edidit fidei libellum Rufini Syri, 263, 264. Sirmondi et Chifletii contentio de nomine PP Galliarum, an Amacius, an Almachius dici debeat, 409, 410.
- Sisinnius Attici successor in sedem CP., 295. A Coelestio frustra tentatus, 283.
- Sixtus presbyter Pelagianis primum favit, 423, 575, 579. Dicit anathema Pelagianis, 283. Auctor librorum hypognostic ῶ n asseritur, 579.
- Socrates Nestorii defensor, 433.
- S. Sophiae Basilica, 202.
- Specimen eorum quae primum innotescunt ex operibus Marii Mercatoris, 27.
- Spiritus sanctus dictus a nonnullis sapientia, 451. Dictus quoque, olim cum justis, nunc in justis esse, 312.
- Stationarii, qui dicebantur, 201.
- S. Stephani reliquiarum inventio, 327.
- Stylus publicus quid, 385.
- Subnotationum liber quo tempore scriptus a Mercatore, 107. Tria continet observanda, 107. Cujus impulsu et quo tempore in ordinem redactus, ibid. In duos tantum priores Juliani libros scriptus, 120.
- [Col. 1235] Subscriptio in causa Pelagianorum quid, 416. Cur exigitur, 93, 416. A quo et quibus imperata, 417. Ab Africanis episcopis quando primum exacta, 435. Damnationi non tantum dogmatum, sed etiam personarum imperata, 430. Subscriptionis virtus triplex, 418. Materia quae, 416. Forma a quo praescripta, 417. A Pelagianis exigendae necessitas, 418. Sacerdotali simul et imperiali potestate sancita, 435. Recusantes imperialibus legibus et sacerdotalibus statutis depositi, resipiscentes a sede apostolica restituti, 89.
- Summa S. Thomae, Augustinus contractus, 136.
- Superbia humana nihil ingeniosius, 663.
- Superstitio praeterita, quid in constitutione Honorii, 437.
- Sylvanus cogit synodum Milevitanam contra Pelagium, 274.
- Symmachi versio Scripturae caeteris olim anteposita, 224.
- Synodus quinta generalis Theodorum Mopsuestenum damnat, 259. Synodus contra Messalianos a Sisinnio quando habita, 345. Synodi extraordinariae cur habitae, 541. Synodi ordinariae cur habitae, ibid. Synodi provinciales olim duplicis generis, ibid. Synodorum adversus Pelagianam haeresim habitarum synopsis, 95.
- Synopsis operum Mercatoris, prout jacent in Bellovacensi codice, 17.
- Syracusana synodus contra Pelagianos quando habita, 376.
- Testimonia Scripturae a Coelestianis allata contra peccatum originale, cum responsis catholicorum, 647.
- Testimonia Scripturae a catholicis allata pro peccato originali, cum responsis Coelestianorum, ibid.
- Theodoretus Antiochiae populum docuit, 205. Nestorii defensor, 432. Et Theodori Mopsuesteni, 259. Theodoretus dolosae subscribendi formae inventor, 430. A Dioscoro damnatus in conciliabulo Ephesino, 13. Post abjuratam Nestorii haeresim receptus a Chalcedonensi, 13. Theodoreti distinctio periculosa, 430.
- Theodorus Mopsuestiae quamdiu episcopus, 258. Theodorus Mopsuestenus quamdiu episcopus, 213. Diodorum Tarsensem audivit docentem, 259. Pauli Samosateni sectarius, 258. Quando docere coepit, 450. Communis magister Pelagianorum et Nestorii, 258. Joanne Chrysostomo familiariter usus, 213. Haeresis Coelestianae parens, 109, 110. Juliano consentit, 228. Ei tamen anathema dicit, 360. Immortalitatem per se in bonis non numerat, 232. Dogma de mortalitate hominis septem rationibus impugnat, 225, 226. Non scripsit adversus Manichaeos, 221. Neque contra Origenistas, ibid. Mentitur adversarii nomen, contra quem scribit de naturali peccato, 222. Videtur indicare, se adversus Hieronymum scripsisse, ibid. Scripsit opus suum adversus Augustinum, edidit contra Hieronymum, 223. Quo tempore scripsit adversus Augustinum, 227. Augustini Enchiridion novitatis arguit, 227. Theodorus Augustino exprobrat potentiam in aula, 227. Geminam remissionem peccatorum commentus est, 659. Theodori Mopsuesteni patria, 109, 213. Sedes, ibid. Ingenium, 260. Mores, ibid. Spargendae haeresis artes, ibid. Fama illustris, ibid. Post mortem damnata memoria, ibid. Magister, 213. Discipuli tres nominatissimi, 213, 260. Scripta, 217. Errores, 258. Librorum ordo et methodus, 221. Opera pro Pelagianis dogmatibus scripta, 585 seqq. Blasphemia in Christum, 250 Opus a Photio lectum, 217. Error de processione Spiritus sancti, 447. Symbolum a Mercatore Latinitate donatum, 213. Obitus, 107, 213, 360.
- Theodosii lex Nestorio auctore data adversus omnes haereses, 65. Constitutio ad Florentium PP., 94. Constitutiones duae adversus Pelagianos quando, ubi et ad quos datae, 413. Theodosiani Codicis breviatio quando facta, 300.
- Theodotus in sedem Antiochenam quo tempore Alexandro successit, 345. Antiochiae synodum cogit contra Pelagium, 275. Laudatur a Theodoreto, 100. Apollinaristas reduxit ad Ecclesiam, ibid. Messalianos ejecit ex Ecclesia, [Col. 1236] ibid. Episcopatum gessit annis 16, ibid. Theodoti obitus, 345.
- Theophilus Alexandrinus libellum offert per legatos Arcadio imperatori, 239.
- S. Thomae Aquinatis doctrina de peccato originali, 135,
- Timasius Pelagii discipulus ad fidem rectam conversus, 273.
- Tractare quid olim significabat, 392.
- Tractatores antiqui plures Pelagianis favere visi sunt, 652, 653. Tractatores primis temporibus qui dicerentur, 187.
- Tractoria unde dicta, 92. Tractoriarum genus multiplex, 90. Tractoriarum duplicis generis a summo pontifice datarum formulae, 92. Evocatoria, 91. Excusatoria, ibid. Procuratoria, ibid. Tractoriae ad majores sedes non missae, nisi ex concilio, 338.
- Traditio peccato originali explicando utilis, 135.
- Tribonianus cur nullam in codice mentionem facit legis ultimae de Judaeis et legis ultimae de haereticis, 414.
- Turbautius Juliani socius ad Ecclesiam redit, et quo tempore, 66.
- Turpilius comicus, 129.
- Universalis synodus quae dicta olim in Africa, 349.
- Urbanus Siccensis episcopus pugnat cum Pelagio de Augustini dicto, 552.
- Urbs primo vastata anno 409, die 24 Augusti, 67, 68. Urbe summoveri, quid, cum scribitur ad Praefectos, 392.
- Valentiniani III ortus, 369, 409.
- Sanctio adversus Pelagianos episcopos, 66, 94, 369. Placidiae tributa, 410. Constitutionis historia, 411. Et tempus, 283. Valentiniani III occisio, 298.
- Valentinus Valerius, 133.
- Valerianus Pelagianus ab interprete homiliarum Chrysostomi diversus, 303. Amicitia Cyrilli abutitur, 422.
- Valerius cubicularius imperatoris a Pelagianis corruptus, 179. Secundam Nestorii ad Coelestinum epistolam reddidit, ibid.
- Vandali in Africam trajiciunt, 117, 179, 547.
- Venerius Mediolanensis Origenem damnat, 237.
- Verolamii in Anglia synodus adversus Pelagianos, 371.
- Vidua ad quam Pelagius scripsit, an Demetriadis mater, 597.
- Vigilius papa Theodori Mopsuesteni libros legit, 217.
- Virtutum semina an homini naturaliter insita, 311.
- Visigothi Hispanias populati, 179.
- Volusianus P. U. Coelestio indulgens, 284. Inter catechumenos quando versatus, 407.
- Zosimus Innocentii successor, 283. Sedere coepit anno 417, 96, 338. Romae concilium cogit adversus Pelagium, 275. Non tantum privatum judicium, sed synodum vere habuit adversus Coelestium, 339. Quo tempore dederit litteras in causa Pelagianorum, 76. Urget Coelestium, 75. Conatur eum revocare ad sanam mentem, ibid. Excusat per litteras apud Africanos, ibid. Accusatur super Coelestii negotio, 79. Defenditur, ibid. Subscriptionem damnationi Pelagianorum omnibus primus mandavit, 527. A Juliano calumniam passus, 531. Zosimi litterae de Pelagio quando datae, 390. Priores de Coelestio quando datae, ibid. Decretalis simul et denuntiatoria, 91. Totam Pelagii et Coelestii causam complexa, 356, 433. Dogmata cum personis damnat, 433. Quid ipsius superest, 356, 357. Quando in Africam allata, 275. Ad totius orbis episcopos missa, 93, 292, 434. Quo in consessu Africae subscripta, 402. Tamquam fidei regula subscripta, 356. Ab omnibus episcopis et clericis, 397, 434, 528. Et a laicis saltem suspectis, 395. Tractoriae fructus, 357. Discrimen ab Innocentii I decreto, 435. Zosimi obitus, 140, 292, 528.
A
B
C
D
E
F
G
H
[Col. 1228] I
J
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
V
Z
Index auctorum in posteriore parte
- Albertinus Calvinista notatus circa realem praesentiam Christi in Eucharistia, lib. II de Euchar. sacram. p. 772 edit. ultimae, 1164.
- Cardinalis Baronii opinio discussa de litteris Nestorii ad monachos Aegypti ad ann. 429, num. 22, 1197.
- De epistola Cyrilli ad eosdem, ibid., num. 22, 1198.
- De libris Cyrilli de recta fide, ibid., ibid.
- [Col. 1236] De epistola Cyrilli ad clericos quosdam Constantinopoli existentes, ibid., num. 38 et seqq., ibid.
- De Juliani Pelagiani patria et sede ad ann. 430, num. 46, ibid.
- De tomis a Cyrillo ad Coelestinum missis, ibid., num. 11, ibid.
- De synodo I Romana, num. 12, ibid.
- [Col. 1237] De epistola Coelestini ad Nestorium, num. 13, 1198.
- De insignibus vicariae potestatis apostolicae, num. 26, ibid.
- De Cyrilli prioribus synodis, n. 30, 1199.
- Baronii locus emendatus, de eo quod opinetur Cyrillo objecta a quibusdam crimina, quae ipse iis objicit, 805.
- Dicta de Andrea Samosateno ad ann. 431, num. 183 examinata, 933.
- De sede Arcadii et Projecti, legatorum sedis apostolicae opinio, 1186.
- De quatuor episcopis Constantinopolim missis a synodo Aegypti opinio, 1178.
- Binius notatus abjudicans Theodoreto epistolam de morte sancti Cyrilli, 1080.
- Cassiani locus, lib. VII, cap. 24 illustratus, 761.
- Alius lib. VII de Incarn., cap. 8 emendatus, 762.
- Alius lib. III de Incarn., cap. 15 illustratus, 792.
- Coelestini locus in epistola ad Nestor. II part. conc. Ephes., cap. 18 illustratus, 795.
- Christiani Lupi inconstans opinio circa calumniatores Cyrilli notatur, 814.
- Sententia de Ephesinae synodi indictione rejicitur, 844.
- Codex manuscriptus PP. Carmelitarum Discalceatorum conventus Parisiensis emendatus de temporis nota epistolae tertiae Cyrilli ad Nestorium, 831.
- Cyrilli locus ex epistola ad Donatum illustratus III part. conc. Ephes., cap. 38, 1082.
- Ephesina excerpta illustrata ex serm. VII Nestorii, 793.
- Epiphanii locus haeresi 69, num. 52 illustratus, 1123.
- Evagrius Epiphaniensis de Nestorii profectione ad Theodorum reprehensus, 1190.
- De acceptis a Nestorio Coelestini et Cyrilli litteris, ante postulatam ab imperatore concilii indictionem, ibid.
- De excusatione Joannis in via morantis, ibid.
- De vocatione simul et excommunicatione Joannis, ibid.
- De reconciliatione Joannis et Cyrilli, ante Emeseni Pauli adventum Alexandriam, ibid.
- Facundus Hermianensis, lib. XI, cap. 7 emendatus de partitione scholiorum Cyrilli, 1003.
- Gennadius lib. de Script. Eccles., cap. 12 illustratus de Theodoro Antiochenae Ecclesiae presbytero, 1057.
- Gennadius lib. de Script. Eccles., cap. 54 illustratus scribens de Coelestino, 1175.
- Hesychii Hierosolymitani locus in V synodo collat. 5 emendatus, 1058.
- Leontii locus lib. III contra Nestorianos et Eutychianos emendatus, 1167.
- Lex 13 de haeret. cod. Theod. illustrata, 1123
- Liberatus de sacra imperatoris ad metropolitas notatus, 1191, 1192, 1193.
- De epistola Coelestini ad Cyrillum, ibid.
- De adventu Joannis Antiocheni Ephesum, ibid.
- De publicata in Cyrillum et Memnonem ab Orientalibus sententia, ibid.
- De conditione pacis Cyrillo proposita, ibid.
- De responsione Cyrilli ad reprehensiones Theodoreti, 1194.
- [Col. 1238] De verbis Socrati suppositis, ibid.
- Mercatoris locus serm. I Nestorii restitutus, 760.
- Locus sermone I Nestorii emendatus, 762.
- Locus emendatus sermone 12 Nestorii, 848.
- Locus in contradictione anathematismorum Nestorii a Petavio correctus, 912.
- Nestorii sermonis 7 locus emendatus, 789.
- Nestorii serm. 7 locus ex Cyrilli homilia paschali 17 illustratus, 790.
- Nestorii sententia de Verbo prolatitio examinatur, 1140.
- Nestorii sermonis 7 loci duo restituti, 799, 800.
- Nicephorus Callistus de tempore habitae synodi Ephesinae notatus, 1197.
- De Nestorio ab Orientalibus in episcopum retento, ibid.
- Notati quidam apud Myraeum de Theodoro Raithuensi, 1057.
- Opinio eorum qui affirmant Ephesinam synodum a sancto Coelestino indictam esse discutitur, 843.
- Popularis accusatio Theodori de homine prius formato quam assumpto a Deo, refellitur, 1060.
- Romanus interpres concilii Ephesini emendatus, 834.
- Emendatus quintae synodi locus collat. 5, num. 35, 1059.
- Illustratus quintae synodi locus collat. 5, excerp. 37, 1059.
- Illustratus quintae synodi locus collat. 5, primo et secundo loco, 1061.
- Socrates, lib. VII, cap. 31 reprehensus de rebus Nestorii, 759.
- Lib. VII cap. 33 illustratus, 861.
- Reprehensus, quod asserat Nestorium sola voce differre a catholicis, 1190.
- De recessu Nestorii ab episcoporum coetu post blasphemiam de Deo trimestri, ibid.
- De tempore damnationis Nestorii a Cyrillianae partis antistitibus, ibid.
- De exauctoratione Cyrilli a Joanne Antiocheno, ibid.
- De sedibus mutuo restitutis, reconciliata amicitia, ibid.
- Theodoreti locus ex loco Cyrilli illustratus parte III conc. Ephes., c. 35, 1080.
- Theophanes de tempore ordinationis Nestorii notatus, 1194.
- De litteris Coelestini pontificis ad Joannem Antiochenum et Praylium Hierosolymitanum, 1195.
- De tempore scripti a Cyrillo libri de recta fide, ibid.
- De causa cur Coelestinus Ephesum non venerit, 1196.
- De die inchoati concilii Ephesini, ibid.
- De modo, quo fieri coepit concilium, et de praesidibus, ibid.
- De adventu Joannis Antiocheni Ephesum, ibid.
- De consessu Nestorii in synodo schismatica, ibid.
- De Theodoreti reprehensione capitulorum, ibid.
- De recessu Nestorii cum Orientalibus, 1197.
- De tempore pacis initae, ibid.
- Vincentii Lirinensis locus in commonit. cap. 16 illustratus ex lege 63 de haeret. cod. Theod., 1124
Index personarum et rerum in posteriore parte
- Acacius Beroensis male affectus erga Christum, 1112. Acacius Melitenes frustra tentat animum Nestorii in Ecclesiae sensum adducere, 721.
- Aegypti universalis synodus prima adversus Nestorium cur et quando habita, 1177.
- Agobardi sententia de Cyrillo, 1083.
- Alexandrina I synodus adversus Nestorium cur et quando habita, 1170. Alexandrina secunda synodus contra Nestorium quo tempore habita, 1172. Alexandrinae Ecclesiae jus, 1169. Alexandrini fere omnes episcopi usurpatae laicae potestatis postulati, 715.
- Anastasius Sinaita multa docet de Andrea Samosatensi, 967. Anastasius presbyter Nestorii syncellus primus negavit Virginem Deiparam, 810.
- Anathematismi ubi et quo tempore a Cyrillo compositi, 1179. Anathematismorum Cyrilli ars et methodus, 1180, 1181.
- Andreas Samosatenus quis, 931. Non recedit a Paulo [Col. 1238] Samosateno circa Incarnationem, 948. Refellitur de Deo pontifice, 958, 959. Refellit Cyrilli capitula libro ab objectionibus diverso, 968, 969. Cyrillum arguit quod secum pugnet, 941, 942. Andreae Samosatensis methodus in arguendo Cyrillo, 933.
- Antiochia quantum distat Epheso, 719.
- Appellis error de humanitate Christi, 1091.
- De Apollinario auctorum pugna, 1118. Apollinarii error quis et unde, 931. Vera haeresis, 1118. Haeresis causae, ibid. Error de humanitate Christi, 1091. Ανακυκλήσεως et χιλιονταετηρίδος mentionem qui fecerint, 939. Cum Arianis affinitas simul et pugna, 1118, 1119. Nomen invidiosum, 1121. Error refellitur, 932.
- Apollinaristarum error de conjunctione naturarum in Christo, 1091. Sex praecipua commenta, 1121.
- Apollinarismus cur tam invidiose a Nestorio objectus Cyrillo, 1120.
- Argumenta pro defensione Nestorii allata, 1106, 1107.
- Arius contra divinitatem Christi peccavit quasi per defectum, 1091.
- [Col. 1239] Ariani, non Arius, haeresim fecere de carne Christi, 907. Cur sentiebant cum catholicis de processione Spiritus sancti, 1159. Verbum carni pro anima fuisse, cur et quo tempore finxerunt, 1114. Quomodo dicerent Verbum carnem factum, 1115. Arianorum error de humanitate Christi, 1091. Circa Incarnationem unde ortus, 1116. Doctrina cum anathematismis Cyrilli composita, 1117. Haeresis quatuor potissimum argumentis oppugnata, 1118.
- Arianae haeresis de Verbo divino duo sunt capita, 1114.
- Augustinus falsarii crimen objicit interpreti homiliarum Chrysostomi, 755.
- Aurelianus imperator licet gentilis Samosatenum de sede depositum civitate pelli mandavit, 1130.
- Auctor, cui Praedestinati nomen fecit Sirmondus, unde oriundus, 927.
- Baronius cardinalis laudatus, 1197. Videtur legisse sermonem Nestorii duodecimum, 849.
- Basilius archimandrita oblata Theodosio supplicatione queritur de saevitia Nestorii, 709.
- Bonosus Sardicensi Ecclesiae praefuit, 907 et 1142. Haeresim Ebionis secutus est, ibid. Bonosus Marcelli et Photini haeresim renovavit, 928. A Damaso praedamnatus est, ibid. et 1143. A quibus damnatus tempore Siricii papae, 928.
- Bupha Martyrii diaconus agens in rebus Ecclesiae Alexandrinae Constantinopoli Cyrillum monet de rebus Nestorii, 710.
- Candidianus comes et Nestorius de Ephesina synodo mendaciter referunt ad imperatorem, 721.
- Canon, quo dicebatur anathema ei qui assereret animam Adae in peccato mortuam esse, cum diabolus in cor hominis non ingrediatur, in quo concilio scriptus, 823.
- Cassianus opus de Incarnatione Christi scribit adversus haeresim Nestorii, 711. Cur libros septem inscripsit de Incarnatione, 756. Quo tempore Romam mittit, 713. Contra Nestorium adhibuit symbolum Antiochenum, 770. Nestorium urget graviter, 770. Lib. VII, cap. 30, eumdem vehementer arguit, 812. Vidit epistolam Cyrilli ad suos clericos, 813.
- Catholici dogmatis de Incarnatione partes quinque, 1092. Catholici et haeretici monarchiae nomen vario sensu usurparunt, cum loquerentur de Trinitate, 929.
- Causa dissidii inter Cyrillum et Nestorium, 815.
- Chalcedonense concilium quando habitum, 1182.
- Charisii causa ubi et quando agitata, 727.
- Christus quomodo sine patre, sine genealogia, 759. Quomodo dicitur apostolus, 962. Quomodo sit factus maledictum et peccatum, 937. Quomodo scit et nescit judicii diem, 984. A Nestorio duplex dicitur multis in locis, 923. Quomodo unus secundum Nestorium, 1111. Christum solvere gentilium est et Judaeorum, 1124. Christi corpus quomodo corpora nostra vivificat, 963.
- Chrysostomus Diodorum adiit monasticae vitae excolendae studio, 1146.
- Coelestinus papa homiliis Nestorii Romam allatis commovetur, 707. Scriptas ad se a Nestorio litteras Cyrillo mittit, 832. Nestorii scripta mittit ad Cassianum, quibus respondeat, 711. Romae synodum cogit in causa Nestorii, unde septem epistolae ad majores sedes per Possidonium delatae cum litteris Cyrilli ad Joannem Antioch. et Juvenalem Hierosol., 713. Suas vices Cyrillo demandat ad exsequendam latam contra Nestorium sententiam, 1176. Trium posteriorum epistolarum argumentum, 1186. Obitus, 739.
- Collectiones excerptorum ex tractatibus Nestorii tres, quibus quarta addita est ex variis aliorum scriptorum libris, 865. Collectio prima excerptorum ex libris Nestorii oblata Ephesinae synodi Patribus quo tempore facta, 865.
- Confessio unionis καθ` ὑπόστασιν unica olim indubitata rectae fidei nota, 834.
- Constantinopolitana I synodus in causa Nestorii quo tempore habita, 1177. Constantinopolitana synodus de ordinatione Maximiani pro Ephesina haberi quomodo potest, 1182. Constantinopolitana plebs secedit a Nestorio haeresim propalante, 703.
- Constantinopolitani symbolo Nicaeno utebantur, 770.
- Constantinopolitani cleri dissidium inter agendum de successore post Sisinnii obitum a Theodosio compositum, 699.
- Consuetudo citandi episcopos majorum sedium qualis et unde orta, 1178.
- Corpus Christi quomodo proprium est Verbi, 962.
- Cyriacus Joanni Jejunatori successit in sedem Constantinopolitanam, 823.
- Cyrilli character, 709. Cyrillus ecclesiasticae disciplinae [Col. 1240] in paucis observans, 1170. Monetur ab Attico de referendo Chrysostomi nomine in sacra diptycha, 852. Cyrillum inter et Nestorium magnae contentiones ortae, 707. Cyrillus videtur legisse Nestorii sermones contra Pelagianos, 840. Vehemens assertor realis praesentiae Christi in Eucharistia, 1003. Multa scripsit adversus primum Nestorii sermonem, 755. Litteris ad Nestorium datis poenitentiam suadet, et suam in promovenda re fidei constantiam spondet, 707. Concilium coegit in Aegypto de causa Nestorii, ad quem misit synodicam, 715. Ex synodo Alexandrina scripsit secundas ad Nestorium litteras, ibid., 713. Cyrilli prima ad Nestorium epistola quo tempore data, 801. A quo delata, 1170. Tria continet historiae utilia, 802. Antea scripsit epistolam ad monachos Aegypti, 810. Contra homiliam primam Nestorii, 707, 708. Secunda ad Nestorium epistola quando data, 804. Sola sententiis Patrum Ephesinorum approbata, et sola in concilio II Constantinopolitano et Chalcedonensi lecta, 801. Cur synodica dicta a concilio Chalcedonensi, 1171. Cur praemisit Cyrillus symbolum Nicaenum in tertia epistola, 833. Nestorii calumniam refellit, ibid. Cyrillus Arianae haeresis suspicionem vix potuit a se removere, 1116. Cyrilli tres commonitoriae ad Nestorium epistolae, praeter gratulatoriam de ordinatione, et paschales, 801. Ab ipsa Ecclesia Alexandrina scriptae dicuntur, 1171. Monitionis legitimae vim habuerunt, ibid. Lecta Nestorii secunda epistola scribit libros de recta fide ad Theodosium et reginas, 713. Respondet nonnullis querentibus, quod tacendo passus non esset ruere in pejus doctrinam Nestorii, ibid., 709. Ante synodum Ephesinam diluere noluit quae crimina Theodosius objecerat, 715. Meminit sermonis septimi Nestorii, qui quartus in Proclum, 789. Cur Deum Patrem Θεογεννήτορα potius quam Θεοτόκον mavult dici, 815. Rejicit unionem in Christo dignitatis homonymiae, inhabitationis, συναφείας et προσκυνήσεως, 835. Calumniam passus, quasi Verbum in carnem commeasse innueret, suspicionis purum se praestare vix potuit, 911. Quo sensu dixit Virginem peperisse carnaliter Verbum carnem factum, 936. Cur apologeticum adversus Orientales composuit, 933. Apud imperatorem curiositatis accusatus, 821. Aliter cum Andrea Samosateno, aliter cum Theodoreto se gessit, 933. Gratias agit Evoptio ob transmissum Theodoreti opus adversus anathematismos, 969. Accusat Theodoretum fictae ignorantiae, et ostentatae doctrinae, 971. Atque etiam contradictionis et inconstantiae, 986. Libris quinque Contradictionum Proclum defendit adversus Nestorium, 786. Misit ad Acacium Beroensem litteras, quibus subdole ille respondet, 713. Quo tempore Ephesum profectus, 717. Ante inchoatam synodum excerpit quaedam ex libris Nestorii, ibid. Cur ex Antiochena dioecesi et Constantinopolitana in concilio Ephesino nullum Patrem laudaverit, 1181. Iniquas pacis conditiones a Joanne propositas respuit, 741. Pauli Emeseni ab Orientalibus Alexandriam missi fraudes dissolvit, ibid. Victoris monachi apologiam scripsit ad imperatorem, 813. Refellit excerpta ex libris Diodori pro defendenda haeresi Nestoriana, 1145. Cyrillus et Memnon absolvuntur ab Ephesina synodo, 725. Cyrillus suos apocrisiarios monet de re cum Nestorianis gerenda, ibid., 711. Cyrilli epistola ad suos Constantinopoli constitutos, interprete Mario Mercatore, 809. Quo tempore scripta, 810. Corrigi debet ex Mariana versione, 809. Quem habeat titulum, 808. Tota fere historica est, 808. Prout editur ex Mercatore, longe diversa est ab ea quae legitur in concilio generali, ibid. Homilia paschalis XVII quo tempore in universum orbem missa, 709. Hujus argumentum idem cum argumento epistolae ad monachos, 1171. Scholia de Incarnatione quo tempore et quo in loco scripta, 969, 1001. Quid continent, 1001. Interpres quis, ibid. Partitio, 1003. Synopsis, ibid. Capita duodecim a quibus impugnata, 1182. A quibus, quo nomine, et quo tempore refutata, 931. A quibus defensa, 1179. A quo primum Latinitate donata, 1183. Quanto artificio composita, 1179. Cur ab Ecclesia vero judicio dicuntur probata, ibid. Quo tempore pro canonibus fidei habita, 1182. Cyrilli obitus, 1039.
- Dalmatius archimandrita quis, 723.
- Dalmatii archimandritae epistola ad synodum Ephesinam missa, 731.
- Decreti de recipiendis a Nestorio dejectis forma, 1176.
- Diodorus Tarsensis laudatus a Patribus, 1145. Quando factus Tarsi episcopus, 1146. Errores, ibid. Quam unionem naturarum in Christo agnosceret, 1062. Diodori Tarsensis pro Nestorio testimonium vanum est, 1113. Operum quid superest, 1145. Excerpta ex libris contra Synusiastas, 1146.
- Dionysius Exiguus Cyrilli anathematismorum versionem ex Mercatore videtur mutuatus, 907.
- Disertuli qui Mario Mercatori, 755.
- [Col. 1241] Dissertatiuncula de illustrissimi Marcae sententia, qua putat suspensam a Theodosio sedis apostolicae in Nestorium sententiam, et legitime rescissa priora concilii Ephesini acta, 843, etc.
- Dorotheus primum anathema dixit adversus Θεοτόκον, 703 et 810.
- Ebion fuit Stoicus philosophus, 907, 927, 1126. Ebion negat divinitatem Christi, 928. Ebionis de Christo sententia varie a variis relata, 1126, 1127. Ebionis dogmata quatuor de Christo, 1127. Ebion trium evangelistarum Matthaei, Marci et Lucae auctoritate abusus ad probandam haeresim, 927, 1128. Ebionis magister atque aetas, 1127. Ebionis inconstantia ibid.
- Elionitae unum Matthaei evangelium receperunt, 928.
- Ecclesiae prima de Nestorio victoria, 1169.
- Elipandi haeresis patefacta, 793.
- Ἑνωσις vera quid sit, 940.
- Ἑνωσις φυσική quid sit, ibid
- Ephesina synodus rogatu Nestorii indicta, 841, 842. Quando habita, 1188. Ubi et quando inchoata, 721. Ad imperatorem refert de depositione Nestorii, ibid. Scribit ad clerum urbis regiae de Nestorii damnatione, 723. Ephesina synodus queritur apud imperatorem de Candidiani artibus, 723. Ephesina synodus Eucharium Ecclesiae Constantinopolitanae defensorem monet Nestorium esse depositum, 721. Ephesini concilii sententia depositionis et excommunicationis in Nestorium lata, et quo tempore significata, 721. Ephesinae synodi actio secunda ubi habita, 725. Scribit ad episcopos in urbe positos et ad clerum, ut veritas innotescat, 729. De damnatione Joannis et aliorum refert ad imperatorem et ad summum pontificem, 725. Apud imperatorem litteris queritur de facto Joannis comitis, suamque constantiam testatur, 729. Scribit ad Dalmatium, 733. Ephesina synodus legatos cum mandatis mittit ad Theodosium de Cyrilli et Memnonis causa, 731. Ephesinae synodi legati quo tempore Chalcedonem appellunt, 735. Ephesinae synodi legati admittuntur in urbem ad ordinandum episcopum, relictis Chalcedone schismaticis, ibid. Ephesina synodus ad primas sedes de more scribit de ordinatione Maximiani, 737. Ephesini concilii actorum ordo restitutus, 747. Ephesini concilii secunda pars tota perturbata est, 719. Episcopi quatuor delegati Constantinopolim ad synodicas Nestorio defendendas, quo tempore appulsi, 1178.
- Episcopum commutare sedem olim nefas erat, 1077.
- Epistola tertia Cyrilli ad Nestorium habita olim pro toto concilio Ephesino, quando scripta, 831. Epistolae tertiae Cyrilli ad Nestorium tres partes, 832.
- Eranistes quo tempore scriptus a Theodoreto, 1041. Eranistae nomine quis significatur, 1086.
- Eucharistiae et Incarnationis affinitas, 1165.
- Eunomii errores duo cum Arianis communes, 1122
- Euphratae Agrippinensis haeresis quae, 1144.
- Eusebius laicus, qui fuit postmodum Dorylei episcopus quis, 769. Primus deprehendit haeresim Nestorii, et deprehensam publice arguit, ibid. Primus omnium, obtestatione in Nestorium publice proposita, animos inflammat fidei studio, 705. Quo tempore suam adversus Nestorium obtestationem proposuit, 768, 769. Eusebii obtestatio adversus impios Nestorii sermones, 769, 773.
- Eutherius Thyanorum metropolita Nestorio imprimis addictus, 1085. Unde notus, ibid. Viginti sermones ad Eustathium Parnassi episcopum scribit contra synodum Ephesinam, 739. Impugnavit Cyrilli Scholia, 1005. Eutherio plures a Mario Mercatore adjudicati sermones, 1085.
- Eutychetis error de conjunctione naturarum in Christo, 1091.
- Eutychianorum haeresis unde orta, 1121,
- Evagrius Joannem Antiochenum de industria morantem in via excusare nititur, 919.
- Evangelistae dictum, Verbum caro, etc., quo sensu ab haereticis sumptum, 1099.
- Evangelium καθ` Ἑβραίους, quid, 1128. Evangelium κατὰ Πέτρον quid, ibid.
- Evoptii charitas a Cyrillo laudata, 969. Legatio ad Constantium imperatorem explicata, ibid.
- Excerpta a Mario Mercatore ex libris Theodori Mopsuesteni, 1051, etc. Ex epistolis aliquot et libris quinque Theodoreti adversus Cyrillum, 1067. Excerpta a Leontio Theodorum convincunt in quinque propositionibus, 1152.
- Excusatio Nestorii a defensoribus allata, vana est, 1106, 1107.
- Filii nomen Nestorio significat duas naturas, 773 Φόσις quid, 942.
- Gennadius Anatolii in sedem Constantinopolitanam successor, 1082. Gennadii Massiliensis aetas, 1057.
- Gentilismus et Judaismus unde, 1124.
- Gratia Christi, propter quam venit in mundum, quid Theodoro Mopsuesteno, 1051, 1052.
- Gregorius Magnus vidit codicem Mercatoris, 1065. Gregorii Magni opinio de Theodoreto nondum fidem professo in concilio Chalcedonensi, 1065.
- Historia monachorum Isaurorum, quae occasionem scribendi dedit Gregorio Magno, 823, etc.
- Homilia Procli habita sedente Nestorio in magna Ecclesia Constantinopolis in incarnationem Verbi, 775 seqq. Homiliae paschalis XVII collatio cum epistola Cyrilli ad monachos, 1171.
- Homuncionitae qui vocati ab Ecclesia, 907. Homuncionitae qui, 929, 930.
- Hypostasis apud ipsos philosophos quid, 924.
- Iniquisitio in concilium, de quo loquitur Nestorius in secunda ad Cyrillum epistola, ubi eum deceptum dicit ab iis qui a sancto concilio depositi sunt, 821, etc.
- Irenaeus comes episcopos, qui concilio adfuerant, Joanni occurrentes a satellitibus caedi vel jubet vel permittit, 723. Irenaeus procurat damnationem Cyrilli a Joanne factam in Ecclesia publicari Constantinopoli, 727.
- Jesus Christus dicitur a Mercatore unus de Trinitate, 925
- Joannes Antiochenus acceptis Coelestini et Cyrilli litteris Nestorium amice monet, sed frustra, 713. Ephesum proficiscens de industria moratur in via, 719. Quo tempore Ephesum pervenit, 723. Coacta synodo 43 episcoporum Cyrillum ac Memnonem deponit, 723. Tentat occupare litteris imperatoris animum, 725. Post tertiam citationem damnatur ut contumax a catholica synodo, 725. Accepta Theodosii sanctione synodum cogit Beroeae, 741. Ejus pro Nestorio testimonium infirmatur, 1112 seqq.
- Joannes comes S. L. mittitur Ephesum, qui Cyrillum, Memnonem et Nestorium nomine Theodosii juberet esse depositos, 727. Cur et quo tempore Ephesum venit, 727 seqq. Tentat partium concordiam, sed frustra, 729.
- Judaismus Nestorio cur objectus, 1124.
- Judaei tria de Christo veritati contraria sentiebant, 1125.
- Juvenalis Hierosolymitanus quo tempore Ephesum profectus, 719.
- Lampo presbyter quis, 803
- Legati Occidentis ad synodum Ephesinam generalem ubi et quando delecti, 1185, 1186.
- Legati sedis apostolicae subscribunt damnationi Nestorii, 725.
- Leo Magnus, adhuc diaconus, Coelestini papae administer in regenda Ecclesia, 711.
- Leporii error de perpetuitate unionis naturarum in Christo, 1091.
- Libellus precum Theodosio offerendus differt ab obtestatione proposita Constantinopoli, 815. Libelli calumniae pleni adversus Cyrillum Nestorio dati, 810.
- Macedonius Eunomii erroris socius, 1122. Eadem cum Arianis sensit de carne Christi, 907.
- Macedoniani cur sentiebant cum catholicis de processione Spiritus sancti, 1159.
- Majores causae quae habitae, 1170.
- Manichaei error de humanitate Christi, 1091.
- Manichaei haeresis de Christo, 849.
- Manichaei et Marcionis de mala hominis natura una fuit opinio, 826.
- Manichaeismus Nestorio quo merito objectus, 1126.
- Marcelli Galatae haeresis de Christo, 849. Marcelli Galatae, cujus consensio objecta est Nestorio a Mercatore, discussa opinio, 1136.
- Maximianus urbis regiae episcopus ordinatus, 737. A quo in thronum Nestorii evectus, 1187. Quos in sua synodo deposuit episcopos, 1082.
- Meletius funebri oratione laudatus a Chysostomo, 852.
- [Col. 1243] Memnon Ephesus vetat aperiri Nestorianis ecclesiam Sancti Joannis, 721.
- Mercatoris codex, quid continet, et quo tempore scriptus, 753. Operum pars secunda totam Nestorii causam continet, 699. Mercatoris commonitorium contra Pelagianos, 709.
- Epistola de discrimine inter haeresim Nestorii et Pauli Samosateni, ibid., 706. Mercator adhuc erat laicus cum scriberet epistolam de discrimine inter haeresim Nestorii et Pauli Samosateni, 773. Exemplaris Graeci vitio deceptus, sicut et post illum plures, 917. Quaedam Theodoreti post concilium scripta exhibet, 719. Quid intenderit in excerptis ex libris quinque Theodoreti, 1065. Videtur interpres esse collectionis primae excerptorum ex libris Nestorii, 865. Pro publico Nestorii accusatore habitus, 911. Multiplicis flagitii Nestorium arguit, 909. Nestorium inconstantiae simul et calumniae accusat, 916. Refutat duodecim anathematismos Nestorii, 717. Quo tempore refutaverit anathematismos Nestorii, 907, 911. Est verus interpres anathematismorum Nestorii, quos bis Latinos fecit, 907. Naturam posuit pro hypostasi, 924. Differt ab Epiphanio de Praxea, 929. Multa docet de synodo Ephesina hactenus inaudita, 1188. Mercatoris aetas, 910. Mercatoris Theodoretum insectantis defensio Gregorii Magni testimonio comprobata, 1065. Opus adversus Nestorianismum quomodo divisum, 1041. Verba de consensione Nestorii cum Photino circa Incarnationem examinantur, 1138 seqq. Dissertatio de duodecimo anathematismo, 924.
- Monothelismus ex Eutychianismo ortus, 1123
- Montanus Sabellio accensitus a Socrate, 929.
- Nestorius ex monacho presbyter factus a Theodoto Antiocheno, 701. Presbyter catechesi praefectus, ibid. Antiochia Constantinopolim a Theodosio evocatus, ibid. Secum Antiochia Anastasium presbyterum Constantinopolim adduxit, ibid. Quo tempore ordinatus episcopus, ibid. Superbe Imperatorem alloquitur, ibid. Arianorum ecclesiam evertendam curat, ibid. Artes ad captandam benevolentiam, et potentum, et regiae familiae, ibid. Nestorii artes in spargenda haeresi, 702. Administri in spargenda haeresi, 1052. Haeresim per se quando docet, 703. Adversus omnes haereticos legem obtinet a Theodosio, ut suae haeresi viam faciat, 702. Spargenti haeresim simplex monachus contradicit, 703. In Christum furenti qui primum restiterint, 705. Saevit in Eusebium palam haeresi suae contradicentem, ibid. Theodori magistri sui symbolo usus, 1052. Nicaeno symbolo abusus, 770. Tentat occupare animum Coelestini, missis de sua et Pelagianorum causa per Antiochum litteris cum tribus tractatibus, 709. Sermo primus an dictus tantum, an scriptus a Nestorio, 755. In Aegyptum mittitur ad monasteria, ad spargendam haeresim, 707. Sermo secundus de dogmate seu Θεογνωσίᾳ, 703. Sermo tertius adversus catholicos verae naturarum unionis in Christo defensores, ipsi adjudicatus, 766 seqq. Quo tempore dictus, et quas habet partes, 766, 768. Macedonianorum blasphemiam refellit atque Arianorum, 766. Sermo quartus de Incarnatione adversus Proclum quo tempore habitus, 782 seqq. Non missus ad Coelestinum, 783. Sermo quintus de Virgine Θεοτόκῳ, qui secundus adversus Proclum, 785. Sermo sextus de dictis Apostoli, 787. Sermo octavus in Judam adversus haereticos, quo tempore habitus, 827. Sermo nonus veluti contra haereticos, quo tempore habitus, 828. Sermo decimus veluti in Macedonianos, revera in catholicos, 829. Sermo undecimus adversus Arianos quando habitus, 830. Sermo duodecimus, quo tempore, quo argumento, et qua arte habitus, 848, etc. Totius Nestorianae doctrinae compendium dici potest, 847. Sermo decimus tertius quo tempore habitus, 862. Nestorii primae ad Coelestinum litterae, quo tempore datae, 768. Iterum tentat Coelestini animum, missis de sua et Pelagianorum causa litteris, 711. Tertia ad Coelestinum papam epistola quo tempore data, 841. Nestorius Coelestini litteris, quos episcopi Alexandrinae synodi dederunt, non satisfecit, 717. Primae Cyrilli epistolae statim respondet, per Lamponem presbyterum, 801. Secundae Cyrilli epistolae secundam reponit, quae Patribus Ephesinis visa est doctrinae catholicae contraria, 711. Nestorius cur tam vehementer in Cyrillum invectus, 1114. Quare de Cyrillo conquestus, 803. Cyrilli epistola ad monachos incensus jubet Photium quemdam respondere, et Cyrillo accusatores subornat, 707. Crimen a Cyrillo sibi objectum conatur regerere in Cyrillum, 818. Tyrannidis crimen objicit Cyrillo, 861. Cyrilli epistolam arguit, suamque laudat, 818. Duodecim anathematismos Cyrillianis reponit, 717. Nestorii blasphemiarum capitula duodecim a Mario Mercatore refutata, 907. Nestorius quos dicit Ecclesiae doctores, 783. Sanctorum Patrum contemptor, 805. Superbiae in despiciendis aliis doctoribus, et ignorantiae simul accusatus, 813. Veteris Testamenti testimonia [Col. 1244] corrupit, 1125. Cavillo declinabat testimonia Scripturae, ubi Christus dicitur Deus et Filius Dei, sicut et Nicaenae synodi auctoritatem, 1098 seqq. Cur templi frequenter meminit in explicanda Incarnatione, 855. Directe calumniatur Theophilo et Cyrillo, oblique Romano pontifici, 850, 851. Carpit verba Coelestini papae, 859. Adversariis suis, coacta synodo, Manichaeismum objicit, 711. Proclum reprehendit, 785. Dicenti Proclo de Virgine Deipara contradicit, et tribus sermonibus praecipuas illius orationis sententias arguit tacito Procli nomine, 706, 707. Extemporali dicendi facultate valuit, 781. Pugnantia dixit de Θεοτόκῳ, 907. Suam de Θεοτόκῳ mentem dissimulat, 842. Debacchatur in divinitatem Christi, et dignitatem Deiparae Virginis, 759. Calumniatur catholicis, quasi Virginem deam sentirent, 786. Ante Ephesinum concilium admonitus saepius ut Virginem Θεοτόκον confiteretur, admonitionem sprevit, 910. Cum Sabellio compositus, 1140. Cum Leporio compositus a Cassiano et aliis, 1143. Cum Ebione, 1127. Veneficis comparatus, 759. Queritur fieri sibi vim, quam faciebat aliis, 859. Cur probrose invehitur in Marcellum, Paulum, et Photinum, 856. Nestorii et Photini de Incarnatione dissensio simul et consensio, 1138 seqq. Photinum ac Samosatenum, et Arium insectatur, 1092. Duo capita dissensionis a Photino indicat, quae refellit Mercator, 1138. Una tamen differentia, 929, 930. Recte sensit de tempore, quo primum exstitit unio, et de perpetuitate unionis naturarum in Christo, 1093. Haeretico sensu utitur omnibus catholicorum vocibus, sed refugit tantum admittere unionem καθ` ὑπόστασιν, 855. Duas reipsa in Christo hypostases admisit, 1098, 1138. Haeresim de duobus filiis dissimulat, 854. Post unitionem dividit hypostases, 941. Quid sentiat de naturis in Christo conjunctis, 1092. Naturas in ipso Virginis utero conjunctas docet multis in locis, 774. Negat Verbum esse Filium ante Incarnationem, 925. Nestorii haeresis de genere unionis naturarum in Christo, 1095 seqq. Argumenta, quibus suam de naturarum unione in Christo sententiam stabilire conatus est, 1099 seqq. Defensores, quid respondeant argumentis, quibus probatur male sensisse de unione naturarum in Christo, 1105 seqq. Unde unicam personam catholico sensu asserere quibusdam creditus, 820. Mala fide negat se dissentire a Samosateno, 1128, 1129. Quo tempore consensionem cum Samosateno repellere nisus est, ibid. Abstractis vocibus utitur pro concretis, ut calumniam faciat Cyrillo, 819. Catholice sensit de morte corporis per peccatum contracta; sed de morte animae ex Adamo propagata adhaesit Theodoro Mopsuesteno, 826. Quid senserit de peccato originali, 1160 seqq. Quo sensu intelligit verba Evangelistae, Verbum caro, etc., 1099. Improbe vexat dictum Apostoli, Gal. IV, 858. Recte sentit de naturae humanae assumptae integritate, 1093. Quid senserit de modo, quo Christi corpus Eucharistiae symbolis praesens sistitur, 1163 seqq. A fide Ecclesiae de Eucharistia cur videtur recessisse, 1166. Vere fuit impanator, 1165. Quid senserit de retributa operibus Christi unione cum Verbo, 1160. Quid de auxiliis gratiae divinae per Christum, 1163. De processione Spiritus sancti, 1159. Secunda ad Cyrillum epistola secta in conciliis Ephesino et Chalcedonensi, atque damnata, 817. Nestorii chartae a quo missae Romam, 1168. Nestorius cur scribit adversus Pelagianos, cum quibus sentit, 1162. Societas cum Pelagianis a quibus objecta, 1143. Ad Coelestium Pelagianum rescribit, 845. Bona pauperibus debita praedatur, 790. Nestorii indoles, 701. Patria, ibid. Inconstantia, 930. Artes quibus tentavit aulae fidem, 851. Nestorius postulat a Theodosio indici oecumenicam synodum, ut impendentem capiti suo tempestatem avertat; sed factum postea doluit, 715, 844. Sperabat fore ut praesideret synodo, 842. A Theodosio facile obtinet indici, 1184. De indicta scribit ad Coelestinum papam velut insultans, 715. Quo tempore Ephesum profectus, 717, 719. Post damnationem secedit in monasterium S. Euprepii, et turbare pergit e monasterio, 745. Theodosii sanctione deportatur in Oasim, et ejus libri comburuntur, 747. Quando deportatus, 1076. Nestorii opera a quibus praeter Mercatorem recensita, 1154. Nestorii misera mors, 747. Nestorianismus cur dictus impietas Judaica, 1124. Nestorianae causae historia, quibus ex auctoribus accepta, et cur conscripta post aliorum opera, 699. Nestorianae impietatis duo primi administri, 1102. Nestoriana haeresis quorum auctorum libris sparsa, 1039 seqq. A quibus auctoribus impugnata, ibid. Nestorianae factionis in aula patroni, 727. Nestorianae factionis homines alii ab aliis quae dicerent mutuari solebant, 1061. Nestoriani non possunt defendere peccatum originale, nec veram Christi gratiam, 1144. Qua ratione unicum Dei Filium dicerent, 1062. Nestorianorum et Sacramentariorum affinitas in quatuor consistit. 1164 seqq. Nicaena fides confirmatur a Patribus Ephesinis, 727 seqq. Nicaeni Patres Virginem Θεοτόκον non dixerunt quidem, sed alii bene multi, quibus repugnat Nestorius, 936
- Observationes aliquot circa excerpta ex libris Diodori adversus Synusiastas, 1146 seqq. Observatio ad verba Nicephori de secunda synodo Alexandrina adversus Nestorium, 1172.
- Obtestatio Constantinopoli proposita auctorem non habet Cyrillum, 816.
- Occidentales fere omnes credidere Nestorium eadem sentire cum Paulo Samosateno, 806.
- Opinio de fide Theodoreti, etiam Photii temporibus, 1041. Opinio popularis de canone, quo anathema dicebatur ei, qui animam Adae in peccato, etc. Unde orta, 823.
- Orientales schismatici suspecti erroris, quod duae sint in Christo personae, 937. Cyrilli apologetico offensi, 934. Statuunt Cyrillum non esse recipiendum, nec deponendum Nestorium, 1081.
- Orientalis synodus legatos cum mandatis mittit ad Theodosium de Nestorii, Cyrilli, et Memnonis causa, 731. Legati quo tempore Chalcedonem appellunt, 735. Theodosio libellum tertium miserunt exprobrationis plenum, ibid.
- Passionis nomine quid veniat, 1099.
- Patripassianorum error, 929.
- Paulus Emesenus rebus compositis in communionem recipitur oratione cum plausu habita de Incarnatione et Deipara Virgine, 743.
- Pauli Samosateni elogium, 1129 Mysteria deteguntur, 1132. Zenobiae reginae adhaesit, 1129. Cur Patripassianus non dictus, 1131. Haeresis capita ab auctoribus varie relata, 1130. Trinitatem sustulit personarum, 1132. De Trinitate delirium, 1133. Haeresis de Verbo prolatitio discussa, 1131. A Sabellio differentia, 1132. Haeresis Nestorio objecta, 1128. Opinio de tempore unitionis naturarum in Christo discussa, 1133 seqq. Error circa perpetuitatem unionis naturarum in Christo, 1091. Consensio et dissensio cum Nestorio, 1133. Permisit clericis habere feminas, quas sorores dicerent, 1129. A Malchione convictus, a Patribus secundae synodi Antiochenae deponitur, 1130.
- Pentalogii Theodoreti quale argumentum, 1041. Qui meminerint, 1065.
- Personae nomen quid significet Nestorio, 1112.
- Petronius Bononiensis episcopus an Theodosii ad S. Coelestinum legatus, 1187.
- Philippus presbyter unus e tribus legatis sedis apostolicae Coelestini locum nominatim cur solus tenere dicatur, 1186. A Nestorio calumniam passus, 1187.
- Photinus Sirmiensis episcopus, 928. A Sabellio alienus, 1140. Samosateno consensit de Verbo prolatitio, 1140 seq. Quid sentiat de Verbo, 856. In quo ei consentire Nestorius dictus est a Mercatore, 1137. Haeresis Nestorio objecta, 785. Haeresis partes duae, quorum prima Nestorio objecta est, 819.
- Photius presbyter Anastasii socius, et Nestorii administer, 810, 811. Photii error duplex codice 49, 141.
- Polemius confusionis naturarum in Christo primus auctor, 1068.
- Populus Theodosio objecit favorem in Nestorium, 705. Populus maledictis et minis agit cum Nestorio, ibid.
- Possidonius Alexandrinae Ecclesiae diaconus, quo tempore litteras Cyrilli Romam detulit, 713.
- Praecedens magister quis dictus, 781.
- Primus sermo de Incarnatione Nestoriano adjudicatus, 755 seqq.
- Proclus cur diu rejectus ab episcopatu regiae urbis, 1077. Dixit adversus primum Nestorii sermonem, 705 et 756. Quo tempore habita oratio, 768. Proclus excerpta ex libris Diodori pro defendenda haeresi Nestoriana refellit, 1145.
- Pulcheriae Theodosii sororis indoles, 701.
- Quaestio de unione naturarum in Christo quibus olim modis proposita, 1095. Quaestio de Deo pontifice unde orta, 1001. Quando mota, 1062. Quaestiones de Incarnatione Verbi divini quot olim motae, 1138 seqq. Quae fuerint olim haereses de conjunctione naturarum in Christo, 1090. Quis status quaestionis a Nestorio motae, 1094.
- Qua ratione Deus dicitur suscitasse Christum a mortuis, 950. Qua regula examinari debet fides scribentium de unione naturarum in Christo, 1097.
- Quinti saeculi fides de reali praesentia corporis Christi in Eucharistia, 829.
- Quomodo uni Christo convenientia dona magi obtulerint, 937
- Refutatio Theodoriani symboli a Mario Mercatore, 1045 seqq.
- Regulae duae circa communicationem idiomatum observandae, 1096.
- Responsio ad argumenta a defensoribus Nestorii allata, 1111. Pro Rhegino Constantiae Cypri episcopo judicium fertur adversus Joannem Antiochenum, 729.
- Romana I synodus occasione chartarum Nestorii, quando habita, 1167. II synodus contra Nestorium cur Alexandrino potius quam Antiocheno praesuli dedit litteras, 1169. Tres synodicas litteras dedit ad diversos, 1176. II synodi adversus Nestorium historia, 1175. Quo tempore habita, et a quibus memorata, 1173. III synodus in causa Nestorii quando habita, et cur, 1184, 1185. Actorum quid superest, 1186.
- Sabellii error, 929. Trinitatem sustulit personarum, 1132.
- Sacramentarii negant, Virginem posse dici proprie Deiparam, 1168.
- Sententiae in Nestorium latae forma, 1176.
- Schismatici cur noluerunt approbare anathematismos Nestorii, 827.
- Sisinnii successoris Attici obitus, 699.
- Sixtus pontifex, quo tempore Coelestino successit, 1187.
- Sociniani Nestorii haeresim revocarunt, 1154.
- Socrates de Ephesina synodo tria docet ab aliis scriptoribus praetermissa, 1189. Nestorium defendit ab haeresi Pauli Samosateni, 1128. Ipsius pro Nestorio testimonium nullius est ponderis, 1113.
- Substantia ponitur pro hypostasi seu subsistentia, 924.
- Supplicatio Basilii aliorumque monachorum diversa est a libello precum, 816.
- Synodi duae Antiochenae adversus Paulum Samosatenum quando habitae, 1129.
- Theodoretus Cyri episcopus quis fuerit, 1063. Nestorianismi suspectus. 973. Explicat quo sensu Christus dici possit Θεοφόρος, 985. Cur accusatus quod Christum divideret in duos filios, 1081, 1082. Dicit Verbum non esse natum ex beata Virgine, sed cum nato fuisse tantum, 972. Diodorum et Theodorum Mopsuestenum defendit, 1145. Scribit libros quinque adversus synodum Ephesinam, 739. In quinta synodo damnatus, 275. Sancti Ambrosii testimonio abusus, 1086. In Impatibili exscripsit locum sermonis septimi Nestorii, et illum auxit, 794. Cum Iba turbas movet post deportationem Nestorii, vulgatis Diodori et Theodori libris, 747. Calumniatur Cyrillo quasi poenitentiam egisset, 745. Non interfuit concilio apud Acacium Beroeae habito a Joanne Antiocheno de pace cum Alexandrinis componenda, 1078. Jactantia, 1079. Odium in sanctum Cyrillum, 1078. Obstinatio in rejiciendis anathematismis Cyrilli, 1078. Pro Nestorio testimonium nullum est, 1113. Ad Nestorium epistola non est supposititia, 1078. Quando scripta, 1077. Librorum quinque adversus Cyrillum historia, argumentum, partitio, inscriptio, et tempus, 1065. Epistola ad Andream monachum Constantinopolitanum, quo tempore data, 1078.
- Epistola ad Andream Samosatenum quo tempore scripta, 1080. Epistola ad Himerium Nicomediensem quando scripta, 1081, 1082.
- Theodorus Mopsuestenus vixdum adolescens Scripturas tractare ausus, 1151. E monasterio profugus a Chrysostomo revocatur, ibid. Libros Scripturae ad arbitrium rejicit, ibid. Θεοτόκον impugnat Antiochiae, 1152. Conjunctionem naturarum in Christo conjunctioni conjugum similem dixit, 836. Idolum pro Christo supposuit, 1151, 1152. Infinita prope scripsit, 1055. Quo tempore scripsit opus de Incarnatione, 1058. Male sentit de gratia et libero arbitrio, 1151. Idem cum Theodoro Antiochenae Ecclesiae presbytero, 1057. Voce προσώπου abutebatur, 1060. Tarso repulsus Mopsuestiam occupat, 1151. Elogium, 1149. Error de conjunctione naturarum in Christo, 1091. Error in libro ad Baptizatos, 1059. Opus de Incarnatione fuit spissum, 1055. Symbolum ab omnibus, qui illius meminerint, damnatur praeterquam a Facundo, 1049. A Mario Mercatore latinitate donatum, 1042. In Ephesina synodo damnatum, 727. Liber ad Baptizatos quis 1059. Versutia dialectica, 1058. Sententia de processione Spiritus sancti, 1159.
- Theodori Mopsuesteni sectariorum indoles, 1149. Theodori auctoritas pro Nestorio vana est, 1113, Theodori Mopsuesteni obitus, 1058.
- Theodoriani symboli errores, 1050. Theodoriani symboli a quibus auctoribus facta mentio, 1049.
- Theodori Raithuensis aetas, 1057.
- [Col. 1247] Theodosius Magnus leges dedit adversus Eunomianos, 1123.
- Theodosii Junioris indoles, 701. Theodosius Junior Nestorii instinctu indicit concilium Ephesinum generale, 715. Scribit evocatoriam ad majorum sedium episcopos, 1184. Theodosius a Candidiano deceptus jubet gesta contra Nestorium rescindi, misso per Palladium rescripto, cui respondet synodus, 723. Jubet Nestorium secedere quo vellet, 731. Ecclesiarum pacem procurat sanctione edita, 740. Nestorianos libros comburi jussit edictis, 811.
- Theodotus Ancyrae frustra tentat animum Nestorii in Ecclesiae sensum adducere, 721. Theopathitarum error de conjunctione naturarum in Christo, 1091.
- Theophanes quinque tradit de Ephesina synodo ab aliis scriptoribus praetermissa, 1194.
- Testimonia Gregorii Magni ad historiam Isaurorum pertinentia multa demonstrant notatu digna, 826. Testimonia Patrum explicantium quid sit Verbum esse carnem factum, id est, natum ex Virgine, 938.
- Tria dogmata velut de Incarnatione fundamenta defendit Ecclesia, 1090.
- Unio physica Verbum non subjicit aut necessitati aut violentiae. 980. Unionis physicae duae sunt species, 1114.
- [Col. 1248] Unionis substantialis quis effectus, 1095. Unionis moralis effectus, ibid. Uniones tres nostri cum Christo in Eucharistiae participatione, 1163.
- Unum non potest fieri alterum, nisi quinque modis, 1099.
- Utilitas inquisitionis in haeresim Nestorii, 1089.
- Verbum ἐγένετο quomodo sit accipiendum, 937.
- Vox ὑπόστασις quomodo Latine reddita a Mercatore, 806. Vox, carnaliter natum, non insolita Patribus loquendi formula, 938.
- Verbum quomodo sit caro factum θεοπρεπῶς, 936. Verbum non est ab aeterno filius secundum Nestorium, 1135.
- Versuram solvere quid, 917.
- Vigilii papae in constituto num. 35 censura de Theodori fragmento, 1059.
- Virgo quomodo Deipara Nestorio, 1112. Virgo unde Θεοτόκος dicta Theodoreto, 972.
- Vitalis et Constantius laici Hispani consulunt Capreolum Carthaginensem de unione naturarum in Christo, 1070.
- Viri boni est zelo adversus haereticos incendi, 933.
- Vox Θεοφόρος veneni Nestoriani plenissima, 921.
A
B
C
D
E
F
[Col. 1242] G
H
I
J
L
M
N
[Col. 1245] O
P
Q
[Col. 1246] R
S
T
U
V
Ordo rerum
- In hanc novissimam editionem Admonitio. 9
- Garnerii Praefatio generalis in omnia opera Marii Mercatoris. 11
- Baluzii Praefatio. 43
- Notitia Historico-Litteraria ex Schoenemanno. 47
- Praefatio historica in commonitorium M. Mercatoris super nomine Coelestii. 61
- COMMONITORIUM DE COELESTINO imperatori oblatum. 63
- CAPUT PRIMUM.—De causa Coelestii, quomodo acta est Carthagine, Constantinopoli et Romae. 67
- CAP. II.—De Pelagii doctrina, cujusmodi cognoscitur ex ipsius scriptis. 83
- CAP. III.—De condemnatione Pelagii et Coelestii, Pelagii praesertim, tum a Romanis pontificibus Innocentio et Zosimo, tum a Patribus Diospolitanis et Theodoto Antiochiae episcopo. 90
- CAP. IV.—De communi utriusque haeretici sententia et condemnatione. 101
- CAP. V.—Convenitur Julianus, et invitatur ad resipiscendum exemplo sociorum. 106
- Admonitio in librum subsequentem. 107
- LIBER SUBNOTATIONUM in verba Juliani. 109
- Praefatio. Ibid.
- INCIPIT LIBER. 121
- TRANSLATIONES VARIORUM OPUSCULORUM quae Graece scripta sunt in causa Pelagianorum. 171
- EPISTOLAE TRES. 175
- EPISTOLA PRIMA.—Nestorius ad Coelestinum papam. Ibid.
- EPIST. II.—Idem ad eumdem. 178
- EPIST. III.—Nestorius ad Coelestinum rescribit. 184
- NESTORII TRACTATUS contra haeresim Pelagii seu Coelestii. 183
- Praefatio Marii Mercatoris. Ibid.
- SERMO PRIMUS.—Tractatus in Adam. 189
- SERM. II.—In idem thema. 197
- SERM. III. 202
- SERM. IV.—In id quod scriptum est: Si procidens adoraveris me. 204
- ALTERA VERSIO SERM. III ET IV IN UNO REDACTORUM.—In haec verba: Si Filius Dei es, mitte te deorsum; et in haec: Assumpsit eum diabolus, etc. 205
- SYMBOLUM THEODORI MOPSUESTENI, cum refutatione. 213
- APPENDIX PRIMA ad partem primam Operum Marii Mercatoris. 231
- EPISTOLA Anastasii papae ad Joannem Hierosolymitanum re scribentis super nomine Coelestii. Ibid.
- FIDES Rufini Aquileiensis. 239
- APPENDIX SECUNDA.—DISSERTATIONES SEPTEM [Col. 1248] quibus integre continetur Historia Pelagiana, multaeque populares opiniones refelluntur. 255
- Praefatio. Ibid.
- DISSERTATIO PRIMA.—DE PRIMIS AUCTORIBUS ET PRAECIPUIS DEFENSORIBUS HAERESIS PELAGIANAE. 257
- CAPUT PRIMUM.—Ratio susceptae dissertationis, et obiter de Paulo Samosateno, qui videri posset primus auctor haeresis Pelagianae. 257
- CAPUT II.—De Theodoro Mopsuestiae episcopo, primo haeresis Coelestianae auctore. 258
- CAPUT III.—De Rufino quem Coelestius pro magistro agnovit. 261
- CAPUT IV.—De Pelagio, a quo haeresis Pelagiana dicta est. 266
- CAPUT V.—De Coelestio Pelagii discipulo. 277
- CAPUT VI.—De Juliano Eclanensi episcopo. 286
- CAPUT VII.—De Anniano diacono Celedensi. 298
- CAPUT VIII.—De auctore libri Quaestionum novi ac veteris Testamenti. 305
- CAPUT IX.—De auctore Commentariorum in Epistolas Pauli qui olim Ambrosio tribuebantur. 316
- DISSERTATIO II.—DE SYNODIS HABITIS IN CAUSA PELAGIANORUM VIVENTE S. AUGUSTINO. 319
- PRIMA SYNODUS.—Ab Aurelio adversus Coelestium habita Carthagine Honorio IX et Theodosio V AA. CC. mense Februario, anno Christi 412. 321
- II SYNODUS.—A Joanne episcopo Hierosolymis in causa Pelagii contracta, Honorio X et Theodosio VI AA. CC. die 30 Julii, anno Christi 415. 323
- III SYNODUS.—Ab Eulogio Caesariensi adversus Pelagium Diospoli collecta, Honorio X et Theodosio VI AA. CC. die 20 Decembris, anno Christi 415. 327
- IV SYNODUS.—Ab Aurelio coacta Charthagine adversus Pelagium et Coelestium absentes, Theodosio Aug. VII et Junio IV Palladio coss. circa tempus autumni ann. Christi 416. 331
- V SYNODUS.—A Silvano seniore seu primate provinciae Numidiae adversus eosdem haereticos Milevi congregata, iisdem consulibus, circa finem Octobris anno Christi 416. 333
- VI SYNODUS.—Carthagine a quinque episcopis, iisdem consulibus eademque de causa, sub finem ejusdem anni habita. 335
- VII SYNODUS.—Habita Romae adversus Pelagium et Coelestinum ab Innocentio I, Honorio XI et Constantio II coss., VI kal. Februarias, anno 417. 336
- VIII SYNODUS.—Ab Attico Constantinopoli congregata adversus Coelestium iisdem consulibus, anno 417. 338
- IX SYNODUS.—Romae a Zosimo celebrata in causa Coelestii, Honorio XI et Constantio II coss., circiter mensem Septembrem, anno Christi 417. Ibid.
- X SYNODUS.—A Theodoto Antiocheno episcopo adversus Pelagium habita, ut videtur, Antiochiae, iisdem [Col. 1249] consulibus, mense Octobri anno Christi 417. 344
- XI SYNODUS.—Coacta Carthagine ab Aurelio, Honorio XII et Theodosio VIII AA. CC., ante Quadragesimam, anno 418. 347
- XII SYNODUS.—Carthagine ab Aurelio ex omnibus Africae provinciis collecta, Honorio XII et Theodosio VIII AA. CC., kalendis Maiis, anno 418. 350
- XIII SYNODUS.—Quae secunda Africana ibidem habita, eodem anno circiter medium Junium. 353
- XIV SYNODUS.—Romae iisdem coss. a Zosimo papa adversus Pelagium et Coelestium, die 15 Aprilis celebrata. 355
- XV SYNODUS.—Carthagine ab Aurelio congregata ex tota dioecesi Africae, eodem anno, mense Augusto. 358
- XVI SYNODUS.—Carthagine ab Aurelio convocata, Monaxio et Plinta coss., III kalendas Julias, anno 419. 359
- XVII SYNODUS.—Episcoporum secundae Ciliciae Anazarbi a Maximiano habita adversus Julianum, Asclepiodoto et Rufo coss., anno 423. Ibid.
- XVIII SYNODUS.—Constantinopoli ab Attico collecta in causa ejectorum ex Occidente episcoporum, anno 424 vel 425. 361
- XIX SYNODUS.—Romae a Coelestino habita in causa episcoporum Pelagio pertinaciter faventium, Victore et Castino coss. anno 424 vel Theodosio Augusto XI et Valentiniano Caesare coss. anno 425. 362
- XX SYNODUS.—Africana universalis ab Aurelio congregata, iisdem coss., in causa cum aliorum tum etiam Leporii monachi ad rectam fidem ex errore conversi. 363
- XXI SYNODUS.—Quae prima Gallicana, ab Honorato episcopo Arelatensi coacta, ut conjectura est, Arelate, Hierio et Ardaburio coss., anno 427. 367
- XXII SYNODUS.—Verolamii in Anglia a Germano et Lupo sedis apostolicae legatis, adversus episcopos Pelagianos habita, Florentio et Dionysio coss., anno 429. 371
- XXIII SYNODUS.—Romae a Coelestino in causa episcoporum Pelagianorum Nestorio adhaerentium, Theodosio XIII et Valentiniano III AA. CC. IV idus Augusti, anno Christi 430. 372
- XXIV SYNODUS.—Quae totius orbis Ephesi congregata, Antiocho et Basso coss., die 23 Junii, anno Christi 431. 373
- XXV.—Synodi octo habitae quinto saeculo in eadem causa Pelagianorum variis temporibus. 375
- DISSERTATIO III.—DE CONSTITUTIONIBUS IMPERATORUM IN CAUSA PELAGIANAE HAERESIS. 377
- DISSERTATIO IV.—DE SUBSCRIPTIONIBUS EXACTIS IN CAUSA PELAGIANORUM. 415
- CAPUT PRIMUM.—Quae causa et ratio dissertationis. Ibid.
- CAPUT II.—Quid nomine subscriptionis intelligatur, quae ipsius causae, quae virtutes atque utilitates. 417
- CAPUT III.—Quanta fuerit necessitas exigendi subscriptiones in causa Pelagianorum. 418
- CAPUT IV.—Quorum damnationi subscriptio exacta sit in hac causa: an tantum dogmatum, an etiam auctorum. 429
- CAPUT V.—An qui auctoribus dogmatum Pelagianorum lavebant, ipsique auctores faterentur, sua esse, quae objiciebantur, tamquam ex ipsorum libris excerpta. 431
- CAPUT. VI.—Quae fuerit, et a quo praescripta formula fidei, cui subscribendum foret in causa Pelagianorum. 433
- CAPUT VII.—Qua auctoritate sancita sit lex subscribendi, an sacerdotali sola, an etiam imperiali. 435
- CAPUT VIII.—Quibus imperata sit subscriptio, an solis episcopis, an etiam aliis de clero, immo et aliquando laicis; et quae poena recusantibus statuta. 437
- CAPUT IX.—Quid causarentur subscribere detrectantes, et quam in partem accepta sit detrectantium exceptio. 438
- CAPUT X.—Quibus aliis artibus recusantes usi sint ad tergiversandum. 441
- CAPUT XI.—Qua ratione sit actum cum recusantibus et resipiscentibus. 444
- DISSERTATIO V.—DE LIBELLIS FIDEI SCRIPTIS AB AUCTORIBUS ET PRAECIPUIS DEFENSORIBUS HAERESIS PELAGIANAE. 445
- SYMBOLUM Theodori Mopsuesteni. 416
- LIBELLUS FIDEI a Rufino presbytero scriptus. 449
- LIBELLUS FIDEI a Pelagio scriptus 488
- Pars prima, quae theologica Ibid.
- Pars secunda, quae oeconomica. 489
- Pars tertia, quae ethica. 490
- LIBELLUS FIDEI Zosimo papae oblatus a Coelestio Pelagii discipulo. 497
- BREVIARIUM EPISTOLAE quam veluti regulam fidei Coelestinae scripsit ad clericos Romanos suae partis. 505
- LIBELLUS FIDEI a Juliano Eclanensi missus ad sedem apostolicam. 508
- [Col. 1250] Pars prima: De Trinitate, Incarnatione et aliis symboli articulis. 509
- Pars II: De gratia, libero arbitrio, natura hominis, nuptiarum institutione, peccato originali; et sanctis veteris Testamenti 514
- Pars III: Reprobatio alienorum dogmatum. 518
- Pars IV: Excusatio Pelagianorum, provocatio ad plenariam synodum, etc. 523
- Disquisitio historica in LIBELLUM FIDEI praecedentem. 526
- DISSERTATIONIS VI PARS PRIMA.—DE SCRIPTIS A DEFENSORIBUS FIDEI IN HAERESIM PELAGIANAM ANTE MORTEM S. AUGUSTINI. 535
- CAPUT PRIMUM.—De scriptis a S. Hieronymo adversus Pelagianos. 537
- CAP. II.—De scriptis ab Augustino adversus Pelagianos. 546
- CAP. III.—Quid scripserit Paulus Orosius adversus Pelagianos. 566
- CAP. IV.—De libris sex hypognostic ῶ n. 572
- DISSERT. VI PARS II.—DE SCRIPTIS AB HOSTIBUS FIDEI PRO HAERESI PELAGIANA, VIVENTE S. AUGUSTINO. 585
- CAPUT PRIMUM.—Quae scripta sint a Theodoro Mopsuestiae episcopo, et Rufino Palaestinae provinciae presbytero, Theodori discipulo, Pelagii magistro. 585
- CAP. II.—Quae scripta sint a Pelagio monacho, Rufini discipulo, et Coelestii magistro. 587
- CAP. III.—Quae scripserit Coelestius Pelagii discipulus, et Juliani magister. 615
- CAP. IV.—Quae scripserit Julianus Eclanensis episcopus. 622
- CAP. V.—Quae scripserit Annianus Celedensis diaconus, Pelagii amanuensis. 626
- DISSERTATIO VII.—DE ORTU ET INCREMENTIS HAERESIS PELAGIANAE. 63
- CAPUT PRIMUM.—Quid in hac dissertatione, et qua ratione praestandum. 629
- CAP. III.—Quaestio de mortalitate Adami, prima Pelagianarum omnium, et agitata est a disputantibus, et recensita a scriptoribus quinti saeculi, et a catholicis ejusdem aevi refutata; habuit vero proprias appendices undecim. 638
- CAP. IV.—Quaestio de peccato originali orta ex priore, plurimas alias peperit, et eam quidem maximam, de baptismo parvulorum, eorumque redemptione per Christum. 645
- CAP. V.—Quaestionis de necessitate gratiae Dei per Christum origo ex praecedente; aliarum quoque ex ipsa ortus, et istius maxime, quae ad potestatem liberi arbitrii pertinet. 670
- CAP. VI.—Examinantur verba sancti Hieronymi de principibus haeresis Pelagianae, pugnantia in speciem cum sententia Marii Mercatoris. 681
- CAP. VII.—Inquiritur in versus quosdam Prospero tributos de societate haeresis Pelagianae cum Nestoriana. 694
- MARII MERCATORIS OPERUM PARS POSTERIOR, SIVE MONUMENTA AD HAERESIM NESTORIANAM. 699
- Praefatio historica. Ibid.
- M. Mercatoris praefatio in sermones Nestorii. 753
- NESTORII SERMONES. 757
- SERMO PRIMUS.—De Incarnatione Domini. Ibid.
- SERMO II.—De dogmate seu Θεογνωσίᾳ, id est, de conjunctione inconfusa duarum naturarum in Christo, et communione nominum, velut in Apollinaristas. 763
- SERMO III.—Habitus a Nestorio velut in Arianos et Macedonianos, reipsa adversus catholicos verae naturarum unionis in Christo defensores. 765
- EPISTOLA M. MERCATORIS, de discrimine inter haeresim Nestorii et damnata Pauli Samosateni, Ebionis, Photini atque Marcelli. 772
- SERMO IV.—De incarnatione. Qui primus atque extemporalis adversus Procli orationem panegyricam in virginem Θεοτόκον. 782
- SERM V.—De Deo nato et Virgine Θεοτόκῳ, qui secundus adversus Proclum. 785
- SERMO VI.—De dictis Epistolae Apostoli ad Hebraeos: Considerate apostolum et pontificem confessionis nostrae Jesum, etc. 787
- SERMO VII.—Qui quartus in Proclum. Adversus eos qui propter conjunctionem, vel divinitatem Verbi mortificant, vel humanitatem deificant. 789
- EPISTOLA PRIMA S. CYRILLI episcopi Alexandrini ad Nestorium. 801
- EPISTOLA EJUSDEM ad clericos suos constitutos Constantinopoli. 808
- [Col. 1251] Commonitorium epistolae subjunctum. 817
- NESTORII EPISTOLA ad S. Cyrillum rescribentis. 818
- SERMO VIII.—In Judam adversus haereticos. 827
- SERMO IX.—In id quod scriptum est: Si habere aliquid recordatus fueris adversus te fratrem tuum; veluti contra haereticos. 828
- SERMO X.—Velut in Macedonianos, revera in catholicos verae incarnationis defensores. 829
- SERMO. XI.—Adversus Arianos, in haec verba Isaiae: Puer datus est nobis, et filius natus est nobis. 830
- EPISTOLA SYNODICA S. CYRILLI ad Nestorium. 831
- EPISTOLA NESTORII episcopi Constantinopolitani, ad Coelestinum papam. 841
- EPISTOLA NESTORII ad Coelestium rescribentis, de Graeco in Latinum translata a Mario Mercatore. 845
- SERMO XII.—In ecclesia habitus, in qua litteras Coelestini Romani episcopi, Cyrilli Alexandrini denuntiationis accepit VII idus Decembris, consulatu Theodosii XIII et Valentiniani III Augg., post sextum diem quam easdem litteras sumpsit. 848
- SERMO XIII.—Die altera, id est, Dominica dictus. 862
- EXCERPTA ex VARIIS NESTORII TRACTATIBUS, in quatuor collectiones distributa. 865
- COLLECTIO PRIMA. Excerptorum ex libro Nestorii, seu SYNODI EPHESINAE ACTIO VI. Ibid.
- COLLECTIO SECUNDA. 897
- COLLECTIO TERTIA. 903
- COLLECTIO QUARTA, dictorum Nestorii quae in Cyrilli operibus sparsa sunt. 905
- Admonitio in Blasphemiorum Nestorii capitula XII. 907
- BLASPHEMIORUM NESTORII CAPITULA XII. 909
- S. CYRILLI APOLOGETICUS pro duodecim capitibus adversus Orientales episcopos. 933
- S. CYRILLI APOLOGETICUS adversus Theodoretum. 969
- S. CYRILLI SCHOLIA de Incarnatione Unigeniti. 1005
- CAPUT PRIMUM.—Quid est Christus. Ibid.
- CAP. II.—Qualiter intelligi debeat Emmanuel. 1007
- CAP. III.—Quid est Jesus. 1008
- CAP. IV.—Quam ob causam Dei Verbum dictum sit homo. Ibid.
- CAP. V.—Quam ob causam exinanitum dicitur Dei Verbum. 1009
- CAP. VI.—Quomodo unus est Christus. Ibid.
- CAP. VII.—Quomodo Christus est Emmanuel. 1010
- CAP. VIII.—Quam esse ducimus adunationem. 1011
- CAP. IX.—Ce Carbone. 1012
- CAP. X.—Quod incorporalis divinitas facta fuerit ipsa caro habens animam rationabilem: et quod si ea a sese dividere voluerimus, procul dubio labefactabimus dispensationem, quae in Christo intelligitur. Ibid.
- CAP. XI.—Quod adunato Deo Verbo vere humanitati, inconfusae tamen substantiae [ Id est subsistentiae] permanserunt. 1013
- CAP. XII.—Quod cum esset Deus Verbum, factus sit homo, nec homo simpliciter, nuda conjunctione honoratus, vocatus sit ad parem dignitatem Dei Verbi, sive auctoritatem, sicut quibusdam videtur. Ibid.
- CAP. XIII.—Quod Christus Jesus vocetur homo factus Deus Verbum. 1016
- CAP XIV.—Exempla divinae Scripturae quod Dei Verbum homo factum manserit Deus. De propitiatorio. 1018
- CAP. XV.—Aliud de virga Mosis. 1019
- CAP. XVI.—Aliud de manu Moysis leprosa, et integre sanata. 1020
- CAP. XVII.—Quod Christus non erat homo Θεοφόρος, nec simpliciter in homine inhabitarit Deus Verbum; sed quod [Col. 1252] magis caro sit factum, sive homo perfectus, secundum Scripturas. 1020
- CAP. XVIII.—Quod Emmanuel Deum habuerit aliter inhabitantem, quam nos. 1021
- CAP. XIX.—Dicta apostolica in quibus Deus nominatus est Christus. 1022
- CAP. XX.—Aliud. Ibid.
- CAP. XXI.—Aliud. Ibid.
- CAP. XXII.—Aliud. Ibid.
- CAP. XXIII.—Aliud. Ibid.
- CAP. XXIV.—Aliud. 1024
- CAP. XXV.—Quomodo oportet intelligere: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; et quomodo proprium ipsius dicatur corpus. 1025
- CAP. XXVI.—Quomodo intelligitur Θεοτόκος Virgo sancta. 1028
- CAP. XXVII.—Dicta de Christo. 1029
- CAP. XXVIII.—Aliud. 1030
- CAP. XXIX.—Quod Deus nominatur et homo apparens Unigenitus. 1031
- CAP. XXX.—Aliud. Ibid.
- CAP. XXXI.—Aliud. 1032
- CAP. XXXII.—Aliud. Ibid.
- CAP. XXXIII.—De Christi passione; et quod utile sit, quod secundum aliud et aliud de uno et eodem dicitur, nec dividimus in duo. 1033
- CAP. XXXIV.—Aliud. 1034
- CAP. XXXV.—Adversus illos qui aiunt, quod sola relatione Deum Verbum deceant humana. 1036
- EXCERPTA EX LIBRIS THEODORI MOPSUESTENI. 1041
- Praefatio Mercatoris. Ibid.
- EXPOSITIO PRAVAE FIDEI Theodori Mopsuesteni. 1043
- REFUTATIO Theodoriani symboli a Mercatore. 1045
- OBSERVATIONES ad symbolum et ejus refutationem, 1049
- EXCERPTUM PRIMUM. 1051
- EXCERPTUM II. 1052
- EXCERPTUM III. 1055
- EXCERPTUM IV. 1056
- EXCERPTUM V. Ibid.
- EXCERPTA EX LIBRIS THEODORETI CYRENSIS. 1063
- Admonitio. Ibid.
- EXCERPTA SEPTEM ex libris quinque quos adversus B. Cyrillum conciliumque Ephesinum conscripsit. 1067
- EXCERPTA EX EPISTOLIS THEODORETI 1075
- EXCERPTUM EX SCRIPTIS EUTHERII THYANENSIS, 1085
- Praefatio Mercatoris. Ibid.
- EXCERPTUM ex Eutherii sermone adversus S. Cyrillum. 1087
- EPILOGUS. Ibid.
- DISSERTATIO DE HAERESI ET LIBRIS NESTORII. 1089
- CAP. PRIMUM.—Quis status quaestionis illius celebris quam Nestorius movit Ecclesiae, et propter quam finiendam opus fuit concilio generali. 1090
- CAP. II.—Quae fuerit haeresis Nestorii de genere unionis qua ambae in Christo naturae copulantur. 1095
- CAP. III.—De tribus haereticis Ario, Apollinari et Eunomio, quorum societas per calumniam a Nestorio catholicis objecta est. 1114
- CAP. IV.—Nestorius compositus cum haereticis antiquioribus aliisque omnibus quorum societas ipsi exprobrata est a primis fidei defensoribus. 1124
- CAP. V.—De operibus Nestorii. 1154
- CAP. VI.—De fide Nestorii quoad alia quinque dogmata. 1159
- DISSERTATIO ALTERA, DE SYNODIS HABITIS IN CAUSA NESTORIANA. 1167
M. MERCATORIS OPERUM PARS PRIOR, SIVE MONUMENTA AD HAERESIM PELAGIANAM.
LIBER PRIMUS.
LIBER SECUNDUS.
LIBER TERTIUS
LIBER QUARTUS.
FINIS TOMI QUADRAGESIMI OCTAVI.