031

Hortaris, Dexter, ut Tranquillum sequens, ecclesiasticos Scriptores in ordinem digeram; et quod ille in enumerandis gentilium litterarum viris fecit illustribus, ego in nostris faciam: id est, ut a passione Christi usque ad decimum quartum Theodosii imper. annum omnes qui de Scripturis sanctis memoriae aliquid prodiderunt, tibi breviter exponam. Fecerunt [Col. 0017C] quidem hoc idem apud Graecos Hermippus Peripateticus, Antigonus Carystius, Satyrus doctus vir, et longe omnium doctissimus Aristoxenus Musicus: apud Latinos autem Varro, Santra, Nepos, Hyginus, et, ad cujus nos exemplum vis provocare, Tranquillus. Sed non mea, et illorum similis est conditio: illi enim veteres historias, annalesque replicantes, potuerunt quasi de ingenti prato parvam opusculi sui coronam texere: ego quid acturus sum, qui nullum praevium sequens, pessimum (ut dicitur) magistrum memetipsum habeo? Quamquam Eusebius Pamphili in decem Ecclesiasticae historiae libris, maximo nobis adjumento fuerit: et singulorum de quibus scripturi sumus volumina, aetates auctorum suorum saepe testantur. Itaque Dominum Jesum Christum precor, ut quod Cicero tuus, qui in [Col. 0017D] arce Romanae stetit eloquentiae non est facere dedignatus in Bruto, oratorum Latinae linguae texens catalogum, id ego in Ecclesiae illius scriptoribus enumerandis, digne cohortatione tua impleam. Si qui autem de his qui usque hodie scriptitant, a me in hoc volumine praetermissi sunt, sibi magis, quam mihi debent imputare: neque enim celantes scripta sua, de his quae non legi nosse potui; et quod aliis forsitan sit notum, mihi in hoc terrarum angulo fuerit ignotum. Certe cum scriptis suis claruerint, non magnopere nostri silentii dispendio suspirabunt. Discant ergo Celsus, Porphyrius, Julianus, rabidi adversus Christum canes, discant eorum sectatores, qui putant Ecclesiam nullos philosophos, et eloquentes, nullos habuisse Doctores; [Col. 0018A] quanti et quales viri eam fundaverint, exstruxerint, et ornaverint, et desinant fidem nostram rusticae tantum simplicitatis arguere, suamque potius imperitiam agnoscant. Hactenus Hieronymus Dextro.

[Col. 0025B] Quod olim scriptis Magni Areopagitae Dionysii accidit, quae cum diu latuissent, tandem inventa et in lucem data magno fuerunt Ecclesiae catholicae adjumento, id quoque ejusmodi L. Dextri Barcinonensis Chronicis accidit; quae quidem ante mille et ducentos annos scripta, post multa saecula in vulgus emissa sunt, ingenti etiam cum fructu (ut speramus) Ecclesiasticae historiae. Caeterum quemadmodum illis olim contradictum fuit a nonnullis, quod praeter omnium exspectationem quaedam affirmarint; ita pariter et in his, quibusdam scrupuli orti sunt, quos nunc operae pretium erit sedare; ne forsan lector eis absterritus, fidem quam jure promeretur, auctori tanto deneget. Utinam autem Dextro daretur alter Theodorus, quali Dionysius fruitus est, facilius siquidem [Col. 0025C] apud omnes honore merito donaretur; sed eo nihilominus deficiente, si non auctoritate elucidatoris, ratione tamen (qua sola impraesentiarum periculum facere volumus) vires suppeditante, non dubitamus voti compotes evadere; multa enim et magna sunt, quae id ipsum convincant, de quibus nunc disserendum a nobis est.

Principio nemo est qui abnuat, magni ponderis esse oportere Chronici hujus auctoritatem, si semel de auctore constet, esse Dextrum illum nimirum qui suam omnimodam Historiam Hieronymo nuncupavit: eum siquidem Doctor sanctissimus saepius vehementer laudat, et multum ei defert, uti ex ejus Vita liquet superius a nobis exarata. Tota igitur causa nostra in hoc versatur, ut ostendamus, praesens opus [Col. 0025D] legitimum mentis suae partum fuisse. Qua in re quidquid de aliis sit, ii certe, quorum beneficio ad manus nostra Chronica ista pervenere, tanta pollent auctoritate, tanta veritatis sinceritate, ut de re ipsa nullus relinquatur locus dubitandi. Hi sunt RR. patres Thomas de Torralba, et Hieronymus de la Iliguera, Societatis Jesu presbyteri, eruditione conspicui; e quibus Thomas, dum in Germania versaretur, Deo auspice, incidit Wormaciae in codicem pervetustum membraneum, manuscriptum, in quo charactere Gothico exarata erant Chronica Dextri et M. Maximi, tantopere a viris eruditis desiderata. Erat tunc forsan codex ille in manu docti cujusdam civis Wormaciensis, qui ingenue fassus fuit, se eum e Fuldensi monachorum celeberrima bibliotheca accepisse, et pro veneranda antiquitatis historia in eo [Col. 0026A] contenta, plurimi habere (errant qui existimant in coenobio Fuldensi exscriptum fuisse codicem, et in ejus [Col. 0026B] adhuc bibliotheca permanere, cum tamen Torralba solum asseruerit, quod codex autographus, Fuldensium fuerat). Cum vero nec dono, nec pretio, pater Thomas originalem codicem ab ipso extorquere nequiret, copiam illius ut minimum extrahere obtinuit; quam illico in Hispaniam misit ad P. Hieronymum de la Higuera, cum litteris datis Wormatiae anno Domini 1594. Litterae ipsae et copia Chronici e Germania missae, a fide dignissimis viris saepius visae et lectae sunt; et ego super re hac conveni Toleti P. Franciscum Portocarrero ejusdem Societatis presbyterum, a quo audivi, vidisse se ac legisse propriis oculis Chronicon et epistolam P. Thomae de Torralba, cognovisseque manum et suscriptionem ipsius, et utriusque habere copiam apud se: idemque [Col. 0026C] testatur in prologo libri de Vita S. Ildefonsi quem typis excudit Matriti anno Domini 1616. Tantorum igitur testium auctoritas omnem ambiguitatem tollit, cum procul dubio sint omni exceptione majores, utpote doctrina insignes, religione conspicui, zelo veritatis praestantes, et tales quod rebus majoris momenti, quarum alias nutaret fides, pondus auctoritatis praebere valerent. Huc accedit, quod res ipsa non intra privatos parietes acta est, et inde in lucem data, sed ab anno ipso 1594 quod e Germania in Hispaniam Chronicon P. Hieronymo missum, praestantissimis totius Hispaniae praelatis, doctoribus, et principibus ab eo communicatum fuit, et pro legitimo habitum; ut mirum sit, id ab aliquo in dubium verti posse. Recognoverunt illud inter alios [Col. 0026D] illustrissimi ac reverendissimi domini, D. Sancius Davila Gienensis, Seguntinus, et Placentinus successive episcopus, in lib. S. Vitalis archipresbyteri Toletani, et martyris, et in opere suo de veneratione reliquiarum: D. Bertrandus Ladron de Guevara archiepiscopus compostellanus, vir tota Hispania, Italiaque ob insignem eruditionem notissimus, in lib. de Adventu S. Jacobi: D. Prudentius de Sandoval episcopus Tudensis, et Pampilionensis, ac regius historiographus, in lib. Ecclesiae Tudensis, et D. Alexius de Menesses archiepiscopus Bracarensis; et ante ipsum D. Augustinus de Jesu ejusdem sedis antistes, qui ea quae in his Chronicis ad metropolim suam spectantibus annotantur, ipse in archivis archiepiscopalibus seorsim asservari fecit, quibus alios innumeros addere possem, quorum judicium magni [Col. 0027A] procul dubio ponderis esse publici ipsorum actus et scripta testantur.

Subdubitant nihilominus nonnulli, eo quod nihil de his Chronicis auditum hactenus esset in Hispania, et a nemine antiquorum citarentur, cum tamen inibi potius quam in Germania, aliisve externis provinciis, utpote in ea scripta, et elaborata, servari debuissent, et ab eruditis Hispanis legi, et publicari. Sed vellem ego, ut aliis multis Hispanorum antiquorum libris haec ipsa objicerent, qui extra Hispaniam inventi typis dati sunt in bibliotheca Vet. PP. Sit in exemplum Chronicon Idatii, quod ab Hispania perierat, et tamen ab Henrico Canisio primum in Germania inventum, excusum fuit, deinde in Gallia a Josepho Scaligero, demum Parisiis multo locupletius [Col. 0027B] a P. Jacobo Sirmondo societatis Jesu. Notarim obiter in hoc auctore, quod ut fidem codici suo conciliaret, sufficere credidit, dicere: Nuper Romae vulgari coeptum est, ex antiquo videlicet codice nostro, quem qui Romanam editionem curavit, quia Parisiis esse audierat, Parisiensem appellavit; nos Metensem potius dicturi eramus, quod Metis olim exscriptum arbitremur; inde certe ad nos ex monasterio non ignobili, nec obscuro pervenerit. Quanto majori, quaeso, auctoritate Dextri Chronicon evulgatur, quod non solum ex codice, urbe, et coenobio non obscuro, nec ignobili exscriptum arbitramur, sed de his omnibus certa nomina, et probatos testes praebemus? Verum (ad rem) quod in Hispania Chronica ista modo non reperiantur, parum refert, cum Sarracenicae cladis [Col. 0027C] tempore compertum sit, Catholicos libros suos in alia transtulisse loca, quo secura a barbarica rabie redderentur, eo sane modo quo de S. Donato legimus apud Ildefonsum lib. de Scriptoribus Eccles. tempore persecutionis Wandalicae in Hispaniam multam librorum supellectilem navigio impositam adduxisse. Sic et codex noster ad Germaniae partes cum aliis libris translatus fuit: ejusque rei simul cum ipso inventum est perspicuum testimonium, epistola videlicet Euthrandi ad Regimundum Hiberritanum episcopum, ad cujus calcem haec scribit: Gratulor mihi, quod cum Toleto, ubi sub sanctissimo praesule Toletano Bonito subdiaconus fui, in Italiam proficiscerer (id accidit circa annum Domini 940, quo tempore major Hispaniae pars sub Agarenorum jugo gemebat), [Col. 0027D] aliquos historiae libros mecum asportavi, quos et in hac bibliotheca reperi (loquitur de Fuldensi) jussu, ut credo, S. Caroli Magni ex Hispania allatos, quos illi obtulerat sanctissimus Elipandus archiepiscopus Toletanus. Idem scribit Julianus Petri in epistola ad abbatem Fuldensem: Allati (ait) sunt multi hinc (Toleto) ad vos libri, per Gumesindum archidiaconum, et Lupum Figueram Mozarabum, virum primarium, oratores Elipandi archiepiscopi Toletani. Porro haec epistola cum Chronico ipsius Juliani erat apud D. Antonium Augustinum archiepiscopum Tarraconensem; ipse vero Ticini eam acceperat, ut viri magnae auctoritatis testantur, ejusque et Chronici exemplum egi ego Toleti in bibliotheca domini comitis de [Col. 0028A] Mora. Ut interim sileam Sarracenos non solum in Christianos, sed in eorum etiam libros movisse persecutionem, quod S. Eulogius scribit in Memoriali, quo tempore libros omnes oportuit vel abscondere, vel foras mittere: et dubium non est multos persecutionis rabie periisse.

Longe etiam a vero aberrant, qui existimant, usque ad annum praefatum 1594, quo P. Torralba eum in Hispanias misit, numquam ab aliquo cognitum, aut lectum fuisse Dextrum: quando quidem regum Gothorum temporibus a M. Maximo Caesaraugustano episcopo Chronicum ipsum continuatum est usque ad annum Domini 612. Quod si S. Isidorus solius Maximi meminit in lib. Script. Eccles. seu Virorum illustrium, et non Dextri, idcirco fuit, quia Dexter [Col. 0028B] erat jam eidem catalogo a D. Hieronymo insertus, Maximus vero non erat. Rursus tempore Sarracenicae cladis ad annum Domini 960 iterum continuatum est ab Euthrando subdiacono Toletano, cujus et Maximi opuscula simul cum Dextro ex Fuldensi codice exscripta fuere, et missa in Hispaniam: tametsi Euthrandus adhuc excusus non sit, quia ad manus R. P. Joannis Calderon promulgantis Caesarangustae caetera, non pervenerat. At de his aeque forsan aliquis adhuc dubitat? habeo viciniora testimonia quae idem convincant. Conimbricae in bibliotheca regii conventus S. Crucis ordinis Canonicorum regularium S. Augustini, in Codice pervetusto characteribus Gothicis exarato in membrana, Chronicon Sampiri Asturicensis episcopi continente, adest epistola [Col. 0028C] Hugonis episcopi de Portu, unius ex auctoribus historiae Compostellanae, scripta ad Mauricium Bracarensem episcopum, in qua affirmat, Chronicon Dextri ad Orosium scriptum, cum Maximi continuatione, esse apud se, in codice ms. in membrana pervetusto; et quaedam verba de Dextri Chronico adducit: ait siquidem inter caetera: De prima legatia ad Hispanias a B. Clemente missa, sic Dexter, Paciani filius, in historia ad Orosium, in eodem Codice (qui apud me est) descriptum invenio. Philippus cognomento Philotheus, qui prius corpora ss. martyrum Gervasii et Prothasii civium suorum Mediolanensium, Mediolani sepelierat; conversusque in campo Laminitaneo a B. Paulo apostolo, illum secutus adhaesit Clementi: a quo Legatus missus in Hispanias, Barchinonae, Caesaraugustae, [Col. 0028D] Valentiae, Toleti, Hispali, et in multis aliis urbibus praedicat. Quae sane verba exstant in codice Dextri ad verbum anno Domini 91. Ejus rei authenticum praebet testimonium in instrumento publicae fidei Gaspar Albarez de Losada notarius apostolicus, et archivi regalis Portugalliae, Torre de Tombo nuncupati, secretarius, atque regiorum patronatuum in eodem regno reformator, sub Datis quarto die Martii, anni 1622, quod testimonium saepius vidi et aliquandiu apud me habui, Romam missum in favorem Officii proprii S. Liberatae, quod a sacrorum rituum congregatione instanter exigit S. Seguntina Ecclesia; nec difficile erit epistolam ipsam Conimbricae adire, et legere in originali, cujus nos inter auctoris elogia [Col. 0029A] transumptum protulimus. Floruit vero Hugo Portuensis anno 1100, ut ex historia Compostellana convincitur. Non video quid huic argumento responderi probabiliter queat.

Addam ejusdem saeculi auctorem Julianum archipresbyterum S. Justae Toletanae, qui adfuit recuperationi ejusdem urbis ab Alfonso VI, Castellae rege, obtentae, anno Domini 1065, cujus Chronicon e codice quodam bibliothecae illustriss. D. D. Antonii Augustini exscriptum ex Chronicis Dextri et Maximi pro majori parte compactum est, ut in his Commentariis saepius probabimus: et specialiter propriis eos designat nominibus, cum ad annum 36 scribit adventum S. Jacobi in Hispaniam; ejus verba sunt: Ut traditio constans est ab apostolicis hucusque [Col. 0029B] ducta temporibus, multorum etiam veterum, Torquati, Ctesifontis, Honorati, Melantii, Dextri, M. Maximi, Isidori, Bedae, aliorumque testimoniis, anno Domini 36, satis honorifica causa, S. Jacobus apostolus Zebedaei filius Hispanias adiit. Auctores ante Dextrum relatos, ab ipso Dextro procul dubio mutuavit, qui cujusque operum meminit.

Et ut propius accedamus, viri fide dignissimi asseverant, Chronicorum Dextri exemplum ante annos 200 fuisse apud D. Petrum Pecha Gienensem antistitem, cujus dono illud diu possedere R. R. patres Hieronymiani monasterii Cyssae prope Toletum consistentis, in eoque constitisse, quousque inter alios codices librario cuidam venditum fuit, a quo tandem pretio decem ducatorum emit ipsum Joannes [Col. 0029C] de Vergara Toletanus canonicus, qui ante non multos annos mortuus est: liber vero in ejus morte disperiit. Ita prorsus asseveranter affirmant P. Porto Carrero, et verbotenus mihi facto, et scripto in Vita S. Ildefonsi, Escolanus in histor. Valentiae lib. II, cap. 1, Dec. 1, Losada in relatione praedicta, Carrillus in Vitae S. Valerii Caesaraug. episcopi, et alii.

Et quid moror? Dominus Laurentius de Padilla archidiaconus de Ronda, et Caroli V imp. historiographus, Dextri Chronico in multis locis operis sui de Sanctis Hispaniae usus est (idemque dicendum existimo de Ferdinando Perezio Guzmano, in Valerio suo historiarum), quando quidem multorum sanctorum meminit, quorum patrium solum a Dextro mutuasse perspicuum est, verbi causa: Sanctos [Col. 0029D] martyres, Honorium, Eutychium, et Stephanum Astae in Hispania pro fidei testimonio occubuisse, nemo praeter Dextrum affirmarat; id tamen Padilla affirmat, a quo Morales, et caeteri moderni acceperunt, quos Baronius refert die 21 Novembris. Similiter dicendum de S. Fide virgine Agenni, in Gallia passa, quam omnes Gallam ante Padillam existimabant; et ignorabant sociam habuisse in agone et corona S. Sabinam, Hispanam pariter virginem; utrumque tamen a Dextro acceptum fuit. Idem de aliis sanctis reperitur.

Sed demus gratis haec omnia omnimodae Historiae Dextri auctoritatem stabilientia deesse nobis argumenta; Historia nihilominus ipsa et quae in ea [Col. 0030A] continentur abunde satis germanam esse convincunt. Res in ea contentae sinceritatem et antiquitatem auctoris redolent, gravitate et perspicuitate plenae sunt, nihil non dignum memoria, nihil vulgare, rarissima multa, et hactenus inaudita; quae omnia auctoris nondum evulgati argumenta sunt: stylus purissima eloquentia pro captu materiae plenus, ut decebat aevi eloquentissimi Palatinum hominem, et civem nobilem, Romanorumque imperatorum in praefectura praetorii ministrum, D. Hieronymi familiarem, et praeclare ab eo laudatum. Indeque argumentum in favorem M. Maximi, et Euthrandi, ac Juliani desumi potest, quo enim a vetustate plus defecerunt, eo pariter passu puritas ac splendor Latini idiomatis in eis deficit; multo [Col. 0030B] enim ab eloquentia Dextri distat Maximus, et paulo adhuc amplius caeteri, quo tenore certum est sensim eloquentiam Latinam defecisse, ut, collatis inter se auctoribus utriusque saeculi, quivis facile judicabit. Quod si ejusmodi Chronica diversorum auctorum spuria essent et supposita, et ab uno aliquo veteratore conficta, fieri nequiret ut, quandoque suimet oblitus, gradus ipsos eloquentiae divisim praedictis auctoribus debitos, non misceret: et si (quod in Dextri Chronico comprobatur) eloquentia praeditus erat, impossibile fuisset, toto Maximi, et Euthrandi Chronico perseveranti tenacitate sensim ab ea deficere. Multa quoque in praesenti Historia Dextri referuntur, quae aliunde sciri nequiverunt, ut Commentarios nostros intuenti perspicue demonstrabitur; [Col. 0030C] nunc duo aut tria illorum in exemplum adducere satis sit. Anno Domini 57 de nonnullis S. Jacobi apostoli discipulis asseritur Iliberri sub judice Aloto, Neronis ministro, flammis exustos fuisse pro confessione nominis Christi Jesu, loquitur vero de SS. Caecilio, Ctesiphonte, Iscio et aliis: quorum martyrii forma, videlicet, quod per ignem consummati fuerint, omnibus ignota erat, quinimmo et martyrium ipsum sub lite; nam a vetustissimo tempore uti pontifices confessores credebantur, et celebrabantur. Dices forsan id ex plumbeis laminis Sancti Montis Grannatensis, quae idem asseverant, accipi potuisse. Sed nihil minus; quin potius, Dei providentia factum est, ut prius Dexter e Germania in Hispaniam descenderet, quam Sancti Montis thesaurus [Col. 0030D] inveniretur, et effoderetur, Dexter siquidem venerat anno Christi Domini 1594, ut manifeste comprobatur ex litteris P. Torralbae, et ex omnibus quae nunc exstant Chronici copiis, eoque ipso anno evulgari coepit: at vero laminae Grannatenses anno sequenti 1595 repertae sunt, quae a tempore Neronis latuerant; altera quidem die 22 Martii haec continens verba: Anno II Neronis imp. Martii kalendis, passus fuit martyrium in hoc loco Illipulitano, electus ad hunc effectum S. Iscius, apostoli Jacobi discipulus, cum suis discipulis Turillo, Pannuntio, Maronio, Centulio per medium ignem, in quo vivi combusti fuerunt, aeternam vitam petentibus transivere; ut lapides in calcem conversi fuerint: quorum pulveres in [Col. 0031A] hujus sacri montis cavernis jacent. Eodem mense reperta est alia aenea tabula, haec continens verba: Corpus ustum S. Mesitonis martyris. Passus est sub Neronis imp. potentatu. Decima Aprilis reperti sunt pulveres sacri S. Ctesiphonis, cum plumbea tabella, et die 30 ejusdem, reliquiae S. Caecilii, cum sua. Mira igitur Dei providentia accidit, ut Dexter praeveniret tabularum illarum ac sacrarum reliquiarum inventionem, quo nimirum invicem sese confirmarent, et Dexter thesauro Illipulitani montis fidem faceret, et nunc ipse mutuo ab eodem acciperet.

Ad haec anno Domini 71 agit auctor de accessu S. Onesimi ad Hispanias cum S. Polyxena Hispana, et S. Sara ejus socia, discipulis in Achaia S. Andreae apostoli: quod tamen a nemine integre scriptum reperitur, [Col. 0031B] ut Dextro tribui posset. Non diffitemur menologium Graecorum ad 23 Septemb. secundum translationem cardinalis Sirleti, agere de S. Polyxena S. Andreae discipula, quae cum Rebecca virgine in Hispaniam reversa est, et in textu ipso Graeco originali agitur etiam de accessu S. Onesimi cum eis, quod Sirletus tacuit, ut suo loco notamus: caeterum inde deduci non potuit quidquid Dexter hoc loco asseverat; si enim inde deduceretur hujusmodi historia, haud dubium veterator scriberet, Onesimum cum Rebecca, et Polyxena in Hispanias ivisse, ut ibidem asseritur a Graecis; nunc autem socia Polyxenae non dicitur Rebecca, sed Sara: quare cogimur affirmare canonem istum historiae auctoris nostri non esse recens e Graecorum menologio, aut aliunde [Col. 0031C] suffuratum, sed ab eo concinnatum, qui menologium ipsum praecederet, et ex historiis, ac testimoniis vetustioribus acceperit.

Rursus ad annum Domini 255 agitur de Felice illo notissimo, qui in causa Basilidis Asturicensis episcopi, et Martialis Emeritensis scripsit ad S. Cyprianum; ejus vero memoria si a moderno scriberetur auctore, ut antiquo tribuatur, dubium non est, quin cum communi Scriptorum placito, ne in re videlicet manifesta a vero deviaret, vocasset ipsum, episcopum Caesaraugustanum; Cyprianus etenim de ipso inquit: Et ut alius Felix de Caesaraugusta fidei cultor, et defensor veritatis, litteris suis significat. Nunc vero auctor noster non vocat eum episcopum, sed presbyterum, nec de Caesaraugusta, sed de Vallata [Col. 0031D] urbicua, quod certe nisi ab antiquissimo scribi non potuit, nam moderni omnes concorditer primum illud asseverant. Ut autem suo loco perspicue ostendemus (ad ann. Domini 255), Felix ille presbyter fuit Vallatae Urbicuae in Vaccaeis, non longe ab Asturicensi urbe, cujus Ecclesiae causam in suis litteris apud sanctum Cyprianum egit: et omni fundamento destituitur assertio episcopatus Caesaraugustani; quod dante Deo persuadebimus.

Idipsum ex erratis, defectibus, et superfluitatibus hujus codicis evidenter convinci potest. Quis enim de novo Chronicon scribens, ut doctissimo auctori supponeret, non curaret, ea quae communiter recepta sunt non alterare, nihil incredibile illi ascribere, [Col. 0032A] et absque mendis et erratis illud dare in lucem? Quis res notissimas, et patriam auctoris concernentes omitteret? Quis quaedam replicaret, quaedam detruncata relinqueret? Quis nomina propria virorum a Dextro notorum subdubia nomenclatura donaret? In his tamen omnibus codex noster multis scatet mendis et defectibus. Multa aliter quam a recentioribus existimantur hic scripta sunt, tametsi nihil praeter rationem, nihil tanto auctore et antiquitate indignum, quod ex professo commentaria nostra propugnant. Sed demus erratorum exempla, quae tu, lector, quaeso, judices, an ab aliquo neoterico fingi potuerint. Qua in re non minimum deferri debet R. P. Calderoni, dum omnibus suis scatens mendis, Chronicon istud in lucem dedit; nullum siquidem [Col. 0032B] majus testimonium in Dextri favorem adduci poterat, nullum tantam vetustatem probaret, quam codex ipse nullo labore et correctione expolitus. Sumamus nunc inde argumenta. Anno Domini 34 codex sic habebat: Floret per id tempus in Hispania C. Oppius C. F. C. pater centurio, qui morientem Christum praedicat Hierosolymis esse Filium Dei, ubi illae notae, C. Oppius C. F. C. pater centurio, ut jacent, nullum sensum reddere possunt, nam C. Oppius non fuit Caii filius, nec pater centurio; sed fuit centurio filius Cornelii pariter centurionis: et pater centurio non praedicavit Christum morientem, sed ipse C. Oppius. Quare necessario sic verba illa reddenda sunt: C. Oppius cent. F. Corn. pariter centurio: ut sit sensus; Caius Oppius centurio, filius Cornelii [Col. 0032C] pariter centurionis, qui morientem Christum praedicat, etc. Idque necessario credendum alia Dextri testimonia convincunt. Ergone de industria poterat tam turpiter locus iste depravari? Certe multos exscriptores oportuit concurrere ad tantam deturpationem conflandam, e quibus recentiores ignorantiam praecedentium in pejus commutarent.

Accedat aliud exemplum multo adhuc manifestius. Anno Christi 300 ita legebamus in codice Dextri qui exstat: Seori in Cantabria S. Centolla civis Toletana, consulis Lucii Ragonis Quintiani filia. C.

Cataniae passa est sub hujus patre L. Quintiano fortissima virgo S. Agatha, passa cum Helena vidua, in persecutione Diocletiani. Nihil hoc loco depravatius: sic enim lectus multa absurda complectitur; videlicet, [Col. 0032D] quod sancta Agatha passa sit in persecutione Diocletiani, quae tamen sub Decio ante 50 annos martyrio coronata fuerat: et quod sancta Helena vidua non in Hispania, sed Cataniae passa sit, sociaque in agone fuerit sanctae Agathae, quae tamen, ut omnes scriptores concorditer fatentur, socia fuit S. Centollae Hispanae virginis; quod etiam in Romano martyrologio asseritur die 13 Augusti: et quod S. Centolla martyrio coronata non sit: ut demus litteram illam C. in fine prioris clausulae nullum reddere sensum: et tamen ita legi debet, ut ex utraque una solum periodus constituatur, et C. non sit littera, sed signum parenthesis, qua totum illud, Cataniae passa est sub hujus patre L. Quintiano fortissima virgo S. Agatha, [Col. 0033A] claudendum est; et sic Helena cum Centolla jungitur, et utraque martyrio coronata asseritur sub Diocletiano, non vero sancta Agatha, in hunc modum: Seori in Cantabria S. Centolla, civis Toletana, consulis L. Ragonis Quintiani filia (Cataniae passa est sub hujus patre L. Quintiano fortissima virgo sancta Agatha), passa cum Helena vidua, in persecutione Diocletiani. Cujus sensus facilis est et perspicuus. Certe tantus error committi non potuit nisi ab ignarissimo amanuensi, vel immoderatius de se praesumente; qui dum vicinas sententias ab alicujus urbis nomine incipere observavit, credidit etiam a Catania sententiam incipere, et sicut legebat, Tarracone coronae sanctorum martyrum. Carthagine S. Concessa. In civitate Soliensi S. Marcellus. Seori S. Centolla; et innumera [Col. 0033B] hujusmodi; ita quoque credidit dicendum fuisse, Cataniae passa est S. Agatha: non advertens praecedentem sententiam dimidiatam relinqui.

Insuper ad annum 429 Toletanus antistes vocari dicitur Martinus, vel Majorianus, et anno 430 pontifex Caesaraugustanus vocatur Valerius, vel Valerianus; in quo sane (quod ad alia quoque loca ostendimus in Commentariis) varietas lectionis ex depravatione amanuensium orta, in textum immissa est; quosdam enim lectionem veram ignorantes ad marginem unam, et in textu alteram annotasse, res ipsa convincit, uti in omnibus antiquis scriptoribus fieri conspicimus: alias enim quonam pacto auctor sui saeculi, et patriae praeclarissimos antistites ex nomine saltem non cognosceret? aut quis recentior [Col. 0033C] cui data esset fingendi potestas, id Dextro tribueret? nisi forsan insaniret, et vellet omnium judicia contra se concitare.

Adhaec incredibile est, S. Vincentium martyrem, et S. Eulaliam Barcinonensem omitti potuisse a recentiore, qui vellet Dextro opus recens imponere; nam Vincentio illustrior, et notior ex martyribus nullus erat, et Eulalia ex urbe ipsius Dextri fuit: ut alios ex notioribus Hispanis omittam, qui a codice absunt. Nemo certe sanae mentis, qui exquisitiores martyres intexuit vulgatiores abnueret. Ex quo manifestum fit hos non esse scriptoris defectus, sed exscriptorum: qui in opere moderno locum habere non possunt, sed in antiquissimo; in quo nimirum dum longo temporum decursu a variis transsumptum [Col. 0033D] est, multi novique in dies defectus, seu oblivione, seu celeritate amanuensium, admissi fuere. Nullus notissimorum martyrum (ut par est credere) a Dextro praetermissus est, sed oscitantia librariorum multi, quemadmodum eorumdem vitio verti debent transpositiones, et replicationes quarumdam sententiarum, de quibus jam diximus; cui enim semel omissae fuissent et restitui deberent, errore factum est, ut quae prius in margine restitutae fuerant, postmodum ab alio exscriptore loco indebito intermixtae sint.

Redeo ad ipsam praefationem, seu dedicatoriam epistolam, quae ad Paulum Orosium scripta legitur. Quis tam hebes, ut non videat, eum qui vellet Chronicon Dextri fingere, D. Hieronymo opus omnimodis [Col. 0034A] dicaturum? unde, quaeso, aut quare Orosius ei in mentem veniret, et Hieronymum, cui Chronicon dicatum legebat (apud ipsum lib. de Scrip. Eccles.) renueret? et quonam pacto Chronicon ultra annum 14 imperii Theodosii principis produceret, cum legeret apud eumdem Hieronymum librum de Scriptor. scriptum a se 14 Theodosii anno? nunc vero Dextri Chronicon multos inde annos excedit, id est, ab anno Christi 393, qui fuit 14. Theodosii, usque ad 13 Theodosii Junioris consulatum, et Christi Domini 430. Nemo certe a Hieronymi testimonio, vel latum unguem discederet, cum nihil fere aliud apud vulgatos auctores de Dextro scriptum reperiretur, quod sequi quasi coeleste sidus oporteret. Cum ergo valde ab scopo proposito, quem absque dubio quisque [Col. 0034B] recentior sequeretur, longe auctor discedat, consequens est, ut recentioris esse figmentum omnimodis inficiemur, et suo auctori germano restituamus opus.

Mirum est quantum hominum ingenia inter se dissideant; nam ex iisdem floribus quidam mel, quidam vero fel et venenum eliciunt, quemadmodum apibus et vespis accidit: et idipsum nobis objiciunt, quo eos infestamus. Inde igitur improbari existimant Chronici hujus auctoritatem, quod ad Hieronymum scriptum non sit, quod multis scateat mendis, quod quaedam praeter omnium notitiam et exspectationem contineat: quasi vero non multo magis haec ipsa antiquitatem et germanitatem auctoris convincant: ut modo expendebamus; nam si in auctore mille et ducentos [Col. 0034C] annos excedente, cujus opus tot saeculis delituerat, nihil non vulgare reperiretur: si codex ejus nullibi mendosus esset, nusquamve difficultatibus implicitus, quis non de ejus vetustate diffideret? ergone tam iners, et ignavus fuisset, ut nihil peculiare assereret; tam purus, ut ab exscriptoribus maculari non posset; quod nec ipsis sacris libris concessum fuit? Alii verisimiliora opponunt, quibus nunc operae pretium est satisfacere.

Quae hactenus adversus germanitatem hujus Chronici ab ejus detractoribus inventa sunt, tametsi varia et multa, juxta ingeniorum diversitatem, possumus nos claritatis gratia, ad tria reducere capita: 1 ^o Objicitur [Col. 0034D] quod non correspondet conditioni, et qualitatibus auctoris. 2 ^o Quod nec titulo a Dextro ipsi apposito; 3 ^o Quod historia ipsa in se congerit multa tanto auctore indigna, et nonnulla eorum sunt multo recentiora ipso auctore: et ex his omnibus spuriam et suppositam volunt convinci. Sed caveant, quaeso, ne de ipsis illud Judae apostoli dici queat; Hi autem quaecumque quidem ignorant, blasphemant; quaecumque autem naturaliter, tamquam muta animalia norunt, in his corrumpuntur. Vae illis. Nec mirum, cum sint Nubes sine aqua, quae a ventis circumferuntur, utpote quae exterminium minantur, et interitum, sed post tonitrua et fulgura, in ventos resolvuntur, et flatus: Arbores autumnales, infructuosae, bis mortuae, eradicatae, [Col. 0035A] nimirum quia fructus pomposa frondositate promissos non dederunt: Fluctus feri maris, dispumantes suas confusiones; dum videlicet tempestatem a longe minitantes, in spumam illico, in littoris accessu, deficiunt cum non minima sui confusione: Sidera errantia, quibus procella tenebrarum servata est in aeternum, quia cum ad justitiam et veritatem possent multos, velut stellae fixae, in perpetuas aeternitates erudire, et suis dominis et auctoribus opuscula quaeque tribuere; perpetuo tempestatem instar errantium siderum concitant; et tamen ipsis solis procella tenebrarum servata est, caeteris in luce et quiete permanentibus. De iis profecto illud Hieronymi ad calumniatores sui Chronici dicere possem: Non ignoro multos fore qui, solita libidine detrahendi omnibus [Col. 0035B] (quod vitare non potest, nisi qui omnino nihil scribit), huic volumini geminum dentem infigant: calumniabuntur tempora, convertent ordinem, res arguent, syllabas ventilabunt; et quod accidere plerisque solet, negligentiam librariorum ad auctores referent. Quos cum possem meo jure repercutere, ut si displicet non legant; malo tamen breviter placatos dimittere, eorum objectiones per capita singula dissolvendo.

Primo objicitur, opus non correspondere auctori, nam Dextrum oportuit Chronicon suum absolvisse ante Theodosii annum, seu 393 a nato Domino, utpote cum ipsius meminerit D. Hieronymus in lib. de Scriptor. Eccles. eo anno elaborato, ut ex ipso constat: et tamen codex nunc evulgatus usque ad annum Dom. 430 historiam protrahit; immo in [Col. 0035C] calce ipsius dicitur scriptus ann. 440, incipiente auctoris aetate decrepita. Insuper incredibile videtur, idcirco Orosio dicatum, quia ad manus Hieronymi pervenire non potuit, quod forsan desumptum fuit ex illo ipsius S. Doctoris, Fertur ad me omnimodam Historiam texuisse, quam necdum legi: et tamen ab anno 393 quo Hieronymus id dixit, 27 adhuc supervixit annos (seu etiam plures aliquot), cum obierit anno Domini 420, ut communis fert opinio, vel 426, ut hoc in Dextro asseveratur. Quis vero credat, tot annorum spatio Dextri Historiam ad manus Hieronymi non pervenisse? Accedit quod asseritur Dexter praefectus fuisse praetorio, in quo tamen (aiunt) duo Dextri confunduntur: is enim qui librum scripsit, eo munere functus non fuit, sed [Col. 0035D] cui liber de Script. Eccles. dicatus est; et alter Hispanus fuit, utpote Barcinone natus, alter Romanus, utpote ad quem Hieronymus in prooemio inquit: Itaque Dominum Jesum Christum precor, ut quod Cicero tuus, qui in arce Romanae stetit eloquentiae, non est facere dedignatus in Bruto, oratorum Latinae linguae texens catalogum, id ego in Ecclesiae illius Scriptoribus enumerandis digne cohortatione tua impleam. Eo siquidem Dextro dicitur Cicero suus, quod ambo Romani essent.

At haec facilem habent solutionem. Placet nonnullis, quod Hieronymus ait, se 14 Theodosii principis anno librum illum absolvisse, intelligendum esse de Theodosio Juniore, cujus annus imperii 14 incidit [Col. 0036A] in annum Domini 415, a quo usque ad Hieronymi mortem non interfuere tot anni, ut mirabile fuerit, librum in Hispania scriptum, ad Hieronymum in Bethleem commorantem dum adhuc viveret, remitti non potuisse; praesertim illis calamitosis temporibus, quibus totus fere orbis, nedum Hispaniarum regno, incursione Alanorum, Wandalorum, Suevorum et Gothorum in maxima erant confusione. Sed demus de Theodosio Magno et Seniore loqui Hieronymum, et vere librum suum de Script. anno Domini 393, perfecisse; quis tamen non videat, post absolutum semel catalogum Scriptorum Ecclesiasticorum, alios decursu temporis addidisse, qui ad ejus notitiam nondum venerant? et certe aliquos in dies, reliquo vitae suae tempore, ante minime notos, agnovisse, [Col. 0036B] et aliorum qui post annum illum lucubrationes suas evulgaverunt, scripta et nomina sibi succedente tempore nota, negari non potest. Quo semel dato, similiter fateri oportet, auctores recens inventos, seu evulgatos catalogo suo adjunxisse, cum ad illud eadem ratio cogeret, quae ad scribendum catalogum movit Hieronymum. Quod autem quosdam auctores de novo priori catalogo addiderit, exemplo manifesto convincitur in sancto Gregorio Iliberritano, qui sane eidem insertus reperitur, et tamen post duodecim, ut minimum, annos librum suum de Fide contra Arianos scripsit, utpote quem dicaverit Gallae Placidiae Augustae uxori primum Ataulphi Gothorum regis, et postmodum Constantii Caesaris, ex quo Valentinianum Juniorem peperit imperio, anno Domini 419. [Col. 0036C] Quis autem monstrare poterit identidem in Dextro non accidisse? semel vero possibilitate monstrata, factum ipsum ex catalogo Hieronymi, et anno scripturae Dextri convincitur. Praeterquam quod Hieronymus non affirmat ex certa scientia Dextrum ad se scripsisse omnimodam Historiam, sed ex aliorum relatione: nam ait: Fertur ad me omnimodam Historiam texuisse, quam necdum legi: facile tamen fuit Chronice nondum perfecto, ex relatione asserentis Dextrum scribere in gratiam ipsius, ejus librum a Hieronymo fuisse annotatum; et nihilominus non fuisse statim omnimodis perfectum, nec in lucem missum ab auctore, sed post multos annos.

Adhuc si quis reluctatur, non amplius contendam, post semel perfectum catalogum, Dextrum fuisse [Col. 0036D] insertum. Sed quid si librum suum Dexter inceperit juvenis, cum 22 agebat annum (ejus aetatis erat anno 14 Theodosii Senioris), et paulatim pro temporis commoditate prosecutus fuerit, ac tandem senex anno Christi 430 absolverit? Augustinus certe Trinitatis libros senex absolvit, sed juvenis coepit: et quidam ex recentioribus in exiguo admodum Aphorismorum moralium volumine 30 consumpsit annos. Id quod in Dextro probabilius facit, militare, quod gerebat, munus, et negotia saecularia quibus a juventute addictus fuerat. Nec enim Scriptoris officium primas in Dextro partes vindicavit, sed militia et praefectura: quibus praecipue intentus, recreandi animi gratia, rerum ecclesiasticarum studiis ab ineunte [Col. 0037A] aetate deditus, nonnihil quod supererat temporis, illis concedebat. Unde primum quidem a D. Hieronymo Clarus apud saeculum nuncupatur, ac deinde Christi fidei deditus; quinimmo et ipse ad Orosium scribit, ut ea studia consummaret, in quibus bonam vitae suae partem transegerat, domum rediisse, taedio munium publicorum affectum, ibique omnimodam Historiam perfecisse, usque ad annum Christi 430, et eam Hieronymo dicasse. Cum ergo ante praedictum annum 393, seu 14 Theodosii principis, Chronicon suum in juventute coepisset, ut Hieronymo dicaret, facile potuit eo ipso anno illius a Hieronymo memoriam fieri, saltem ex relatione. Neque vero quis existimet non multo indiguisse tempore ad ejusmodi opusculum perficiendum, quod exiguum volumine [Col. 0037B] sit; res enim in eo contentae multam, longamque aetatem in auctore pro sui verificatione poscebant; et rusticorum est, res magnitudine dumtaxat aestimare, et non potius valore, et virtute. Tute, lector, quanti habendus libellus sit, ex lectione cognosces.

Illud tandem quod de multiplicatione Dextrorum asseritur, gratis omnino dictum est, et sine fundamento, cum nec in nomine, nec in tempore, nec in te alia discordia sit: quod enim Hieronymus Dextrum alloquens, Ciceronem vocarit suum, non ad patriam, sed ad professionem eloquentiae, in qua Dexter excellebat, et quem prae caeteris, ut ex opere apparet, imitabatur, respectum habet; quod satis innuitur, cum subjungit, Cicero tuus, qui in arce Romanae stetit [Col. 0037C] eloquentiae. Quod vero cum de auctore Chronici egit non vocaverit eum praefectum praetorio, non sufficit, ut asseramus alium ab ipso praefectum fuisse; nam etiam cum ei dicavit opusculum de Script. Eccles., non apposuit officii titulum, sed simpliciter dixit: Hieronymus Dextro. Hortaris, Dexter, ut Tranquillum sequens; id a nonnullis fecisse creditur, dum dixit, quod erat Clarus apud saeculum: ut ego existimo, quia nondum eo fuerat officio cohonestatus a principe, sed in aliis militiae officiis exercebatur. Post decennium autem cum secundam adversus Rufinum Apologiam composuit, titulum nominis adjecit, inquiens: Ante annos ferme decem, cum Dexter amicus meus, qui praefecturam administravit praetorii, me rogasset, ut auctorum nostrae religionis indicem [Col. 0037D] texerem; videlicet quia jam eo officio functus fuerat: quemadmodum etiam a Sophronio titulus nomini adjunctus est, cum librum de Script. in Graecum verteret, ut Erasmus in notis advertit; unde postmodum iterum e Graeco Latinitate donatus est, et cum nomine titulus perseverat, his verbis, Hieronymi epistola ad Dextrum praetorio praefectum, e Latina lingua in Graecam translata. Sed ad alia transeamus.

Codex Chronici evulgati (inquiunt) non correspondet titulo illius quod dexter composuit; illud enim erat, Omnimodae Historiae, ut ex Hieronymo liquet; hoc vero non continet Historiam omnimodam, sed praecipue rerum Hispanicarum: quare alterius cujusvis esse oportet, quam Dextri, cujus Historia, cum [Col. 0038A] omnimoda sit, omnium gentium acta referre debet, unde nec imperatorum, nec Romanorum pontificum successiones more Chronici describit, sed tumultuarie, et conjunctim de eis meminit. Quod si eo etiam dicitur omnimoda, quod res universas, quae ab orbe condito ad sua usque tempora acciderunt complectatur; ut etiam in prologo hujus asseritur Dexter perfecisse, quonam pacto Chronicon evulgatum incipit a Nativitate Salvatoris? Hac accedit quod non uno, eodemque modo, antequam cuderetur, communicabatur ab inventoribus: nam apud episcopum Segorbiensem erat multo contractius, et in quibusdam dissonans ab excuso.

Parum in his Chronicis legit, qui omnimodam Historiam esse negat, cum in iis nihil fere praetermiserit [Col. 0038B] auctor, quod in universo orbe ad Ecclesiae splendorem spectans acciderit, et quotquot eam scriptis vel facinoribus egregiis illustrarunt, suis temporibus intexuerit. Quod si plura de rebus Hispaniae scripsit, vitio vertendum non est Hispano auctori, quis enim Chronica texens, in rebus patriae suae non scripsit uberius, in alienae vero contractius? Eusebius Caesariensis Graecus scriptor, primus Ecclesiastici Chronici auctor, de Graecis rebus multa, de Latinis pauca notavit; adeo ut Hieronymus cum ipsum Latinitate donavit, multa Latinorum miscuerit, haec in prologo scribens: Sciendum enim est, me et Interpretis, et Scriptoris ex parte officio usum, quia et Graeca fidelissime expressi, et nonnulla quae mihi intermissa videbantur, adjeci, in Romana praesertim historia, [Col. 0038C] quam Eusebius ejusmodi conditor libri, non tam ignorasse, utpote eruditus; quam ut Graece scribens, parum suis necessaria perstrinxisse mihi videtur. Continuavit quoque Chronicon ipsum Hieronymus a 20 Constantini anno usque ad consulatum Valentis VI et Valentiniani iterum, sed totum pene de Romana historia, velut auctor Romanus scripsit. Hieronymum secuti sunt in continuatione Chronici Prosper Aquitanicus, et Victor Tunnensis, qui de rebus Africae aut Aquitaniae, in quibus nati aut educati erant, paginam impleverunt. Idem quoque auctoribus Hispanis contigit; Idatius Lamacensis Chronicon Eusebii continuavit in eo loco in quo D. Hieronymus desiit: et tamen tam multa de rebus Hispaniensibus scripsit, quod de eo S. Isidorus dixerit lib. de Viris [Col. 0038D] illustr., cap. 12: Idatius provinciae Galatiae episcopus, secutus Chronicam Eusebii Caesariensis episcopi, seu Hieronymi presbyteri, ab anno I Theodosii Augusti, usque in annum imperii Leonis VIII subjunctam sequitur historiam: in qua magis barbararum gentium bella crudelia narrat, quae premebant Hispaniam. Quid de Joanne Viclarensi dicam, postea Gerundensi episcopo, qui prosperum et Victorem praefatos continuare promittit, et quidquid postmodum scribit, ad Hispaniarum Gothos reges spectat, Liubanem, Leovigildum, et Recaredum; et praecipue ad Leovigddum, cujus pene cuncta gesta brevitate Chronologica perstringit? Sed et Marcellinus comes Chronicon Hieronymi continuaturus, Orientalis Imperii [Col. 0039A] historias majori ex parte, ut pote Illyricianus prosequitur; quod fuit in causa ut in prooemio diceret: Ego vero simplici dumtaxat computatione, Orientale tantum secutus Imperium. Indigne igitur Dextro objicitur, quod in rebus suae patriae annotandis speciali intentione se diffuderit, cum caeteris idem facientibus vitio non vertatur. Quinimmo plurimi faciendum esset, et non leviter illis laudi dandum, quod unusquisque rerum suarum notitiam specialem nobis donarint; et quod in iis se diffuderint, quae magis comperta habebant, et in quibus minus erat errandi periculum, simulque rem suis magis gratam et necessariam praestabant, ut Hieronymus de Eusebio dixit. Hinc factum est, ut (quod in codice isto videmus) Dexter omnium fere Barcinonensium episcoporum [Col. 0039B] seriem prosecutus sit, utpote quos magis notos habebat, patriae suae antistites, et suis eorum propriis annis meminit, id est, S. Eusebii discipuli S. Jacobi apostoli, et sedis illius erectoris, S. Theodosii, Auli Victoris, Lucii, Fultae, utriusque Severi martyris, Aviti, Mademarii, S. Paciani, Emilae, et Lampadii, qui suo florebat tempore: cum tamen in aliis sedibus minime id observet: una excepta Toletana, cujus propter primatus praerogativam episcopos omnes enumerat. In serie Romanorum pontificum, et imperatorum signanter (hoc quoque ei objiciebatur) ita se gerit, ut non omnes illis annis ascribat, quibus inire coeperunt dignitates suas, sed multorum simul successiones assignet, inquiens, Augusto Tiberius, Tiberio Caius, Caio Claudius, Claudio [Col. 0039C] Nero succedit: seu, in sede Petri succedit Zepherino Calixtus, Calixto autem Urbanus, Urbano Pontianus, id tamen ad illud usque tempus fecit, ne actum ageret, quo Eusebii, et Hieronymi Chronicon pertingit, id est, ad annum Domini 380, quod videlicet ab eis, suis locis actum id fuerat; in sequentibus autem sigillatim imperatorum et pontificum Rom. locis debitis meminit, ut in codice videre est.

Quale autem argumentum illud est, Chronicon istud quod exstat incipit a Christo Domino, et non ab orbe condito, ergo non est omnimodae Historiae? quasi ex defectu codicis, qui dimidiatum auctoris opus dumtaxat habebat, defectus auctoris argui posset. Sane si suppositum esset, et de rebus ante Christum natum nihil scribere libebat, nequaquam in [Col. 0039D] prologo diceretur Dexter ab orbe condito usque ad sua tempora historiam texuisse, sed potius scripsisse historiam a nato Domino; nam ad illud asserendum, Hieronymi aut alterius scriptoris minime nos cogebat auctoritas; solum siquidem ait ille, Fertur ad me omnimodam Historiam texuisse. Cum autem id in prologo asseratur, et in isto codice veteris Testamenti historia deficiat, manifeste innuitur priorem Chronici partem ab orbe condito usque ad Natalem Domini historiam continentem, ab exscriptore illius omissam fuisse, quae tamen in Originali auctoris erat: aut forsan in alio volumine transcripta fuit, quae hactenus notitiam nostram effugit. Nec movere quemquam debet, quod apud episcopum Segorbiensem [Col. 0040A] extractum Dextri reperiebatur, magnitudine voluminis, et quarumdam rerum relatione nonnihil discrepans ab eo quod Caesaraugustae excusum fuit; quandoquidem priusquam cuderetur, non omnibus totus, et integer codex communicabatur, sed per partes, juxta cujusvis voluntatem et devotionem; et nonnulli pro libito suo Chronicon dimidiabant, quod non omnia in eo contenta ad rem suam facere viderant: et hoc pacto non paucos errores involvebant, qui Dextro ab aliis imputantur. Horum alterum fuit extractum illud a Segorbiensi episcopo exscriptum: in quo vehementer quibusdam displicebat, quod S. Pacianum Dextri parentem successisse diceret S. Severo episcopo Barcinonensi, et martyri, qui tamen anno Domini 285 initio persecutionis [Col. 0040B] Diocletiani coronatus est: Pacianus vero floruit post centum annos, scilicet anno 384; quod si verum esset, aiunt, iste novus Dexter ipsummet genitorem suum non agnosceret. Sed manifesta aequivocatione laborant S. Severi; ejus etenim nominis duo fuere Barcinonenses episcopi, ambo martyres, sed ille a gentilibus, sub Diocletiano anno Domini 285, hic vero ab Arianis passus fuit anno 352, et utriusque meminit ipse Dexter: cujus pater hunc posteriorem secutus est in Sene, et forsan non immediate. Multis nihilominus inconvenientibus subjacebat truncata illa codicis Dextri transumptio, quae in excusione integri Chronici cessaverunt.

Ad tertium objectorum caput reducuntur ea quae historiam ipsam concernunt, multa siquidem (aiunt) [Col. 0040C] a veritate aliena in ea sunt, non pauca incredibilia, et ultra omnem humanam fidem. Quibus ego illud imprimis respondere possem, quod detractoribus Eusebiani Chronici Hieronymus, Dictorum fidem suo auctori assignent, et praeterea non esse auctorem hunc, et opus in Catalogo Canonicarum Scripturarum receptum, et idcirco mirum non esse si aliquando a veritate deficiat; nec modernum; ut ea sola scriberet, quae modo inter vulgatos auctores recepta sunt: quin potius ex eo antiquitas auctoris manifeste convincitur, quod quaedam aliter quam nunc credantur scribat. Ex eo igitur quod in nonnullis forte deficiat, non recte infertur, alium a Dextro Chronici hujus auctorem fuisse, sed dumtaxat, non esse librum Canonicum, ut dixi. Vere [Col. 0040D] tamen nihil incredibile, nihil improbabile auctor asserit, quantumcumque quidam vociferantes reluctentur: multa enim objiciunt, sive de epistolis Jacobi, et Pauli ad Hebraeos, quae ad Hispanos dumtaxat in hoc codice scriptae dicuntur, et illa a Jacobo Zebedaei, praeter communem Doctorum existimationem: sive de Centurionibus Evangelicis, qui in Hispania nati referuntur: sive de praedicatione et discipulis ejusdem S. Jacobi: sive de Judaeis Hispanis minime in Christi mortem assensum praebentibus: sive denique de aliis sexcentis rebus, quae aut falsae, aut incredibiles reputantur: eis vero ad plenum speciatim satisfacere ad Commentarios nostros pertinet, ubi uniuscujusque asserti fundamenta [Col. 0041A] diffuse satis explicantur, et quae in contrarium faciunt, retunduntur.

Instant nihilominus adversarii, quaedam in his Chronicis reperiri Dextro recentiora, ut quod de festo immaculatae Conceptionis mentionem faciat ad annum Domini 308, cum tamen lippis et tonsoribus constet, ante annum 1100 nusquam gentium ejusmodi festivitatem celebratam fuisse: et quod inibi de ordine Augustiniano memoria fiat, cum tamen usque ad dictum fere saeculum nec nomen ordinis, nedum Augustiniani in usu fuerit. Addunt tandem inventoris moderni ingenium in eo non parum elucere, quod cum multorum martyrum nomina his Chronicis ingesserit, de industria illos dumtaxat admisit qui in veteribus Ecclesiae tabulis sine nomine [Col. 0041B] urbis aut provinciae referuntur: eosque certis Hispaniae urbibus accommodavit: et nonnullos quoque qui Carthagine coronas acceperunt, ex Africana ad Hispanam traduxit.

Neutrum tamen argumentum convincit intentum; quod enim nonnulla in his reperiantur fortasse recentiora, quam Dexter sit, non illico totum opus apocryphum esse convincitur; cum enim per multas diversorum saeculorum manus tractum sit, fieri non potest, quin ab aliquo ad marginem additum ei fuerit, majoris explicationis gratia; quod postmodum in textum ipsum ab aliis inductum nonnihil confusionis pariat: quamquam id quoque a multis retro annis additum esse ab Euthrando, vel Juliano, ut minimum, aliquove perdocto Fuldensi monacho, [Col. 0041C] inde suadetur, quod P. Torralba, et P. Higuera testati sunt, autographum ea omnia, ut jacent, habere; qui eo praesertim audiendi sunt in hoc, quod nihil horum quae addita suspicantur, ordini suo proficuum conspiciatur: non enim ipsi Augustini aut Benedicti disciplinis subditi sunt, sed de re ipsa suis locis fusius agendum nobis est. Quod vero de festo immaculatae Conceptionis asseritur, longe alium habet sensum, quam vulgo putatur, nimirum S. Jacobum apostolum in Hispaniis festum Incarnationis Dominicae instituisse, quae et Conceptionis Deiparae merito nuncupatur, qua videlicet Deum et hominem Christum castis concepit visceribus: non vero qua virgo ipsa concepta fuit. Movemur autem ad id asserendum, tum ex eo, quod etsi mysterium ipsum [Col. 0041D] praeservationis D. Virginis ab originali contagio, ab ipsis ss. apostolis, doctoribusque veteribus forsan agnitum sit, ut speciali opere de Patribus vindicatis probavimus, attamen nusquam de eo festum factum fuit usque ad tempora S. Anselmi: hic vero non tam de mysterio Conceptionis, quam de festo agitur. Tum deinde quoniam Conceptionis nomen usque ad Scoti Dunensis tempora solam carnalem generantium copulam, et quae in ea geruntur significavit (id quod praedicto in opere manifeste probatum a nobis est): nemo autem antiquorum ejusmodi conceptionem virginis quae ex parentum commixtione fuit, vocavit immaculatam, sed ipsam virginem in ejus animatione. Tum denique quoniam festum [Col. 0042A] apostolicum, quale est illud, de quo eo loci Dextro sermo est, non fuit de Conceptione passiva ipsius, sed de activa. Multa alia super eadem re dicemus in Commentariis ad eum locum, quae tu consulas, ad annum Domini 308, comment. 1.

Gratis etiam omnino asseritur, de industria in his Chronicis intermixtos fuisse quotquot ex sanctis Martyribus absque civitatis patriae nomine in martyrologio Rom. reperiuntur; quandoquidem multo plures in eisdem tabulis exstant, de quibus in hoc opere nulla fit mentio, ut facile quivis deprehendet, si legat catalogum sanctorum qui supponitur indici topographico Rom. martyrologii, sub titulo, Nomina sanctorum, quorum locus a martyrologio non indicatur: et eos conferat cum sanctis qui in his Chronicis [Col. 0042B] continentur. Et quis credat, aliquem de appropriandis suae patriae sanctis nullius (ut ita dicam) dioecesis, tam anxium et sollicitum fuisse; quem tamen constat in enumerandis vulgatis defecisse? Profecto, si quis hoc aevo Chronicon supponere Dextro quivisset, prius in unum quaesitos Hispaniae evulgatos sanctos Martyres in his inservisset, quam alienos et ignotos perquireret: quod tamen constat factum non esse. Sed vero (quod in hac re praecipuum est) multi illorum quorum hic fit mentio, ante annum Domini 1584, quo Gregorii XIII jussu Romanum martyrologium recognitum et auctum est, non fuerant in ejus tabulis; eos tamen correctores e Graecorum menologio mutuarunt, ubi etiam absque urbis propriae nomine reperiuntur. Inde tamen non [Col. 0042C] leve argumentum desumitur in favorem praesentis operis. Etenim si sancti illi qui de Graeco menologio in Latinum martyrologium translati sunt, Graeci fuissent, et in Orientis urbibus coronati, haud dubium quin nomina civitatis uniuscujusque a Graecis designarentur; quod tamen cum non fiat, credendum est ad eorum notitiam ea non pervenisse, et eos martyres in remotissimis (respectu Graecorum) regionibus coronas suscepisse. Quae autem a Graecis remotiores, quaeso, quam Hispaniae urbes? Probabilius multo est, Graecos ipsos e converso non aliunde in horum martyrum notitiam devenisse, quam ex Dextri Chronicis: ab eisque illorum nomina mutuasse, et in suis Tabulis Ecclesiasticis reposuisse; urbium vero in quibus a Dextro passi referuntur, [Col. 0042D] nomina neglexisse, sive quod barbara sibi videbantur, quales certe priscis temporibus erant Hispanicarum civitatum nomenclaturae; sive quod parum ipsis proficiebat illarum urbium scire aut nescire nomina; quas, utpote remotissimas ex solo nomine cognoscere poterant. Videmus autem in martyribus suis diligentissime observasse, ut nomina regionum et urbium quas passionibus suis nobilitarunt, in menologio notarentur.

Sed quamobrem (requires) si in Occidente passi fuere, ipsorum nomina, et urbium sanguine suo rubricatarum, in Latinis martyrologiis non reperiebantur antequam a Graecorum tabulis quaesiti et accepti fuerint? In promptu est causam assignare, [Col. 0043A] nimirum Dextri latebras, cujus opus non satis in vulgus datum erat, quando Bedae, Usuardi, et reliquorum martyrologia, quibus nunc fruimur, edebantur: unde nihil ab eo ipso mutuare valuerunt. Quod vero nemo Neotericorum a Graecis vel vulgatis Latinis martyrologiis sanctos de quibus in his Chronicis mentio habetur, acceperit, ex eo satis convincitur, quod in his nonnullos martyrum reperiri conspicimus, quibus longe aliae urbes designantur, quam in illis. Verbi gratia, sanctus Aza cum sociis martyrio coronatus dicitur a Graecis, et Latinis in Isauria Asiae provincia, a Dextro autem in Gallaecia: rursus S. Antonina cum Alexandro milite passi referuntur a Graecis et Rom. martyrologio Constantinopoli, a Dextro vero Olcadibus in Carpetania; Sancti quoque [Col. 0043B] Quiricus et Julita coronati ab aliis leguntur Tarsi in Cilicia, a dextro tamen Hippone in Carpetania: ut interim de aliis taceam, quorum urbes a Graecis quidem silentio involutas, ex actis tamen et vetustissimis monumentis non alias quam assignatas a Dextro multoties in his Commentariis comprobamus. Quis autem tam excors esset, ut urbes martyrum notissimas recenter mutaret? Sed redeo Carthaginem. Certe Carthago Hispanica non tam ignobilis fuit, ut Romanorum et Gothorum temporibus toti provinciae Carthaginensi nomen non dederit: et in antiquissimis conciliis, praesertim Toletanis, et Braccarensibus, frequens de Carthaginensi provincia mentio fit, quae olim Toletanam quoque et Carpetanam sub se complectebatur. Quo uno dato, verisimile est aliquot [Col. 0043C] eorum martyrum qui in ecclesiasticis tabulis Carthagine coronati leguntur, in Hispaniensi martyrio affectos fuisse, et non omnes in Africana. Qui enim fieri potuit, ut cum tota Hispania innumeri Christianorum agonizarint, ita ut omnes ejus urbes et oppida sanguine sacraverint suo, sola Carthago omnium pene nobilissima nullo martyre gloriari possit? Revolve diligenter Romani martyrologii seriem universam, et inter martyres innumeros Carthagine passos, nullum reperies de quo specificatim dicatur quod in Hispania passus sit. Et tamen, ut de reliquis persecutionum in Hispania ministris interim sileam, compertum est, Galbam Carthagine Hispanica acclamatum fuisse ad imperium contra Neronem, cum prius severissime in Christianos animadvertisset, [Col. 0043D] adeo ut in columna Neroni erecta assereret, id factum ob provinciam latronibus, et iis qui novam generi humano superstitionem inculcabant, purgatam. Multos proinde eorum qui Carthagine referuntur occisi, in Hispania coronatos credere oportet: uti in Dextro nunc videbimus. Ex his vero quae fuse admodum a nobis tractata sunt, illud tandem inferri oportet, codicem hunc quem interpretandum suscipimus, germanum Dextri Barcinonensis fetum esse, et nihil eorum quae in ipsum jactata sunt quidquam momenti habere. Quare ne, quaeso, Lector candide, vel leviter haesites in ejus lectione, sed eam inoffenso pede percurre.

Cum primum L. Dextri Chronicon omnimodae Historiae ad manus pervenit meas (candide Lector), inaestimabilium divitiarum thesaurum in eo latere animadvertens, in eam erectus spem fui, ut si vires omnes, ac studia in ipsum effodiendo applicarem, non omnino a laboris mercede frustratus abscederem. Agebam eo temporis Matriti, regis Catholici curiae et patriae meae, ubi mihi magnorum virorum, eruditione insignium, multarumque bibliothecarum copia haud difficile facta fuit, cum quibus, et a quibus conatuum meorum pondus levigari posse confiderem. Sed cum in limine operis adhuc versarer, quae non difficultates, quae non chimerae superandae [Col. 0044B] sese mihi obtulere? necessum fuit, aut defessum succumbere, aut pro virili eas superaturum dimicare. Vis scire quot et quae? Varietas rerum in his Chronicis contentarum ingentissima, ad quas enodandas oportebat omnem antiquitatis historiam, sive humanam, sive divinam evolvere, et de auctoribus ipsarum, rebusque ipsis (inter se primum collatis) judicium ferre; quis in quibusve, prae caeteris potius audiendus; quae verisimiliora, quae abnuenda. In his vero consulendi erant Livius, Suetonius, uterque Plinius, Plutarchus, Dio, Tacitus, Philostratus, Capitolinus, Lampridius, Eutropius, Trebellius, Vopiscus, Martialis, uterque Seneca, Silius, Lucanus, Juvenalis, et alii humanae historiae professores, quos longum esset recensere: quo tandem vitas, acta, [Col. 0044C] successiones, et chronographias Romanorum principum, et Barbararum gentium cum ipsis pugnantium ad Dextri scripta conferremus. Praeter haec e veteri Testamento multa ex professo tractanda erant; sive de libris Regum et Paralipomenon, sive de praedictionibus prophetarum: Testamentum autem novum, pro ejus chronologia elucidanda, totum evolvendum; Evangelia, Acta apostolica, Apostolorumve epistotolae et scripta; nihil etenim non tactum a Dextro fuit. Sed et omnes (praesertim antiquiores) Patres audire oportebat, sive pro sensu vero sacrarum sententiarum hauriendo, sive pro his quae ad historiam ecclesiasticam spectant: Clementem dico Romanum, Ignatium, Dionysium, Irenaeum, Clementem alterum Alexandrinum, Eusebium, Origenem, Tertullianum, [Col. 0044D] Cyprianum, Basilium, Gregorium Nazianzenum et Nyssenum, Chrysostomum, Epiphanium, Pacianum, Juvencum, Ambrosium, Paulinum, Hieronymum, Augustinum, et caeteros, quorum scripta exstant. Quid de conciliis dicam, quae omnia pro annorum supputatione, et pro veritate enucleanda graviter legere necessitas operis assumpti cogebat? Quid de sanctorum martyrum actis, quorum non omnia necessaria in Lippomanis, Suriis, Mombritiis, Lipelois, Velseris, Haraeis, Sanctoris, Villegis, Trugillis, et hujusmodi reperiri videbam? Non omnia adhuc nomina suppeditabant martyrologia, imprimis Romanum (sive antiquum a Rosweido editum, sive modernum a card. Baronio illustratum), deinde Bedae, Nothcheri, [Col. 0045A] Rabbani, Usuardi, Adonis, Molani, Galesini Maurolici et similium. Graecorum menologia a card. Sirleto contracta erant; ad ipsos Graecos fontes recurrere: parum hoc, ad vetustissima quaeque manuscripta sanctorum martyrum acta; ad breviaria quoque antiqua diversarum Ecclesiarum necessarium erat. Rursus pro chronologia annorum unicuique sententiae ad marginem assignatorum, multum erat mihi laboris assumendum; eo vel maxime, quod non semel ab aliorum supputatione dissidere videretur.

Quod si haec forsan monstra superari possent, quatuor antecedebant de novo, quae Atlantaeos humeros ad onus tantum supportandum exigebant: 1 ^o Novitas multarum sententiarum, quae penitus auditus nostros effugerant: verbi causa, quod centuriones [Col. 0045B] evangelici fuissent Hispani; quod epistola Pauli ad Hebraeos, ad Hispanos e Judaismo conversos scripta fuisset; quod Ophirina regio esset in Hispania; et multa id genus, quae facile in contextu cuivis occurrent. 2 ^o Urbium Hispanicarum geographia, quae secundum nomenclaturas antiquas, non solum eas cognitas, sed etiam ad nova collatas vocabula sine discrepantia requirit. Nulla autem orbis universi regio toties mutavit urbium suarum nomina quoties Hispania; cum nulla toties Barbarorum incursiones, ac dominia perpessa fuerit: nam primum (quod sciamus) subacta fuit a Phoenicibus, deinde a Poenis, rursus a Romanis, subinde a Gothis, demum a Mauris, quorum quilibet sui idiomatis urbibus nomina imponebant. 3 ^o Nec minoris erat [Col. 0045C] ponderis exscriptorum errata superare, quibus tertio quoque versu scatebat codex; quorum nonnulla sententiam ipsam interrumpebant, nonnumquam et corrumpebant. Clausularum transmutationes, duplicationes, decurtationes, quis enumeret? in quibus mihi modo quod olim D. Hieronymo Chronicon Eusebii, eo temporis multo recentius, quam nunc sit Dextri evolventi, ut Latinitate donaret, accidisse comperio, ita ut cum eo possim dicere: Ad communem difficultatem, quam in omni interpretatione (dicam ego expositione) causati sumus, hoc nobis proprium accedit: quod historia multiplex est, habens barbara nomina, res incognitas, numeros inexplicabiles, virgulas rebus pariter ac numeris intertextas; ut pene difficilius sit legendi ordinem discere, quam ad lectionis [Col. 0045D] notitiam pervenire. 4 ^o Accedebant denique diversorum hominum de germanitate hujus operis varie sentientium adversa judicia, cum non omnes germanum fetum crederent Dextri, sed suppositum; sive in gratiam immaculatae conceptionis Deiparae, quod aliquando nonnihil de ea dicere credatur; sive pro elevanda ordinis eremitarum S. Augustini, antiquitate compositum, quod nonnumquam monachorum Augustini meminerit; simileque de continuatione M. Maximi fertur judicium, quod nimirum multa de eisdem eremitis, et de Benedictinis monachis in ea legamus. Ita sane apud mortales usu receptum, ut quisque illorum auctoritatem elevet, et exaggeret, qui rebus suis prodesse, eorum vero [Col. 0046A] flocci pendat, qui officere quoquomodo queant. Dextri Chronicon hi soli parvipendunt, qui suis opinionibus nocere existimant, multi e converso eo dumtaxat magnifaciunt, quod nonnihil pro suis facere videatur; neutri pro veritate Chronici certantes, sed trahit sua quemque voluntas. Semel vero ipsius sententias abominantes, multas cogitaverunt contradictiones, quae sibi non minus in auctorem quam in opus irruere videntur, et ipsorum auctoritatem enervare.

Quis, rogo, tot pertaesus difficultates, non haereret, non diffideret, non desisteret? me vero non solum non pedem retrahere, aut desperare, sed neque haerere quidem haec monstra fecerunt; addiderunt potius currenti calcaria; et ad eorum conspectum [Col. 0046B] majores vires animumque pro labore tanto fortiorem indui, otium omne respui, quousque tandem Dextri Chronicon elucidarem; ratus non in Hispaniae dumtaxat, sed et universae Christi Ecclesiae non contemnendam gloriam cedere; cum multa in ecclesiastica historia controversa, Dextri testimonio fulciantur, et non pauca a caeteris praetermissa supplementum per eum accipiant. Atque ea de causa quidquid in Hispania Italiave aut Gallia ad rem meam facere crederem, conquisivi, sive quae ad humaniores litteras apud profanos, sive quae ad solidiores et divinas apud sanctos Patres et ecclesiasticos doctores, concilia, martyrologia, sanctoralia, facere existimarim: non labori, non quieti, non sumptui parcens; id prae oculis semper habens, [Col. 0046C] fontes ipsos, si darentur, adire, et vetustiores interrogare codices, et neque odio, neque amore moveri, quo facilius veritatem assequi possem. In Hispania regiam Excurialis bibliothecam adivi, Toletanam deinde Sanctae Primatis Ecclesiae; coenobiorum vero diversorum mei ordinis multas; Nucalensem praecipue, Toletanam, Spineam, Hortensem, Salmantinam, Complutensem, et alias, quae sanctorum Hispanorum acta in variis manuscriptis ministrarunt. Matriti Breviariorum antiquorum, quae olim in diversis Ecclesiis erant in usu, pro sua in me benevolentia copiam fecit illustris admod. magister Egidius Gundisalvi Davila regius Castellae historiographus, praesertim Salmantini, Conchensis, Palentini, Asturicensis, et Toletani secundum Romanam [Col. 0046D] consuetudinem a Silicaeo cardinale excusi (nam vetustius secundum ordinem S. Isidori, Mozarabe vulgo nuncupatum, cum Toleti, tum Romae nactus sum). Haec profecto multam mihi pro opere instruendo, et ornando supellectilem suppeditarunt. Ad Urbem cum accessi, bibliothecam Vaticanam non semel adivi, Collegii Romani saepissime, illustrissimi ac reverendissimi domini mei cardinalis de Treio, quae pro eximia, omnigenaque eruditione tanti principis locupletissima est, multam lucem attulit. Aniciana Gregoriani Collegii, pro monachis universi ordinis S. Patris Benedicti, recens erecti, a R. P. et amico charissimo D. Constantino Caietano suis abunde laudato scriptis satis adjuvit: profuitque [Col. 0047A] nonnumquam invisere Vallicellensem, card. Baronii studiis illustratam. Et ut alias brevitati consulens, omittam, magnopere contulit S. Petri in Monte Aureo bibliotheca, in qua velut in domo propria, benignitate auctoris ipsius, quotidie fere labori meo incumbebam, consilio, et judicio adjutus R. adm. Patris Lucae Waddingi, Sacrae Theologiae praelectoris, ac totius seraphici ordinis archichronographi, cujus bibliotheca ipsa est, et multa variaque opera, quae partim edita, partim quantocius edenda prae manibus habet, ingentem illi parturiunt gloriam et honorem. Et haec omnia pro varietate, antiquitate, et novitate historiae Dextri elucidanda, et pro chronoligia aequanda, evolvere non dubitavi.

Geographia Hispanica petenda fuit ab Ambrosio [Col. 0047B] Moralio, Floriano de Ocampo, Resendio, Nonio, Quevedo, Mariana, Zurita, Goes, Blanca, Beuthero et aliis ejus argumenti auctoribus; multoque exactius a Ptolomaeo, Antonino, Pomponio, Plinio, Strabone, Appiano Alexandrino, Solino, et eis aequalibus; nec omittendi fuere Ortelius, Mercator, Villanova, Moletius, Millius, Nebrissensis, Taraffa, Clusius, et diversorum regnorum variae historiae, uti in hisce commentariis experimento facile comprobabitur. Sane rebus patriae suae tantam auctor noster lucem affert, singulorum martyrum urbes proprio notans nomine: Doctorum, et episcoporum, qui priscis illis temporibus tota Hispania floruere illustres ingerens memorias, a quibus denique catholica fides initia, progressus et augmenta ceperit, quae [Col. 0047C] urbes praecipuorum martyrum sanguine rubricatae fuerunt, quaeve conciliis magnorum Patrum cohonestatae; qui errores, et abusus in iis damnati, et eliminati: ut jure optimo Hispani omnes tanto auctori plaudentes assurgere, et (Deo Opt. Max. gratiarum primum actionibus decantatis pro Chronici istiusmodi inventione) in ejus occursum illud Ciceronis sibi assumere queant, lib. I Acad. quaest. de M. Varrone: Nos in nostris urbibus peregrinantes, errantesque tamquam hospites, tui libri quasi domum reduxerunt: ut possemus aliquando, qui et ubi essemus, agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum; tu sacrorum jura, tu sacerdotum; tu domesticam, tu bellicam disciplinam; tu sedem regionum, tu locorum; tu omnium divinarum, humanarumque [Col. 0047D] rerum nomina, officia, causas aperuisti. Ita prorsus nobis Dextri beneficio accidisse compertum est: urbes enim et oppida Hispaniae quasi hospites et peregrini incolebamus, quid olim insigne in eis acciderit ignorantes; quos praecessores inibi insignes, quos martyres, quos antistites, quos doctores priscis temporibus eae urbes pepererint, nos latebat: nunc vero tutelares magnos, patronos eximios, concives nobiles, dulces fratres, Dextro duce, deinceps agnoscemus, reverebimur, solemnizabimus, et ipsis [Col. 0048A] patrocinantibus ingentes misericordiarum Dei thesauros reserare dabitur nobis, multo quam antea locupletius.

In lectionis vero textus Dextri emendatione non minus elaborandum nobis fuit, eo praesertim, quod codex ipse originalis mendis quamplurimis scatebat, et amanuenses qui inde suos extraxerant, servatis illis, admiserant nova, unde difficile potuit pristinae puritati restitui: multa tamen quae postmodum admixta sunt, aliis copiis collatis resecui; et alia quae ex lectione ipsa, evidenti correctione indigere judicata sunt, et errorem non auctoris, sed exscriptoris manifeste arguebant, emendavi. Exempli causa, anno Domini 300 erat bis scripta totidem verbis sententia illa: Mellaria urbe Hispaniae in Baetica, [Col. 0048B] S. Firmus martyr, etc., usque ad sex versus; quare semel dumtaxat scribi debuit. Insuper anno Domini 86, erat intermixta memoria S. Narcissi Bracarensis episcopi, Gerundae occisi, qui tamen ipso Dextro teste post 200 fere annos necatus fuit; et de ejus martyrio scribit ad ann. 277, unde memoria illa prior expungi debuit. Anno 110 agebatur de Porphyrio philosopho, et scriptoribus eum impugnantibus, cum tamen id anni 310 proprium esset, et ipsi necessario restituendum. Nomina propria urbium et personarum, si quae alicubi corrupta erant, ex aliis ejusdem auctoris testimoniis, et ex lectione antiquorum qui de iis tractant, corrigi debuere: alia vero ex antecedentibus et consequentibus facile fuit emendare; et nihilominus adhuc suo [Col. 0048C] nitori Dexter restitui non valuit, eo praecipue quod nobis constet nonnulla in eo qui exstat, desiderari, quae manifesto argumento liquet a Dextro omitti nequivisse. Quis etenim sibi persuadeat, S. Vincentii Levitae Caesaraugustani illustrissimum toto orbe martyrium a Dextro silentio involutum? Quis sanctae virginis, ac Martyris Eulaliae Barcinonensis, patriae ipsius Dextri protectricis memoriam ab his scriptis eliminatam? Quis Marcellum legionensem centurionem, et 12 ejus filios tota Hispania notissimos, non habuisse in his Chronicis locum suspicetur? praesertim cum apud Clem. Prudentium legerit ipse hymnum in laudem SS. Emitherii, et Chelidonii martyrum Calagurritanorum, filiorum ejusdem S. Marcelli: ut interim de aliis nonnullis taceam, [Col. 0048D] ut Zoilo cum sociis 19, Gerontio Italicae episcopo, Evasio Cassalensi, Hermogene, et Donato, Lupo et Aurelia, Cyriaco et Paula, Sandalio Cordubensi, et Dalmatio Gerundensi, quorum nonnulli forsan ad ejus notitiam non pervenere. Et quid ultra progredimur? Certe laborem in his Chronicis illustrandis a nobis praestitum, et eorumdem incredibilem utilitatem, lectione sola lectores mei poterunt deprehendere. Legant, quaeso, et magno Ecclesiae Dei bono, Dextrum in vulgus exire cognoscant.

Sancto domino PAULO OROSTO presbytero Tarraconensi, FL. L. DEXTER salutem.

Postquam ex Oriente, ubi, sicut nosti, praefectus praetorio fui, domum redii, coepit me vehementer taedere munium publicorum; totumque me converti ad ea studia, in quibus bonam meae vitae partem transegi; si non cum laude, citra pudorem tamen. Porro omnimodam historiam, quam ab Orbe condito ad haec nostra tempora, id est ad an. Christi 430 et consulatum XIII Theodosii Junioris, et sancto presbytero Hieronymo, non ita locupletatam dicaveram; quia ad ejus defuncti manus pervenire non potuit, multis locis auctam, locupletatamque tibi homini Hispano, Lalaetano, et Historiarum scriptori ornato, et mei amantissimo nuncupo. Vale.

[Col. 0055] ⁜ A. C. 1. A. R. 752. Lentulo et Messala consulibus, uno anno ante Augusti et Sylvani consulatum, Christus nascitur.

[Col. 0057] A. C. 1. A. R. 752. Tribus pastoribus, qui fuerunt sancti, primum ostenditur.

[Col. 0057] ⁜ A. C. 2. A. R. 753. Tres soles apparuerunt in Hispaniis in unum collecti.

[Col. 0059] A. C. 2. A. R. 753. Augustus Tiberium et Agrippam in filios adoptat.

A. C. 2. A. R. 753. Judas Galilaeus Judaeos ad rebellandum in Romam, cohortatur.

[Col. 0059] ⁜ A. C. 3. A. R. 754. Herodes universos in Bethleemitica regione pueros necat.

[Col. 0063] ⁜ A. C. 6. A. R. 757. Herodes morbo intercuti, et scatens vermibus, periit.

A. C. 6. A. R. 757. Asinius Pollio vir consularis, et orator, octoginta major obiit.

[Col. 0065] ⁜ A. C. 9. A. R. 760. Tiberius Caesar Dalmatas, Salmatasque Romanis subjicit.

[Col. 0065] ⁜ A. C. 12. A. R. 763. Christus puer in medio Doctorum disputat.

[Col. 0065] ⁜ A. C. 14. A. R. 765. Augustus cum Tiberio filio censum hoc anno agit.

[Col. 0065] ⁜ A. C. 15. A. R. 766. Defectio solis. Et Augustus annis LXXVI moritur.

A. C. 15. A. R. 766. Tiberius Julius D. Augusti filius, Dominus noster Caesar Augustus, Germanici frater, III imperator.

[Col. 0067] ⁜ A. C. 19. A. R. 770. Titus Livius, egregius historiographus, Patavii obiit.

A. C. 19. A. R. 770. Eodem anno Ovidius exsul in Ponto moritur.

[Col. 0067] ⁜ A. C. 23. A. R. 774. Theatrum Pompeii flamma corripiente vastatur.

[Col. 0067] ⁜ A. C. 24. A. R. 775. Drusus Caesar veneno periit.

[Col. 0067] ⁜ A. C. 28. A. R. 779. Pontius Pilatus, procurator Judaeae, a Tiberio mittitur in Judaeam.

[Col. 0067] ⁜ A. C. 31. A. R. 782. Christus Dominus Judaeorum populis praedicat.

[Col. 0069] ⁜ A. C. 34. A. R. 785. Christus Salvator Mundi reus ad Pilatum agitur.

A. C. 34. A. R. 785. Claudia Procula uxor Pilati admonita per somnium in Christum credit, et salutem consequitur.

[Col. 0071] A. C. 34. A. R. 785. Christus Dominus noster in crucem actus, VIII kalend. Aprilis, invidia Judaeorum crucifixus pro salute totius generis humani libenter mortem oppetit.

A. C. 34. A. R. 785. Solis defectio; et tenebrae terras cooperiunt.

[Col. 0073] A. C. 34. A. R. 785. C. Oppius centurio Hispanus credit Christo morienti in cruce.

[Col. 0077] A. C. 34. A. R. 785. Pilatus Christi mortem, et miracula scribere statuit Tiberio.

[Col. 0079] A. C. 34. A. R. 785. Sancta Petronilla annorum decem floret filia ex matrimonio S. Petri apostoli.

[Col. 0081] A. C. 34. A. R. 785. Vigesima septima die Martii, sub auroram, Christus devicta morte, et infernis locis mirabiliter spoliatis, redivivus et victor a mortuis resurgit.

A. C. 34. A. R. 785. Herodes Antipas cum Herodiade pellice incesta, tota Judaea pulsus, primum ad Gallias, deinde Ilerdae in Hispania exsulat, ibique infeliciter moritur.

[Col. 0083] A. C. 34. A. R. 785. Herodias vero saltans super Sicorim, flumen Ilerdae, glacie concretum, submersa miserabiliter periit.

[Col. 0085] A. C. 34. A. R. 785. Caius Cornelius centurio Capernaunensis, dominus servi, quem Dominus sanavit, pater etiam C. Oppii centurionis, Hispanus, mire floret in Hispania.

A. C. 34. A. R. 785. Ultima die Junii, sancti Dei Apostoli, quadraginta et octo diebus plus minusve, post adventum Spiritus sancti, conveniunt in coenaculo Sion, quae domus erat Mariae matris Joannis, cognomento Marci, ac habito consilio, sortitione divina, provincias mundi praedicationis causa inter se partiuntur. Contigitque S. Jacobo Zebedaei filio Hispania, Joanni Asia, Matthaeo Aethiopia, Thomae India, Philippo Scythia et Galliae; Quo tempore canones eduntur, et apostolicae constitutiones componuntur, ad Sacramentorum et totius Ecclesiae oeconomiam.

[Col. 0091] A. R. 34. A. R. 785. Jacobus, frater Domini, primus Hierosolymorum Episcopus creatus est. Sacra vero Virgo, consilio, luce doctrinae, et mirabili vitae exemplo praesidet collegio apostolico; nihilque grave gerunt illi, quod non ejus consilio, ductuque gerant.

[Col. 0093] A. C. 34. A. R. 785. Apostoli septem apostolicos diaconos, ex Graecis omnes, creant.

A. C. 34. A. R. 785. Floret per id tempus in Hispania C. Oppius centurio F. Corn. pariter centur. qui morientem Christum praedicat Hierosolymis esse Filium Dei, inter fragores saxorum mutuo sese collidentium, obducto tenebris die. Ex gentilibusque a Christi morte primus hic christianus centurio credidit: qui fuit civis Romanus, baptizatusque, a B. Barnaba factus est tertius. Mediolanensis episcopus: vir quidem apostolicus, qui Christi mortem, et eclipsim admirabilem primus omnium Hispanis, genti suae, cum audientium stupore refert.

⁜ A. C. 35. A. R. 786. Occiso lapidibus Stephano protomartyre, magna persecutio Hierosolymis et in confinibus [Col. 0095] exoritur. Plusquam quindecim mille viri, qui, praedicantibus Apostolis, in Christo crediderant, fugantur. Alii ad Asiam, nonnulli ad Europam veniunt.

A. C. 35. A. R. 786. Ex his plusquam quingenti nave Cypri educti, portum Carthaginensem Hispaniae pertingunt.

[Col. 0097] A. C. 35. A. R. 786. Diversi [ Al. Divisi.] per Hispanias mortem Christi, resurrectionemque denuntiant; et Mariae vitam, ad quam frequens ex Hispania fiebat peregrinatio; maxime post conversionem Cornelii centurionis: totamque provinciam undique mirificis et inauditis nuntiis complent.

A. C. 35. A. R. 786. Ex his primi post a B. Jacobo eliguntur urbium pontifices, et pastores: dubium an omnes Judaei fuerint.

A. C. 35. A. R. 786. Hispani praecipue Judaei mittunt legatos ad Apostolos ut quamprimum aliquis eorum veniret ad eos, qui de rebus recensitis de Christo eos verius et uberius doceret.

[Col. 0101] A. C. 35. A. R. 786. Tunc Apostoli praeclaram dispositionem gentis Hispaniae ad Christi fidem suscipiendam cognoverunt.

A. C. 35. A. R. 786. Cognitamque habuerant, ex illis gentilibus, qui venerant orationis causa, ex Hispania; Philippumque rogaverant, ut eorum adventum nuntiaret Christo: clarumque praesagium, primitus inter gentiles Hispanis praedicandum esse.

[Col. 0103] ⁜ A. C. 36. A. R. 787. Hispania prima Provinciarum mundi, post Galilaeam, Judaeam, et Samariam in partibus occidentalibus Christi fidem amplexa est: ejusque Gentilitas ad fidem conversa fuit; verae primitiae caeterorum Gentilium.

[Col. 0110] ⁜ A. C. 37. A. R. 788. Nam et Jacobus sanctus Apostolus Zebedaei filius, peragratis urbibus Hispaniae, multisque erectis Ecclesiis, et Episcopis creatis ex Advenis Petrum Bracarae primum reliquit [Col. 0111] Episcopum, ac Templum vel Oratorium B. Virgini ex ejus jussu, praesentiaque super Columnam, Caesaraugustae erexit.

[Col. 0115] A. C. 37. A. R. 788. Multa quoque miracula patrat: Virtute vero sermonis feroces Hispanorum animos ad ad suave Christi jugum adducit.

A. C. 37. A. R. 788. Multi ibidem Judaei convertuntur ex duodecim Tribubus transmigrationis ex Babylonia, quibus et ibi tunc praedicavit.

[Col. 0121] A. C. 37. A. R. 788. Et praecipue Canonicam illis mittit Epistolam, quae sic incipit: Jacobus Dei, et Domini [Col. 0125] nostri servus, duodecim Tribubus, quae sunt in dispersione salutem, quae fuit prima Scriptura novi Testamenti, Apostolo tanto digna.

[Col. 0127] A. C. 37. A. R. 788. Multos etiam discipulos, praecipuos autem numero duodecim, more apostolico in Hispaniam secum portat. Scilicet episcopos Basilium, Pium, Athanasium: Maximum, Chrysogonum, presbyteros: Theodorum, Caecilium, Thesiphontem, Iscium, Calocerum, lectores: Torquatum, exorcistam; et Secundum, Indalecium, Euphrasium ostiarios.

A. C. 37. A. R. 788. Ex his Basilius successit Petro Bracarensi: Athanasius fuit primus episcopus Caesaraugustanus: Pius Hispalensis.

A. C. 37. A. R. 788. Alios etiam S. Jacobus creavit episcopos, alterum Basilium, qui primus fuit Carthaginis Spartariae praesul: Eugenius Valentiae; Agathodorus Tarraconensis; Elpidius [Col. 0129] Toletanus: Etherius Barcinonensis: Capito Lucensis, Ephrem Asturicensis, Nestor Paleatinus: Arcadius Juliobrigensis. Omnes hi ex profugis sunt, et in his omnibus Urbibus, et in aliis Hispaniae, mira celeritate, S. Jacobus praedicavit.

A. C. 37. A. R. 788. Postea Calocerus profectus in Italiam adhaesit Apollinari Ravennatum episcopo, et ab illo factus presbyter successit Marciano; et factus est episcopus centenario major, vigens tamen.

A. C. 37. A. R. 788. Septem alii a B. Petro creati episcopi ad Hispanias remittuntur.

A. C. 37. A. R. 788. Judaei Hispani, maxime Carpetani (qui litteras Hierosolymorum Pontificum petentium [Col. 0131] ab iis assensum in mortem Christi, missis litteris, exsecrati erant) libentissime praedicationem S. Jacobi percipientes, convertuntur.

A. C. 37. A. R. 788. Beata Virgo Jacobo preces fundenti, Caesaraugustae, in columna apparet, in Spiritu veniente quoque Joanne theologo.

A. C. 37. A. R. 788. B. Virgo, indivulso comite Joanne filio suo, frequentissime loca sacra passionis et resurrectionis Filii invisit.

⁜ A. C. 38. A. R. 789. Saulus post conversionem pervenit Hierosolymam.

[Col. 0133] A. C. 38. A. R. 789. Pilatus de Christo ad Tiberium refert, ille ad Senatum.

A. C. 38. A. R. 789. Prima totius Orbis aedes erecta B. Virgini Caesaraugustana fuit; Post praesules Tarraconensis, Hispalensis, Toletanus, et alii sacras aedes, vel oratoria Virgini dedicant.

⁜ A. C. 40. A. R. 791. Cornelius centurio, Italicensisque, Petro praedicante, repletur Spiritu sancto: Hierosolymisque [Col. 0135] denuntiata solemni gentilium ad fidem Christi conversione, Cornelius rite baptizatus [ Al. vere baptizatus] floret.

⁜ A. C. 41. A. R. 792. Impleta honorifice legatione sua ac rebus Hispaniae sanctissime compositis, relictaque Ecclesia Theodori curae quae de Columna dicitur, quam B. Virgo sua praesentia sospitaverat, beaverat, et consecraverat, ubi et praeclaram imaginem suam reliquit (quae coelestis aedes ex eo tempore fidelium devotione frequentatur), Jacobus cum lacrymis Hispanorum Hierosolymam revertitur.

A. C. 41. A. R. 792. Rediens Jacobus Gallias invisit, ac Britannias ac Venetiarum oppida; Ubi praedicat, ac Hierosolymam revertitur, de rebus gravissimis consulturus B. Virginem et Petrum.

A. C. 41. A. R. 792. Jacobus interest profectioni ad praedicandum nonnullorum Apostolorum, scilicet Matthiae, [Col. 0137] Thomae, Andreae, Philippi, Bartolomaei, Simonis, Judae, et etiam Matthaei, qui, Deo duce, profecti sunt hoc anno: cum, eo simul etiam anno, scripsisset is Evangelium Hebraice: anno vero 40 Jacobus Epistolam.

A. C. 41. A. R. 792. Hoc eodem anno, ut sui Apostolatus aliquod praeberet specimen, Joannes Theologus, comitante B. Virgine, Ephesum proficiscitur; comite quoque B. Jacobo, qui et Ephesi ad tempus praedicat: Comitantur Virginem Lazarus, Martha, Maria, ubi etiam praesentia sua consolatur B. Virgo Ignatium.

[Col. 0139] ⁜ A. C. 42. A. R. 793. Inde reverso Joanne cum B. Virgine (quam dum illa vixit, numquam Joannes deseruit), etiam revertitur S. Jacobus; Qui praedicans acerrime Judaeis (prius interfuit hoc anno consecrationi aedis Sacrae Nazareth, in qua Virgo Deum concepit, praesentibus [Col. 0141] nonnullis Apostolorum), succiso capite, ab Herode, recens Hierosolymam reversus, nobile martyrium 25 die Martii gloriose pertulit.

[Col. 0147] A. C. 42. A. R. 793. Discipuli S. Jacobi Dei monitu, Virginisque consilio, corpus Magistri Joppe in nave deponentes, Iriam Flaviam Gallaeciae civitatem felici navigatione pervenerunt.

[Col. 0149] A. C. 42. A. R. 793. Altare super sacrum corpus erigunt, et more sacro Basilius, Athanasius, Chrysogonus, Agathodorus, Elpidius (qui nuntio accepto de corpore sui parentis in Hispanias allato mox Iriam accurrunt) sacrant, et Apostolo dicant.

[Col. 0151] ⁜ A. C. 43. A. R. 794. Sepulto corpore sacratissimi magistri: Torquatus, Thesiphons, Caecilius, Iscius, Secundus, Indalecius, Euphrasius Romam petunt.

[Col. 0155] ⁜ A. C. 44. A. R. 795 Et a B. Petro consecrati pontifices, ad meridianas Hispaniae partes, scilicet ad Baeticam littoralem, praedicaturi revertuntur.

A. C. 44. A. R. 795 Calocerus discipulus S. Jacobi per Carpetaneam praedicat.

⁜ A. C. 48. A. R. 799. Hierosolymitani Judaei vehementer infensi B. Lazaro, Magdalenae, Marthae, Marcellae, Maximino, Josepho ab Arimathia nobili decurioni, et aliis plurimis; navi sine remigio, [Col. 0157] velisque, ac sine gubernatore eos imponunt, et exsulare mandant. Qui per vastum mare divinitus delati, ad Massiliensem portum incolumes appellunt.

[Col. 0161] A. C. 48. A. R. 799. Verenice sancta mulier a Gallia Romam venit, ibique divino relicto vultu, miraculis clara migrat ad Dominum anno 70. Quam dicunt a Christo sanatam e sanguinis fluxu.

⁜ A. C. 50. A. R. 801. Petrus, ut Christi vicarius, Hispanias adiit: Imagines Antiochia delatas affert. Epaenetum [Col. 0163] Sexifirmi in Baetica reliquit episcopum. Multis eum comitantibus, M. Marcello Eugenio, Apollinari Ravennate (quem redeuntem ad Italiam consequitur Calocerus), Barnaba, Judaque. Hinc ad Africam et Aegyptum migrat.

[Col. 0165] A. C. 50. A. R. 801. Manet in Hispania S. Quartus, qui obiit anno 76.

A. C. 50. A. R. 801. Lucius Seneca centurio, verus Christianus, Sintriae occumbit.

A. C. 50. A. R. 801. Per haec tempora sanctus Athanasius primus episcopus Caesaraugustanus, Graecus natione, [Col. 0167] discipulus S. Jacobi, ex his quos in Hispania habuit, tota Celtiberia praedicat, et se mirabilem ibi praestat. Ipseque et Theodorus tota Carpetania praedicantes, et docentes discurrunt.

⁜ A. C. 52. A. R. 803. Iscius Carteiae prope fretum praedicat, totamque oram maris interni percurrit: et [Col. 0169] Alone, et Carteiae alteri in Mediterraneo mari, non procul Carthagine Spartaria praedicat.

A. C. 52. A. R. 803. Templum Columnae Caesaraugustae (ubi quidam credunt partem esse Dominicae Columnae), fideles et frequenter undique visitant, et cum maxima veneratione colunt.

A. C. 52. A. R. 803. Floret centurio Malacitanus, quem S. Jacobus ibi tingit.

A. C. 52. A. R. 803. S. Torquatus domo Romanus, P. Nonii Aspernatis filius, vir clarissimus, Acci, Malacae, et usque ad fauces freti praedicasse dicitur.

A. C. 52. A. R. 803. Martialis Lemovicensium, Cadurchorum, et Tolosatium apostolus, Hispanias adiit, et praedicando fideles invisit.

⁜ A. C. 54. A. R. 805. S. Indalecius Urci, Iliberri, Carthagine Spartaria, et Eliotrocae praedicans, in illis partibus celeberrimus habetur.

[Col. 0171] A. C. 54. A. R. 805. Quem Clarus [ Seu Clerus] diaconus comitatur, qui diaconus cum multis clericis, prope Carthaginem Spartariam, non procul a portu civitatis in mare crudeliter detruduntur.

A. C. 54. A. R. 805. Euphrasius Iliturgi, non procul Carthagine Spartaria, populis qui dicuntur Contestani, ad urbem Assotum, totoque agro Carthaginensi praedicans ferventer discurrit.

[Col. 0173] A. C. 54. A. R. 805. Caecilius Iliberri et circumquaque praedicat, et mirabilem se praebet: doctrinaque populos sibi commissos in timore Dei ac fide promovet.

[Col. 0175] A. C. 54. A. R. 805 Tesiphon in Baetica urbe Vergilia, Bastae, Oscae, in aliisque urbibus prima jecit religionis Christianae fundamenta.

⁜ A. C. 57. A. R. 808. Horum S. Jacobi discipulorum, nonnulli sub Aloto, Neronis judice, dum ad concilium [Col. 0177] Iliberri conveniunt, flammis exusti, spoliati suis, suorumque bonis omnibus, generose morientes, pro Christi fide coronati sunt.

[Col. 0179] ⁜ A. C. 60. A. R. 811. Multi in Hispania prima persecutione Neronis, quae hic ab anno 57 coepit, Hispali, Iliturgi, Iliberri, Tarracone, Caesaraugustae, in Lusitania, in Baetica, et Carpetania, bonis suis omnibus privati atrociter patiuntur.

[Col. 0183] A. C. 60. A. R. 811. Eodem tempore cum convenissent in Cherronensi urbe prope Valentiam in Hispania, Concilii causa, sancti pontifices, discipuli quoque S. Jacobi apostoli, Basilius Carthaginis Spartariae discipulus ejus primus, Eugenius Valentinus, Pius Hispalensis, [Col. 0185] Agathodorus Tarraconensis, Elpidius Toletanus, Aetherius Barcinonensis, Capito Lucensis, Ephrem Asturigensis, Nestor Palentinus, Arcadius Juliobrigensis: sub eodem judice bonis spoliati necati sunt.

A. C. 60. A. R. 811. Augusto Tiberius, Tiberio Caius, Caio Claudius, Claudio Nero successit.

A. C. 60. A. R. 811. Terraemotus Romae vehemens et solis secuta defectio.

A. C. 60. A. R. 811. Vivebat S. Luparia Baetica filia Galaeciensis alterius Lupariae.

A. C. 60. A. R. 811. Regulus conversus in Gallaecia sancta agit in luco.

[Col. 0187] A. C. 60. A. R. 811. Martialis epigrammate 7 et 8 martyres in crucem actos, vocat Laureolos et Daedalos volantes.

⁜ A. C. 61. A. R. 812. Nero matrem suam Agrippinam, et sororem patris necat.

⁜ A. C. 63. A. R. 814. Barnabas in Cypro, et Jacobus minor Hierosolymis occisi.

⁜ A. C. 64. A. R. 815. Ante mensam Neronis imperatoris fulmen cecidit.

A. C. 64. A. R. 815. Epaenetus cum multum diuque in Hispania laborasset, tandem fine beato in urbe sua quievit. Dubium an martyr.

[Col. 0189] A. C. 64. A. R. 815. Lucius Annaeus Seneca Cordubensis Hispanus, missis ultro citroque ad S. Paulum litteris, de Christiana re bene sentit, factusque Christianus occultus, ejus fuisse discipulus creditur: dulciterque scribit ad Paulum in Hispania morantem.

A. C. 64. A. R. 815. S. Paulus ad Hispanias veniens secum fert Philemonem, Timotheum, aliosque discipulos, Libysocae, Laminiique urbibus Provinciae Arevacum praedicat. Philippum [Col. 0191] cognomento Philotheum, Probum, Xantippamque ejus uxorem ad fidem convertit; presbyteros ibi reliquit.

[Col. 0193] A. C. 64. A. R. 815. Hoc anno . . . . . . . . martyr fit in Paceaugusta, urbe Hispaniae ad Annam fluvium appositum urbi praeclarae.

⁜ A. C. 66. A. R. 817 Paulus Narbonensis episcopus, qui cum Paulo venit in Hispaniam, ibidem praedicat. C. Oppius filius S. centurionis, qui post multa tempora, jam senio confectus, charus fuit imperatori Hadriano, in Hispania Christianus, virtutis opinione claret.

[Col. 0195] A. C. 66. A. R. 817. Sanctae feminae, Virgines Basilissa, et Anastasia Hispanae, ex urbe Setabi, in Edetanis secutae sunt S. Apostolum Paulum; cujus et Petri corpora curantes, a Nerone Caesare hujus rei gratia, praeclaram coronam obtinent.

A. C. 66. A. R. 817. S. Jacobi caeterorumque ejus discipulorum Vitas scripsit Torquatus sanctus discipulus Jacobi, post quos etiam passus est.

[Col. 0197] A. C. 66. A. R. 817. S. Crispinus episcopus Astigitanus in Baetica, sub Aloto patitur.

[Col. 0199] A. C. 66. A. R. 817. Nec multo post Uticae in Baetica, Maximus Divi Jacobi discipulus in Hispania cum sociis Casto et Magno patitur.

A. C. 66. A. R. 817. In Hispania Urbe Castulone, ad fluvium Tagum, illam urbem praeterfluentem, in aditu Baeticae, sancti martyres pro Christi nomine occisi, Marcus et Hadria.

[Col. 0201] A. C. 66. A. R. 817. Persius Volaterranus poeta Satyricus annorum 29 moritur.

A. C. 66. A. R. 817. Thermae a Nerone aedificatae, ab illo Neronianae dictae.

A. C. 66. A. R. 817. Nero Romae citharistam agens omnes superat.

A. C. 66. A. R. 817. M. Annaeus Lucanus, excisa vena, in balneo periit.

A. C. 66. A. R. 817. Helena Adebianorum regina Christiana floret Hierosolymis, praedicatione apostolorum conversa. Ex Annalibus Hierosolymitanis.

[Col. 0203] A. C. 66. A. R. 817. S. Fronto Petragoricus patitur, frater Frontonis consulis.

A. C. 66. A. R. 817. Florebat C. Caesonius Maximus.

A. C. 66. A. R. 817. Petrus, qui Graece Megistos, martyr fit 2 Julii.

[Col. 0205] A. C. 66. A. R. 817. S. Paulus scripsit Epistolam ad Hebraeos Hispanos conversos.

[Col. 0211] A. C. 66. A. R. 817. L. Annaeus Seneca Cordubensis, consularis vir, et in religionem Christianam egregie propensus, cui etiam secreto adhaerebat, datis et acceptis a Paulo litteris celebrandus, jussu Neronis venarum incisione perit.

A. C. 66. A. R. 817. Hoc eodem anno S. Matthias perimitur.

A. C. 66. A. R. 817. Hoc eodem anno bellum Hierosolymitanum incipit.

A. C. 66. A. R. 817. Amphitriae quae Carpetanorum urbs est (nunc Fitia) S. Liberatus episcopus Hiberritanus feliciter moritur XIII kalend. Januarii.

A. C. 66. A. R. 817. Hoc eodem anno SS. apostoli Petrus et Paulus ex longissimis peregrinationibus Romam redierunt.

[Col. 0213] A. C. 66. A. R. 817. Floret memoria S. Petri Ratensis martyris, primi Bracarensis episcopi, qui occisus est anno 45, ad Ratem oppidum Bracarorum, in regione Ophirina, a nepotibus Ophir illuc appulsis nomen hoc obtinente.

[Col. 0225] ⁜ A. C. 68. A. R. 819. Sancti principes apostolorum Petrus et Paulus Romae III. kalendas Julii, alter in crucem actus est, alter ense jugulatur.

[Col. 0227] ⁜ A. C. 69. A. R. 820. IV idus Junii, Nero sceleratissimus se suis manibus occidit.

A. C. 69. A. R. 820. Petro in sede Pontificali Romana succedit Pontifex Linus.

⁜ A. C. 70. A. R. 821. Servius Galba Romanorum post imperator, qui dicitur in Hispania cum Vitellio Christianos multum cruciasse, a veteranis in Hispania commorantibus declaratur imperator.

A. C. 70. A. R. 821. M. Silvius Otho, necato Galba, Romanorum fit imperator.

A. C. 70. A. R. 821. Aulus Vitellius Germanicus imper. mens. 8, diem unum.

A. C. 70. A. R. 821. Heracleae in Hispania praedicat S. Aquila Ponticus, missus ab apostolo Paulo in Hispanias praedicationis causa.

[Col. 0229] A. C. 70. A. R. 821. In Arabia Felice civitate Sessaniae Adrumentorum, martyrium sanctorum regum trium Magorum, Gasparis, Balthasaris, et Melchioris, qui Christum adoraverunt.

[Col. 0231] A. C. 70. A. R. 821. Imperator Caesar T. Flavius Vespasianus imperat annos 9, menses 6.

A. C. 70. A. R. 821. Per haec tempora delatus in Asiam S. Joannes cognomento Theologus, docebat Ephesi, unde scripsit ad Caium Hispanum C. centurionis Malacitani filium, fratrem [Col. 0233] Demetrii hospitalis viri, cujus pater post fit episcopus Mediolanensis. Diotrephes vero impediebat hospites ad Hispanias peregrinationis causa devenientes. At hic malus episcopus propter ejus scelera et superbiam depositus est.

[Col. 0235] A. C. 70. A. R. 821. Peregrinatio ad loca sancta Hispaniae ex aliis locis orbis terrarum, a multis quidem et diversis facta; et peregrinatio Damasci ad S. Ananiam passum sub Lucilio Basso Judaeae procuratore 25 Januarii Hispanis insuper regionibus celebris habetur: uti fuit ab ipsis apostolicis temporibus, cum C. Oppius centurio peregrinos in Hispania sustentabat. Qui Caius domo Corinthius, genere vero Hispanus, etiam D. Paulum inde redeuntem domo, tectisque liberaliter excepit: invisitque Joannem ab exsilio post redeuntem in Hispanias. Comitatur Joannem: et Romam usque Ignatium Inde venit Mediolanum, et pontifex ibi factus in Domino moritur.

[Col. 0237] ⁜ A. C. 71. A. R. 822. Hierosolymae excisae templum antiquitate, religione, frequentiaque totius orbis maximum et augustissimum, 6 idus Septemb. [ Forte Augusti] exustum fuit.

A. C. 71. A. R. 822. S. Onesimus S. Pauli discipulus ex urbe Patararum in Achaia, cum sanctis virginibus Polyxena, et Sarra discipulis Andreae apostoli per Hispanias praedicat.

[Col. 0239] A. C. 71. A. R. 822. S. Hierotheus natione Hispanus, quem a Paulo conversum discipuli sui Dionysii [Col. 0241] gloria clarum fecit; ad Hispanias se contulit, prius episcopus Atheniensis, post Segoviae in Arevacis episcopus, sanctitate mirandus hebetur.

[Col. 0243] A. C. 71. A. R. 822. Marcellus M. Marcelli discipuli Petri cognomento Eugenii consanguineus, olim cum eodem Marcello Simonis Magi discipulus, non procul Roma patitur.

A. C. 71. A. R. 822. Theodorus II Caesaraugustanus episcopus praedicans in Africana Pentapoli, cum Irenaeo archidiacono suo, et Serapione, et Ammonio lectoribus martyr fit. Nec multo post delatum ejus corpus ad Hispaniam (ut ipse Theodorus jusserat) prope sepulcrum S. Jacobi jacet.

[Col. 0245] ⁜ A. C. 76. A. R. 827. Paulus Sergius Hispali, Cordubae, Barcinonae, Caesaraugustae, Secuntiae, et in plurimis aliis Hispaniae urbibus praedicat; totamque Hispaniae provinciam peragrat.

A. C. 76. A. R. 827. M. Pelagius, et Aulus Altimus Paternus cives Toletani, sancti Saturnini S. Petri discipuli, praedicatione miraculisque (quae praeclara edidit Toleti) praemissis, illustrantur.

[Col. 0247] ⁜ A. C. 86. A. R. 837. Per idem tempus S. Anacletus, vel Cletus successerat Lino; Linus vero successerat in sede Romana Petro.

A. C. 86. A. R. 837. Vespasiano Titus, Tito vero Domitianus imperator crudelissimus successit, qui secundam contra Ecclesiam persecutionem movit.

A. C. 86. A. R. 837. Caparae in Lusitania Carilippus et socii martyrium passi sunt.

[Col. 0249] A. C. 86. A. R. 837. Domitianus imperator templum quoddam sine contignatione facit.

A. C. 86. A. R. 837. Idem primus imperatorum se deum appellari facit.

A. C. 86. A. R. 837. S. Julianus, discipulus S. Petri, Martiali charus, Vicum transfertur.

[Col. 0251] A. C. 86. A. R. 837. C. Valerius Lentulus, vir consularis, ut Domitiano placeret, egit Laureolum Christianum.

A. C. 86. A. R. 837. Fl. Clemens vir consularis occiditur pro fide 21 Novembris; familiaris Martiali.

A. C. 86. A. R. 837. Thraseas, Helvidius, Servilia, Bareas traditi sunt a quibusdam Christianis. ( Deerat nomen Helvidius.)

A. C. 86. A. R. 837. Florebat per id tempus in Hispania cohors Celtiberorum quae nunc est Brigantii. Haec habet Suellos jaculatores, ex oppido nunc Suello in Celtiberia, corrupto quidem vocabulo desumpto a Suellis ipsis jaculatoribus.

[Col. 0253] A. C. 86. A. R. 837. Apud Messanenses celebris est memoria B. Virginis Mariae, missa ipsis ab eadem dulci epistola.

A. C. 86. A. R. 837. Castris-Caeciliis in Lusitania praedicat S. Jonas discipulus sancti Dionysii Areopagitae, et ad Gallias post revertitur.

[Col. 0255] A. C. 86. A. R. 837. Apud Caracam in Carpetanis SS. martyres Aemilianus et Geronius pro Christi fide martyrium constanter passi.

⁜ A. C. 88. A. R. 839. Maria Magdalena miraculis clara, mirifice divinis laudibus, contemplationique dedita, in Gallias migrat.

⁜ A. C. 90. A. R. 841. S. Mancius [ Al. S. Manlius] civis Romanus, Christi discipulus, primus Eborensium in Lusitania pontifex, qui in Gallia prius praedicaverat, floret: et post multos labores migrat martyr anno 106.

[Col. 0257] ⁜ A. C. 91. A. R. 842. Uxamebarchae in Autrigenibus Hispaniae SS. Trophimus, Ovantius, et Astorgius episcopus martyres, in eadem persecutione pro Christi fide constanter caesi sunt.

[Col. 0259] A. C. 91. A. R. 842. Glabrio consul Romanus pro Christi confessione caeditur.

A. C. 91. A. R. 842. Nereus, Achilleus, et Flavia Domitilla relegati crebis sancti M. Marcelli, post Toletanorum pontificis, litteris recreati, tandem pro fide caesi, ad martyrii lauream evolant.

[Col. 0261] A. C. 91. A. R. 842. Tota Hispania celebris habetur memoria S. Jacobi apostoli Zebedaei filii, primique illorum pastoris, et egregii doctoris.

A. C. 91. A. R. 842. Joannes Theologus exsultantibus totius orbis Ecclesiis ab exsilio revocatur: omnes illius reditum missis litteris gratulantur.

A. C. 91. A. R. 842. Philippus cognomento Philotheus, qui prius corpora SS. martyrum Gervasii et Protasi, civium suorum Mediolanensium, Mediolani sepelierat; conversusque in Campo Laminitano a S. Paulo, illum secutus adhaesit Clementi, a quo legatus missus in Hispanias, Toleti, Barcinone, Caesaraugusta, Hispali, Valentiae, et in multis aliis urbibus praedicat.

[Col. 0263] A. C. 91. A. R. 842. S. Julianus civis Toletanus Toleti patitur 7 die Januarii. Fuit episcopus.

A. C. 91. A. R. 842. Cum Aulo Cornelio Pamla V. C. cive Toletano, Duumviroque Christiano, Toletum venit Marcus Marcellus, ibique sedem primariam totius Hispaniae, uti in ejus meditullio, constituit. Metropoles a S. Jacobo coeptas, melius disponit: Ecclesiamque totius Hispaniae luculenter promovet.

A. C. 91. A. R. 842. M. Mancino Duumviro Barcinonensi; idem Philippus Barcinonem adiit, ibidemque per aliquot menses mansit.

⁜ A. C. 94. A. R. 845. S. Clemens scribit Juliano episcopo Carpetano, et Julio Abulensi.

[Col. 0265] A. C. 94. A. R. 845. Bilbilitani Christo crediderunt effante Paterno.

A. C. 94. A. R. 845. C. Prochorus, unus ex septem diaconis scripsit Evangelium et res gestas Joannis.

[Col. 0267] A. C. 94. A. R. 845. L. Magnus Julianus civis Toletanus et martyr in pretio habetur.

A. C. 94. A. R. 845. Octogessae in Hispania S. Agathoclia martyr viriliter passa.

A. C. 94. A. R. 845. S. Theodosius II Barcinonensis episcopus VI kalend. Februarii.

⁜ A. C. 95. A. R. 846. In Carpetania Pydnae vel Pyotii S. Alexander martyr.

A. C. 95. A. R. 846. Aquis Quintianis in Gallaecia Hispaniae sancti Christi martyres Julianus, Dativus, Vincentius, et alii 27 socii eorum.

A. C. 95. A. R. 846. S. Ovidius civis Romanus episcopus Bracarensis succedit S. Basilio; hic vero

A. C. 95. A. R. 846. S. Petro kalendis Novembris.

A. C. 95. A. R. 846. In Arsa Mariana Hispaniae patiuntur Aquila et Priscilla.

[Col. 0269] A. C. 95. A. R. 846. Oppidum Accatucci [ Al. Attuvi] in Baetica gloriatur Natali S. Juliani martyris, quem passum diximus Aquis Quintianis.

⁜ A. C. 100. A. R. 851. Per hoc tempus (ut scribunt aliqui) S. Marcellus, civis Romanus, cognomento Eugenius, Neroni charissimus, S. Petri discipulus, ex familia domoque Caesaris, prius Simonis Magi discipulus, M. Marcelli praefecti filius; peregrinationum S. Petri individuus comes, Romae floret: qui a S. Clemente Romano pontifice, S. Dionysio [Col. 0271] Areopagitae in Gallias eunti comes datus; post longas peregrinationes in Italia, Gallia, Hispaniaque obitas, legatus S. Clementis, a B. Dionysio Arelatae episcopus factus, ad Hispaniasque missus, Toleti tandem constitit.

A. C. 100. A. R. 851. S. Romulus Trajani Caesaris praefectus, patria Italicensis, Hispanus, in Hispaniam ab eodem relegatus, in Celtiberia patitur.

[Col. 0273] A. C. 100. A. R. 851. S. Marcus Marcellus Eugenius, qui Presbyter Paulum ad Hispanias venientem secutus est, jam pontifex iterum Toleti praedicat.

A. C. 100. A. R. 851. Rufus Thebis reversus ad Hispanias Dertosae pontifex sedet.

A. C. 100. A. R. 851. Syrmi in Hispania sancti martyres Montanus presbyter et Maxima, clarissimi Christi martyres.

[Col. 0275] A. C. 100. A. R. 851. Ad Castrum altum prope Tugiam praedicat S. Secundus pontifex, S. Jacobi discipulus, martyr ultimus sociorum.

A. C. 100. A. R. 851. M. Marcellus, excellens poeta et orator, ad quem Persius inscripsit quartam satyram; amicitiis Juvenalis, Persii et Senecae, Galli, Statiique praeclarus; miraculis crebris floret.

A. C. 100. A. R. 851. Toletani vehementer profecerunt doctrina S. M. Marcelli; ut Barcinone proficiunt Christiani gloria miraculorum, virtute doctrinae ac exemplis Theodosii episcopi.

A. C. 100. A. R. 851. Maxima Toletanorum cum Barcinonensibus necessitudo contrahitur: ex quo civitatem illam ego Dexter biennio rexi; et in Tabulariis ejus verbis multa scitu digna reperisse me fateor.

A. C. 100. A. R. 851. Celebris est Toleti memoria M. Marcelli Romae praefecti, qui tempore Claudii, fuit in Citeriori Hispania quaestor quinquennalis, et murum Carthaginis Spartariae refecit.

A. C. 100. A. R. 851. Dionysius Areopagita dicat Eugenio Marcello, dicto propter ingenii excellentiam Timotheo, libros de Divinis Nominibus.

[Col. 0281] A. C. 100. A. R. 851. Flavia Domitilla Sabina uxor Fl. Clementis consulis pro fide occisa est.

A. C. 100. A. R. 851. Mirabiliter fides Christi per totas Hispanias dilatatur: crescit numerus fidelium, nec persecutionis gladius debilitatur.

A. C. 100. A. R. 851. Olcadibus in Carpetania Hispaniae Tarraconensis, sed non procul Valentiam, translati sunt (ut quidam volunt) et ibidem passi, Alexander miles et Antonina virgo, III idus Aprilis, qui de Constantinopoli huc venerant, et coluntur Constantinopoli, ut cives, licet alibi passi sint illustre martyrium; quorum acta passim habentur, ut publica fide facta.

[Col. 0283] A. C. 100. A. R. 851. L. Sabinus Probus conversus a Paulo in agro Laminitano Hispaniae, Rabennae pontifex discessit.

A. C. 100. A. R. 851. Claudia Paphensis Candida Romae fit martyr.

A. C. 100. A. R. 851. Lucia Macedonica sub praeside Rucio cum aliis pluribus patitur.

[Col. 0285] A. C. 100. A. R. 851. Xantyppe et Polyxena in Hispania mera fide Deum laudavere.

A. C. 100. A. R. 851. M. Lupus Philippus, Lucius maritus Candidae, palmam martyrii consecutus est.

A. C. 100. A. R. 851. Q. Marcella Xantippe M. Marcelli Romae praefecti filia, M. Marcelli Eugenii Toletanorum pontificis soror fuit: quam S. Paulus visis in ejus fronte litteris aureis, ad fidem Laminii convertit redeuntem ex Italia ad Hispanias: morientem S. frater Marcellus sepulturae mandavit. Ejus mater Claudia Xantippe, civis Romana, et de genere splendidissimo Atheniensium, fuit corpore supra justam staturam procero; in quam jocatur Martialis.

A. C. 100. A. R. 851. S. Vincentius episcopus Meviae, vel Mevaniae prope Urcem, Hispaniae urbem, in confinio Baeticae et Tarraconensis, petit Italiam; et a Capitolino judice reductus in Hispaniam, et Carthagine Spartaria tortus Meviam reducitur; et a C. Porphyrio successore Capitolini dilaceratus est. Ejus episcopatus Mevaniensis [ Al. Meviensis] Azotum postea est translatus, quae Erotus paulo corruptiori vocabulo coepit nominari. Nunc corpus S. martyris, et episcopi jacet in oppido Deltano, vulgo Totana, non procul Elisraea, inter Postellam et Leviniam (nunc Lebrella dicta est) XLIV. M. passuum a Carthagine.

[Col. 0287] A. C. 100. A. R. 851. Mevania quaedam insula est prope Carthaginem Spartariam, unde quidam exeuntes condiderunt in Italia civitatem dictam Mevaniam, prope Insulam non longe dissitam a Britannia.

A. C. 100. A. R. 851. Antima Maximilla conjux Aegeae Patrorum in Achaia proconsulis, a B. Andrea conversa, in antrum se abdidit, mortem post mariti. Fuit haec Novocomensis, Plinii Junioris consanguinea; post nupsit C. Fonteio Capitoni, inque Nicomediam delata pro Christi fide 4 Maii patitur.

A. C. 100. A. R. 851. Stacteus Zotici, vel gentilis filius (qui Ephesi negotiorum causa morabatur) mortuus, a Joanne ad vitam revocatur. Convertitur Zoticus, et Symphorosa cum filiis ad fidem; qui reversi ad Italiam passi sunt.

[Col. 0289] ⁜ A. C. 101. A. R. 852. Domitianus succedit Tito, huic Nerva Cocceius, Nervae succedit Trajanus. Nerva, decreto senatus, curante Trajano filio, inter deos relatus est.

⁜ A. C. 104. A. R. 855. Trajanus de Dacis et Scythis hoc anno triumphat.

⁜ A. C. 105. A. R. 856. Anno sequenti, idem devicto Decebalo, Daciam facit provinciam.

A. C. 105. A. R. 856. S. Joannes scripserat ad Drusiam feminam Electam secundam epistolam; quae velut Ecclesiae illius civitatis parens, mira largitione, et charitate tunc florebat.

A. C. 105. A. R. 856. Undumeni (quod oppidum nunc prope Valentiam Unda dicitur) S. Victorius ut creditur episcopus Valentinus.

A. C. 105. A. R. 856. S. Quartus Apostolorum discipulus bis Hispaniam peragrat, semel post Jacobum, iterum relictus a Paulo; Berelae (quae nunc Baetyrus, aliis Baetica, vel Gonciolum in Hispania dicitur) in Baetonibus miraculis nunc claret.

[Col. 0291] A. C. 105. A. R. 856. Nathanael, unus de 70 Domini discipulis, requiescit in urbe Treuga, prope legionem septimam geminam. Aliis dicitur ad Trigundum oppidum prope Brigantium in Gallaecia jacere, nunc vero turrestrium ignobile.

A. C. 105. A. R. 856. Post aliquot annos ab adventu suo in Hispanias sanctus Eugenius, M. Marcellus, rem Primatus Hispaniae confert cum viris sanctis, et primariis, Epitecto Caesaraugustano, et Philotheo socio peregrinationis suae, Legato etiam S. Clementis, [Col. 0293] Vitalique, et Avito, qui profectus post ad insulas Fortunatas martyr fuit; Aulo Cornelio Palma, et P. Turano, duumviris Toletanis catholicis viris; multisque Carpetaniae, et aliunde episcopis coactis.

⁜ A. C. 110. A. R. 861. Haud multo post S. Dionysius Areopagita Hispanias invisit, ut legatus a B. Clemente totius Occidentis ordinatus.

[Col. 0295] A. C. 110. A. R. 861. S. Petrus episcopus Braccarensis, et martyr ad oppidum Ratem in Bracariis, non procul a Bracara Augusta, qui pro fide Christi anno Domini 45 martyrium illustre subierat, frequentissimis et clarissimis miraculis clarior habetur; cui succedit Basileus, et postea Ovidius civis Romanus.

A. C. 110. A. R. 861. S. Firminus Pamphilionensis civis et episcopus, discipulus S. Saturni, S. Petri similiter auditoris, Ambiani sub Juliano praeside patitur; prius tamen per Hispanias Toletum usque praedicans, provinciam longe lateque pervasit.

[Col. 0297] A. C. 110. A. R. 861. Hispali floret sanctus M. Bolanus Florentius, civis Hispalensis.

A. C. 110. A. R. 861. Fl. Rutilius fugiens venit Cordubam Hispaniae, sed tandem in Africa patitur.

A. C. 110. A. R. 861. S. Vitalis primi Toletanorum archipresbyteri (ex his quos venisse scimus) qui cum Zenone et Felicula venerat Toletum, Romamque ex Chersoneso reversi mirificum certamen fuit, quod ad Ecclesias totius Occidentis scribitur.

A. C. 110. A. R. 861. Marcellus fratris S. M. Marcelli filius, vir pius, charus est sicut et patruus imperatori Hadriano: cui quondam Sylvam, ut viro doctissimo, Papinius Statius dedicavit.

A. C. 110. A. R. 861. S. Arcadius Ursaonae in Baetica patitur 12 die Januarii.

[Col. 0299] ⁜ A. C. 112. A. R. 863. S. M. Marcellus Eugenius Toleti concilium ex episcopis Carpetanis, et aliis habet de rebus fidei, ac morum.

A. C. 112. A. R. 863. Jonas, discipulus Dionysii Areopagitae, invisit S. M. Marcellum Eugenium, Dionysii magistri sui condiscipulum.

A. C. 112. A. R. 863. Astae in Hispania Baetica sancti Christi martyres Honorius, Eutychius, Stephanus, viri quidem Apostolici.

A. C. 112. A. R. 863. S. Eutychius S. Pauli discipulus, ipso praedicante, de fenestra praecipitatus, et in vitam revocatus (qui secutus est S. Joannem Evangelistam) Telae passus in Vaccaeis, in Hispania, completo martyrio gloriosus migrat ad Dominum.

[Col. 0301] A. C. 112. A. R. 863 Paternus domo Toletanus, civis Bilbilitanus (Romae tamen M. Martiali familiaris, et charus) floret.

A. C. 112. A. R. 863 Pantheon Romanum templum de coelo tactum.

A. C. 112. A. R. 863 Tres Gallatiae civitates terraemotu magno dirutae.

A. C. 112. A. R. 863 Plinius Secundus Novocomensis, orator clarus habetur.

A. C. 112. A. R. 863 S. Saturninus episcopus Tolosanus secundo Toletum invisit.

A. C. 112. A. R. 863 Carthagine Spartaria S. Alexander frater Rufi primi Dertosanorum episcopi in Hispania Tarraconensi, filius Simonis Cyrenensis, qui post Christum ejus crucem bajulavit; patitur cum Candido et Zosimo et sociis martyrium. In religione sequitur Simon filios, nec fraudatur debita mercede portatae post Christum crucis; nam post multa bona opera Hierosolymis placide quiescit.

[Col. 0303] ⁜ A. C. 115. A. R. 866. Hispali in Hispania Baetica Macarius, Justus et Rufinus martyres, in eadem persecutione passi.

A. C. 115. A. R. 866. Ursaonae in Baetica S. Leo martyr, et socii ejus.

A. C. 115. A. R. 866. Trajanus Armeniam, Assyriam, Mesopotamiamque facit provincias.

⁜ A. C. 116. A. R. 867. Terraemotus pene totam Antiochenam civitatem evertit.

A. C. 116. A. R. 867. Judaei qui in Lybia erant contra contribules dimicant.

A. C. 116. A. R. 867. S. Marcus Bolanus Florentius, filius Rustici Bolani, consularis Hispani, discipulus sanctorum apostolorum, conversus in Tyle (nunc Sylae) apud Hispalim passus est 27 Octobris.

A. C. 116. A. R. 867. Epistolae S. Ignatii ad B. Virginem celebres habentur.

[Col. 0305] A. C. 116. A. R. 867. Rutilius ad Hispaniam missus fit martyr. Meminit ejus Tertullianus praeclaro quidem elogio.

⁜ A. C. 120. A. R. 871. Diocles agitator Lusitanus, ex oppido Laconimurgi prope Caparam, mirabilium agitationum operatione floret.

[Col. 0307] ⁜ A. C. 121. A. R. 872 Hadrianus imperator Judaeos captivos dispergit. Idem publica tributa laxans libertate donat.

⁜ A. C. 122. A. R. 873 Plutarchus Cherronensis, Agathobolus, Sextus, et Oenomaus philosophi, doctrinae celebritate clari judicantur.

A. C. 122. A. R. 873 Bellum atrox et crudele contra Sauromatas gestum est.

⁜ A. C. 124. A. R. 875 In Libyam, quae a Judaeis vastata erat, mittitur Colonia.

⁜ A. C. 125. A. R. 876 Hadrianus Atheniensibus leges petentibus jura dedit.

⁜ A. C. 128. A. R. 879 Hadriano Quadratus, discipulus apostolorum, et Aristides Athenienses libros obtulerunt pro religione Christiana.

[Col. 0309B] ⁜ A. C. 130. A. R. 881. Serenus Grannius, Legatus, vir doctus, et apprime nobilis, litteras misit ad Hadrianum, ostendens indignum esse populi clamoribus Christianos feris objici sine probatione criminis. Hadrianus his motus rescripsit, sine crimine reum non agi quempiam Christianorum, sola religionis objecta criminatione.

A. C. 130. A. R. 881. Hoc anno S. Calocerus, S. Jacobi discipulus, et episcopus Ravennas, major centenario, miraculorum gloria clarus ad coelum migrat.

A. C. 130. A. R. 881. S. M. Marcellus Eugenius, Toletanorum episcopus, S. Clementis Legatus, ad Gallias profectus, causa communicandorum cum Dionysio gravium negotiorum, Tolosae praedicat, et ejus urbis episcopus creditur, post necem S. Saturnini ejus urbis episcopi et Martyris. Inde profectus sciens martyrium S. Dionysii condiscipuli sui, id ille celebrat elegantissimo carmine: et prope Lutetiam a satellitibus Trajani Hadriani, cui ipse charus fuit, pro fidei patrocinio jugulatur.

[Col. 0311] A. C. 130. A. R. 881. Jonas Dionysii Areopagitae discipulus in Galliis praedicat.

A. C. 130. A. R. 881. Aulus Altimus Paternus Toletanus civis factus a S. Saturnino Tolosatium episcopo, Elusatium pontifex, qui Eugenio Dionysioque charus fuit, in Gallia martyrium patitur. Idem etiam fuit episcopus Constantiensis, sed divagatus per Gallias, Apostolorum more praedicat verbum Dei.

A. C. 130. A. R. 881. Aquis prope Toletum, nimis Eugenii familiaris S. Pimenius, vir egregia virtute, multa pro Christo patitur.

[Col. 0313] ⁜ A. C. 132. A. R. 882. S. Honoratus natus Concanae (ut quidam volunt urbe Celtiberorum, ut alii Cantabrorum) post discessionem S. M. Marcelli Toletanorum episcopi, Toleti praedicat, et ab eo secundus habetur.

⁜ A. C. 134. A. R. 885. Salvius Julianus perpetuum edidit edictum.

A. C. 134. A. R. 885. Hadrianus imperator Athenis Bibliothecam relinquit.

A. C. 134. A. R. 885. Decem mille martyres in Ararath magistro et socio Hermolao archiepiscopo Toletano.

[Col. 0315] A. C. 134. A. R. 885. Metellini in Lusitania sancti martyres Eusebius Palatinus et alii novem pro Christi fide constanter passi.

⁜ A. C. 135. A. R. 886. Judaei arma arripientes, Palaestinam depopulati sunt, praeside provinciae Tynio Rufo, cui ad opprimendos rebelles Hadrianus misit exercitum.

A. C. 135. A. R. 886. Favorinus et Palaemon rhetores insignes censentur.

⁜ A. C. 136. A. R. 887. Basilides haeresiarches, a quo Gnostici, in Alexandria celebratur.

⁜ A. C. 138. A. R. 889. Marcus Hierosolymis primus ex gentibus episcopus creatur.

A. C. 138. A. R. 889. Barcinonae in Hispania S. Philetus Senator, et Laeda uxor ejus et filii ejus, et alii quinquaginta quinque martyres.

[Col. 0317] A. C. 138. A. R. 889. S. Pelagius constituitur a S. Honorato Toletanarum episcopus, qui praeest in sede Toletana viginti sex annis, et aliquot praeterea mensibus. Vir vere pius et laudabilis.

A. C. 138. A. R. 889. Amphilochii in Gallaecia Hispaniae S. Marina, vel Margareta virgo et martyr, pro fide Christiana et pudicitia passa.

[Col. 0321] A. C. 138. A. R. 889. Wilgefortis, vel Liberata Catelii Lusitanorum reguli filia passa est Amphilochii.

[Col. 0323] A. C. 138. A. R. 889. Obobrigae in eadem Gallaecia S. Euphemia virgo et martyr.

[Col. 0331] ⁜ A. C. 139. A. R. 890. Hoc anno 6 Julii Trajanus Hadrianus moritur, illique successit in imperio Antoninus Pius ab illo adoptatus.

A. C. 139. A. R. 890. Aulus Victor episcopus Barcinonensis praeest annis 38.

A. C. 139. A. R. 890. Uliae in Baetica floret S. Quadratus episcopus.

A. C. 139. A. R. 890. Sancti Christi martyres Facundus et Primitius ex Caea urbe Gallaeciae, ad Caeam amnem pro Christo caesi sunt.

[Col. 0333] ⁜ A. C. 140. A. R. 891. Antoninus Pius imperator, hoc anno pater patriae appellatur.

⁜ A. C. 141. A. R. 892. Hoc tempore florebat Romae Galenus medicus Pergamenus.

⁜ A. C. 143. A. R. 894. Justinus philosophus librum pro religione tradidit Antonino.

⁜ A. C. 145. A. R. 896. Valentinus haereticus agnitus, durat usque ad Anicetum.

A. C. 145. A. R. 896. Concordiae in Lusitania, quae nunc Besulci dicitur, Sancti Christi martyres Donatus et socii ejus multa passi [ Al. etiam].

⁜ A. C. 149. A. R. 900. Arianus philosophus Nicomediensis et Maximus Tyrius agnoscitur.

⁜ A. C. 150. A. R. 901. Apollonius Stoicus Chalcidius natione, et Basilides Syropolitanus, philosophi illustres habentur, qui fuerunt Caesaris praeceptores.

[Col. 0335] ⁜ A. C. 155. A. R. 906. Toleti patitur S. Marciana, filia Catellii Reguli Lusitaniae, sororque octo aliarum virginum, Aelio [ Al. Licentio], et Laterano coss.

⁜ A. C. 156. A. R. 907. Sub Aniceto papa venit Romam S. Polycarpus, qui doctrina sua et exemplo vitae mirabilis, multos ab erroribus liberat.

[Col. 0337] A. C. 156. A. R. 907. Blandae in Hispania patiuntur S. martyres Bonosus et Maximianus.

⁜ A. C. 160. Carthagine Hispaniae Modestus et Julianus florent.

A. C. 160. Interamnii Flavii Domnina virgo cum sororibus egregiis Christi martyribus.

A. C. 160. Pelagio Toletano pontifici succedit Patruinus, vir fidelis, praesidet in illa sede annos 29.

[Col. 0339] ⁜ A. C. 162. A. R. 913. Hoc anno nonis Martii Antoninus Pius mortuus est. Succedunt illi duo: unus M. Antoninus Verus, alter Aurelius Lucius Cejonius.

⁜ A. C. 165. A. R. 916. L. Caesari Athenis sacrificanti ignis in coelo ab Oriente in Occidentem, nec sine miraculosa visione ferri visus est.

⁜ A. C. 166. A. R. 917. Vologesus rex Parthorum provincias vicinas depopulatus est.

⁜ A. C. 167. A. R. 918. Seleucia Syriae urbs cum 300 millibus hominum est capta.

A. C. 167. A. R. 918. Apud Pisas Peregrinus philosophus rogo, quem ex lignis compositis exstruxerat, vivum se superinjecit.

⁜ A. C. 168. A. R. 919. Masiae in Hispania ad locum Dorotensem S. Pasycrates, mirabilis vir conversatione [ Al. conversione], et omnibus operibus suis.

[Col. 0341] ⁜ A. C. 169. A. R. 920. Marcus haereticus Hispanias petit; praemoniti vero Hispani a Petro epistola II, et saepius a Paulo, cum Carpetaniam adiit, Toleto pulsus; volensque Valentiam Lusitanorum corrumpere, in ea provincia male tractatus, nonnullas mulierculas corrupit, ab aliis vero irridetur.

A. C. 169. A. R. 920. L. Caesar cum fratre Commodo de Parthis triumphat.

[Col. 0343] ⁜ A. C. 170. A. R. 921. Persecutione orta in Asia, Polycarpus, Pioniusque patiuntur.

A. C. 170. A. R. 921. Plurimi in Gallia, Hispaniaque ob Christi nomen interfecti.

⁜ A. C. 171. A. R. 922. Lues multas provincias invadit et Romam etiam.

A. C. 171. A. R. 922. Romani contra Sarmatas, Dacos, Quados, Marcomanos pugnant.

A. C. 171. A. R. 922. S. Sother Romanam regit Ecclesiam satis afflictam.

[Col. 0345] ⁜ A. C. 172. A. R. 923. L. Imperator prope Concordiam apoplexia corripitur.

⁜ A. C. 173. A. R. 924. Asianus Sardicensis offert Antonino apologeticum.

A. C. 173. A. R. 924. Apollinaris Hieropolitanus episcopus clarus habetur.

A. C. 173. A. R. 924. Et Dionysius Corinthiorum episcopus: et Pynetus Cretensis.

⁜

⁜ A. C. 175. A. R. 926. Tanta per orbem internecio fuit ex grassante pestilentia, ut totus pene exercitus Romanus deletus fuerit.

A. C. 175. A. R. 926. Interamni Flavii in Hispania S. Proculus martyr.

[Col. 0347] A. C. 175. A. R. 926. Orationibus Christianorum, Antonino ad Quados pugnante, internecionemque suorum timente, data est pluvia et victoria.

⁜ A. C. 180. A. R. 932. Antoninus consortem imperii facit filium Commodum.

A. C. 180. A. R. 932. Utriculi, quae (Baetis olim) civitas est in Baetica, prope Hispalim, natus Lucius. floret Romae, ingenii laude praeclari.

A. C. 180. A. R. 932. Hoc tempore omnes Hispaniarum Ecclesiae, sicut etiam aliae totius orbis terrarum, a paganis pacem mercatae sunt.

[Col. 0349] ⁜ A. C. 182. A. R. 933. Antoninus imperator plusquam centum leones exhibuit.

A. C. 182. A. R. 933. Omnes Ecclesiae orbis pacem ab ethnicis pecunia sunt mercatae.

A. C. 182. A. R. 933. Smyrna urbs Asiae terraemotu concussa ruit: ad cujus reparationem decennalis tributorum relaxatio data est.

A. C. 182. A. R. 933. Antoninus imperator in Pannonia morbo decessit.

A. C. 182. A. R. 933. Successit illi in imperio Romano Commodus filius.

⁜ A. C. 185. A. R. 936. Templum Serapidis celeberrimum in Alexandria incensum est.

A. C. 185. A. R. 936. Irenaeus episcopus Lugdunensis insignis habetur.

A. C. 185. A. R. 936. Flaviobrigae in Hispania sanctus Victor martyr, et socii ejus, qui varia excruciamenta passi, necati sunt.

A. C. 185. A. R. 936. Plurima collegia juventutis per Hispanias ad clerum instituendae, praesertim Caesar-augustae, Tarraconae, Hispali, Carthagine, Toleti, Braccarae Augustae, Illiberri, praecipuis urbibus, praesulum diligentia eriguntur.

[Col. 0351] A. C. 185. A. R. 936. Patruino Toletano episcopo, Turibius Toletanus praesul sufficitur, homo doctus, et eruditus: qui multa incommoda ob fidei patrocinium ab ethnicis patitur. Hic natus Romae dicitur ad Hispanias pervenisse; ad quem S. Irenaeus Lugdunensis episcopus litteris ejus provocatus, tamquam ad familiarissimum misit librum contra haereses.

[Col. 0353] ⁜ A. C. 186. A. R. 937. Thermae exaedificatae sunt Romae jussu Commodi imperatoris.

⁜ A. C. 190. A. R. 941. Apollonius egregius Christi cultor et senator senatui Romano librum pro fidei defensione obtulit, et capite truncatur.

⁜ A. C. 193. A. R. 944. Commodus egregia populo Romano spectacula praebuit.

⁜ A. C. 195. A. R. 946. Commodus imperator sceleratus in domo Vestiliani necatur.

A. C. 195. A. R. 946. Successit in imperio Romano Aelius Pertinax, menses VI.

A. C. 195. A. R. 946. Pertinax obsecrantem senatum, ut uxorem suam Augustam, filium Caesarem appellaret, repulit dicens, satis esse quod ipse nolens imperium Romanum suscepisset et regeret.

A. C. 195. A. R. 946. Pertinax occiditur in Palatio, scelere Juliani jurisperiti, quem postea Severus apud Milvium pontem interfecit.

A. C. 195. A. R. 946. Severus, qui et Pertinax, succedit, Juliano imperatori.

⁜ A. C. 197. A. R. 948. Clemens Alexandrinus presbyter, et Panthenus Stoicus philosophus, in disputatione pro fide nostra fortissimi censentur.

[Col. 0355] ⁜ A. C. 198. A. R. 949. Polycrates, et Bachylius Asiae provinciae episcopi clari censentur.

⁜ A. C. 199. A. R. 950. Sub Victore papa gravis de Paschate quaestio exoritur.

⁜ A. C. 200. A. R. 951. Judaicum et Samariticum bellum resumptum. Severus imperator Parthos et Adyabenos superavit; Arabesque pene ad internecionem delevit.

⁜ A. C. 202. A. R. 953. Severo imperatore, Romae septizonium et thermae exstructae.

[Col. 0357] ⁜ A. C. 204. A. R. 955. Persecutio in Ecclesiam mota est, in qua Leonides Origenis pater glorioso martyrio coronatur.

⁜ A. C. 206. A. R. 957. Alexander ob confessionem fidei celebratur.

⁜ A. C. 208. A. R. 959. Clodio Albino, qui se Caesarem in Gallia fecerat, apud Lugdunum occiso, Severus bellum movet Britannis.

A. C. 208. A. R. 959. Carthagine in Hispania, Geta et Plautiano coss.

A. C. 208. A. R. 959. Gudenes Virgo patitur XV kal. Sextilis [ Al. Quintilis].

A. C. 208. A. R. 959. Blitabri prope Segobiam ad juga Carpetana in provincia Tarraconensi S. Auditus martyr 1 Novembris.

A. C. 208. A. R. 959. S. Andeolus peragratis Galliis et universa Carperania in Hispaniis praedicat ad urbem Nivariam Carpetanorum finibus conjunctam, et sub Severo patitur.

[Col. 0359] A. C. 208. A. R. 959. Lucius Barcinonensis episcopus praeest annis quatuor.

A. C. 208. A. R. 959. Quintus episcopus Toletanus succedit Patrino, praesidet in sede annis XII.

A. C. 208. A. R. 959. In Hispania ab apostolicis temporibus frequens imaginum sacrarum usus, et cultus; in quibus apud nos postrema fuit a passione sancti Christophori gigantis imago.

A. C. 208. A. R. 959. Secundus Astensis floret in Hispania, passus in Baetica, prope flumen Tanagrum, alias vocatum Lethem.

[Col. 0361] A. C. 208. A. R. 959. Floret Tertulianus Afer filius centurionis proconsularis viri.

⁜ A. C. 211. A. R. 962. Origenes Alexandriae in studiis omnibus celebratur.

⁜ A. C. 212. A. R. 963. Fulta episcopus Barcinonensis ad annos XII.

⁜ A. C. 213. A. R. 964. Severus imperator moritur Eboraci in Britannia.

⁜ A. C. 214. A. R. 965. Asclepiades episcopus Antiochenus mire floret.

⁜ A. C. 217. A. R. 968. Antoninus Thermas suo nomine Romae aedificat.

⁜ A. C. 218. A. R. 969. Antoninus tam inusitatae libidinis fuit, ut Juliam novercam suam in uxorem ducere decreverit.

⁜ A. C. 219. A. R. 970. Antoninus occiditur anno suae aetatis 44 prope Carras.

[Col. 0363] A. C. 219. A. R. 970. Macrinus creatur imperator. Imperat anno uno.

⁜ A. C. 220. A. R. 971. Circensibus Vulcanaliorum Romae amphitheatrum incensum.

A. C. 220. A. R. 971. Exstat quaedam epistola, quae circumfertur ad M. Marcellum Toletanum praesulem, quem vocat filium, et Timotheum, id est, Deo honoratum. Nam alter Timotheus, cum epistola haec est scripta, jam in vivis esse desierat.

A. C. 220. A. R. 971. Titus cognomento Justus, episcopus factus, secutus primo S. Paulum, mox Eugenium, praedicat in Carpetania, ubi ejus memoria, magnitudoque miraculorum celebratur. Is Titus converterat ad fidem Plinium Juniorem ex Bithynia, Pontoque [Col. 0365] redeuntem, in Creta insula, ubi jussu Trajani Jovi templum erexerat. Nec desunt qui putent septima Sextilis ad Novocomum esse passum.

⁜ A. C. 222. A. R. 973. Vincentius episcopus Toletanus succedit Quinctio Toletano pariter antistiti: praeest annis XXIII. Obiit Meviae.

A. C. 222. A. R. 973. Hipponae in Carpetania sancti Christi martyres Cyricus et Julita sub imperatore Alexandro lauream consequuntur.

[Col. 0367] ⁜ A. C. 224. A. R. 975. Antoninus occiditur Romae in tumultu militari.

⁜ A. C. 228. A. R. 979. Ulpianus jurisconsultus, assessor imperatoris Alexandri insignis, eo tempore nimium floret.

⁜ A. C. 229. A. R. 980. Romae exaedificatae sunt thermae dictae Alexandrinae.

⁜ A. C. 230. A. R. 981. Gemianus presbyter Antiochenus, et Hippolytus, et Beryllus episcopus Arabiae Bostrenus, clari scriptores censentur.

A. C. 230. A. R. 981. In Lusitania urbe Salaria, quae urbs imperatoria dicitur, celebrantur egregiis laudibus Graecilianus et Felicissima martyres.

[Col. 0369] ⁜ A. C. 234. A. R. 985. Alexander imperator egregie pius in matrem Mammeam.

⁜ A. C. 235. A. R. 986. Origenes ex Alexandria ad Caesaream Palaestinae abiit.

⁜ A. C. 237. A. R. 988. Alexander imperator occiditur Maguntiaci tumultu militari.

⁜ A. C. 238. A. R. 989. Maximinus miles gregarius sine auctoritate senatus eligitur.

⁜ A. C. 239. A. R. 990. Maximinus in Ecclesiam catholicam persecutionem movet.

⁜ A. C. 240. A. R. 991. Maximinus a Pupieno Aquileiae in Italia occiditur.

⁜ A. C. 241. A. R. 992. Gordianus eligitur imperator, occisis Pupieno et Gabino Romae.

⁜ A. C. 243. A. R. 994. Gordianus nimis adolescens Parthorum acies exsuperat.

⁜ A. C. 244. A. R. 995. Philippus praefectus praetorio Gordianum prope Romam necat.

[Col. 0371] ⁜ A. C. 245. A. R. 996. Pomp. Paulatus, episcopus Toletanus, Vincentio quoque Toletano succedit; vir eloquens et pius, sedit annos XXXVI.

⁜ A. C. 246. A. R. 997. Oscae in Vescetania sancti Christi martyres Orentius, et Patientia patres sancti martyris, et archilevitae Laurentii, Romae passi; et S. Orentii confessoris, et episcopi Auxitani.

[Col. 0373] ⁜ A. C. 248. A. R. 999. S. Melchiades, qui postea fuit Romanus pontifex, in Hispania nascitur.

⁜ A. C. 249. A. R. 1000. Regnantibus Philippis fuit Romae millenarius annus, ob quam celebritatem innumerabiles in circo bestiae occisae, et ludi theatrales tribus diebus, ac noctibus, populo pervigilante, cum magno apparatu et hilaritate civium Romanorum exhibiti.

⁜ A. C. 252. A. R. 1003. Philippus Senior Veronae, Romae vero Junior occisus est.

[Col. 0375] A. C. 252. A. R. 1003. Decius in Pannonia inferiore, Eudaliae natus imperat.

A. C. 252. A. R. 1003. In odium Philipporum Christianorum Decius persecutionem movet.

A. C. 252. A. R. 1003. Antonius post monachorum patriarcha in Aegypto nascitur.

A. C. 252. A. R. 1003. Hoc tempore Romae amphitheatrum flammis exustum est.

⁜ A. C. 255. A. R. 1006. Romae in Ecclesia Romana Fabiano succedit Cornelius.

A. C. 255. A. R. 1006. Felix presbyter Vallatae urbicuae in Vaccaeis, scribit ad Cyprianum Carthaginensem episcopum, in causa Basilidis Asturicensis episcopi, illumque de maximis accusat criminibus.

[Col. 0377] A. C. 255. A. R. 1006. In hoc tempore in urbe Belsinia in Carpetania, prope Bellicam, et nunc Cuminaria dicitur, Numia-varia Veneris sacerdos, mulier praestantissima opibus, et auctoritate floret.

A. C. 255. A. R. 1006. Item hoc eodem tempore (licet alii sub imperatore Pio Aurelio malint) in Hispania apud Turbulam Batestanorum, in populis Marsis S. Victoria, aufugiens Roma ad [Col. 0379] Hispanias, ubi praedia erant ejus sponsi, venit; postque tempus aliquod, 23 die Decembris, virginitatis lauream martyrii laude pro Christi fide passa egregie cumulat.

A. C. 255. A. R. 1006. In Lusitania urbe Vectonum Valentia passi sunt sancti Christi martyres Felix, Fortunatus, et Achilaeus a S. Irenaeo missi ad praedicandum contra haereticos Gnosticos 23 Aprilis.

[Col. 0381] A. C. 255. A. R. 1006. Pestilens morbus multas provincias orbis miserabiliter infecit, maxime Alexandriam, et Aegyptum: ex Dionysii Cyprianique de mortalitate justo volumine scripto.

⁜ A. C. 256. A. R. 1007. Lucius papa tenet, regitque Ecclesiam Romanam.

A. C. 256. A. R. 1007. Gallus et Volusianus profecti contra Aemilianum necantur.

⁜ A. C. 257. A. R. 1008. Valerianus in Rhetia ab exercitu fit imperator.

⁜ A. C. 259. A. R. 1010. Cyprianus primum Carthagine rhetor, mox presbyter, postremo Carthaginensis episcopus, martyrio consecratur.

⁜ A. C. 260. A. R. 1011. Mota in Christianos persecutione, Valerianus a Sapore, rege Persarum, captus, miserabilem servit servitutem.

A. C. 260. A. R. 1011. Vianae in Gallaecia prope Tudem Civitatem passi sunt sancti martyres Theophilus, [Col. 0383] Saturninus, et Revocata virgo, sub Julio Minervio, in persecutione imperatoris Valeriani, quae septima est eademque quae sub Decio: sexta vero sub Maximino Caesare, anno a natali Domini CCXXXIX.

A. C. 260. A. R. 1011. In sede Petri succedit Zephirino Callistus, Callisto autem urbanus, urbano Calpurnius Pontianus, Pontiano Anteros, Antero Fabianus, Fabiano Cornelius, Cornelio Lucius, Lucio Stephanus. Stephano autem Xistus, Xisto vero S. Dionysius.

A. C. 260. A. R. 1011. Sub Xisto patitur Romae Laurentius Oscensis Hispanus.

A. C. 260. A. R. 1011. Toleti sub Xisti papae legato concilium contractum est.

⁜ A. C. 263. A. R. 1014. S. Celerina in Lusitania, abneptis L. Pompeii Celerini, quae exceptis in Portu Senensi S. Torpetis sub Nerone martyris sacris reliquiis, fuit egregia Christi martyr . . . . .

[Col. 0385] ⁜ A. C. 268. A. R. 1019. Calydonio [ Al Caledonio, seu Caldonio] Bracarensi, ad quem scribit S. Cyprianus, succedit Narcissus.

A. C. 268. A. R. 1019. Gallienus imperator corruptissimus exstitit: quo imperante, Germani Ravennam usque pervenerunt.

A. C. 268. A. R. 1019. Germani, vastatis Galliis, in Italiam iterum venerunt.

A. C. 268. A. R. 1019. Tarraconae in Hispania sancti Christi martyres Eulogius ejus urbis civis, Fructuosus civis et episcopus, et Augurius una pro Christi nomine martyrium passi sunt.

[Col. 0387] A. C. 268. A. R. 1019. In imperio Gallienum praecessit Valerianus, hunc Decius, Decium Philippi, pater et filius primi christiani Caesares: hi Gordianum, Gordianus Balbinum, Balbinus Maximinum, Maximinus Alexandrum hunc Macrinus, hunc Caracalla, Caracallam Aurelius, Aurelium Severus, Severum in imperio praecessit Antoninus.

A. C. 268. A. R. 1019. Uxamae Barchae in Autrigonibus Hispaniae populis, S. Fortanus insignis Christi martyr, et 28 cum eo.

A. C. 268. A. R. 1019. Ambratiae in Lusitania S. Epitecti [ Vel Epictriti] ejusdem civitatis civis et pontificis, et martyris Christi florea memoria.

[Col. 0389] A. C. 268. A. R. 1019. Init sedem Ilerdensem S. Licerius vir sanctissimus, ad quem misit litteras Paulatus episcopus Toletanus.

A. C. 268. A. R. 1019. S. Marinus [ Fort. Marcellus], Hispanus natione, patitur Caesareae Mauritanae.

A. C. 268. A. R. 1019. Carthagine in Hispania sub Gallieno, et Valeriano imperatoribus Heraclius et Zosimus insignes fiunt pro Christo martyres.

⁜ A. C. 270. A. R. 1021. Flaviobrigae in Hispania sub Marciano praeside S. Julianus adolescens martyr. Haec civitas aliis dicitur Flavias.

[Col. 0391] A. C. 270. A. R. 1021. Carthagine in Hispania S. Hippolytus ejusdem urbis episcopus, quocum passi sunt alii quoque martyres.

A. C. 270. A. R. 1021. Gallienus imperator ignavus Mediolani occiditur.

A. C. 270. A. R. 1021. Gallieno sufficitur in imperio Romano Claudius.

A. C. 270. A. R. 1021. Claudius Gothos, Illyricum, et Macedones depopulantes superat: ob quod clypeus aureus in Curia et in Capitolio statua collocatur.

A. C. 270. A. R. 1021. Claudius non multo post morbo Firmi decessit.

⁜ A. C. 273. A. R. 1024. Q. Quintillus Claudii frater imperator appellatur a senatu.

A. C. 273. A. R. 1024. Aurelianus, Tetrico exercitum prodente, Gallias recipit.

⁜ A. C. 276. A. R. 1027. Eusebius Laodicenus episcopus insignis censetur.

A. C. 276. A. R. 1027. Aurelianum Romae triumphantem praecesserunt Treticus et Zenobia, postea Treticus corrector Lucaniae fit; Zenobia vero postea Romae in maximo honore fuit apud gentiles.

[Col. 0393] ⁜ A. C. 277. A. R. 1028. Aurelianus Romae Soli templum aedificat; et Romae muros diuturnitate temporis collapsos in melius reparat.

A. C. 277. A. R. 1028. S. Narcissus episcopus Braccarensis martyr, qui praedicat in Rhaetia, Gerundae patitur.

[Col. 0395] A. C. 277. A. R. 1028. Aurelianus persecutionem in Christianos movet; nec multo post inter Constantinopolim et Heracleam occiditur.

A. C. 277. A. R. 1028. Succedit illi in imperio Tacitus. Et post hunc Florianus.

A. C. 277. A. R. 1028. Post hos iniit imperium Probus, quod regit annos 6.

A. C. 277. A. R. 1028. Floret memoria Tude sancti sui primi episcopi, discipuli S. Petri Braccarensis. Creditur passus gravissima tormenta sub principio Neronis.

⁜ A. C. 280. A. R. 1031. Anatolius Laodicenus episcopus, philosophusque plurimum laudatur.

A. C. 280. A. R. 1031. Insana Manichaeorum haeresis in commune malum exorta.

A. C. 280. A. R. 1031. Probus Galliis et Pannoniis vineas habere concessit.

⁜ A. C. 285. A. R. 1036. Probus Syrmii tumultu militari comprehensus occiditur.

A. C. 285. A. R. 1036. Carus imperio Romano senatus jussu praeficitur.

A. C. 285. A. R. 1036. Olcadibus Hispaniae Alexander, et Antonina virgo passi celebrantur.

A. C. 285. A. R. 1036. Carmoniae [ Quae Carmena dicitur ] in Carpetania Justina virgo et martyr fit; patitur vero ultima die Novembris.

A. C. 285. A. R. 1036. Varinus et Armentarius Romani scripserunt ad Paulatum Episcopum Toletanum, de Martyribus Chrysanto, et Daria.

[Col. 0397] A. C. 285. A. R. 1036. Cyprianus episcopus Carthaginensis opinione doctrinae et sanctitatis plurimum eo tempore apud Hispanos floret.

A. C. 285. A. R. 1036. Turigii [ Vel Tigurini] in Celtiberia Hispaniae sancti Christi martyres Felix et Regula, quorum sacrae reliquiae religiosa populorum finitimorum frequentia coluntur.

A. C. 285. A. R. 1036. Theodosius Barcinonensis episcopus clarus habetur.

A. C. 285. A. R. 1036. S. Praecellius Romae passus civis Hipponensis Hispanus, mirifice clarus habetur gloria martyrii 25 Maii.

A. C. 285. A. R. 1036. Barcinone S. Severus ejusdem urbis episcopus et martyr.

A. C. 285. A. R. 1036. Dejobrigae in Hispania sancti martyres Lupus et Saturninus.

[Col. 0399] ⁜ A. C. 286. A. R. 1037. Diocletianus imperator coepit saevire in Ecclesiam.

A. C. 286. A. R. 1037. Pomponius Paulato [ Al. Paeviato] episcopo Toletano Melantius vir sanctus, et egregius postea Christi confessor, succedit.

[Col. 0405] A. C. 286. A. R. 1037. Carus imperator, occupatis aliquot Parthorum urbibus, Cocle, et Ctesiphonte, super Tigri fluvio castra ponens, et rem feliciter prosequens, fulmine percussus obiit.

A. C. 286. A. R. 1037. Carinus imperator praelio victus, apud Murgum occiditur.

⁜ A. C. 290. A. R. 1041. In Campania Italiae, S. Vitalis Hispanus, ex oppido Thermeda in Carpetania, pater SS. martyrum ad Complutum passorum Justi et Pastoris; conversus ad fidem monitis S. Sebastiani, cum aliis patitur.

A. C. 290. A. R. 1041. In Octaviola Vezozabiae, sancti martyres Maximus et Dadas.

[Col. 0407] A. C. 290. A. R. 1041. Telae Hispaniae urbe, SS. martyres Eleutherius Persa, Theodosius, Zoilus.

A. C. 290. A. R. 1041. Romae, sanctorum martyrum Zenonis, et mille ducentorum duorum martyrum Hispanorum ex Celtiberia gloriose passorum.

A. C. 290. A. R. 1041. Senagis episcopus Braccarensis floret, interfuitque Illiberitano.

A. C. 290. A. R. 1041. Cluniae, quae olim Celtiberiae finis fuit, trecenti quinquaginta quinque martyres, socio S. Saturnino.

[Col. 0409] ⁜ A. C. 296. A. R. 1847. Compluti, sancti Christi martyres Justus et Pastor, filii S. Vitalis.

A. C. 296. A. R. 1847. Carthagine in Hispania, S. Carithina virgo et martyr sub Diocletiano sextum et Crispino nobilissimis Caesaribus coss.

[Col. 0411] A. C. 296. A. R. 1047. In sede Christi et Petri Romana, Sixtum Dionysius, Dionysium Felix, Felicem Eutychianus, Eutychianum Caius, Caium Marcellinus pontifex sequitur.

A. C. 296. A. R. 1047. Heracleae in Hispania prope fretum Herculeum, sanctissimi Christi martyres Felix et Januarius.

⁜

[Col. 0413] ⁜ A. C. 299. A. R. 1050. Telae in Hispania prope Palentiam Vaccaeorum, urbem praevalidam, sanctissimi Eutychii martyris insignis memoria.

A. C. 299. A. R. 1050. Avitus Barcinonensis episcopus, vir egregie doctus.

A. C. 299. A. R. 1050. Melchiades genere Afer, in Hispania urbe Mantua Carpetanorum ortus, floret Romae gloria sanctitatis et doctrinae.

⁜ A. C. 300. A. R. 1051. Agauni in Gallia sanctae virgines et martyres Fides et Sabina, domo genteque Hispanae, ex urbe Civitatensi, sub Daciano passae, Galliarum et Hispaniarum crudelissimo praeside.

[Col. 0415] A. C. 300. A. R. 1051. Urenae patitur Valerius episcopus Caesaraugustanus 10 die Januarii, relinquens posteris constantiae exemplum.

A. C. 300. A. R. 1051. Mademarius episcopus Barcinonensis, excellens.

A. C. 300. A. R. 1051. Hispali in Hispania Carpophorus, et Abundius martyres, ibidem nati, et educati, crudeliter pro Christo occisi.

[Col. 0417] A. C. 300. A. R. 1051. Iliberri in Baetica concilium multorum episcoporum contrahitur; praeest Felix episcopus Accitanus; cogitur jussu, mandatoque Melantii Toletani pontificis, et Hispaniarum episcopi primae sedis.

[Col. 0423] A. C. 300. A. R. 1051. Histonii in Hispania reperta sunt corpora sanctissimorum Cyrici et Julitae martyrum, aliunde illuc quondam allata.

A. C. 300. A. R. 1051. In Gallaecia provincia Hispaniae repertum est corpus sanctae Marinae vel Margaretae virginis et martyris ibidem passae.

A. C. 300. A. R. 1051. S. Justus Vicensis episcopus, sanctitate clarus, ad ann. 320.

A. C. 300. A. R. 1051. Prope Lingonas Constantius Caesar occidit uno praelio Germanorum sexaginta millia, quos delevit.

A. C. 300. A. R. 1051. Galerius Maximianus victus a Narseo in praelio, ante currum imperatoris Diocletiani purpuratus cucurrit.

A. C. 300. A. R. 1051. Veturius centurio Christianos milites graviter persequitur.

A. C. 300. A. R. 1051. Felix archidiaconus Toletanus qui collegit digessitque canones concilii Hiberritani cum sancto Hosio Cordubensi, mire floret.

[Col. 0425] A. C. 300. A. R. 1051. L. Valerius Hispanus Berosi fragmenta in quinque partes digessit.

A. C. 30. A. R. 1051. Mellaria urbe Hispaniae Baeticae, S. Firmus martyr, qui acerbissimis plagis affectus, lampadibus exustus, ac tandem succiso capite martyrium consummavit sub praeside Hispaniae M. Aurelio Vero, viro consulari; cujus etiam corpus decursu temporis Romam deportatum est; et prima die Julii maxime colitur.

A. C. 30. A. R. 1051. Iriae Flaviae in Gallaecia sancta Susanna virgo et martyr.

A. C. 30. A. R. 1051. Ad Caeam urbem Hispaniae in Vaccaeis sancta Antonina martyr.

[Col. 0427] A. C. 300. A. R. 1051. Per hoc tempus vehementius saevit persecutio Diocletiani.

A. C. 300. A. R. 1051. Concilium Suessanum in causa Marcellini papae, qui Romae thurificaverat, multis episcopis praesentibus; nonnullis praesulibus ex Gallia, Germania ac Hispania, etiam habetur.

A. C. 300. A. R. 1051. Juliobrigae in Hispania S. Lucia martyr, quae a regione Campania venit in Hispaniam; et a Ritiovaro comprehensa, quem ad fidem convertit, relicta ab eo; et ab alio judice comprehensa, cum aliis etiam sociis patitur pridie nonas Julii.

A. C. 300. A. R. 1051. In hac acerbissima persecutione Eburae in Carpetanis SS. Christi martyres Felix, Luciolus, Fortunatus et Eusebius, qui praeside Hispaniae Asclepiade crucifixi sunt.

A. C. 300. A. R. 1051. Iriae Flaviae in Hispania S. Cucuphas martyr Christi.

[Col. 0429] A. C. 300. A. R. 1051. Augustobrigae in Hispania eodem tempore sancti martyres pro Christo necati (hi sunt necati, illi jugati) Absalonius, Heraclius, et Largus.

A. C. 300. A. R. 1051. Munobrigae in Celtiberis S. Demetrius martyr.

A. C. 300. A. R. 1051. Carthagine Spartiaria Philemon, et Domninus martyres.

[Col. 0431] A. C. 300. A. R. 1051. Eodem tempore Tude, vel Aquis-calidis, oppido insigni Gallaeciae, quod fluvius Minius praeterfluit, sanctus Aza martyr passus fuit, et gloriosi ejus commilitones.

A. C. 300. A. R. 1051. Tarracone in Hispania coronae sanctorum martyrum Domitii, Pelagiaeque et Aquilae, ac Theodosiae.

A. C. 300. A. R. 1051. Carthagine Hispaniae sancta concessa martyr egregia.

A. C. 300. A. R. 1051. In civitate Soliensi in Baetica sanctus Marcellus (ut creditur) Hispanus episcopus, vir egregie pius, et doctus.

A. C. 300. A. R. 1051. Seori in Cantabria sancta Centolla civis Toletana, consulis Lucii Ragonis Quinctiani filia (Cathanae passa est sub hujus patre L. Quinctiano fortissima virgo sancta Agatha) passa cum Helena vidua, in persecutione Diocletiani.

[Col. 0433] A. C. 300. A. R. 1051. Volucae prope Numantiam sancta Victoria cum sociis.

A. C. 300. A. R. 1051. Astae in Hispania Baeticae S. Secundus martyr colitur.

A. C. 300. A. R. 1051. Oreti in Hispania Tarraconensi S. Spiridion, prius episcopus Toletanus, qui pro Christi nomine egregie pugnavit.

A. C. 300. A. R. 1051. Ilipulae in Hispania sanctus Restitutus (ut creditur) presbyter; magister Castoris et sociorum Cantabrorum Lapidicinarum. Hic et Crispulus Martyr, et Restitutus, de quo dudum dixeramus, interfuerunt concilio Iliberritano in Baetica.

A. C. 300. A. R. 1051. Patavonii in Asturibus gloriosissimi Christi martyres Saturninus, Felix, Fortunatus, et alii socii martyres.

A. C. 300. A. R. 1051. Urbe Heraclea in Calpe Hispaniae sancta Lucia martyr.

A. C. 300. A. R. 1051. Argenteolae in Asturibus sancti Christi martyres Saturninus, Theophilus, et Revocata pro Christo passi.

[Col. 0435] A. C. 300. A. R. 1051. In Orientali Hispaniae parte, urbe Palemo, S. Sotera virgo et martyr; quae more servorum, acceptis in facie alapis, illustre martyrium in Domino complevit. Quam ad exemplum pudicitiae adducebat S. Monica digna Augustino parens. Haec venit in Hispaniam peregrinationis causa ann. Dom. 304.

A. C. 300. A. R. 1051. Gothi per Imperium grassantur, qui multas a Constantinopolitanis acceperant consuetudines, et inter illas sexta feria majoris hebdomadae aerea cymbala pulsare ligneis instrumentis.

A. C. 300. A. R. 1051. Hoc anno imperator Diocletianus Valerius Jovius novies, et septies Maximianus Valerius Herculeus consulatum inierunt.

A. C. 300. A. R. 1051. Hoc eodem anno multi per Hispaniam passi sunt.

A. C. 300. A. R. 1051. Antecedenti anno Diocletianus et Maximianus Augusti celebri pompa apparatuque Romae triumpharunt, praecedentibus eorum rhedam Narsei conjuge, sororibus, liberis, et omni praeda, qua imperatores Parthos spoliaverant.

A. C. 300. A. R. 1051. Nec multo post iidem Augusti XI kal. Maii abdicant (purpuram).

[Col. 0437] A. C. 300. A. R. 1051. Durat nihilominus atrox Diocletiani persecutio.

A. C. 300. A. R. 1051. Patiuntur Gerundae in Hispania sancti martyres Felix et Maximus.

A. C. 300. A. R. 1051. Rhodae in Hispania Celtibera sancti martyres Dionysius et Ammonius.

A. C. 300. A. R. 1051. Iturissae in Vasconibus sancti martyres Socrates, Dionysius, Victor, Zoticus, Arcadius, Caesarius, Severinus, qui sub Diocletiano varie torti martyrium compleverunt; quibus additi sunt Christophorus, Antonius, Theonas, qui varie torquentur.

A. C. 300. A. R. 1051. In eremo Metellinensi in Lusitania Theodorus admirabilis.

[Col. 0439] A. C. 300. A. C. 1051. Carthagine Hispaniae Felix episcopus, martyr, et socii ejus.

A. C. 300. A. R. 1051. Toleti et Hispali S. Felicis diaconi Toletani, Hispali passi sub Daciano praeside totius Hispaniae crudelissimo.

A. C. 300. A. R. 1051. Caesaraugustae innumerabilis multitudo martyrum, omnis aetatis, conditionis, et utriusque sexus, passorum.

[Col. 0441] A. C. 300. A. R. 1051. Ibidem S. Encratis virginis et martyris ex urbe Bracara Augusta. Item ibidem passi octodecim martyres.

[Col. 0443] A. C. 300. A. R. 1051. Item ibidem S. Lambertus, qui succisum caput manibus importans, angelo duce, sanctorum martyrum numero sociatus.

[Col. 0445] A. C. 300. A. R. 1051. Toleti sancta Leocadia virgo et martyr, quae jam flagellata in horrendum carcerem detrusa fuerat: audito S. Eulaliae Emeritensis martyrio, in oratione signato [Col. 0447] (pollice virgineo) durissimo carceris saxo, signo crucis, et ibidem relicto in hanc diem digitorum et crucis signo; impollutum in oratione spiritum Deo reddidit.

[Col. 0451] A. C. 300. A. R. 1051. Sunt qui dicant, nunc allatas ex Perside in urbem Hispaniae Baeticae Cordubam, Patriciam appellatam, reliquias sanctorum Parmenae et sociorum ejus, qui in Perside passi sunt.

A. C. 300. A. R. 1051. Sancti Christi martyres Vincentius, Sabina et Christeta ejus sorores, qui nati in [Col. 0453] Eborensi oppido Carpetaniae, Abulae passi gloriosissimo martyrii genere de hoste triumpharunt.

[Col. 0455] A. C. 300. A. R. 1051. Albae prope Accim in Hispania Baetica sancti Christi martyres, Apollo, Isacius, Crotatonque eorum socius gloriosus.

A. C. 300. A. R. 1051. Bracarae in Lusitania sanctus Silvester pro Christo passus.

A. C. 300. A. R. 1051. Cordubae in Baetica sanctus Secundinus martyr, et civis Cordubensis, qui sub Diogeniano judice, per certaminum agitationes, superataque judicis saevitia, et multis cruciatibus fortiter toleratis, palmam martyrii reportavit.

[Col. 0457] A. C. 300. A. R. 1051. Nertobrigae in Celtiberia sanctorum martyrum Synesii, et Theopompi. Nec desunt qui putent hos duarum civitatum Hispaniae episcopos fuisse, quamvis non declarent quaenam illae fuerint.

A. C. 300. A. R. 1051. Alexandriae sancta Catherina virgo et martyr sub Maximino Augusto, superatis 40 philosophis, praemissa Augusta, Porphyrioque duce cum exercitu patitur.

A. C. 300. A. R. 1051. In territorio Bracarensi S. Susanna virgo et martyr, pro fide passa; soror S. Victoris martyris catechumeni.

[Col. 0459] A. C. 300. A. R. 1051. Pompilonae S. Valens Pompilonensis Hispaniae episcopus et martyr, quo cum passi sunt tres pueri comites coronae.

A. C. 300. A. R. 1051. Cluniae in Hispania fortissimi Christi martyres Melecius dux exercitus, et alii 2 diversis cruciatuum generibus Deum glorificaverunt, sanctaeque illorum uxores Susanna, Marciana et Palladia, quae cum pueris suis, confractis cervicibus, coronam adeptae sunt.

A. C. 300. A. R. 1051. Segisamonae in Hispania sanctus Papius martyr, qui, verberibus caesus, et in lebetem oleo ferventi, atque adipe liquescenti refertum conjectus; aliaque iis graviora perpessus, decollatus est.

⁜ A. C. 308. A. R. 1059. Civitate Martula [ Vel. Mertile] in Lusitania (ut ex Martyrologio constat Eusebii Caesariensis, quod jussu Constantini imperatoris ille composuit) S. Bricius (ut creditur) episcopus Eborensis; qui comprehensus a Marciano Lusitaniae praeside, pro fidei confessione multa perpessus est; qui praedicavit etiam ad Castulonem prope fluvium Tagum qui illam urbem praeterfluit; deinde rediens Segisamonem Vaccaeorum [Col. 0461] urbem, ubi praedicaverat prius, et postmodum praedicavit; peragrataque tota ferme Hispania, Martulam reversus, a praefato judice comprehenditur. Deinde in equuleo torquetur; post in carcerem conjicitur; ac deinde suborto gravi per urbem terraemotu, pariete corruente Marcianus deprimitur. Deinde sanctus Bricius a Petro (quidam putant) episcopo Bracarensi, et ab angelo exhilaratus, a custodia publica educitur; longeque ac late per Baeticam, Lusitaniam, et Terraconensem praedicans, ad suam urbem reversus, septimo idus Julii plenus dierum, et sanctorum operum ad coelum victor commigrat: astantesque confirmant ejus animam instar candidissimae columbae pulcherrimis meritis locupletatam evolasse.

A. C. 308. A. R. 1059. Serpae in Baetica florent sancti martyres Proculus, et Hilarion, quos etiam Graeci celebrant ob sanctitatis gloriam; qui sub Trajano imperatore, M. Aurelio praeside, passi sunt. Proculus primo facibus in humeris et ventre aduritur, deinde telis frequentibus vulneratus obiit; Hilarion vero post varios cruciatus, tandem capitis abscissione martyrium consummavit.

A. C. 308. A. R. 1059. In Lusitania civitate Callensi, quae prope Castralaelia sita est, sancta Uvilgefortis floret, pro fide et pudicitia mortem passa.

A. C. 308. A. R. 1059. Urgabonae in Baetica sub praeside Daciano Bonosus et Maximinus martyres.

A. C. 308. A. R. 1059. Carthagine Spartaria sub Daciano, praeside Hispaniae et Galliarum, sanctae Christi [Col. 0463] virgines, sponsae, et martyres Bassa, Paula, et Agathonica, quae victrices duplicem lauream adeptae sunt.

A. C. 308. A. R. 1059. Titulciae in Carpetania, prope Thermedam civitatem, sancti Christi martyres et monachi Philibertus, et Fabritianus, qui in confluenti Fenarii fluminis, Tagoniique monasterium Deo Opt. Max. et Beatae Virgini dedicarunt.

A. C. 308. A. R. 1059. Carthagine Hispaniae sancta Candida virgo, et martyr, quae plagis miserabiliter dilacerata, una cum Suzanna sacerdotis idolorum filia, et Martha tandem martyrium tulit.

A. C. 308. A. R. 1059. Reliquiae S. Luciani Belovacensis episcopi Vicum transferuntur.

A. C. 308. A. R. 1059. A Jacobi praedicatione celebratur in Hispania festum immaculatae et illibatae Conceptionis Dei Genitricis Mariae.

[Col. 0469] A. C. 308. A. R. 1059. Ulysippone in Lusitania SS. Christi martyres Verissimus, Maxima, et Julia, ejusdem martyris sorores, et consortes martyrii.

A. C. 308. A. R. 1059. Ibidem etiam celebres sunt Anastasius presbyter, Placidus, et Genesius.

A. C. 308. A. R. 1059. Securae in confinio Baeticae, quae etiam Tader dicitur, S. Briena socia sanctae Febroniae, quae veniens ad Hispanias, in Tarraconensique provincia passa, ibi celebrior habetur.

A. C. 308. A. R. 1059. Apud Mundam civitatem Celtiberiae sanctus Felicianus episcopus Malacitanus, et egregius Christi martyr.

A. C. 308. A. R. 1059. Baete urbe in Hispania Baetica (quae Baetis Utriculum etiam dicitur) sanctus Christi martyr Straton, qui inter duas arbores alligatus, illisque dissolutis, pro Christi [Col. 0471] nomine discerptus, ad coelos evolavit. Ibidem sancti martyres et cives, et fratres Rufinus, Rufianus, Artemidorus, et Severus.

A. C. 308. A. R. 1059. Ispali prope Gallias in Hispaniae montibus Pyrenaeis sancti martyres Theodorus, Oceanus, Apellius, Lucas et Clemens.

A. C. 308. A. R. 1059. Tucci in Hispania Baetica, quae et Torisia nunc dicitur, sancti martyres Theodorus, Oceanus, et Julianus, qui, confractis pedibus, in ignem conjecti gloriose coronati sunt.

A. C. 308. A. R. 1059. Tarracone in Hispania S. Maginus, qui, pluribus toleratis pro Christo cruciatibus, gaudenti animo ad gloriosam martyrii palmam evolavit.

A. C. 308. A. R. 1059. In urbe Capara, urbe Lusitaniae, sanctus Marcus, et ejus socii.

A. C. 308. A. R. 1059. In Hispania, in portu Juliobricensi, sanctus Ananias martyr, et socii; qui pluribus cruciatibus toleratis evicerunt.

[Col. 0473] A. C. 308. A. R. 1059. Pamiae in Hispania Tarraconensi in oppido Vaccaeorum ad fluvium Arlanconem, passio sancti Antonini martyris.

A. C. 308. A. R. 1059. Emeritae Augustae in Lusitania S. Lucretia virgo et martyr.

A. C. 308. A. R. 1059. Ega attulit ex Oriente memoriam sanctae Catherinae in Hispaniam.

A. C. 308. A. R. 1059. Apud Pacem Augustam Anae flumini appositam, triumphus SS. martyrum Vincentii, Orentii, et aliorum; Pontio Paulino divinitus admonito, quorum corpora ministerio angelorum ad urbem Ebredunum constiterunt.

A. C. 308. A. R. 1059. In sede Petri Caio successit Marcellinus; Marcellino Marcellus; Marcello Eusebius; Eusebio Melchiades domo natalibusque Hispanus, genere vero Afer: Melchiadi vero sanctus Silvester, sub quo, Augusto Constantino, felicitas et pax aurea rediit Ecclesiis.

[Col. 0475] ⁜ A. C. 310. A. R. 1061. Constantius Chlorus Augustus de Hispaniis quam optime meritus, post decimum sextum annum imperii in Britannia obiit.

A. C. 310. A. R. 1061. Triginta circiter scriptores catholici contra blasphemias Porphyrii philosophi scripserunt. In his nonnulli Hispani.

A. C. 310. A. R. 1061. Natalis episcopus Toletanus succedit sanctissimo confessori Melanthio, qui, ut illa ferebant tempora, multa passus est pro Ecclesiae catholicae contra haereticos et gentiles defensione.

⁜ A. C. 311. A. R. 1062. Concilium Toleti contrahitur in defensione Iliberritani.

[Col. 0477] A. C. 311. A. R. 1062. Sanctus Licerius episcopus Carensis, in Hispania Ilerdae celebratur, quo translatus fuisse dicitur cum sede.

[Col. 0479] A. C. 311. A. R. 1062. Ab anno 306, successerat in imper. gubernationeque Hispaniae Chloro Constantio patri Constantinus filius cognomento Magnus, ex Helena femina primaria Britanniae.

[Col. 0479] ⁜ A. C. 312. A. R. 1063. Hoc anno devicto Maxentio Tyranno, et ad pontem Milvium in Tybrim demerso, Constantinus Magnus, mirabili crucis signo admonitus, gloriosissime triumphat; maximaque tranquillitas Ecclesiis effulsit; nam templa diruta edictis imperatorum, curante praesertim Helena matre, et Hosio Cordubensi episcopo Hispano, per totum orbem terrarum, praesertim in Hispania, primum omnium restituuntur: ut provincia quae primum viderat radios limpidissimae lucis Evangelicae, prima quoque beneficiis pacis et fructibus gauderet.

[Col. 0481] ⁜ A. C. 316. A. R. 1067. Synodus Ancirana 24 canonum, et etiam Neocaesariensis canonum 12, eodem tempore celebrantur.

[Col. 0481] ⁜ A. C. 317. A. R. 1068. Alexander vigesimus episcopus Alexandrinus, praeest annos septem.

A. C. 317. A. R. 1068. L. Caecilius Lactantius Firmianus Hispanus, Crispi Caesaris Constantini filii magister, pauper et abjectus Nicaeae moritur.

[Col. 0481] ⁜ A. C. 324. A. R. 1075. Nicaeae in Bithynia sancta et universalis synodus contrahitur 318 episcoporum contra Arium haereticum. Pro Silvestro Hosius Cordubensis episcopus, egregius confessor (praeest). Interfuerunt etiam episcopi Hispani Hispalensis, et Barcinonensis, et Natalis Toletanus, et alii plurimi ex Baetica et Tarraconensi provinciis.

[Col. 0483] A. C. 324. A. R. 1075. Natalis misit Constantino natales martyrum et tabulas.

A. C. 324. A. R. 1075. Sub Natali Toletano pontifice, et praeside, jussu Constantini, concilium Toleti contrahitur: episcoporum antiquae sedes, quae suos fines amiserant, receperunt.

[Col. 0483] ⁜ A. C. 330. A. R. 1081. Arnobius rhetor in Africa docens, clarus habetur.

[Col. 0483] ⁜ A. C. 335. A. R. 1086. Mortuo Sylvestro successit in sede Petri sanctus Marcus, et anno sequenti successit S. Marco Julius.

[Col. 0483] ⁜ A. C. 337. A. R. 1088. Hic annus luctuosus et calamitosus fuit reipublicae Christianae: nam II kalend. Junii [Col. 0485] imperator Constantinus, Pius, Felix, et Augustus, verusque religionis vindex, mortuus est Constantinopoli, tribus ejus filiis successoribus.

A. C. 337. A. R. 1088. Salmanticae in Vectonibus S. Juvencus presbyter moritur, qui juxta nonnullos interfuit concilio Iliberritano.

[Col. 0485] ⁜ A. C. 341. A. R. 1092. Ablavius praefectus praetorio, et multi alii sunt occisi.

[Col. 0485] ⁜ A. C. 344. A. R. 1093. Multae Orientis civitates horribili terraemotu conciderunt.

[Col. 0485] ⁜ A. C. 347. A. R. 1098. Titianus vir eloquens, praefecturam praetorii tenens, ad Gallias abiit.

[Col. 0485] ⁜ A. C. 350. A. R. 1101. Magna fuit hoc anno facta quidem solis defectio.

[Col. 0485] ⁜ A. C. 352. A. R. 1103. Natali pontifici Toletano succedit Olympius, vir pius, et doctissimus, ad quem aliquotiens scripsit Gregorius Nazianzenus. Hic fuerat prius in Thracia episcopus: [Col. 0487] relegatus in exsilium venit in Hispanias, et fuit electus a Toletanis loco Natalis, qui editis libris mire contra haereticos sui temporis pugnat.

A. C. 352. A. R. 1103. S. Orosius Orosii Tarraconensis patruus, Romae floret.

A. C. 352. A. R. 1103. Barcinone S. Severus religionis causa, ab haereticis Arianis, cum eam sedem sancte pieque regeret, patitur.

A. C. 352. A. R. 1103. Sancti Vincentius et Laetus, nati patre Turibio Toletano cive, et matre Severa [Col. 0489] Aquensi, vel Eborensi, prope Toletum in Carpetanis, gemelli, memoria mirabilium operum florent.

[Col. 0489] ⁜ A. C. 353. A. R. 1104. Julio defuncto succedit in sede Petri sanctus Liberius.

A. C. 353. A. R. 1104. Gratianus episcopus Carthaginensis Hispaniae, natus Bagae prope Carthaginem (quae dicta Thiar est quondam) consecrat Lybissossae templum sanctorum Vincentii et Laeti martyrum ibidem passorum.

A. C. 353. A. R. 1104. Mantuae Carpetanorum est in pretio Anastasius presbyter, Placidus, Genesius, et socii, qui postea sub Juliano passi sunt pro Christi fide illustre simul ibidem martyrium.

[Col. 0489] ⁜ A. C. 356. A. R. 1107. Hosius scribit ad Constantium Augustum litteras liberas.

[Col. 0493] A. C. 356. A. R. 1107. Olympio viro celeberrimo et sanctissimo, qui, fidei causa, multos et incredibiles labores passus est (nam tertio pro defensione fidei catholicae, foris, et in Hispania etiam Toleti exsulaverat episcopus; librosque edidit, quos inscripsit ad Coelestinum consulem Baeticae, qui postea martyr fuit), succedit in ea sede Gregorius, vir sanctus, qui interfuit concilio Ariminensi, et valide contradixit Ursacio et Valenti. Exsulat fidei causa Minoricae; mittit ad illum gratulatorias litteras commorantem Sihigniae oppido in Carpetanis, quod Toleto distat via Complutensi XXIV M. P., ad quem frequenter etiam mittit litteras Hilarius episcopus Pitaviensis.

A. C. 356. A. R. 1107. Celebris habetur memoria sancti Olympii apud Toletanos, qui anno 345 interfuit concilio Cordubensi in causa Athanasii; quo frequentes episcopi confluxerunt ex Hispania, Gallia, Italia, Germaniaque. Inter alios praeter Olympum, Costus Caesaraugustanus, Marcellus Castulonensis, Florentius Emeritensis, Praetextatus Barcinonensis, et alii, numero omnes centum, qui et Athanasium absolverunt.

[Col. 0495] A. C. 356. A. R. 1107. Senticae in Hispania Baudelius, Julia, et alii martyres, qui in aliis persecutionibus passi in Hispania coluntur.

[Col. 0495] ⁜ A. C. 360. A. R. 1111. Gregorius Toletanus episcopus communicavit res suas cum B. Hilario episcopo Pictaviensi; et dum exsulat ille, Audentius, archidiaconus Toletanusque civis, res ecclesiasticas, Gregorio absente, mirabiliter administrat.

A. C. 360. A. R. 1111. Hosius centenario major longe, sancte, pieque discedit; in suoque testamento profitetur fidem concilii Nicaeni, docetque numquam sibi propositum fuisse, vel latum, quod aiunt, unguem ab eo discedere, nec minis, nec pollicitationibus.

A. C. 360. A. R. 1111. Carthagine Spartaria, durante impiissima Juliani persecutione, Donatus martyr Hispanus (ad quem scripsit Lactantius librum de Ira Dei) sub judice Verano.

A. C. 360. A. R. 1111. Tarracone in Hispania citeriori Crispilus martyr, et alii.

[Col. 0497] A. C. 360. A. R. 1111. Maxima virgo Cauriensis, ex oppido Tanagri, Romae patitur.

A. C. 360. A. R. 1111. Caracae in Carpetanis, Perseveranda virgo Deo devota.

A. C. 360. A. R. 1111. Veroviscae in Hispania, sancta Maria Ancilla, virgo.

A. C. 360. A. R. 1111. Caparae in Vettonia, SS. martyres Felix Fortunatusque coluntur.

A. C. 360. A. R. 1111. Toleti floret laude pietatis et ingenii, Vincentius Cordubensis.

[Col. 0497] ⁜ A. C. 364. A. R. 1115. Jovianus catholicus imperator sufficitur Juliano Apostatae.

[Col. 0499] A. C. 364. A. R. 1115. Synodus Iliciana circiter eodem tempore coacta.

[Col. 0499] ⁜ A. C. 366. A. R. 1117. Gregorio succedit in sede Toletana prima Audentius, natus Toleti, oriundus Sihignia Hispaniae oppido in Carpetanis, Toleto XXIV M. pass. distanti: vir eximiae sanctitatis, et laude acrioris ingenii, ac judicii contra haereticos omnes florens. Relatus est S. Gregorius Toletanus Amphitriae Toletum, et in Hispania inter divos est receptus 20 die Decembris.

A. C. 366. A. R. 1117. Sanctus Paulus Orosius senior resedit Romae; ejus ex uxore filius Paulus Orosius Carthagine mortuus, Romam delatus est.

A. C. 366. A. R. 1117. Liberio succedit Damasus, ex Mantua Carpetanorum.

[Col. 0499] ⁜ A. C. 368. A. R. 1119. Frequentes in Hispania passim synodi dicuntur collectae; maxime vero coguntur Toleti, et Variae prope Tritium.

A. C. 368. A. R. 1119. Audentius episcopus Toletanus, ad quem scribit S. Basilius, editis libris, pugnat contra Arianos, et Photinianos.

A. C. 368. A. R. 1119. Corchaeiae in Hispania floret Marcius poeta lyricus.

A. C. 368. A. R. 1119. Contra Julianum Apostatam scribunt plusquam sexaginta Doctores sapientissimi, eloquentissimi, nimis catholici.

[Col. 0501] ⁜ A. C. 369. A. R. 1120. Synodus Romana collecta contra haereticos Arianos.

A. C. 369. A. R. 1120. Ambrosius ex judice fit episcopus Mediolanensis.

[Col. 0501] ⁜ A. C. 370. A. R. 1121. Collegia juvenum ad clericatum educandorum negligentia temporum intermissa, diligentia sancti praesulis Audentii Toletani, et aliorum pontificum redintegrantur.

A. C. 370. A. R. 1121. Gregorius Nazianzenus acriter contra haereticos depugnat.

A. C. 370. A. R. 1121. Asturius notus in Carpetania Villasiccae, adolescentulus floret in Ecclesia Toletana, laude pietatis et ingenii.

A. C. 370. A. R. 1121. Aquilius Severus, domo Toletanus, ex genere alterius Aquilii Severi, ad quem Lactantius nuncupavit volumen epistolarum, hoc tempore magno in pretio habetur.

A. C. 370. A. R. 1121. Sub Paciano Barcinonensi episcopo nascitur Paulus Orosius Junior, Tarraconensis civis, discipulus S. Augustini.

[Col. 0501] ⁜ A. C. 375. A. R. 1126. Valentinianus, imperator catholicus ac vir pius, obiit: cui in imperio succedit filius ejus Gratianus.

[Col. 0503] ⁜ A. C. 380. A. R. 1131. Adelphus, rhetoricae praeceptor Carensibus datus in Hispania, litterarum, ingenii et eloquentiae laude clarus.

A. C. 380. A. R. 1131. Vesania Gnosticorum a Marci discipulis in Hispania pullulantium, Priscillianum virum nobilem in Gallaecia natum, Hispaniasque simul invasit: illeque fax fuit genti suae, et patriae civibus, ac vicinis; acri vir ingenio.

A. C. 380. A. R. 1131. Floret Fl. Prudentius, patre Caesaraugustano, matre Calagurritana natus (Salia Consule) Caesaraugustae.

[Col. 0505] A. C. 380. A. R. 1131. Asturius, cognomento Serranus, fit lector ab Audentio Toletano.

A. C. 380. A. R. 1131. Gulphilas Gothus, litterarum Gothicarum inventor, episcopus, nomine doctrinae ingeniique valde laudatur.

[Col. 0505] ⁜ A. C. 382. A. R. 1133. Lampadius, olim praefectus urbis, veniens in Hispanias, vir probus et doctus, fit episcopus Oretanus.

A. C. 382. A. R. 1133. Dracontius et Adelphus episcopi in Hispania exsulant.

A. C. 382. A. R. 1133. Justo . . . episcopo Vicensi scribit sanctus Ambrosius.

A. C. 382. A. R. 1133. Cremato ad Melantiadam urbem Graeciae Valente Imperatore haeretico, Gratianus facit imperii consortem Theodosium admirabilis Theodosii filium, virum pium, Italicae in Baetica natum.

[Col. 0507] A. C. 382. A. R. 1133. Priscillianus, haereticus, praeceps, difficultatum patiens, versatilis ingenii, versutus, et eloquens, multum insanit.

A. C. 382. A. R. 1133. Gratianus, Imperator valde religiosus, favet Religioni Christianae; et Ecclesiis per urbem diffusis probatur.

A. C. 382. A. R. 1133. Sanctus Augustalis episcopus Iliberritanus moritur in Gallia, dum Catholicorum causa illic diu immoratur.

A. C. 382. A. R. 1133. Martinus, episcopus Turonensis, apostolicis virtutibus eximie clarus, et gloria miraculorum celebratur.

A. C. 382. A. R. 1133. Per idem tempus floret in Hispania Marcellus Telensis episcopus. Est autem Tela urbs Vaccaeorum prope Palentiam.

A. C. 382. A. R. 1133. Theodosius Imperator in Orientis partibus Rempublicam collapsam reparat, et Religioni Christianae studiose favet.

[Col. 0509] ⁜ A. C. 384. A. R. 1135. Gratianus Imperator Catechumenus 8 Kal. Septembris occiditur. Fl. Maximus, vir Catholicus, tyrannice a militibus Imperator Galliae, Angliae et Hispaniae salutatur.

A. C. 384. A. R. 1135. Eucharius Presbyter Toletanus exsul in Hispania floret.

A. C. 384. A. R. 1135. Concilio Mediolanensi Theodosius Augustus interfuit, qui egregie utebatur opera Sancti Pontificis Cordubensis Gregorii.

[Col. 0513] A. C. 384. A. R. 1135. Priamus per haec eadem tempora in Gallia regnat.

A. C. 384. A. R. 1135. Emeritae-Augustae in Hispania Idatius Episcopus, Metropolitanus Pontifex Lusitaniae, contra Priscillianum Concilium contrahit.

A. C. 384. A. R. 1135. Synodus altera fit in Lusitania.

A. C. 384. A. R. 1135. Caesaraugustae alterum Concilium contrahitur: praefuit Phaegadius Episcopus . . . . . [Col. 0515] interfueruntque Episcopus Burdegalensis, Episcopus Tolosanus, Helenensis (qui veniens ex Lusitania, obiit Ganacae, Veracensi oppido, Occasum versus, Toleto distans XXVIII M. pass.). Interfuere etiam Idatius, Metropolitanus Bracarensis; Audentius, Metropolitanus Toletanus; Etherius, episcopus Ossonensis; Cartherius Uxamensis; Lupus, Episcopus Telensis; Valerius, Episcopus Caesaraugustanus, et alii: in quibus Emila Barcinonensis; et etiam ex Galliis S. Martinus Turonensis. Isidorus, senior Cordubensis, continuat Chronicon a primo consulatu Theodosii.

[Col. 0517] A. C. 384. A. R. 1135. Higinius, episcopus Cordubensis, tactus haeresi Priscillianorum, quam ante detestatus fuerat, jussu Maximi ex Hispania vinctus Treviros adducitur; postea vero criminis convictus in exsilium mittitur ad Leronem insulam Galliae.

A.C. 384. A.R. 1135. Ambratiani ex Lusitania Placentiam in Cantabria aedificant.

A.C. 384. A.R. 1135. Ambrosius editis contra Arianos libris claret.

[Col. 0517] ⁜ A. C. 385. A. R. 1136. Audentius, episcopus Toletanus, editis contra Priscillianum libris, ac habitis publice contra Priscillianistas disputationibus, mirifice floret.

[Col. 0519] A. C. 385. A. R. 1136. Exuperantius ex viro militari, episcopus Uxamensis translatus Rabennam Italiae civitatem, ad quem scripsit S. Hieronymus.

A. C. 385. A. R. 1136. Helpidius, Helpidii filius, Hispanus vehementer floret.

A. C. 385. A. R. 1136. In Luco Augusto in Hispania sanctus Forcatus episcopus.

[Col. 0519] ⁜ A. C. 386. A. R. 1137. Toleti concilium habetur contra omnes episcopos rebelles ex secta Priscilliani, qui vehementer urgentur.

[Col. 0523] ⁜ A. C. 388. A. R. 1139. Sexto kalendae Septembris Sextus Flavius Maximus cum Victore filio necatur. Hoc uno maxima saltem laude dignus, quod fraudes detexit haeresiarchae Priscilliani, eumque de Hispaniis expulit; reluctantemque parere concilio prius Caesaraugustano, deinde Burdegalensi, coegit ire Treviros: ac tandem dignas de homine impuro, sceleratoque poenas sumpsit; licet non servato juris ordine, tamen convictum gladio animadverti jussit.

[Col. 0525] A. C. 388. A. R. 1139. S. Augustalis Iliberritanus episcopus Arelate moritur, ac in sanctorum numerum relatus est, cujus memoria colitur 7 Septembris.

A. C. 388. A. R. 1139. Aliquot episcopi Priscillianae factionis, ad Ambrosium, Mediolanensem episcopum, Hispaniae episcopis catholicis fidei, ac amicitiae foedere conjunctissimum confugiunt: qui anteactae vitae et suorum errorum valde dolentes confessione ad gremium Ecclesiae redire satagunt. In quibus Dictinius tunc presbyter, postea vero episcopus Asturicensis, Symphosius episcopus ex Gallaecia, et etiam alii complures.

A. C. 388. A. R. 1139. Augustali in sede Baetica Iliberritana succedit Gregorius ex praefecto praetorio Galliae, jam confectae et gravioris aetatis; vir apprime pius, et egregie bonas artes doctus.

A. C. 388. A. R. 1139. Severus episcopus Malacitanus [ Al. Lamacitanus] scripsit librum ad sororem de virginitate.

[Col. 0527] A. C. 388. A. R. 1139. Higinio Cordubensi succedit Gregorius Junior: scripsit ad Orosium super ann. 380.

A. C. 388. A. R. 1139. Prudentius Toleto, Corduba, ac Caesaraugusta in Hispania egregie gubernatis, fit dux, et habetur orator celeberrimus, et poeta mirificus. Anno 400 petit Romam.

A. C. 388. A. R. 1139. Synodus altera habetur Toleti, mortuo jam Damaso pontifice Romano anno 384, cui successerat sanctus Siricius. Incipitur autem haec eadem Synodus jam a pluribus annis.

A. C. 388. A. R. 1139. Claudianus poeta ex Hispania oriundus, Romae floret.

[Col. 0529] A. C. 388. A. R. 1139. Mirifice floret Exuperantius episcopus Hispanus, clarus ex episcopo Italiae, qui interfuit concilio Tarraconensi.

A. C. 388. A. R. 1139. Vigilantius Haereticus Calagurritanus ex Gallia.

[Col. 0531] A. C. 388. A. R. 1139. Hic Barcinonensem vitiat Ecclesiam, ubi presbyter fuit, et Ecclesias alias spaniae: contra quem scripsit sanctus Hieronymus.

⁜ A. C. 396. A. R. 1147. A sancto viro Lampadio [ Al. Lampio] episcopo Barcinonensi, qui successit sancto parenti meo Paciano, fit Paulinus presbyter; qui non multo post, multa paupertate spiritus praeditus, omnia vendidit.

[Col. 0533] A. C. 396. A. R. 1147. Asturius, cognomento Serranus, qui successerat sanctissimo viro Audentio in sede Toletana, ut sanctus vir colitur.

[Col. 0535] A. C. 396. A. R. 1147. Prudentius Lyricus poeta Caesaraugustanus, Romae scribit.

⁜ A. C. 398. A. R. 1149. Siricio sufficitur in Sede S. Petri Romana Anastasius.

⁜ A. C. 400. A. R. 1151. Hoc pontifice Toleti contrahitur quaedam synodus.

A. C. 400. A. R. 1151. Paulus Orosius acceptis litteris episcoporum Herodis, Prudentii, et Lazarii; Herodis, inquam, Derthosani, Prudentii Ilerdensis, Lazari Vicensis, ex concilio Toletano [Col. 0537] dudum habito, collectis canonibus, ad episcopos Africanos ad quoddam generale concilium congregatos festine se confert.

[Col. 0539] ⁜ A. C. 401. A. R. 1152. Innocentius, I hujus nominis, succedit Anastasio.

⁜ A. C. 405. A. R. 1156. Stilicone II et Fl. Anthemio coss., cogitur Toleti concilium: et ad Patres in hoc concilio collectos scribit S. Innocentius.

⁜ A. C. 406. A. R. 1157. Leporius episcopus Uticensis in Baetica, prius monachus e familia S. Augustini, mutat perditam suam priorem sententiam, admonitus a S. Augustino praeceptore suo.

[Col. 0543] A. C. 406. A. R. 1157. Ilorci in Hispania Tarraconensi sancta Victoria, vidua, sanctitate praecipua clara, a Vandalis (ut creditur) percussa.

⁜ A. C. 407. A. R. 1158 Asturius Toletanus pontifex, cognomento Serranus, valde charus Fl. Maximo Imperatori, et S. Audentio amicus fuit. Gregorius etiam Baeticus, jam in ultima senectute constitutus, sed vegetus, et integris animi corporisque viribus, apprime charus Gallae Placidiae Augustae, uxori primum Athaulphi regis Wisigothorum, deinde Constantii imperatoris: filiae Theodosii senioris, ex prima uxore, mirifice laudatur.

A. C. 407. A. R. 1158 Caesarobrigae, quae nunc prope Ambratiam in Vectonia Oliva dicitur, Juvencus aliquot annis agit, et natus ibi dicitur: inde petit Salmanticam, ubi floret impense docti sanctique viri praeclara memoria.

A. C. 407. A. R. 1158 S. Paternus episcopus Bracarensis, qui concilio Toletano 19 episcoporum praefuit, multis laboribus et aegritudinibus anxius moritur: vir egregie doctus et pius.

[Col. 0545] A. C. 407. A. R. 1158. Exuperantius, qui ex Ravennate urbe venit in Hispanias, negotiorum causa, interfuitque concilio Toletano, praeclare floret; et Rufinus episcopus Tarraconensis ex Causidico.

⁜ A. C. 417. A. R. 1168. Paulus Orosius, Fl. Lucii Orosii filius, consanguineusque Paciani patris mei, civisque Tarraconensis, mirifice auspicatur Hormestam, id est, Mundi Chronicon; quem suscepit scribendum hortatu litterisque S. Augustini episcopi.

[Col. 0547] ⁜ A. C. 418. A. R. 1169. Paulus Massiliensis episcopus clarus habetur.

A. C. 418. A. R. 1169. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

A. C. 418. A. R. 1169. Haeresis Priscillianistarum multum in Hispania repullulat.

A. C. 418. A. R. 1169. Paulo Concordiensi Lusitano scribit Hieronymus.

A. C. 418. A. R. 1169. Constantius imperator in regionibus Hispaniae praedatur.

⁜ A. C. 419. A. R. 1170. Provincia Carthaginensis, quae una hactenus fuerat, eademque Toletano parebat, a sancto Elpidio, libidine quorumdam episcoporum dividitur in Carthaginensem et Carpetanam. Quidam putant ante tempora Romani pontificis Anteri factam fuisse divisionem hanc, dictamque provinciam Toletanam.

A. C. 419. A. R. 1170. S. Maxentia Hispana Caurensis Tridenti floret.

[Col. 0549] A. C. 419. A. R. 1170. Canali in Lusitania monachi Nigri, ab annis 393.

⁜ A. C. 423. A. R. 1174. Obiit Gregorius Baeticus, cum prius dicasset librum de Fide, vel de Trinitate Gallae Placidiae Augustae, feminae lectissimae.

A. C. 423. A. R. 1174. Vincentio episcopo Caesaraugustano Valerius subrogatur.

[Col. 0551] A. C. 423. A. R. 1174. Theodosius Theodosii senioris pater, qui dolo haereticorum obiit in Africa, a nonnullis inter martyres refertur.

A. C. 423. A. R. 1174. Ingens inter nostros episcopos contentio orta est, quod catholici ad dignitatem (quamquam bene quidem ad poenitentiam) non reciperent lapsos in haeresim Priscilliani, neque ad suam communionem cum dignitate.

A. C. 423. A. R. 1174. Scribit per haec tempora Isidorius Junior Cordubensis episcopus Allegoriarum librum Paulo Orosio Tarraconensi et super Lucam scripserat.

A. C. 423. A. R. 1174. Ab anno 410 coeperunt Suevi possidere Gallaeciam, vastata Lusitania.

[Col. 0555] A. C. 423. A. R. 1174. Marabaudes poeta lyricus, caecus, Barcinone floret.

A. C. 423. A. R. 1174. Asturius Toletanus corpora SS. Justi, et Pastoris martyrum intra moenia Complutensis urbis prius translata, Basilica cohonestat, quorum memoria egesta terra penitus interciderat: et relicta sede Toletana, scripsit manens Compluti, vitam resque gestas, ac hymnum, et officium SS. martyrum: interque scriptores pontifices numero nonus est.

[Col. 0557] ⁜ A. C. 424. A. R. 1175. Gothi, Suevi, Wandali Alanique, nationes septentrionales, quae Hispaniam aliquanto prius invaserant, miserandis caedibus, et incendiis illam vastant; multasque urbes, inter illas Tarraconem incendentes penitus evertunt, multaque hominum millia perimunt gladio: plurimique passim peste, fameque grassantibus absumuntur.

A. C. 424. A. R. 1175. Theodosius Junior, qui ab anno 402 imperat, floret.

A. C. 424. A. R. 1175. Petrus Junior presbyter Toletanus in Africa florere dicitur.

A. C. 424. A. R. 1175. Cauriae in Hispania, Virgo Lusitana catholica, nomine Vincentia, ab haereticis Arianis, immensis propemodum cruciatibus afficitur: quod semel catholice tincta, nollet haereticorum intingi baptismate: quae hoc anno idibus Martiis gravissime torta, virgo et martyr migrat in coelum.

[Col. 0559] A. C. 424. A. R. 1175. Prope Tudem in Gallaecia, in oppido Vianensi, sancti pontifices Maximianus et Valentinus confessores clarent.

A. C. 424. A. R. 1175. Rufus ex Charia, episcopus in Hispania creatur: qui per aliquot annos sequendo quemdam pseudo-christum, mirifice deceptus, de gradu pontificio ex sententia frequentis concilii dejicitur.

A. C. 424. A. R. 1175. S. Asturio cognomento Serrano in bona senectute decedenti, in ecclesia Sanctorum Justi, et Pastoris Compluti aedificata sepultura datur: cui successit in sede Toletana Martinus; huic Olympius secundus.

A. C. 424. A. R. 1175. Haeretici Priscillianistae ab urbe Vettonum Ambratia ignominiose depelluntur ab Splendonio ejus urbis episcopo: similiter non minori nota a Marcello Cauriensi episcopo.

A. C. 424. A. R. 1175. Sub Olympio II Toletano laxantur spatia summi templi Toletani, et illustri templum donatur Bibliotheca.

[Col. 0561] A. C. 424. A. R. 1175. Memoria Gregorii Cordubensis ubique celebris habetur, qui fuit praefectus praetorio Cappadociae, fratris comitis Olympii.

A. C. 424. A. R. 1175. Innocentius Hispanus ex urbe Carpetanorum Ebora, motu Gothorum urbes Hispanas incendentium ad insulam Minoricam multis sociis fugiens convertitur ad fidem: quem non multo post secutus est Theodosius Judaeus.

[Col. 0563] A. C. 424. A. R. 1175. Festum Inventionis S. Crucis a Silvestro institutum celebre multis est.

A. C. 424. A. R. 1175. Prudentius Roma Caesaraugustam rediens, ad sedem Caesaraugustanam S. Mariae plenus dierum, et illustrium operum, post multas pugnas cum omnibus haereticis sui temporis habitas, tranquille moritur.

A. C. 424. A. R. 1175. Synodus altera habetur Telensis in Hispania, in qua confirmat acta Synodalia Domitianus ejusdem urbis episcopus. Haec sedes Telensis inter primas Hispaniae habebatur.

A. C. 424. A. R. 1175. Foetadius succedit in sede Toletana sancto viro Olympio.

A. C. 424. A. R. 1175. Honorius, Minervius, Jovianus, viri clarissimi sanctissimique, singulorum monasteriorum curam susceperunt.

⁜ A. C. 426. A. R. 1177. S. Hieronymus Dalmata sanctissimus, doctissimusque vir, in Bethleem commorans, jam decrepitus migrat ad coelos.

⁜ A. C. 428. A. R. 1179. Foetadio pontifici Toletano succedit Isicius monachus Palaestinus: qui Sedulium amicum suum, et Oretanum episcopum, praedicationis gratia Toleti detinet: qui dono Dei in poesia, oratoriaque praeclarus multos libros componit.

[Col. 0565] A. C. 428. A. R. 1179. Celebris habetur in Carpetania memoria pii pontificis Olympii, cujus liber de fide ibi, et alibi diligenter volvitur.

⁜ A. C. 429. A. R. 1180. Isicius successorem habet Majorianum, qui quidem interfuit concilio Africano Teleptensi.

A. C. 429. A. R. 1180. Vincentius ex Palatino fit monachus Lirinensis; et multi presbyteri vocati Aviti florent cives Tarraconenses.

A. C. 429. A. R. 1180. Paulo Tarraconensi episcopo Bonifacius etiam Caldeaquensis ex ordine Augustiniano succedit.

A. C. 429. A. R. 1180. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

A. C. 429. A. R. 1180. Gothi duce Castino vastant regionem Carpetanam.

A. C. 429. A. R. 1180. Capreolo diacono Toletano scribit S. Capreolus.

[Col. 0567] A. C. 429. A. R. 1180. Gothi non multo post invadunt Complutum.

A. C. 429. A. R. 1180. Toleti clarus habetur Philippus discipulis Hieronymi.

A. C. 429. A. R. 1180. Idatius Clarus insignis habetur in Hispania.

A. C. 429. A. R. 1180. Meconem urbem prope Complutum in Carpetaniae finibus ingenti furore, ac crudelitate vastant Gothi.

A. C. 429. A. R. 1180. Viginti ferme militum millia contra Wandalos pugnantia, variis praeliis atrociter se mutuo concidunt.

⁜ A. C. 430. A. R. 1181. Sancti martyres ex Hispania in Africam transfretant, patria Salmanticenses; in quibus Arcadius et socii.

A. C. 430. A. R. 1181. Ad Valerianum [ Al: Valerium] episcopum Caesaraugustanum scribit Cyrillus.

A. C. 430. A. R. 1181. Hoc etiam tempore delatum est in Gallaeciam corpus S. Mametis Caesariensis martyris, quod in monte celso servatur. Quamquam alii putant corpus esse S. Mametis Eremitae, qui non ante multos annos ibi quievit.

A. C. 430. A. R. 1181. Dira gliscit in Africa persecutio Wandalorum in catholicos.

[Col. 0569] A. C. 430. A. R. 1181. Cohortium quae in Hispania sunt praestantissima hoc tempore Celtiberorum censetur, sedetque Brigantii, habet Suellos jaculatores ex oppido Gelo, corrupte dicto ab ipsis militibus Suellis, qui praestant arte jaculandi.

A. C. 430. A. R. 1181. Epistolae B. Virginis ad S. Ignatium, et ejusdem ad Sanctissimam Virginem, manibus fidelium nunc teruntur.

A. C. 430. A. R. 1181. Eodem tempore in Tabulario Messanensi reperta est quaedam epistola Hebraice exarata a B. Virgine ad eosdem cives Messanenses, et maximi ducitur.

A. C. 430. A. R. 1181. Eodem tempore allatae ad Hispanias reliquiae sacrae Virginis Theodosiae ad Caesaream Palaestinae passae sub Maximiano, et ad oppidum Hacid ignobile Cantabriae, dictum Salviam terram, cum maximo honore devectae.

A. C. 430. A. R. 1181. Et eodem etiam anno repertae sunt reliquiae S. Memnii Mancii Eborensis in Lusitania pontificis, et primi illius urbis apostoli: qui converso prius populo Cathalaunensi in Gallia, postea in Hispanias trajiciens, Eborae praedicavit, ubi et martyrium passus est. Fuit civis Romanus, et Christi discipulus, et ab anno 36 Christi ad annum 106 in Gallia, et Hispania praedicavit, et sub Trajano martyrium (uti dixi) pro Christi nomine passus est.

A. C. 430. A. R. 1181. Per Hispanias celebris erat memoria Pomponii Paulati, Calidonii Bracarensis, Luciani Caesaraugustani episcopi, qui praeterquam fuerunt scriptores egregii, concilio cuidam Carthaginensi cum aliis Africanis interfuerunt, et subscripserunt.

A. C. 430. A. R. 1181. Florebant opera Isidori Junioris episcopi Cordubensis super Lucam et Reges. Moritur anno Domini 430. Micuit egregia doctrina, et opinione mirabilis sanctimoniae. Successit in sede pontificali Cordubensi Gregorio viro sanctissimo, doctissimoque anno circiter 400. Fuit pontifex annis 30.

A. C. 430. A. R. 1181. Cum haec scriberem regnabat in Hispania Theodoredus rex. Currebatque ejus annus XXII, [Col. 0571] Romae MCXCI, Christi CCCCXL, Aera CCCCLXXVIII, aetatis vero meae LXXXII, jam incipiente decrepita. Qui rex successit Waliae, hic Sigerico, Sigericus autem Ataulpho, qui Barcinone patria nostra occisus est XXI Augusti anno CCCCXVI, in cujus memoriam hoc ego carmine lusi:

Cum in discutienda praefata Danielis praedictione ab Idatio exposita versor, in aliam longe excellentiorem incidi, quae cap. VII ipsius S. prophetae continetur, de quatuor illis mysticis animalibus, seu regnis eidem simul ostensis; cujus tamen adimpletio ad hos ipsos dies, de quibus modo cum Dextro agimus, omnimodis respicere videtur, ad ingressumque barbarorum in Hispaniam, et ad reges Gothorum, qui in ea regnarunt. Non miretur, quaeso, lector, nec diffidat, cum audit quidquam in Hispania adimplendum a prophetis praevisum: nec enim indignior Hispania est praedictionibus propheticis, quam Aegyptus, et Aethiopia, aliaeque barbarae nationes, de quibus multa a prophetis praedicta reperiuntur. Et certe si [Col. 0573D] (ut certum est) prophetiae ad Ecclesiae profectum et promotionem intendisse praecipue intelligendae sunt; cur, rogo, velint a prophetis involutum fuisse silentio, quod de augmento fidei ejusque imperio radicibus altissimis fundato tam gloriose videmus in Hispania? Ergone tamilla res erat, Christianam fidem inibi ab initio nascentis Ecclesiae eximie et unice veneratam esse, et quo nihil purius, cultam, defensam, propagatam, ut nihil de ea in Scripturis sanctis haberetur? Sed demus apud caeteros prophetas nihil de ea inveniri (de quo tamen non semel in his commentariis a nobis actum est) sane a Daniele tractari [Col. 0574C] res tanta debuerat, cui nimirum inter caeteros Chronicorum Ecclesiae scriptores specialis data est praerogativa: nam cum reliqui de rebus ad Judaicum dumtaxat populum, vel ad fidei mysteria quoad illorum substantiam spectantibus egerint, quod in Isaia, Jeremia, Ezechiele et reliquis videre est; attamen Daniel velut novus et universalis inter prophetas chronographus, de monarchiis et regnis toto orbe dominaturis, de numero regum ipsarum, deque chronographia earumdem singulariter et exactissime scripsit. Sic prorsus cap. 2, sub imagine statuae a Nabuchodonosore visae, caput habentis aureum, pectus et brachia argentea, ventrem et femora aerea, tibias ferreas, pedes denique partim ferreos, partim fictiles, de quatuor praecipuis mundi monarchiis, nimirum [Col. 0574D] Assyriorum, Persarum, Graecorum et Romanorum, ingeniose disseruit: et specialiter de fine celeri monarchiae Assyriorum, seu Chaldaeorum (cap. 5) exposuit tria illa verba a Balthasare monarcha ad parietem in publico convivio exarari visa: et cap. 6, chronologiam annorum quibus Nabuchodonosor metamorphosim suam passurus erat post menses duodecim; et cap. 8, sub arietis et hirci inter se pugnantium speciebus, egit de potentia regni Persarum, et initiis regni Graecorum sub Alexandro Magno usque ad Antiochum, deque malis innumeris populo Dei tempore Machabaeorum ab eodem infligendis, [Col. 0575A] et ipsius Antiochi miserabili interitu. Rursus cap. 9, regnum Judaeorum duraturum praedixit spatio 69 hebdomadarum, id est, fere 500 annorum, ut omittam ea quae cum Idatio de regum Austri et Aquilonis dissidiis, et populi Dei usque ad finem saeculorum eventibus nunc exposuimus, et ab ipso propheta referuntur in c. X, XI et XII. Cum igitur proprium Danielis prophetae fuerit de regnis magnis et monarchiis agere, quae usque ad finem mundi dominabuntur in ipso; qui fieri posset, ut eam solam sileret regum Hispaniae, quae latissime omnium per orbem diffusa est, quae orbem alterum subjecit fidei, quaeque plus caeteris ad Ecclesiae augmentum, defensionem et gloriam spectare conspicitur? Et haec dixerim, ne quis novam expositionem subito exhorreat, [Col. 0575B] sed patienter legat; nam quaecumque a Daniele praedicta sunt cap. illo VII de quo agimus, in Hispania adimpleta videbit, quae tamen nullibi hactenus verificari inventa sunt, quando quidem expositiones priores, suis etiam auctoribus fatentibus, manifestis repugnantiis plenae sunt: quam vero nos amplectimur, faciliter et suaviter cuncta distribuit et explicat.

Ut tamen ordinate procedamus, praemittere necessum est ipsum propheticae praedictionis contextum, et quid aliis visum sit per eam significari. Et cum nihil eorum prophetiae verbis quadrare monstraverimus, demum expositionem nostram, Deo duce, proponemus, et propugnabimus: in qua, ut spero, nihil erit quod propheticis verbis non cohaereat, nihil durum, nihil violenter accommodatum.

Anno primo Balthassar regis Babylonis, Daniel somnium vidit: visio autem capitis ejus in cubili suo; et somnium scribens brevi sermone comprehendit, summatimque perstringens ait: Videbam in visione mea nocte, et ecce quatuor venti coeli pugnabant in mari magno, et quatuor bestiae grandes descendebant de mari diversae inter se. Prima quasi leaena, et alas habebat aquilae. Aspiciebam donec evulsae sunt alae ejus, et sublata est de terra, et super pedes quasi homo stetit, et cor hominis datum est ei. Et ecce bestia alia similis urso in parte stetit, et tres ordines erant in ore ejus, et in dentibus, et sic dicebant ei: Surge, comede carnes plurimas. Post haec aspiciebam, et ecce alia quasi pardus, [Col. 0575D] et alas habebat quasi avis, quatuor super se, et quatuor capita erant in bestia, et potestas data est ei. Post haec aspiciebam in visione noctis, et ecce bestia quarta terribilis atque mirabilis, et fortis nimis, dentes ferreos habebat magnos, comedens atque comminuens, et reliqua pedibus suis conculcans: dissimilis autem erat caeteris bestiis quas videram ante eam, et habebat cornua decem. Considerabam cornua, et ecce cornu aliud parvulum ortum est de medio eorum, et tria de cornibus primis evulsa sunt a facie ejus; et ecce oculi quasi oculi hominis erant in cornu, et os loquens ingentia.

Aspiciebam donec throni positi sunt, et Antiquus dierum sedit: vestimentum ejus candidum quasi nix, et [Col. 0576A] capilli capitis ejus quasi lana munda: thronus ejus flammae ignis, rotae ejus ignis accensus: fluvius igneus, rapidusque egrediebatur a facie ejus; millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei. Judicium sedit, et libri aperti sunt. Aspiciebam propter vocem sermonum grandium, quos cornu illud loquebatur; et vidi quoniam interfecta esset bestia, et perisset corpus ejus, et traditum esset ad comburendum igni: aliarum quoque bestiarum ablata esset potestas, et tempora vitae constituta essent eis usque ad tempus et tempus. Aspiciebam ergo in visione noctis, et ecce cum nubibus coeli quasi filius hominis veniebat, et usque ad Antiquum dierum pervenit, et in conspectu ejus obtulerunt eum; et dedit ei potestatem, honorem, et regnum, et omnes populi, tribus, et linguae ipsi servient; potestas [Col. 0576B] ejus, potestas aeterna quae non auferetur, et regnum ejus quod non corrumpetur.

Horruit spiritus meus: ego Daniel territus sum in his, et visiones capitis mei conturbaverunt me. Accessi ad unum de assistentibus, et veritatem quaerebam ab eo de omnibus his. Qui dixit mihi interpretationem sermonum, et docuit me: Hae quatuor bestiae magnae, quatuor sunt regna, quae consurgent de terra. Suscipient autem regnum sancti Dei altissimi, et obtinebunt regnum usque in saeculum et saeculum saeculorum.

Post hoc volui diligenter discere de bestia quarta, quae erat dissimilis valde ab omnibus, et terribilis nimis, dentes et ungues ejus ferrei: comedebat et comminuebat, et reliqua pedibus suis conculcabat, et de cornibus decem quae habebat in capite, et de alio quod [Col. 0576C] ortum fuerat, ante quod ceciderant tria cornua; et de cornu illo quod habebat oculos, et os loquens grandia, et majus erat caeteris. Aspiciebam, et ecce cornu illud faciebat bellum adversus sanctos, et praevalebat eis, donec venit Antiquus dierum, et judicium dedit sanctis Excelsi, et tempus advenit, et regnum obtinuerunt sancti. Et sic ait: Bestia quarta regnum quartum erit in terra, quod majus erit omnibus regnis, et devorabit universam terram, et conculcabit, et comminuet eam. Porro cornua decem ipsius regni, decem reges erunt, et alius consurget post eos, et ipse potentior erit prioribus, et tres reges humiliabit, et sermones contra Excelsum loquetur, et sanctos Altissimi conteret, et putabit, quod possit mutare tempora, et leges; et tradentur in manu ejus usque ad tempus, et tempora, et dimidium [Col. 0576D] temporis: et judicium sedebit ut auferatur potentia, et conteratur, et dispereat usque in finem: regnum autem et potestas, et magnitudo regni quae est subter omne coelum detur populo sanctorum Altissimi, cujus regnum, regnum sempiternum est, et omnes reges servient ei, et obedient. Hucusque finis verbi. Ego Daniel multum cogitationibus meis conturbabar, et facies mea mutata est in me: verbum autem in corde meo conservavi.

Tria praecipue capita prophetia ejusmodi continet, videlicet quatuor animalium, seu regnorum historiam: judicium solemniter celebratum a Deo; traditionem denique regni perpetui, et sine fine populo [Col. 0577A] sanctorum ejus. Mira hactenus consensio in expositione eorum inter omnes Danielis elucidatores fuit. Straverunt viam caeteris vetustiores Patres, quos in prologo Danielis cum Eusebio Caesariensi refert sanctus Hieronymus, Theodoretus, Beda, Rupertus: secutique sunt eorum vestigia Albertus Magnus, Hugo Carensis, Lyranus, et recentiores omnes, Hector Pintus, Pereira, Cornelius de Lapide, et alii. In eo igitur conveniunt, ut asserant quatuor illa animalia hieroglyphice adumbrasse quatuor notissimas monarchias, Assyriorum, Persarum, Graecorum et Romanorum, quibus tandem de medio sublatis universale generis humani judicium celebrandum est, et regnum aeternum sanctis et electis tradendum. Unde et cornu illud ultimum quartae bestiae, [Col. 0577B] volunt fore Antichristum, utpote cui illud conveniat: Sermones contra Excelsum loquetur, et sanctos Altissimi conteret; et illud: Vidi quoniam interfecta esset bestia, et perisset corpus ejus, et traditum esset ad comburendum igni; tunc praesertim quando cum nubibus coeli Filius hominis veniebat; et quando throni positi sunt, et Antiquus dierum sedit; et quando judicium sedit, et libri aperti sunt. Soli Rabbini hactenus ab his dissenserunt, qui sanctos illos quibus regnum, occisa bestia, datum est, volunt fuisse Machabaeos, et ultimum regem in ipsos persecutionem moventem, per cornu significatum, Antiochum. Caeterum Antiochus non fuit undecimus sui principatus rex, ut oportebat, si per cornu illud adumbrari debebat: et nihil de caeteris accommodari opportune potest in [Col. 0577C] hac explicatione. Sed relinquamus inanes Judaeos, qui multo magis impugnatione alterius sententiae expugnati manebunt.

In ea vero tam multa sunt cohaerentia destituta, ut facile a quovis judicium de ea ferri possit. Vetustiores sane Patres eam amplexi excusationem justam habent, quandoquidem suo tempore prophetia nondum impleta erat: recentiorum autem non levis est, tot tantosque antesignanos sequi; quamquam a multis difficultates ingentes paterentur, illud Plutarchi sibi usurpantes: Magnos, si erravimus, duces habuimus. Certe Hieronymus non tam sequitur, quam refert, et refutat communem illam interpretationem de quatuor monarchiis; et difficultatibus superatus, in principio commentariorum hujus capitis, [Col. 0577D] haec praemisit: In superioribus (capitibus) ordo sequitur historiae, quid sub Nabuchodonosor, et Balthasar, et Dario, sive Cyro mirabilium signorum acciderit: in his vero (id est, a VII capite usque ad XII) narrantur somnia, quae singulis sint visa temporibus, quorum solus propheta conscius est, et nullam habent apud barbaras nationes signi, vel revelationis magnitudinem; sed tantum describitur, ut apud posteros eorum, quae visa sunt memoria perseveret.

At quae in praedictis monarchiis non verificantur? Paucis multa perstringam. Primum omnia illa quatuor regna per bestias significata, non orta, sed oritura praedicuntur ab angelo. Hae quatuor bestiae magnae, quatuor sunt regna, quae consurgent de terra. [Col. 0578A] Hoc vero de monarchiis tempore prophetiae dici non potuit, quandoquidem Babylonica, seu Chaldaica non solum jam orta, sed pene mortua erat, cum visio haec ostensa dicatur anno 1 Balthassar regis Babylonis, in quo praedicta monarchia defecit; vel ipso Daniele teste cap. V. Deinde animalia haec simul ex mari ventorum flatibus agitato orta sunt. Videbam, inquit, in visione mea; et ecce quatuor venti coeli pugnabant in mari magno, et quatuor bestiae grandes ascendebant de mari diversae inter se. Monarchiae vero illae non simul ortae sunt, sed successive per multa annorum curricula; utpote e quibus posterior orta semper fuerit in interitum prioris: nam Persae subjugarunt Assyrios, seu Chaldaeos; Persas post 230 imperii annos Graecus delevit exercitus sub Alexandro: [Col. 0578B] cujus monarchia in ejus morte divisa est in tria regna, Syriacum, Macedonium et Aegyptium: his superiores effecti Romani monarchiam erectam per 500 annos a secundo bello Punico usque ad urbis eversionem per Alaricum sub anno Romae conditae 1164, conservarunt.

Rursus in applicatione cujusvis bestiae ad certam monarchiam, novae oriuntur ambiguitates. De secunda bestia dicitur, quod tres ordines dentium erant in ore ejus, hoc autem potius verificaretur in tertia Graecorum monarchia, quam in secunda: nam ea divisa fuit, ut dixi, in tria regna se invicem debellantia, quod secundae non accidit. Sed aiunt, verificari in illis tribus principibus Persarum, qui praeerant 120 satrapis: per eos enim universum gubernabatur [Col. 0578C] imperium, ipso Daniele teste cap. VI. At quaeram ego quas carnes jussi sunt devorare? nihil de crudelitate eorum legimus. Quinimmo unus ex tribus ipse Daniel erat, siquidem cap. VI dicitur: Placuit Dario, et constituit super regnum satrapas 120, ut essent in toto regno suo; et super principes tres, ex quibus Daniel unus erat; de quo videant ipsi, quam crudelitatem ei impingant, ut quoquo modo ipsi vere dictum sit: Surge, comede carnes plurimas. Adhaec quid significat, quod bestia tertia dicitur habuisse quatuor capita, et alas totidem? Certe nec quatuor, nec octo solum reges fuisse in Graecorum monarchia satis perspicuum est; et imperium Alexandri in tria dumtaxat regna divisum fuit. Quod ad quartam spectat [Col. 0578D] quae terribilior caeteris describitur, Romanum per eam imperium significari contendunt. Sed nihil difficilius, solos siquidem undecim reges usque ad judicium habitura dicitur illa: quot vero decades Romanorum imperatorum fuerunt? nam cornua undecim totidem reges ejus quarti regni denotare, angelus Danieli exposuit. Insuper videant ipsi velintne facere Antichristum Romanorum imperatorem, et ejus monarchiae ultimum regem, quoniam de cornu undecimo bestiae quartae asseritur quod futurus sit rex ultimus regni per illud significati: Porro cornua decem ipsius regni decem reges erunt, et alius consurget post eos, et ipse potentior erit prioribus, et tres reges humiliabit, et sermones contra Excelsum loquetur, etc.

[Col. 0579A] Non majoris est momenti quod Annius Viterbiensis in quaestionibus super Apocalypsim commentatus est: cornu ultimum Machometem pseudoprophetam denotasse, nihil etenim eorum, quae de cornu illo dicuntur in Machomete verificatur; nec enim fuit ultimus illius quartae monarchiae, quod de cornu illo dicitur, sed principium novae: nec secutus est alios decem reges, nec humiliavit tres illorum, nec judicium ullum in ejus morte factum legimus, nec corpus ejus igne crematum est.

Insuper quod judicium a Daniele hoc loco praevisum, de ultimo totius humani generis exponitur, a vero destitutum quis non videt? Non enim in eo judex constituitur Christus Dominus, quod in ultimo futurum fides docet, sed aeternus Pater, prima nimirum [Col. 0579B] sanctissimae Trinitatis persona. Nec illi judicio sistitur humanum genus, pro meritis praemia, vel poenas factorum recepturum, in singulis, sed ipse humani generis Redemptor; is siquidem Patri suo oblatus dicitur. En verba prophetae: Aspiciebam donec throni positi sunt, et Antiquus dierum sedit; vestimentum ejus candidum quasi nix, et capilli ejus quasi lana munda. Quae sane aeterni Patris luculenta et appositissima figuratio est: subinfert assistentium numerum: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei; quod de angelicis spiritibus Dei ministris dictum nemo non videt. Sed quis judicio tanto oblatus dicitur? Aspiciebam (ait) et ecce cum nubibus coeli quasi filius hominis veniebat, et usque ad Antiquum dierum pervenit. [Col. 0579C] Numquid judex sessurus, cui homines sisti deberent? minime, sed ipsemet oblatus est Judici, et in conspectu ejus obtulerunt eum. Sequitur favorabilis pro eo lata sententia, Et dedit ei (Pater Judex) potestatem, et honorem, et regnum: et omnes populi, tribus et linguae ipsi servient: potestas ejus potestas aeterna, quae non auferetur, et regnum ejus quod non corrumpetur. Et tunc populo sanctorum Altissimi, occisa bestia, regnum datum est. Ubi illud quoque valde notandum est, quod in calce visionis expresse asseritur, post illud judicium Danieli ostensum, multos sub coelo dominaturos reges, qui monarchiae populi sanctorum servient, et obedient. Unde regnum illud seu monarchia ultima populi sanctorum, de qua hic agitur, nullatenus potest coelestia [Col. 0579D] beatorum gaudia denotare; quandoquidem post regnum coelorum ab ipsis corporaliter acceptum, nullus remanere populus aut rex poterit sub coelo, cum tamen mansuros multos et populos et reges sub ipso propheta pronuntiet, illis verbis: Et judicium sedebit, ut auferatur potentia, et conteratur, et dispereat usque in finem: regnum autem et potestas, et magnitudo regni, quae est subter omne coelum, detur populo sanctorum Altissimi, et omnes reges servient ei, et obedient: non asserit supra coelum, seu in coelo regnum illud continendum, sed subter omne coelum, eique omnes reges obedituros. Sed et illud, dispereat (potentia bestiae) usque ad finem; post judicium illud, finem adhuc mundi superesse manifestat, [Col. 0580A] et nondum finitum mundum. Insuper judicio peracto, et occisa quarta bestia, de tribus aliis dicitur, quod concessa fuit ipsis vita usque ad certum tempus, sine potestate tamen et dominio: Aliarum quoque bestiarum ablata est potestas, et tempora vitae constituta sunt eis usque ad tempus et tempus. Nemo autem audebit asserere post universale judicium aliquas gentes sub coelo in hac vita ad tempus relinquendas. Sive igitur bestias, sive judicium, sive regnum post ipsum sanctorum populo datum sigillatim applicandum inspiciamus, innumeras et insuperabiles communis expositio videtur pati difficultates: in ea vero quam modo exponemus, cessant omnes, nihil non cohaeret visioni, cuncta consonant, miramque in cunctis ejus partibus consonantiam [Col. 0580B] cum re significata reperiuntur habere. Praeterquam quod jam cap. 2 ostensi fuerant prophetae ortus et interitus quatuor illarum monarchiarum sub typo statuae, a Nabuchodonosore visae, ex totidem metallis confectae: unde verisimile non est iterum denuo rem eamdem a Daniele scriptis traditam, praesertim quia non fuit exposita ab angelo quasi visio ejusdem rei, sed novae et diversae: quare aliud quidpiam ab ea nunc significatum quaeramus.

Age, jam exponamus propheticam Danielis visionem de Barbaris in Hispaniam irruentibus: nam [Col. 0580C] per has bestias barbaras significari nationes ipse Hieronymus annotavit inquiens, Regnorum feritas atque crudelitas bestiarum nomine demonstratur. Itaque anno Domini 419, aera Caes. 447, Arcadii et Honorii imp. an. 15, eodem Honorio VIII et Theodosio Arcadii filio III coss., tertio idus Octobris, feria item tertia, Alani, Wandali et Suevi, tres barbarae nationes, Hispanias ingressae sunt. Anno autem Domini 416, qui fuit aerae Caes. 454, imperii vero praedictorum 22, Gothi sub Ataulpho rege easdem Hispanias intravere. In his omnes auctores conveniunt, et qui omnium exactissime scripsit ea de re testis et ipse oculatus Idatius episcopus Lamacensis, a quo in his manuducti et excitati fuimus. Quatuor ergo bestiae de mari ascendentes, quatuor istae barbarae [Col. 0580D] nationes sunt eo tempore in perniciem Hispaniarum erectae, quo totus pene orbis quasi e quatuor ejus angulis, sub totidem ventorum typo agitatus est, et undique tyranni bellum insufflantes contra Romanum imperium conspirarunt. Quinimmo quod a quatuor ventis excitatae dicuntur, in eo impletum ad litteram conspicitur, quod consules duo contra totidem imperatores rebellantes praedictas quatuor bestias super Rom. imperium e remotissimis terris adduxerunt: siquidem Stilico comes spreto Honorio principe, regnumque ejus inhians, Alanorum, Suevorum Wandalorumque gentes donis pecuniisque illectas contra regnum Honorii excitavit; Rufinus vero Patricius Arcadio principi insidias tendens Alaricum Gothorum [Col. 0581A] regem infestum Reipubl. fecit. Verba sunt Marcellini comitis in Chron. ad annos Domini 395 et 408. Quod vero de mari ascenderint postea sic exponitur ab Angelo, ut mare mundum ipsum significet, nam quae prius dicebantur de mari ascendisse, postea de terra consurrexisse dicuntur. Sed vero facile etiam intelligi possunt eae nationes in Hispaniam de mari ascendisse per quatuor ventos coeli, cum pene omni ex parte maribus cincta sit: et sciamus Alanos Occidentalem plagam occupasse, nimirum Lusitaniam; Wandalos Meridionalem, id est, Baeticam: Suevos Septentrionalem, videlicet Gallaeciam et Asturias: Gothosque ab Orientali intrasse Barcinonem.

[Col. 0581B] His accedit quod nullibi gentium quatuor simul barbarae nationes intrasse reperiuntur, nisi in Hispaniam; licet enim in Italiam quoque, et Galliam, et Germaniam Alani, Wandali, Suevi et Gothi intraverint, non tamen soli sicut in Hispaniam. Nam simul cum eis Huni et Eruli intraverunt et tandem Longobardi: qui omnes ab Hispaniis abstinuerunt. Quare solum in Hispanias quatuor, nec plures, nec pauciores ingressae sunt: et quod caput est, universae prophetiae circumstantiae in sola Hispania verificantur. In primis ordo bestiarum, ordini nationum in Hispanias intrantium correspondet, hoc siquidem ordine ab Idatio et Orosio nominantur. Idatius enim ait, Alani et Wandali, et Suevi Hispanias ingressi, etc., et post annos septem, Ataulphus cum Gothis Barcinonem. Orosius autem lib. VII, cap. ult.: [Col. 0581C] Quamvis, inquit, Alanorum, Wandalorum Suevorumque reges eodem nobiscum placito depacti forent, etc. Prima proinde bestia Alanos, secunda Wandalos, tertia Suevos, quarta Gothos significat: et propriissime; uniuscujusque etenim propria signa describunt.

Prima bestia, Alani. —Tria sane bestia prima habuisse dicitur: 1 ^o quod erat quasi leaena, nimirum caeterarum se reputabat reginam; nam leo in animalibus imperium habet; 2 ^o quod alas habebat aquilae, hoc est, regem superbum; nam aquila regis indicium est, et quemadmodum in cornibus et capitibus bestiarum, ita et in alis reges denotantur: et generaliter a paritate rationis, quidquid habere dicuntur super se reges sunt; 3 ^o quod breviter deplumata est, et dignitas regia ab ea fuit ablata: [Col. 0581D] Aspiciebam donec evulsae sunt alae ejus, et sublata est de terra, et super pedes quasi homo stetit: videlicet ut aliis assisteret, servitutem amplexa; quae enim superbissima omnium alta de se praesumebat, et ferae induerat saevitiam, mansueta et tractabilis facta est. Et hoc est quod dicitur, et cor hominis datum est ei: Alanos omni modo hic typus adumbrat. Potentabantur Wandalis et Suevis; Gothos despiciebant. Et quando Wandali simul et Suevi Gallaeciam solam occuparunt, Alani potiores Hispaniae provincias acceperunt, Carthaginensem scilicet et Lusitaniam: Gallaeciam Wandali occupant, et Suevi (ait Idatius anno Domini 411) sitam in extremitate Oceani maris occidua; Alani Lusitaniam et Carthaginensem provincias. [Col. 0582A] Habemus Alanos in leaena alas aquilae habente proprie satis denotari; sed unde celerem illorum abolitionem educimus? quot, rogo, annos, eorum volavit superbia? Decimum non adimpleverunt, si fides Idatio habenda est, qui anno Domini 418, et 24 Arcadii et Honorii, haec scribit: Alani qui Wandalis et Suevis potentabantur, adeo caesi sunt a Gothis, ut exstincto Atace (aliis Ajace) rege ipsorum, pauci qui superfuerant, abolito regni nomine (ecce quomodo eversae sunt alae ejus) de Gunderici regis Wandalorum, qui, in Gallaecia resederat, patrocinio se subjugarent. Jam ergo in ea natione verificatur quod super pedes quasi homo stetit, et cor hominis datum est ei. Exstincti vero sunt a Walia Gothorum rege, qui eodem [Col. 0582B] anno (ut verbis utar Idatii) Romani nominis causa intra Hispanias caedes maximas Barbarorum effecit. Sunt qui existiment Cathalanos vocari nunc, quasi Gothos Alanos, quod Alani Gothis subjecti eam Hispaniae partem occupaverint, et utrique nomen provinciae dederint. Non deerunt quibus arrideat, non sine mysterio, Alanos per allatam leaenam significari, ut nomine bestiae, nomen etiam nationis significatae indicaretur: et idem forsan de prima littera secundae bestiae et nationis notari alicui libebit, in urso videlicet Wandalos significatos; sed solidiora prosequamur.

Secunda bestia, Wandali. —Tria quoque de secunda bestia dicuntur, quae Wandalis ad unguem conveniunt: 1 ^o quod erat similis urso; in quo cum duritia et ferocitate parciorem victum notant Danielis [Col. 0582C] interpretes; 2 ^o quod tres ordines erant in ore ejus et dentibus ejus. Nimirum quoniam in tres partes regnum illud erat dividendum, et ubique ferociam exerciturum; 3 ^o denique quod ei soli inter caeteras bestias dictum fuit, Surge, comede carnes plurimas. Et recte tria haec de Wandalis dicuntur, quorum parcitatem victus, ursi symbolo denotatam, et castimoniam, quae inde consequitur, summopere laudat Salvianus Massiliensis lib. VII de Providentia. In ejus autem ore tres ordines dentium fuisse dicuntur, quia cum una quaevis caeterarum nationum a se invicem numquam discesserit; Wandali tres diversas provincias occuparunt; et primum quidem Wandalorum nonnulli ad Gallaeciam prope Suevos sedes fixerunt, alii vero cognomine Silingi ad Baeticam declinarunt; et tandem fortiores ipsorum Africam [Col. 0582D] ceperunt, et devastarunt. Ita sane ex Orosio, Isodoro et Idatio credere edocemur, hujus siquidem (quem duo alii sequuntur) verba sunt. Ann. 17 Arcadii et Honorii: Gallaeciam Wandali occupant, et Suevi Alani Lusitaniam et Carthaginensem provincias, et Wandali cognomine Silingi Baeticam sortiuntur, a quibus Wandalusia postmodum appellari coepit. Anno deinde 5 Theodosii, Gensericus rex de Baeticae provinciae littore cum Wandalis omnibus, eorumque familiis, mense Maio ad Mauritaniam, et Africam relictis transiit Hispaniis. Ubique tamen dentes suos, id est, feritatem in servos Christi exercuerunt, cuncta eorum bona depraedantes, ac miseros misere [Col. 0583A] trucidantes. Egimus in superioribus de S. Vincentia Cauriensi in Baetica a Wandalis martyrio coronata; deque SS. martyribus Arcadio, et sociis ab eisdem occisis. De his vero quos Bracarae, Gallaeciae metropoli, jugularunt, scribit ipse Idatius ad annum Dom. 420 et 427. Et quasi parum de carnibus Christianis comedissent, surgere rursus jubentur et comedere carnes plurimas, quo denotatur Wandalos a sedibus quas prius in Hispania habebant surrexisse, et in Africam transfretasse, ubi persecutionem illam notissimam, ab eis Wandalicam nuncupatam, commoverunt, causa Arianismi inducendi, quae tot myriades martyrum Deo consecravit et a Victore Uticensi scripta est. Ob id certe dictum fuit Wandalicae bestiae, comede carnes plurimas, quod tamen de nulla [Col. 0583B] caeterarum dicitur. Cui etiam soli convenire videtur, quod in parte stetit, nimirum quoniam reliquis in Hispania manentibus, soli Wandali in aliam partem a caeteris sejuncti sunt, id est, in Hispaniam.

Tertia bestia, Suevi. —Totidem atque in reliquis, in tertia bestia notatu digna reperiuntur: 1 ^o Quod erat quasi pardus, qui de genere leonum existens, regiam majestatem significat. 2 ^o Quod alas habebat quasi avis, quatuor supra se, et quatuor etiam capita erant in bestia. Cum vero id quod regnum, cujus bestia gerit typum, habere dicitur super se, rex ejus sit, fit ut quatuor alae et totidem capita quae super tertiam bestiam erant, octo reges significent, qui ejus regni, successu temporis, habenas recturi essent. 3 ^o Quod specialiter de ea scribitur, quod [Col. 0583C] potestas data est ei, quod tamen de duabus prioribus dictum non est: ubi profecto innuitur, nationem per eam bestiam significatam, peculiare regnum fundaturam et possessuram, longo temporis intervallo per multorum regum vitas ducto. Nihil vero exactius Suevos adumbrare posset, qui speciale regnum habuerunt in Hispania, quod tamen nec Alani, nec Wandali fundavere: et ad tantam indies devenerunt potentiae magnitudinem, ut de Rechilla eorum rege scribat M. Maximus in Chron. ann. Dom. 448: Rechilla, Suevorum rex, pene totius Hispaniae monarcha fit. Duravit vero ipsorum regnum ab ann. 411, quo in Gallaeciam secesserunt, usque ad annum 3 Mauritii imperatoris, et Christi 588, teste Joanne Viclarensi in Chron., seu, ut M. Maximus [Col. 0583D] inquit, in suo, ann. Dom. 586, quo a Leovigildo Gothorum rege subjugati sunt post 177 vel 179 annos imperii Gallaeciani: quo tempore Bracarae regiam curiam habuerunt. Unde et nunc ejus provinciae incolas nonnulli Sevos quasi Suevos vocant. Toto vero praedictorum 177 annorum spatio, octo dumtaxat reges habuisse leguntur, ordine sequenti. Primus fuit Hermenricus, qui in Hispanis primus Suevorum regni solium erexit; vixit teste Idatio usque ad ann. Domini 440, reliquitque regni successorem filium suum Rechillanem. II. Rechilla obiit ann. Domini 447, qui fuit 24 Theodosii Junioris. III. Ei successit Ricciarius, filius ipsius, qui anno secundo Martiani principis occisus fuit, mense [Col. 0584A] Decembri, a Theoderico Gothorum rege. IV. Ricciario sine successore mortuo electus fuit a Suevis Maldra, qui quarto regni anno occisus est. V. Successorem habuit Remismundum. VI. Hic autem Arianimirum, vel Theodomirum: duplici insignitum nomine, quod videlicet principio Arianis faveret, deinde Divinitatem Christi fassus sit; unde prius Arianimirus, postea Theodomirus dictus est. VII. Miro Suevorum gubernacula suscepit; et VIII, Evoricus, in quo tota Suevorum regum prosapia simul cum corona defecit. Ita ex Idatio, M. Maximo, Viclarensi, et Isidoro desumitur; et tametsi nonnulli, ex quibus est Maximus, in ordine regum designando varient, nam Ricciarium ponit non tertio loco post Rechillanem, sed quinto inter Remismundum et [Col. 0584B] Arianimirum: nemo tamen octonarium auget, vel minuit: a quo longe abjiciendi sunt quatuor tyranni, qui regnum aliquoties arripere conati sunt: Frantanes in Maldram regem rebellavit; Fumarius in Remismundum; Andeca in Mironem, et Malluricus tandem in ipsum Andecam; omnes siquidem auctores concorditer eos tyrannos nuncupant, non reges. Habuit proinde bestia tertia, leopardus Suevus, alas quatuor super se et quatuor capita, et potestas data est ei, quae tamen nec Wandalis, nec Alanis dicitur data; quippe cum cito evulsae sunt alae horum; et illi in parte steterunt, id est, Alani priusquam successionem regni sui haberent in Lusitania destructi sunt, Wandali vero in Africam secesserunt.

Sed quamobrem quatuor priores reges Suevorum [Col. 0584C] alae, et quatuor posteriores capita nuncupantur, et non omnes capita, aut non omnes alae? Ut ego existimo, quoniam quatuor priores incredibili pernicitate diversas remotasque Hispaniae provincias depraedati sunt; posteriores quietem adepti, pacifice gentes suas gubernarunt. Hermenricus saepius eas Gallaeciae partes quae sub ipso non erant infestavit; Richilla primum Emeritam usque pervenit, postea Baeticam et Carthaginensem provincias aggressus est; Ricciarius Vasconias devastavit, et inde Caesaraugustam et Herdam; Maldra Ulixbonam, et totam Lusitaniam diripuit (scribit de ejus gestis Idatius); at vero Remismundus, Arianimirus, Miro, et Evoricus, de solo regno suo curasse leguntur. Inde quatuor priores reges per alas quatuor, totidem posteriores [Col. 0584D] per quatuor capita propriissime adumbrati sunt, et neque omnes alae, neque omnes capita nuncupati.

Quarta bestia, Gothi. —De quarta demum bestia dicemus, in qua quatuor Daniel notatu digna praevidit: 1 ^o Quod mirabilior et terribilior erat caeteris, et fortis nimis, utpote quae dentes ferreos habebat magnos, et ungues similiter ferreos, et ore simul ac pedibus omnia quae sibi objiciebantur comminuebat, conculcabat, et dilacerabat; 2 ^o quod dissimilis erat caeteris, nec certam, quod sciamus, habebat figuram; 3 ^o quod habebat cornua decem, post quae cornu aliud parvulum ortum est de medio eorum. De hoc autem multa dicuntur: nimirum, quod tantum [Col. 0585A] crevit, ut majus esset caeteris cornibus quod ad ejus conspectum ceciderant tria cornua; quod oculi quasi oculi hominis erant in cornu isto, quod habebat etiam os loquens grandia, seu ingentia. 4 ^o Demum quod propter vocem sermonum grandium quos cornu illud loquebatur, interfecta fuit bestia, et periit corpus ejus, et traditum est ad comburendum igni. Manuducimur vero ad ejus cognitionem angelica expositione, qua ad Danielem dictum est: Bestia quarta regnum quartum erit in terra, quod majus erit omnibus regnis, et devorabit universam terram, et conculcabit, et comminuet eam. Porro cornua decem ipsius regni decem reges erunt: et alius consurget post eos, et ipse potentior erit prioribus, et tres reges humiliabit, et sermones contra Excelsum loquetur, et sanctos [Col. 0585B] Altissimi conteret. De superbia autem et tempore dominationis ipsius subdit: et putabit quod possit mutare tempora et leges, et tradentur in manu ejus (sancti videlicet, de quibus prius dixerat, faciebat bellum adversus sanctos et praevalebat eis ), quousque? usque in finem, et tunc tandem regnum et potestas, et magnitudo quae est subter omne coelum dabitur populo sanctorum Altissimi, eoque omnes reges servient et obedient, et regnum sempiternum erit. Mirum profecto quam bene haec omnia Gothorum genti ejusque regibus in Hispania, regnantibus conveniant. Ipsi quarta bestia et regnum quartum sunt, utpote qui post caeteras tres nationes Hispanias intrarunt, ipsi fortiores et ferociores caeteris, majorem stragem in Hispaniis fecerunt, ipsi dissimiles reliquis, [Col. 0585C] nec certam alicujus animalis imaginem prae se ferebant (id est, nec leaenae, nec ursi, nec pardi, vel alterius cujusvis bestiae, quae describi certe possit), quod nimirum non intrarunt in Hispanias quasi hostes, et praedones, sicut reliquae barbarae nationes, sed sub titulo defensorum Romani imperii, cum tamen omnes deciperent, et Romanos non minus quam caeteros conarentur ab Hispania deturbare. De persecutione Barbarorum sub Romano nomine haec Idatius anno 23 Archadii et Honorii, qui fuit secundus ab ingressu Gothorum: Wallia rex Gothorum, Romani nominis causa intra Hispania caedes maximas efficit Barbarorum; et anno sequenti: Wandali Silingi in Baetica per Walliam regem omnes exstincti; Alani quoque, adeo caesi sunt a Gothis, ut [Col. 0585D] exstincto rege ipsorum, Wandalorum se patrocinio subjugarent. Quis non diceret Gothos fidissimos Romanorum auxiliares? nihil tamen longius aberat ab ipsorum animis; cum enim occasio sese obtulit, exercitum Romanorum quos palam juvare promittebant, fraude et deceptione, cum jam de victoria loquebantur, in manus Wandalorum tradiderunt. Ejus rei testis etiam est Idatius, qui anno 28 Arcadii inquit, Castinus magister militum Romanorum, cum magna manu, et auxiliis Gothorum, bellum in Baetica Wandalis infert: quos cum ad inopiam vi obsidionis arctaret, adeo ut se tradere jam pararent; inconsulte publico certamine confligens, auxiliorum fraude deceptus, ad Tarraconam victus effugit. Cum [Col. 0586A] igitur a nemine cognosceretur quarta Gothorum bestia, non mirum si species ejus non describitur, sed dissimilis dicitur caeteris.

Quod ad regum numerum hujus nationis spectat, decem cornibus adumbratorum, decem habuit, non plus nec minus, ab Ataulpho qui primus Gothorum in Hispanias intravit, usque ad Liubanem, cui undecimus successit Leovigildus; de quo quidquid de undecimo cornu dictum est ad unguem, ut mox ostendam, verificatur. Primus fuit (uti diximus) Ataulphus, Barcinone occisus ann. Dom. 416. II. Wallia, qui duos regnavit annos, et obiit 418. III. Theodoredus, qui ann. Dom. 455 occisus occubuit. IV. Ejus filius Thorismus, seu Thorismundus, qui anno sequenti necatus est. V. Successit frater ejus Theodoricus, [Col. 0586B] qui anno 464 ab Eurico fratre suo trucidatus est. VI. Euricus ipse, qui anno Domini 482. Arelate in Gallia Gothica mortuus est, habuitque successorem Alaricum. VII. Alaricus regnavit annos 23 usque ad annum Domini 506. VIII. Huic successit filius ipsius Amalaricus, Theoderici Italiae regis ex filia nepos, infans adhuc, et pueriles non excedens annos: quo tempore Theodoricus gubernavit in Hispania pro nepote. IX. Athanagildus qui habenas regni tenuit usque ad annum 2 Justini Junioris, Christi vero 567, quo nimirum Athanagildus rex Gothorum (ait Viclarensis) in Hispania vitae finem suscepit, et Liuba pro eo in regnum provehitur, fuitque X inter Gothorum Hispaniae reges. Horum omnium auctores habeo tres oculatos testes, Idatium, Maximum, et Joannem Viclarensem. [Col. 0586C] Sed sunt qui post Ataulphum, Sigericum collocent ante Walliam, qui tamen regium non ascendit solium, unde a Prospero et Idatio in catalogo Gothorum regum non admittitur, de quo superius satis dictum a nobis est. Tempore etiam infantiae Amalarici invasit regnum ejus Gesalaicus, sed tyrannidi ipsius Theodoricus negotii gubernator occurrit; Gesalaicus vero profugus et vagus in Galliis mortuus est ann. Domini 510. Addit Isidorus (quem recentiores sequuntur) tres alios ante Athanagildum, scilicet Theudium, Theudisclum, et Agilam, qui tamen tyranni potius quam veri reges fuerunt, et eapropter M. Maximus qui exactius res Gothorum chronologice secutus est, eos a catalogo regum ejecit, indignos judicans tanto honore, quod Lucas Tudensis [Col. 0586D] fecit, immo eo teste, Isidorus etiam, cujus Chronicon ad verbum ipse transcripsit ex purioribus (ut apparet) originalibus, quam nunc exstent. Nam certe Chronicon quod inter ejus opera exstat Gothorum, sub nomine Isidori, innumeris scatet mendis in annorum notis, in nominibus, in ordine et serie regum, et aliis quae facile quivis collatione facta cum conciliis, Idatio, Viclarensi et caeteris auctoribus deprehendet. Decem igitur dumtaxat Gothorum reges fuere usque ad Liubanem.

Liubane tamen nihilominus regnante, Leovigildus (undecimum cornu) partem regni accepit; quo vere de illo diceretur, Ecce cornu aliud parvulum ortum est de medio eorum; in medio enim regni fratris sui [Col. 0587A] parvum regnum sibi constituit: quod Viclarensis gestorum ejus chronographus sic notavit: Anno 3 Justini Junioris, Leovigildus germanus Liubanis regis, superstite fratre in regnum citerioris Hispaniae constituitur. Porro tres reges post ejus ortum ceciderunt, Liuba Gothorum, et Miro, atque Evoricus Suevorum, regnaque ipsorum suo adjecit, ut idem Viclarensis scribit: quo nimirum illud in eo verificetur, Cornu aliud ortum fuerat, ante quod ceciderant tria cornua, et majus erat caeteris; et majus multo, quandoquidem universam Hispaniam, quae multis regibus variisque principibus subjecta fuerat primus omnium sub sua reposuit potestate, ad quod necesse fuit Vasconias, Bastetaniam, Malacitanam, Cordubensem, et Assidoniensem, aliasque provincias et [Col. 0587B] urbes bello sibi subjicere, et Suevorum qui in Gallaecia potentabantur, regnum delere; cui demum Galliam Narbonensem adjecit, unde et devorasse universam terram propriissime dictus est, et conculcasse, ac comminuisse eam.

Magna quoque et ingentia contra Excelsum locutus fuit, nimirum contra Christi Divinitatem blasphemias evomens, utpote Arianorum propugnaculum, et bellum ea de causa adversus sanctos faciebat, et praevalebat eis. Nihil verius, nihil magis litterae consonum: nam concors auctorum vox est, Leovigildum bellum acerrimum indixisse catholicis, quorum patrocinium Hermenegildus filius susceperat, ipsisque semper praevaluisse. Accipe verba M. Maximi, qui ea quae vidit scripto tradidit. Anno Domini 580. Hermenegildus [Col. 0587C] catholicorum suscipit patrocinium. Rursus, Indicto inter Patrem Leovigildum, et principem Hermenegildum publico bello (nam in causa catholicorum populorum a patre admonitus erat, ne a se deficeret), Leovigildus filium Hispali obsidet, proditioneque Romanorum patri suo traditur, qui post duram carceris custodiam Hispali vinctus, et catenis alligatus vehementer premitur: sed tandem datis obsidibus dimittitur. Anno 581: Leovigildus iterum Hermenegildum filium obsidet ad Osset oppidum Lusitaniae, captumque Toletum ducit, ibique carceri mancipat. Insuper anno 583: Leovigildus iterum filium Hermenegildum Hispali obsidet. Et anno 584: Leovigildus exercitum contrahit contra Hermenegildum filium. Mironem Suevorum regem in auxilium suum contra filium, et hostes multos [Col. 0587D] vocat. Anno vero 585: Hermenegildus Hispali delapsus, et Cordubae captus, primum Hispali, Toleti deinde, Valentiaeque aliquot menses captivus exsulat. Quid plura? adeo praevaluit truculenta bestia, ut filium capite truncari fecerit; cum antea persecutione generali in catholicos mota, praecipuos eorum antistites acerrime persecutus in exsilium misisset. Ejus sane jussu S. Leander Hispalensis, et sanctus Licinianus Carthaginensis episcopi Constantinopolim relegati sunt; S. Mausona Emeritensis Complutum; S. Euphemius Toletanus Barcinonem; S. Bonitus Complutensis Caesarangustam; S. Fulgentius Astigitanus, et alii alias ob defensionem catholicae veritatis, agente impio Leovigildo rege, exsilium perpessi [Col. 0588A] fuere; id quod Marcus Maximus Caesaraugustanus tunc temporis episcopus, et ipse oculatus testis scribit ad annum Domini 583. Faciebat ergo bellum adversus Sanctos, et praevalebat eis.

Sed quid significat quod subjungitur: Ecce oculi quasi oculi hominis erant in cornu isto? nimirum quod ad debellandos sanctos non caeca sua dumtaxat phantasia movebatur, sed multorum episcoporum instigatione, qui oculi Ecclesiae nuncupabantur; quinimmo et concilia celebrabat super eadem re. Accipe M. Maximi verba ad annum Domini 581: Leovigildus iterum Hermenegildum filium suum obsidet, captumque Toletum ducit, ibique carceri mancipat. Sed ecce oculos hujus cornu: Ubi synodum episcoporum Arianorum, suaeque factionis contrahit, cui Paschasius [Col. 0588B] episcopus Ecclesiae S. Eulaliae Toletanae praesidet, conveniunt eo Vincentius episcopus Caesaraugustanus: Sumnia, et Nepotianus episcopi Emeritensis Ecclesiae intrusi: Ugnus Barcinonensis, Murita Valentinus Argimundus Portucallensis, Gardingus episcopus Tudensis, et alii ejusdem sectae. Elatus tot Patrum favore Leovigildus, non mirum si putaret, quod posset mutare tempora et leges regni sui, et sectae. Cujus rei nobis praebet exemplum Viclarensis; cum enim Arianorum lege inviolabili cautum esset, ne quis ad eos de catholicis transire permitteretur, nisi lavacro illo suo Zenoso rebaptizaretur: Leovigildus congregato concilio suorum antistitum, legem abrogavit, novam sub his verbis condens: De Romana religione ad nostram catholicam fidem (ita suam miseri nuncupabant) [Col. 0588C] venientes, non debere baptizari, sed tantummodo per manus impositionem, et communionis perceptionem recipi, et gloriam Patri per Filium in Spiritu sancto dari. Quo effectum est (miserabile dictu) ut per hanc seductionem plurimi nostrorum (ait Viclarensis) cupiditate potius impulsi, in Arianum dogma declinarint.

Sed quid sibi vult quod debellasse et praevaluisse dicitur sanctis, traditosque illos fuisse in manus ejus, usque ad tempus, et tempora, et dimidium temporis? Sane in his verbis quot annos regnaturus esset, innuitur. Cum vero temporis nomine, nullus determinate et perspicue annorum numerus designetur, necesse erit aliquem determinatum quaerere, in quo simplex quod in singulari vocatur tempus, cum duplici tempora in plurali nuncupato, et dimidio duplicis [Col. 0588D] quod dimidium temporis dicitur, ejus regni complectatur annos. Id quod in Leovigildo reperimus, qui, teste Viclarensi, 17 cum dimidio, in imperio impiissimo exegit. Namque cum sub simplici tempore quinarium annorum intelligamus, et in duplici denarium, et in dimidio temporis, quinarii medietatem, id est, duos annos cum dimidio; tempus, et tempora, et dimidium temporis 17 annos cum dimidio, nec plus, nec minus conficient. Quibus transactis propter vocem sermonum grandium, quos cornu illud contra Excelsum loquebatur, interfecta est bestia, et periit corpus ejus. Justissime post illud tempus tantorum scelerum Leovigildus poenas luit, et regno privatus et vita, in cujus regis morte bestia interfecta [Col. 0589A] est, supremo id Judice decernente, et ejus simul corpus periit; non enim ipse solus, sed tota ejus secta gladio verbi Dei confossa disperiit, et concidit, et corpus illius bestiae traditum est ad comburendum igni. Quod etiam ad litteram impletum est, quando Recaredus Catholicus rex, patre de medio sublato, universos perfidiae Arianae libros qui vires praebebant bestiae, in foribus Toletanis publice combussit. Et qui vidit M. Maximus, testimonium perhibuit in Chron. ad annum Domini 589 ubi de initiis Recaredi agens inquit: Libri perfidiae Arianae in foribus Toletanis comburuntur.

Tunc throni positi sunt, et Antiquo dierum ita de coelis ad favorem et justitiam Excelsi filii judicante, judicium quoque in terris solemnissime celebratum [Col. 0589B] est Toleti, ubi 72 episcopis totius Hispaniae et Galliae Gothicae considentibus, Arii perfidia condemnata est. Cui itidem sanctorum conventui innumerabiles recta inspirando angelorum exercitus interfuisse, non solum res ipsa, tantam Dei gloriam paritura, convincit; sed dies celebrationis concilii quae fuit 8 Maii, qua festum S. Michaelis et angelorum in Ecclesia celebratur: ut ex actis ejusdem synodi constat. Quo tandem illud Danielis, millia millium ministrabant ei, etc., non solum de sanctis episcopis, sed etiam de angelis ipsis ad litteram intelligi queat. Tunc libri aperti sunt; dum scriptis magnorum Patrum, illorum praesertim qui Nicaenam synodum celebrarunt, evolutis; libris quoque SS. Prophetarum et Evangeliorum perlectis, causa Christi Domini [Col. 0589C] agitata pro eis divinis sententia lata est, ut ad unguem impleretur illud: quasi Filius hominis veniebat et usque ad Antiquum dierum pervenit, et in conspectu ejus obtulerunt illum, et dedit ei potestatem, et honorem, et regnum, et omnes populi tribus, et linguae servient ei. Super quae verba Hieronymus inquit: Quae cuncta si haeresis Arianorum pio vellet advertere sensu, nequaquam Filio Dei calumniam inaequalitatis moveret. Nimirum fatetur hac sententia Arianorum haeresim condemnari.

His peractis regnum magnum illius quartae bestiae ab ea per sententiam rescissum est, traditumque populo sanctorum Altissimi, quando videlicet Arianismo tota Hispania abolito, et destructo, regnum Hispanum catholicum traditum fuit regi vere catholico [Col. 0589D] Recaredo, in quo monarchia catholica fundata est; nam et ipse leges sacratissimas pro ipsa tulit, quae adhuc exstant in 12 libris legum Wisigothorum, et universo concedente concilio cognomentum Gloriosi regis obtinuit, quo singulariter per multa temporum curricula ejus successores usi sunt in omnibus publicis instrumentis, ut videre est in titulis ac subscriptionibus legum praedictorum 12 librorum, et in actis omnium Hispanorum conciliorum in quibus reges Hispaniae perpetuo Gloriosi, plerique etiam Gloriosissimi intitulantur a Patribus; qui quando ad ipsos loquebantur, pro eo quo nunc Majestatis, Altitudinis, aut Serenitatis nomine utimur, ipsi Gloriae nomenclatura utebantur; id quod [Col. 0590A] itidem apud scriptores ejus temporis universos reperire licet; id est, apud Isidorum, Ildefonsum, M. Maximum, et caeteros: qua de re uberius agendum nobis est in commentariis ad eumdem Maximum, ann. Domini 590, ubi etiam ostendemus antiquitatem tituli regis Catholici, qui inde pariter ducens originem titulo Gloriosi successit: cum tamen uterque maxime faciat ad rem de qua loquimur, id est, ad populum sanctorum Altissimi, cujus reges Gloriosi et Catholici magno Dei consilio nuncupati sunt, ut vel ex ipso cognomento tamquam ex signo deducere possemus, quisnam esset populus ille vere catholicus et gloriosus, de quo Daniel tam multa dixit.

Quod vero ad ejus regni perpetuitatem spectat, [Col. 0590B] ab eodem propheta praedictam, liquido constat a Recaredo et deinceps usque ad Philippum IV, qui nunc feliciter regnat, per totos 1030 annos numquam in Hispania regem catholicum defuisse; numquam populum ipsum Hispanum, dante Deo, a fide catholica descivisse; nam tametsi ad tempus peccatis ipsius exigentibus, flagello Sarracenico punitus fuit; in Montanis nihilominus principatum super eum obtinuit Gloriosus et Catholicus rex Pelagius: quinimmo in universis Hispaniae urbibus publica templa catholicis Hispanis a Sarracenis sub ingentis stipendii onere concessa sunt; in quibus ipsi, quantumcumque durissimo jugo attriti, fidem catholicam publice semper profiteri non dubitarunt, quo tempore innumeri illorum Cordubae, et alibi ad martyrii coronam [Col. 0590C] pervenerunt, quorum gloriosos triumphos unus ex ipsis martyribus, sanctus scilicet Eulogius, ad Toletanam primatem sedem electus, stylo purissimo prosecutus est. Caeterum miserante Deo Hispani non solum impiorum jugum a suis cervicibus excusserunt, verum et monarchiam catholicam sensim dilatare coeperunt, multis magnisque principatibus in Europa, Africa, et Asia subjugatis, et adeptis, quos longum esset per singulos recensere, quibus tandem novum orbem praeter omnium saeculorum exspectationem a se adinventum, et subjugatum adjunxerunt, et fecerunt catholicum, et partem regni sanctorum, in quorum societate, quam late toto orbe patet (mirabile dictu) nullus non catholicus habitare permittitur, quo verius populus sanctorum [Col. 0590D] vocari queat.

Quae cum ita sint, haud futili nixi fundamento credimus, ejusmodi catholicam monarchiam Danieli prophetae cap. illo 7 fuisse praemonstratam, utpote quam bestiarum quatuor barbaricae direptiones praecesserunt, et in occisione Arianae perfidiae, ac filii Dei glorificatione sumpsit exordium, et in qua quaecumque a Daniele notantur, etiam minutissima, ad unguem, ut vidimus, verificantur; speramusque caeteras quoque ejusdem propheticae praedictionis de majori adhuc propagatione et perpetuitate populo sanctorum a Deo factas promissiones in ea similiter adimplendas, quod utinam Deus Opt. Max. ad majorem gloriam perficere dignetur.

[Col. 0591A] Pene jam opus istud sub praelo sudabat, cum in similem dicam an eamdem? propheticam praedictionem incidi, quae a Jeremia quidem scripta, sed a venerabili Joachimo abbate exposita fuerat in commentariis super cap. XLIX Jeremiae. Ibi siquidem propheta adversus Aelam comminatur, quatuor ventos coeli a totidem orbis plagis inducendos a Deo, ut ventilet Aelam in omnes ventos, et dispergat in omnem mundi plagam; fore tamen nihilominus tempus praedicit, quo ponat Deus solium suum in Aelam, et praeponat eam universae terrae. En verba prophetae: Quod factum est verbum Domini ad Jeremiam prophetam adversus Aelam dicens. Haec dicit Dominus exercituum: Ecce ego confringam arcum Aelam, et summam fortitudinem eorum; et inducam [Col. 0591B] super Aelam quatuor ventos, a quatuor plagis coeli, et ventilabo eos in omnes ventos istos, et non erit gens ad quam non perveniant profugi Aelam. Et pavere faciam Aelam coram inimicis suis, et in conspectu quaerentium animam eorum, et adducam super eos malum, [Col. 0592A] iram furoris mei, dicit Dominus: et mittam post eos gladium, donec consumam eos: et ponam solium meum in Aelam, et perdam inde reges et principes, ait Dominus. In novissimis autem diebus reverti faciam captivos Aelam, dicit Dominus. Haec propheta: quae tamen de Hispanis intelligenda contendit Joachimus, vir sane magnae in enodandis prophetis auctoritatis; ait vero: Ad Aelam, etc. Quod Hispanos et Occidentales nationes, quas persecutionis gladius attrivit quanto post inter visitationem, eorum posteros ad fidem catholicae inspirationis impellet. Quod quidem sub Recaredo rege catholico factum ostendimus. Confer, quaeso, lector, prophetiam Jeremiae cum prophetia Danielis; et cum nihil inter se differre compereris, abbatem Joachimum pro nobis stare [Col. 0592B] cognosces.

Et haec quidem sub correctione S. Matris Ecclesiae, et cujusvis melius sentientis judicio dicta sunto, cui etiam totos hos commentarios libentissime subjicio.

Reverendissimo Patri ac Domino Fr. Valeriano de Spinosa sacrae Theologiae Magistro, Regularis Observantiae S. Bernardi Cisterciensis ordinis per Hispanias Reformatori Generali ac Regii coenobii S. Mariae de Palazvelos Abbati, etc. Domino suo colendissimo, Fr. Franciscus de Bivar. S. et F. precatur aeternam.

Causa nostra agitur, Reverendissime Praesul, cum Cisterciensis religionis honori, cujus es Reformator, a quovis utcumque detrahitur, aut cum patriae gazas quispiam auferre, seu splendorem nostrum obnubilare praetendit. Eadem certe nobis patria est et religio: haec vitam tribuit, illa cohonestat; ista corporis, illa animae curam habet: et ideo una pro utraque decertandum. Et quidem religionis antiquitas, et certa a Benedicto protoparente subsecuta posteritas tam manifesta apud omnes homines semper fuit, ut mirum sit ab aliquo quantumvis scrupulosissimo in dubium vocari potuisse; non defuit tamen qui id tentaverit; et Dexter quoque suum invenit adversarium. Utrum eorum intolerabilius, haud facile judicaverim. Neutrum absque satisfactione praetermitti potuit: et mihi utriusque munus incumbebat. Sed cum patronum ad sustinendum singulare certamen electurus sim, teque in utroque pariter agnoverim semper mihi fuisse patronum, qui doctrinae aeque ac virtutis splendoribus irradiaris, nullum alium eligere potui, nec libuit. Haec igitur quae nomini tuo consecro, certamina mecum sustine, et viriliter decertantem promove: tibi enim cedet victoria, post Deum, cum quo perenniter, confido, regnabis. Vale, Reverendissime Pater. Romae, 18 Septembris 1624.

Qui scriptorum monimenta accuratius introspicere et ea veluti in librili solerter collocata perpendere accuratius laborarunt: adulescentes clarissimi: eos esse commendabiliores praestantioresque non minus vere quam prudenter animadverterunt: qui fidelibus historiarum monimentis res a majoribus insigniter gestas: consiliaque admirabilia: ac rerum inopinatos eventus multiplici quadam exemplorum copia exscripsere. Historia siquidem (quam Cicero, eloquentiae parens primarius, temporis testem: lucem veritatis: vitam memoriae; nuntiam vetustatis appellat) [Col. 0643B] ea ministrat affatim: copiosius suggerit, uberrime suppeditat, quibus homines, insignes priscorum mores aemulabundi ad beatam vitam reddantur et paratiores, et instructiores, culpabilia obscoenaque factu vitabundi non reformident haec adeo, sed fugiant, insectentur, despuant. Neque enim posteritati quisquam exquisitius consulere possit, neque ea in publicum edere, unde sibi omnis ordo, sexus, aetas, vel majora litterarum adminicula, vel copiosiorem ad instruendos mores supellectilem spoponderit, quam historiam, id est magistram: et ducem bene, ac beate vivendi, de qua et rerum omnium peritia provenit: et ea documenta haurire queant homines, quibus vel publicis, vel privatis rationibus utilitas pariatur. Nulla siquidem, ulla ex parte, litteraria [Col. 0643C] monimenta licet reperiri, quae historiarum adminiculo non indigeant, ac earum vestigia non exosculentur. Nec jam legum latores praeterimus: qui mendose suum munus adimpleant, qui nec officium bene instituendae civitatis exsequentur, nisi rerum gestarum narrationem plane tenuerint: ex ea singulorum mores veluti in exemplari: et humanae vitae speculo inspecturi, quos in unum contractos circumspicienter eliciant, tum denique electos, qui ad communem omnium utilitatem proderint, in medium proferant, atque promulgent. Sed et philosophia neque de moribus praecepta explicare, neque de rerum domesticarum usu, ac de peritia tota reipublicae administrandae, constituendaeque sine multijuga exemplorum narratione agere satis possit: quandoquidem [Col. 0643D] conducibilius, efficaciusque docendi genus per exempla, quam per documenta esse, nemo homo non novit. Natura enim comparatum est, ut excellentium virorum exemplis advocentur homines ad studium gloriae; et allecti, non nisi quae praeclara sint et honesta, vel imitari studeant, vel assequi. Usu quoque venit ut humanarum rerum vicissitudinem contemplabundi: flantem, reflantemque toties fortunam alterna velorum explicatione moderentur, ipsiusque variantis fortunae incursus solerter circumspiciant. [Col. 0644A] Homines praeterea ab improborum vita absterreri, solo etiam metu vel dedecoris, vel supplicii satis constat. Itaque apud Plutarchum legimus hanc fuisse Lacedaemoniis consuetudinem, per festos dies bene potos servos, infames cupedivoras, vinolentia dementatos, adducere inter convivia, quo vinosorum exemplo docerent adulescentes, quantum in se mali spurcissima ebrietas contineret. Quamobrem nihil conducibilius, nihil praestabilius historia, reperiri posse contenderim, et nullam esse facultatem, nullam disciplinam, quae ei velut bene vivendi magistrae non cesserit. Inter eos vero qui praestantissimum hoc scribendi genus tradidere, Paulum Orosium floruisse, ac de rebus humanis egregie meritum esse plane concesserimus, qui etsi conflictationes generis [Col. 0644B] humani: cupiditates: et varios calamitatum eventus se scripturum pollicetur: nihilo tamen secius perpetuae historiae seriem, ab orbe condito, ad memoriam suorum temporum summa cum fide est complexus, pestilentias, terraemotus, inauditas vastationes, casus inexspectatos, atque portentosa rerum miracula pro sui operis instituto conferens. Neque eloquentiae laudibus caruit, cujus perspicua brevitas, succulentiore rerum narratione concinnata, gravibus quidem sententiis cumulatissima, et inevitabili distincta varietate splendescit, effulgetque atque eo impellit lectorem, ut vix existimet tantum dicendi artificium contineri in hoc corpusculo. Alexander Aphrodiseus in suis problematis physicam affert rationem, Cur brevi statura homines proceris ut plurimum sunt [Col. 0644C] prudentiores: Nimirum quia constipata atque compacta illis est anima in universo corpore. Proceris vero in longitudinem distenta resolvitur. Quod hoc suo carmine complexus est Papinius:

Illustri generosoque viro Domino GEORGIO A SEINA, ex inclyta et praeclara comitum a Vittgenstein familia, metropolitanae ecclesiae Coloniensis canonico archigrammateo, divorum Patrocli apud Susatum haud ignobile Vestphaliae oppidum, Gereonis, ac Apostolorum apud Coloniam item, urbem Ubiorum famigeratissimam, ecclesiarum archidiacono, praeposito, domino et patrono suo, quam plurimum observando, [Col. 0645B] JOANNES CAESARIUS, S. D.

Divus Aurelius Augustinus, vir praeter animi lenitatem, quam jam inde a prima adolescentia prae se tulit semper, ac perpetuo servavit, tum et praeter vitae sanctimoniam, qua mox post ejus ad Christianismum conversionem, inclarescere coeperat apud Deum et homines, ac deinde insigniter claruit, dum vixit, magni sane judicii fuit, cum in profanis et saecularibus, tum in divinis praecipue et sacris litteris, quas, posteaquam Christo in sacro fonte nomen dederat, diligentissime scrutatus est, volvit atque revolvit, et in his elucidandis exponendisque non segniter versatus innumeros prope libros a se scriptos posteris reliquit. Hic (inquam) cum inter alia studia [Col. 0645C] quae tractabat, in manibus haberet componeretque grande illud opus, sive volumen, quod de Civitate Dei inscripsit, et in libros viginti duos digessit, quorum in prioribus quidem decem acutissime disputat contra infideles, quos vulgo paganos vocant, et Christiani nominis hostes, qui Romani imperii imminentem ruinam, ut quod per id temporis inclinare coeperat, Christianae pietati fideique et religioni imputabant. In quibus proinde libris vir ille gravissimis certissimisque ex probatis historiarum scriptoribus desumptis testimoniis, illos confutat atque convincit, immo luculentissime ostendit demonstratque, non novum fore, aut etiam pro miraculo habendum, Romanum imperium desiturum aliquando, aut certe inclinaturum: cum clarissime constet, apud [Col. 0645D] historiarum annaliumque, immo et Chronicorum scriptores, ab eisdemque memoriae proditum sit, regna et imperia subinde vel subversa funditus, vel translata fuisse: ut si quis exempla petat, Assyriorum, Medorum, Persarum, Macedonum sive Graecorum, etiam sub falsa illa religione, quae diu ante Christi Salvatoris nostri adventum universum pene orbem occuparat atque illuserat. Quae nimirum quid aliud (quaeso) fuit, quam falsorum deorum, sive verius daemonum, cultus exitiosissimus? Caeterum ne impiis illis et blasphemis Christianae religionis osoribus et conviciatoribus superesset quidquam, quo suam illam vafritiam et versipellem malitiam ac maledicentiam adversus Christianos ipsos praetexerent, [Col. 0646A] immo vel toti demum orbi patesceret, sanctissimi ejus viri tam pium institutum non esse frivolum, inhortatus est idem vir Paulum Orosium presbyterum, virum, per ea tempora sibi apprime familiarem, et in lectione historiarum exercitatissimum, ut ab orbe condito Historias contexere aggrederetur ad sua usque tempora, unde tandem maledici illi homines vel inviti intelligerent cognoscerentque non Christianam religionem in causa esse, quod jam tum Romanum imperium inclinare videretur, sed hominum potius gravia horrendaque scelera atque flagitia idque haud dubie divina providentia sic disponente et moderante omnia pro suo nutu ad communem semper humani generis salutem, ejusque emendationem. Orosius igitur tanti viri hortatui seu [Col. 0646B] potius praecepto (ut et ipse de se in operis sui praefatione ingenue testatur) non illubens paruit, tametsi id sibi difficile admodum fore sentiret, ac protinus aggressus historias conscribere, per libros septem ab origine mundi exorsus, collectis undique (ut est verisimile) annalibus, adjutusque proculdubio, quos ante se habuit, historicis minime vulgaribus, eos ipsos libros septem in opus redegit, profecto ut non inelegans, ita nec caeteris historiarum scriptoribus longe postponendum: quin eisdem in hoc fortassis praeferendum, quod ubique auctor ipse in toto opere illo suo, cum rerum gestarum narratione, temporum annorumque collationem, supputationemque conjunxit; quatenus non parvi refert, eum, qui res diversis gestas temporibus cognoscere studet, temporum [Col. 0646C] quoque ipsorum, quibus res illae gestae sunt, certam simul rationem observationemque habere. Quod quidem opus quia jam aliquoties excusum exstitit, sed mendis interim non paucis scatens, licet toties tentatum ab his emaculari repurgarique: nunc demum cura et expensis magistri Gotfridi Hittorpii civis Coloniensis non infimi ordinis, viri me hercule et industrii et honesti, sed recognitum prius non parva diligentia, partim nostra, partim aliorum quorumdam, et ab restantibus mendis repurgatum, in lucem iterum prodit, multo sane aliter quam hactenus, simulque et typis admodum plausibilibus excusum. Caeterum hanc nostram in hoc navatam lucubrationem atque operam, cum jam circumspicerem mecumque cogitarem, cuinam ex principibus viris [Col. 0646D] nuncuparem dedicaremque, ut cujus tutela niteretur, tua mihi cum primis gratia in mentem venit, inclyte ac generose Comes, nec id quidem sane ab re. Quippe cujus favorem et benevolentiam saepius in me expertus sum, non absque fructu et commodo aliquo meo. Itaque ut gratitudinem saltem aliquam erga te meam et animi erga te mei propensionem, nunc tandem vel utcumque declarem ostendamque (nam id in votis jamdudum habui, vir cordatissime dignissimeque), hoc tuae gratiae ac munificentiae in praesentia munusculum offero dedicoque: nec dubito quin tua erga me benevolentia, illud quantulumcunque sit, aequo benignoque animo sit acceptura, ut qui soleas pro tua prudentia, non ad rem quae [Col. 0647A] donatur offerturve, sed ad animum potius quo donatur offerturque, respicere. Quod tamen ubi jam pro comperto habuero, non est quo non ipse mihi nomine gratiae tuae gratulari merito debeam. Bene valeat tua Gratia. Coloniae, pridie kalend. mensis Augusti.

Reverendo in Christo patri ac domino, Domino Quirino, Dei et Apostolicae sedis gratia episcopo Cyrenen. reverendissimi ac illustrissimi principis et domini nostri D. HERMANNI, Sanctae Colonien. Ecclesiae archipraesulis, et Sacri Rom. Imperii per Italiam archi-cancellarii, principis Electoris, Wesphaliae et Angariae ducis, Legatique nati, etc. [Col. 0647B] in pontificalibus Vicario generali, GERARDUS BOLSUINGE Reckelinchusensis Salutem.

Cum multi sunt hodie, reverende Pater idemque doctissime Praesul, qui in restituendis veterum monumentis, de re litteraria certatim bene mereri studeant, tum vel in primis in eorum albo est vir candidissimus juxta atque optimus Godefridus Hittorpius, qui numquam non aliquid veterum elucubrationum suo impendio vel purgatius vel elimatius in lucem profert: atque adeo nuper mecum egit, ut Paulum illum Orosium cum veteribus ac manuscriptis exemplaribus collatum, a tot mendorum myriadibus pro viribus vindicarem: quibus quidem hactenus vel somnolentia, vel ignavia seu mavis inertia tum scribarum, tum chalcographorum adeo mutilatus, [Col. 0647C] corruptus, ac deturpatus fuerat, ut vel doctos nedum rudiores a sui lectione merito deterreret. Neque id mehercule, quantum ad auctorem attinet; sinistro judicio: siquidem unus ille Orosius, vir ut apparet omnium bonarum litterarum etiam divinarum peritissimus, is est cui vel soli in historiis merito fides haberi debeat. Quippe qui homo Christianus, sano integroque judicio praeditus, adhaec nulli privatim factioni addictus, nulli nationi seu genti deditus, ex optimis quibusque historiis ac annalibus jam inde ab exordio humani generis conscriptis, divo quoque Augustino auctore negotiumque id ei injungente (nam utrique eamdem scribenti causam fuisse constat, Augustino libris de Civitate Dei XXII, Orosio his septem falsas paganorum seu ethnicorum [Col. 0647D] suspiciones ac calumnias depellenti) ea collegerit, sedulaque opera ad posteros transmiserit, quae citra controversiam ab omni affectu vanitateque seclusa prorsus atque sejuncta viderentur, adhibitis passim et in loco optimis saluberrimisque Christiani pectoris condimentis, quae pium ac cordatum lectorem non minus profecto, quam ipsae historiae juvabunt. Accedit his quoque quod optimi hujus viri beneficio res profecto innumerae et haud quaquam spernendae clarius nobis dentur pervidere; quarum scilicet perditis archetypis vix alibi hodie vestigium superest. Quod genus sunt multa quae optima fide ex fidelissimis Livianae industriae monumentis, jam olim injuria temporum seu potius ignavorum hominum [Col. 0648A] deperditis, fidelissime transsumpsit. Porro si cui per alias forte occupationes liberum non sit omnes omnium historias evolvere, hic habet velut absolutum compendium, selectissima quaeque magisque necessaria ex omnibus complectens, quod quidem cunctarum historiarum instar esse possit. Historiarum vero ἐγκώμιον pro merito celebrare ut mearum non est virium, ita hic locus minime admittit, tantum detrectatores unius Ciceronis dicto veluti fuste comprimam: Ignorare, inquit, quid antequam natus sis actum seu gestum sit, hoc est semper esse puerum. Jam vero quantum olei laborisque huic auctori restituendo impensum sit, nemo pervidebit judicabitve exactius, quam qui hoc exemplar cum prioribus quibusvis etiam tam scriptis quam impressis contulerit. [Col. 0648B] Nam quid recenseam seu mavis subjiciam centum amplius versus, mutilata sensus integritate, passim intermissos? quorum tamen, ne quis vanum me putet, e multis paucos indicabo. Itaque conferatur initium capitis tertii libri II ubi ea verba desiderabantur: Cui successit, ut dixi, uxor sua Semiramis, quae cum et ipsa 42 annis regnaret, etc. Item cap. 17 ut alia transeam, libri V, sex plus minus versus nulla alioqui constante sententia requirebantur, nempe ibi: Die dicta a suppositis ejusdem factionis judicibus, per scelus innocens Metellus damnatus, in exsilium cum totius Urbis dolore discessit; et quae sequuntur usque, infamibus ausibus. Itidem cap. sequenti ejusdem lib. non minus tres praetermissi fuerant, ibi: Namque ita ut attoniti timore hostium steterant, [Col. 0648C] alii stirpibus, alii saxis reclines, alii armis suis innitentes, etc. Quid dicam de tot millibus verborum vel restitutis vel in locum repositis? Ad quam quidem rem non parum momenti nobis attulerunt tria vetustissima exemplaria scripta, quorum unum vix hodie notis aut legibilibus litterarum figuris descriptum bibliotheca majoris Ecclesiae Colonien. suppeditavit. Atqui quanti negotii res fuerit in tanta codicum variegantia seu dissidentia, ubi scripti ab impressis, et utrique inter se quam maxime discordabant, judicare quid eradendum seu relinquendum, quidve etiam substituendum fuerit, vix quispiam nisi ipse expertus credat. Praeterea cui ignotum, quam indocte ne dicam foede per ὄρον λύρας quondam hic liber fuerit in capita dissectus? adeo, ut non solum nullo [Col. 0648D] habito respectu diversarum rerum aut historiarum, verum non raro in mediis periodis, immo sensuum interim clausulis orationes divaricarit atque sejunxerit, rursumque ubi maxime dissepienda disjungendave fuerant, concluserit ac conglutinarit. Tum quam insulsa quaeso et inepta nihilque ad rem pertinentia adjecerat argumenta? Postremo quam perperam quam nullo judicio hactenus idem hic liber circumferretur distinctus, neminem credo esse, qui modo legerit, qui ignoret. Quibus omnibus si quid nostra opella sedula magis quam efficaci subventum est, cum studiosi velim omnes aequi bonique consulant, tum quidquid hoc fuit laboris tibi, Praesul integerrime, dicatum, eo vultu animoque accipias, [Col. 0649A] quo olim Persarum ille rex Artaxerxes pauperculi cujusdam frivolum quidem sed simplex munus, nempe aquam complicatis manibus e proximo flumine haustam fertur suscepisse, voluntatem ac animi propensionem, non rem ipsam permetiens. Valeat Reverentia tua feliciter. Coloniae, Anno 1526 ipsis idibus Junii.

Amplissimo ornatissimoque viro D. JOANNI ULATTENO, praeposito Aquensi, Cranenburgensi, et Carpensi: illustriss. principis Guilielmi Ducis Jul. Cliv. Mont. etc. cancellario, patrono suo, FRANC. FABRICIUS MARCODURANUS S. D.

Cum omnes, qui res a se vel inventas primum, [Col. 0649B] vel deinde excultas ac illustratas litteris consignarunt, bene de posteritate sunt meriti, vir amplissime: tum haud scio an ulli melius, quam qui res gestas historiae mandarunt, memoriaeque propagarunt. Magni fiunt, ut merito fieri debent, quae gravissimi viri Socrates, Plato, Aristoteles, aliique philosophi de appetenda virtute, aspernandaque vitiositate litteris prodiderunt: quae tamen Herodotus, Thucydides, Theopompus, Ephorus, et caeteri historici monimentis annalium consignarunt, majorem vim ad res praeclaras sectandas, contrariasque declinandas habere, nemo inficias, opinor, ibit. Illi enim quid agere homines debeant, hi quid praeclare egerint, docent: illi de colenda justitia, fortitudine, temperantia multa praecepta dederunt; hi, quis juste, [Col. 0649C] fortiter, moderate vixerit, demonstrant. Neque vero qui ad justitiam hortabitur, plus Socratica ratione, quam Aristidis, Fabricii, et aliorum documentis efficiet. Recte igitur Antonius apud Ciceronem historiam suis laudibus exornans, eam MAGISTRAM VITAE nominat; estque magna gratia rerum gestarum scriptoribus habenda, qui suo studio effecerunt, ut rebus praeteritis cognoscendis, quid in vita hominum laudetur aut vituperetur, quid probetur aut offendat, tamquam in speculo intueremur. Quamquam non eodem loco omnes, qui historias scripserunt, habendos, neque eamdem utilitatem ex omnium illorum scriptis exspectandam, nemo rerum adeo ignarus, aut a litteris ita alienus est, qui nesciat. Sed cum eorum alii rerum priscarum narratione, aures [Col. 0649D] tantum quasi voluptate quadam perfundere, verborumque illecebris captare voluerint, alii res sapienter, juste, pie, fortiter, moderateque gestas, sint splendida et illustri oratione persecuti: alii neglecto verborum ornatu res, utiles illas quidem, sed orationis luminibus non illustratas proposuerint: deligendi sunt imprimis omnique studio evolvendi, qui non modo linguam excolere, verum etiam pectus plurimarum et maximarum rerum copia instruere possunt. Quod si tamen eos non aspernamur, a quibus praeter verborum ornatum nihil omnino suppeditatur, certe valde lauti sunt, qui ab illis abhorrent, qui brevi simplicique oratione res cognitione dignissimas comprehenderunt, praesertim si constet, eos [Col. 0650A] veritatis cancellos ita sibi circumdedisse, ut extra illos numquam sint egressi, nulla gratia, nulla simultate in scribendo sint permoti. Quod quidem ut de Paulo Orosio in hoc tempore pluribus verbis planum faciam, necessarium esse non arbitror: sed ea quae adolescentes de hoc nostro auctore scire laborabunt, minime praetermittam. Vita ejus descripta breviter a Gennadio in Catalogo Illustrium Virorum exstat: quae etiam in scriptis exemplaribus initio Historiae invenitur, sicut a nobis est edita. Fuit is Christianus, in Hispania natus et educatus, sed discendi cupidus, suos patriamque reliquit; atque ut ea, quae in religione enodatius scire cupiebat, plane cognosceret, in Africam ad Aurelium Augustinum trajecit. Fuit hoc circa annum Christi 400. Cum apud [Col. 0650B] Augustinum esset, consuluit eum de Priscillianistis, et de quibusdam Origenis sensibus. Cui consultationi ille respondit libro, qui exstat ad Orosium contra Priscillianistas et Origenistas. Capitur interim Roma a Gothorum rege Alarico, et magnam Romani cladem accipiunt: causamque hostes Christianae religionis in eam conferunt; adversus illos tum Orosius Augustini jussu hos septem libros Historiarum conscripsit. De quibus Gelasius primus cum LXX episcopis sententiam tulit, ejusque decreti verba sunt haec: Orosium, virum eruditissimum, collaudamus, quia valde necessaria adversus paganorum calumnias ordinavit, miraque brevitate contexuit. Augustini deinde consilio, ut ipse ad Evodium scribit, Orosius Bethleemum ad Divum Hieronymum profectus est, cum [Col. 0650C] hac ejus commendatione: Ecce venit ad me religiosus juvenis, catholica pace frater, aetate filius, honore compresbyter noster, Orosius, vigil ingenio, paratus eloquio, flagrans studio, utile vas in domo Domini esse desiderans, ad refellendas falsas perniciosasque doctrinas, quae animas Hispanorum multo infelicius, quam corpora barbaricus gladius trucidarunt, etc. Non hic commemorabo, quam saepe, quamque libenter homines eruditi, hujus scriptoris auctoritate et testimonio utantur, quam multarum rerum memoria in Orosio exstet; quae apud alios post tantam Livii. Taciti, atque aliorum historicorum jacturam factam non inveniantur. Hoc dico, dolendum fuisse, tanti viri tam fructuosam historiam adeo mendose hactenus in manibus versari. Contulerat eam cum aliquot [Col. 0650D] manuscriptis exemplaribus ante annos 35 Gerardus Bolsuinge: laboravit deinde in eadem emendanda doctiss. vir Joannes Caesarius: sed profecto necesse est, ut vel eorum exemplaria non fuerint diligenter satis descripta, vel ipsi parum accurate opus perspexerint, tot menda relicta ab illis deprehendi, postquam eorum libros cum tribus manuscriptis conferre coepi. Neque vero satis habui vetustos libros ad hujus tam praeclarae historiae emendationem advocare: sed cum jampridem, multorum Graecorum et Latinorum auctorum collatione, didicissem, ipsos libros scriptos multis saepe mendis foedatos esse, conduxi, et quasi convocavi in unum locum omnes, quos de his rebus, quas Orosius attigit, [Col. 0651A] scripsisse aliquid potui recordari. Qui autem illi, et quot fuerint, ex Annotationibus nostris apparebit: in quibus non tantum hanc editionem fulcire, sed et Historiam Romanam illustrare sum conatus; ut adolescentes, qui cuperent ea, quae Orosius breviter complexus est, plenius cognoscere, hac nostra admonitione instructi scirent, unde illa essent petenda, eorumque lectione sitim suam explerent. Atque hoc quidem ego magno conatu studioque egi: quid vero sim consecutus, aliorum judicio lubens permitto. In quibus unus tu, Patrone amplissime, es mihi instar omnium. Tua mihi benevolentia, tuum judicium harum vigiliarum fructus erit uberrimus. Habui equidem in hujus laboris non modo susceptione, verum etiam molitione ac perfectione, publicam [Col. 0651B] juventutis utilitatem mihi propositam, sed in te ipsum simul cum Orosio operam darem, cum grata quadam beneficiorum tuorum in me recordatione spectavi, nec id sine causa: Si enim ab eo tempore, quo me primum complexus es, tibi omnia, quae a me proficiscerentur, deberi statui, quanto cumulatior nunc ea voluntas esse debet, postquam filium meum a sacrosancto baptismate suscipere maxima benevolentiae significatione voluisti? Quod necessitudinis vinculum, quando Justiniani imperatoris sanctione arctissimum habetur, ego illo gravissimum onus observantiae mihi impositum statuo. Cujus testem Orosium hoc tempore ad te mitto: quem in tuo nomine merito apparere existimo, quod tu, qui summam istam prudentiam, qua in altissimo dignitatis [Col. 0651C] gradu positus, patriae tranquillitati bene consulis et praesides, te Historiarum cognitione a prima aetate inchoasse, aluisse, auxisse, ac confirmasse meministi, ne nunc quidem, cum per gravissimas Reip. occupationes licet, historicorum lectionem refugere consuevisti: quod cum non cognoscendi, sed recolendi gratia facias, nulli commodius leguntur, quam qui ἐν ἐπιτομῇ res gestas clarorum virorum ac populorum scripserunt. Id vero cum Orosius gravissimorum virorum testimonio summa fide praestiterit, opus esse non arbitror, ut hoc pluribus verbis hic demonstrem: nec dubito, quin tibi satis commendatus sit is, qui Historiam ab initio mundi exorsus, ad sua tempora per quinque millia annorum supra DC fere deduxit: confido etiam te nostrum laborem [Col. 0651D] approbaturum: unde, ut Timanthes Agamemnonis dolorem, sic nos amorem et observantiam erga te nostram aestimandam relinquimus. Christum Opt. Max. precamur, ut te patriae, nobisque diu incolumem conservet. Vale, patrone mihi in primis observande. Dusseldorpii, postridie idus Mart. Anno a Christo nato 1561.

Qui de legenda historia, hominum vitae longe utilissima, utpote morum magistra, praecepta parentum memoriae tradiderunt, ii fere ab epitomis atque compendiis inchoandum esse, commodius arbitrati sunt, ducendumque censent initium, vel a L. Floro in Rom. Historia, vel a scriptore de Viris Illustribus; vel denique in Graeca Latinaque historia ab hoc Paulo Orosio auspicandum existimant, gradumque paulatim faciendum ad vastos illos historicos, majorum [Col. 0652D] gentium Romanae Reip. scriptores, T. Livium, Dionysium Halicarnasseum, Plutarchum, Appianum, Dionem, Polybium, ac caeteros. De Epitomis L. Julium Florum, sive is L. Annaei Senecae labor est (ut Vinetus putat, et membranae nomen illud praeferunt), doctorum hominum commentarii illustrarunt, Joannis Camertis, Eliae Vineti, Jo. Stadii, Gruteri, Electaque Justi Lipsii V. C. In auctorem de Viris Illustribus urbis Romae, utcumque notarunt olim Dominicus Machanaeus, Philippus Puncherius et in Germania Lycosthenes: nos denique Corn. Nepoti manum addidimus, voluimus quidem certe, adornando. In Orosium vero, quem jam quartum aut eo amplius, optime Choline, tuis typis excudere paras, [Col. 0653A] ut mihi per epistolam Myllus noster significavit, ita est a Franc. Fabricio, homine eruditissimo, illustratus Commentario, ut non modo Paulo Orosio, sed Historiae adeo universae Graecorum, Romanorumque lucem praetulisse videatur. Eos tamen libros VII denuo ad membranas tuas et Coloniensium Ludovicus Lautius Belga olim contulit. Quas Notas tuo potissimum rogatu recensui, et magnam partem constare comperi Fabricii Notis, quas idcirco segregavi, ne et bis eadem lector cum taedio legere cogeretur; et alienis ornata pennis Aesopica cornicula risum moveret, sed propria illi attribui, mittoque ad te, ut, si videbitur, reliquis adjungas, cum accessione aliqua variantis scripturae. Nam quae nos obiter legendo, atque emendando ad oram ascripsimus, dum Fastos Magistratuum, Annalesque Rom. integros Stephani Vinandi Pighii typis edimus Plantinianis, eas aequi [Col. 0653B] bonique ut facias, majorem in modum rogo quaesoque. Illud interim coronidis vice adjungemus, quod istorum nemini in mentem venit, cur haec olim [Col. 0654A] Orosii Historia inscripta fuerit Ormesia mundi: vitiose, ut equidem arbitror, ac Barbari saeculi culpa, cum non Graecae modo litterae, sed et Latinae, perpaucorum hominum essent, jacerent, ac mutae conticescerent. Orchestram enim inscribendam potius, nominandamque primus vidit doctissimus idem Pighius in Hercule Prodicio, qui liber est de optima Principis institutione et iter continet Romam versus Caroli ducis Cliviae ac Juliae filii, anno saeculari sacro 1575, quo anno in complexu Gregorii XIII Romae princeps ille summae spei exspiravit, conditusque jacet in aede B. Mariae Animarum, proxime ad tumulum Adriani VI Belgae Pont. Max. Sed cur Orchestra, inquies? An quia veluti theatrum rerum gestarum repraesentat? an quia a mundi descriptione orditur? Quid autem Orchestra sit, in Amphitheatro suo docet Lipsius noster cap. 14 et in Onomastico [Col. 0654B] Julius Pollux lib. IV cap. 19. Vale, mi Choline, et hac nostra in Orosium fruere qualicumque industria. Antuerpiae 1614.

[Col. 0663B] 1 Praeceptis tuis parui, beatissime pater Augustine: atque utinam tam efficaciter quam libenter! Quamquam ego ⁜ 2. in utramvis partem parum de explicito movear, rectene an secus egerim: ⁜ 3. tu enim jam isto judicio laborasti, utrumne hoc, quod praeciperes, [Col. 0664B] possem; ego autem solius obedientiae, si tamen eam voluntate conatuque decoravi, testimonio contentus sum. ⁜ 4. Nam et in magna magni patrisfamilias domo, cum sint multa diversi generis animalia, adjumento familiaris rei commoda: ⁜ 5. non est [Col. 0665A] tamen canum cura postrema: quibus solis natura insitum est, voluntarie ⁜ 6. ad id ad quod praeparantur 2 urgeri, et per ingenitam quamdam obedientiae formulam, sola ⁜ 7. disciplinati timoris exspectatione suspendi, donec ad peragendi licentiam nutu signove mittantur. Habent enim proprios appetitus, quantum brutis excellentiores, tantum rationabilibus propinquantes; hoc est, discernere, amare, servire. Nam discernentes inter dominos atque extraneos, ⁜ 8. non eos quos insectantur, oderunt: ⁜ 9. sed his quos amant, zelant: et amantes dominum ac domum, non quasi ex natura apti corporis vigilant, sed ex conscientia solliciti amoris invigilant. Unde etiam ⁜ 10. mystico sacramento in Evangeliis, quod edant micas ⁜ 11. catelli ⁜ 12. sub mensa dominorum suorum, et [Col. 0666A] Chananaea non erubuit dicere, et Dominus non fastidivit audire. ⁜ 13. Beatus etiam Tobias, ducem angelum sequens, canem comitem habere non sprevit. Igitur ⁜ 14. generali amori tuo et speciali connexus, voluntati tuae volens parui. Nam cum subjectio mea praecepto paternitatis tuae ⁜ 15. factum 3 debeat, ⁜ 16. totumque tuum sit, quod ex te ad te redit, opus meum; ⁜ 17. hoc solo meo cumulatius reddidi, quod libens feci. Praeceperas mihi ⁜ 18. ut scriberem adversus vaniloquam pravitatem eorum, qui ⁜ 19. alieni a civitate Dei ex locorum agrestium compitis et pagis pagani vocantur, sive gentiles; ⁜ 20. qui terrena sapiunt: qui, cum futura non quaerant, ⁜ 21. praeterita autem aut obliviscantur aut nesciant, ⁜ 22. praesentia tantum tempora veluti malis extra solitum [Col. 0667A] infestissima, 4 ob hoc solum quod creditur Christus, et colitur Deus, idola autem ⁜ 23. minus coluntur, infamant: praeceperas ergo, ut ex omnibus, qui haberi ad praesens possunt, historiarum atque annalium fastis, quaecumque aut bellis gravia, aut corrupta morbis, aut fame tristia, aut terrarum motibus terribilia, aut inundationibus aquarum insolita, aut eruptionibus ignium metuenda, aut ictibus fulminum plagisque grandinum saeva, vel etiam parricidiis flagitiisque misera, per transacta retro saecula reperissem, ordinato breviter voluminis textu explicarem: maxime cum reverentiam tuam, perficiendo ⁜ 24. adversus hos ipsos paganos undecimo libro insistentem ⁜ 25. (quorum jam decem ⁜ 26. orientes radii, mox ut ⁜ 27. de specula ecclesiasticae claritatis elati [Col. 0667B] sunt, ⁜ 28. toto orbe fulserunt), levi opusculo occupari non oporteret: ⁜ 29. et sanctus filius tuus, Julianus Carthaginensis, servus Dei, satisfieri super hac re ⁜ 30. petitioni suae eadem fiducia qua poposcit, exigeret: dedi operam, et meipsum in primis ⁜ 31. confusione [Col. 0668A] pressi, cui plerumque reputanti supra modum exaestuavisse praesentium clades temporum videbantur. 5 Nactus enim sum praeteritos dies non solum aeque ut hos graves, verum etiam tanto atrocius miseros, quanto longius a remedio verae religionis alienos; ut merito ⁜ 32. hac scrutatione claruerit, regnasse mortem avidam sanguinis, dum ignoratur religio, ⁜ 33. quae prohiberet a sanguine: ⁜ 34. ista illucescente, illam constupuisse: illam concludi, cum ista ⁜ 35. jam praevalet; illam penitus nullam futuram, cum haec sola regnabit. Exceptis videlicet semotisque illis diebus novissimis sub fine saeculi, et sub apparitione Antichristi, vel etiam sub conclusione judicii: quibus futuras angustias, quales ante non ⁜ 36. fuerint, Dominus Christus per Scripturas sanctas, sua etiam [Col. 0668B] contestatione praedixit: ⁜ 37. cum secundum ipsum quidem, qui et nunc et semper est, modum, verum apertiore ac graviore discrimine, per intolerabiles tribulationes temporum illorum, sanctos probatio, impios perditio consequetur.