028

Qui veterum scriptorum novas aggrediuntur editiones, de suscepto ab ipsis opere lectorem paucis docere possunt: cum enim in restituenda textus librorum integritate, ac illustrandis nonnullis locis obscurioribus, illorum praecipue versetur opera; una vel altera in id argumentum instituta disputatione, studiosis hominibus faciunt satis. Nobis vero S. Hieronymi Divinam Bibliothecam, antehac ineditam, utilitati publicae procurandam suscipientibus, tot tantaque incumbunt maximarum rerum momenta, ut magnitudo operis impositi non solum cervices premat, sed ante sub fasce ruendum sit, quam levandum. Quis enim non pertimescat maximi Scripturarum divinarum Interpretis opus praecipuum expendere in eam, quam consecutus est, linguae Hebraicae peritiam inquirere; tempus scriptionum ejus translationumque praefigere; dubias ac spurias a veris et genuinis discernere lucubrationibus; planum facere legenti qualis in Ecclesia Christi fuerit Hieronymianarum versionum usus; multaque his similia liquido demonstrare, quae nec facili negotio nominibus suis recenserentur? Exhorrescimus, fateor, immensum illud ac profundum quasi disputationis pelagus, in quod necessitate compellimur, S. Hieronymi operibus edendis addicti et consecrati. Sed magna nos spes ista tenet apud aequum Lectorem, veniam scilicet nobis facilius indulgendam, sicubi in rebus sponte sua obscurioribus, et a nemine adhuc tentatis, illius desiderio non usquequaque satisfecimus: vel certe si nonnihil aliquando scribentibus exciderit, quod oculatiores diligentioresque haud effugisset. Hac spectatione in primis provocati quaedam emittimus Prolegomena in elucidationem Divinae hujus S. Hieronymi Bibliothecae, quae ante nostram aetatem clausa et ignorata bene multa patefaciet, scriptorum ac librorum errores ab animis removebit, sacrisque voluminibus, in Latinum cum e Graeco, tum ex Hebraeo conversis ab Eusebio Hieronymo, Ecclesiam Christi ditabit.

I. Quid significet Bibliotheca Divina. II. Consilium Hieronymi in vertendis Scripturis sacris. III. Ejusdem studium in lingua Hebraica perdiscenda. IV. Quos habuerit hortatores, quos oppugnatores suarum translationum ex Hebraeo. V. In suis translationibus nimiam vitabat novitatem, et interpretationis κακοζηλίαν.

[Col. 0031A] Apud veteres Bibliothecae Divinae nomen obtinebant sacra Volumina, quae nunc temporis Biblia vocamus. Ideo apud Hieronymum in Catalogo Scriptorum ecclesiasticorum, Eusebius Caesariensis Bibliothecae divinae cum Pamphylo martyre diligentissimus pervestigator laudatur: erant enim ambo in Scripturis divinis studiosissimi, ita ut Palaestinos Bibliorum codices, ab Origene elaboratos, in Ecclesiis Orientis vulgandos susceperint. Nec exemplaria solum Instrumenti veteris ac novi, quae Christianorum manibus terebantur, Bibliothecae nomine gaudebant antiquitus: [Col. 0032A] sed Hebraeorum quoque volumina eadem appellatione efferunt sancti Patres. Hieronymus ad Paulam juniorem et ad Eustochium Christi virgines, sic in librum Esther praefatus est: Vos autem, inquit, o Paula et Eustochium, quoniam et Bibliothecas Hebraeorum studuistis intrare, et interpretum certamina comprobastis, tenentes Esther Hebraicum librum, per singula verba, nostram translationem aspicite: ut possitis agnoscere, me nihil etiam augmentasse addendo, sed fideli testimonio simpliciter, sicut in Hebraeo habetur, historiam Hebraicam Latinae linguae tradidisse. [Col. 0033A] Bibliothecas itaque Hebraeorum hoc loco appellat volumina Hebraea veteris Testamenti, quae volumina Paula et Eustochium edoctae fuerant sub eodem magistro Hieronymo. Hac item appellatione manifestius adhuc declaratur vetus Testamentum lib. VI Originum c. 3, apud Isidorum, et in manuscripto codice bibliothecae Colbertinae, qui glossas divinorum librorum complectitur, habetque notam numericam 2852. Nam circa medium libri haec Isidori verba ab anonymo scripta leguntur: Bibliothecam veteris Testamenti Esdras scriba post incensam legem a Chaldaeis, dum Judaei ingressi sunt (Isidorus, regressi fuissent) in Jerusalem, divino afflatus Spiritu reparavit: cunctaque Legis ac Prophetarum volumina, quae fuerant a gentibus corrupta, correxit: totumque vetus Testamentum [Col. 0033B] in XX duos libros constituit, ut tot libri essent in Lege, quot habebantur et litterae. Ita ibi vetus ille scriptor, quisquis fuerit. Eodem sensu Hieronymus epistola ad Augustinum, vetus Instrumentum, seu volumina ejusdem vocat Ecclesiarum Bibliothecas: Vis, inquit, amator esse verus Septuaginta Interpretum? Non legas ea quae sub asteriscis sunt, immo rade de voluminibus, ut veterum te fautorem probes. Quod si feceris, omnes Ecclesiarum Bibliothecas damnare cogeris: vix enim unus, aut alter invenitur liber, qui ista non habeat. Exemplaria etiam novi Testamenti hoc nomine fuisse vocata, testis est epist. 52, ad Pammachium; ubi S. Doctor, provocans ad illam Apostoli περικοπήν, in qua de virginitate et nuptiis disputat I Cor. VII, commentarios Patrum revolvendos [Col. 0033C] monet, et Ecclesiarum Bibliothecis fruendum, ut consideratis diligenter verbis Apostoli, liquido appareat ipsum propter calumniam declinandam, multo plus, quam Paulus voluerit, in maritos fuisse clementem. Dicitur igitur, Revolve omnium, quos supra memoravi, commentarios; et Ecclesiarum Bibliothecis fruere; et magis concito gradu ad optata coeptaque pervenies. Denique epistolam S. Hieronymi ad Paulinum, in fronte sacrorum Bibliorum appositam, sic inscribunt manuscripti codices aliquot, qui apud Coelestinos et Praedicatores Avenionenses asservantur: Incipit Prologus Hieronymi super Bibliothecam. Tot a nobis praemissa sunt testimonia ex ipso praesertim Hieronymo deprompta, ut omnibus planum fieret, veteris ac novi Testamenti volumina [Col. 0033D] ab eodem interprete in Latinum sermonem conversa, non incongrue vocari divinam Hieronymi Bibliothecam. Quod facilius nobis concedent litterati viri, cum noverint Bibliothecae Hieronymi nomen ab antiquis scriptoribus usurpatum fuisse ad designandas ejusdem Latinas sacrorum Bibliorum translationes. Exstat in nostra bibliotheca S. Germani a Pratis codex venerandae antiquitatis num. 15, in quo scriptor ad finem Epistolae ad Hebraeos haec apposuit: Lege cum pace Bibliothecam Hieronymi presbyteri Bethleem. Hujus scriptoris studium imitati, verbisque S. Doctoris prorsus adhaerentes; volumen praesens Divinae Hieronymi Bibliothecae titulo inscriptum esse curavimus: quippe quod omnia veteris ac novi Testamenti [Col. 0034A] volumina Latine ab eodem reddita complectatur. Plura de hujusmodi nomenclatura adjicere poteramus: nisi unus sufficeret nobis Hieronymus ad probationem ejus nominationis, qua cooptamus primum editionis nostrae volumen.

II. Studio ac exemplo Origenis provocatus Hieronymus, primum emendatissimam ad fidem Hexaplorum editionem Scripturae sacrae Latinis suis tribuere curavit: magis utile quid ex hoc, ut vocat, otio Ecclesiis boni venturum ratus, quam ex aliorum negotio. Audiendus ipse est praefatione in librum Job ex Graeco eloquio conversum: Si aut fiscellam, inquit, junco texerem, aut palmarum folia complicarem . . . . nullus morderet, nemo reprehenderet. Nunc autem quia juxta sententiam Salvatoris volo operari [Col. 0034B] cibum, qui non perit, et antiquam divinorum voluminum viam sentibus virgultisque purgare: mihi genuinus infigitur, corrector vitiorum falsarius vocor, et errores non auferre, sed serere. Tanta est enim vetustatis consuetudo, ut etiam confessa plerisque vitia placeant; dum magis pulchros habere volunt codices, quam emendatos. Integritati igitur ac sinceritati suae volumina sacra restituere satagebat Hieronymus, et hoc consilio omissa bene multa supplevit, vitiaque confessa, quamvis plerisque placerent, auferre non dubitabat. Ad originem enim Graecam revertens, ea quae vel a vitiosis interpretibus male reddita; vel a praesumptoribus imperitis emendata perversius, vel a librariis dormitantibus aut addita fuerant, aut mutata, impigre correxit. Hoc modo operabatur cibum qui [Col. 0034C] non perit, ac pro flabellis et sportellis aliorum monachorum, spiritualia haec et mansura dona Ecclesiae Dei tribuebat. Unde mentem suam aperiens sanctis mulieribus, ita scribit praefatione in Danielem: Obsecro vos, o Paula et Eustochium, fundatis pro me ad Dominum preces: ut quamdiu in hoc corpusculo sum, scribam aliquid gratum vobis, utile Ecclesiae, dignum posteris. Praesentium quippe judiciis non satis moveor: qui in utramque partem, aut amore labuntur, aut odio. Quid vero utilius Ecclesiae, quid magis dignum posteris quam divinorum Voluminum via sentibus virgultisque errorum purgata? Quid acceptum magis cunctis fidelibus in Christo quam integri ac immaculati codices divinae Scripturae? Itaque publicae hujus utilitatis intuitu curam in se suscepit [Col. 0034D] Hieronymus emendandi quaecumque librariorum incuria, vel injuria temporum, aut imperitia interpretum male irrepserant in exemplaria sacrorum Bibliorum Latinae Graecis deprompta. Post navatam autem Ecclesiae Christi tantam operam e LXX Translatorum interpretatione, ad perfectiora sese convertens novam ex Hebraeo Scripturarum editionem aggressus est, ut deinceps Latinis, non rivulos consectari, sed rerum fontes videre, cornicumque, id est, Judaeorum oculos ex ipsa veritate Hebraica configere liceret. Id animi habuisse se in vertendis e fonte Hebraeo sacris voluminibus testatur S. Doctor pluribus locis scriptionum suarum. Memorabilis est praecipue sententia isthaec lib. III Apologiae adversus [Col. 0035A] Rufinum: Tu Latinas Scripturas, inquit, de Graeco emendabis, et aliud Ecclesiis trades legendum, quam quod semel ab apostolis susceperunt: mihi non licebit post Septuaginta editionem, quam diligentissime emendatam ante annos plurimos meae linguae hominibus dedi, ad confutandos Judaeos etiam ipsa exemplaria vertere, quae ipsi verissima confitentur, ut si quando adversum eos Christianis disputatio est, non habeant subterfugiendi diverticula, sed suomet potissimum mucrone feriantur. Illudebant Judaei Christianos, et Ecclesiis Dei insultabant de falsitate Scripturarum propter Septuaginta Interpretes, quos in multis errasse contendebant. Ad retundendam igitur hostium calumniam profitetur Hieronymus praefatione in Isaiam, se in peregrinae linguae eruditione sudasse, [Col. 0035B] ne scilicet Judaei de falsitate Scripturarum Ecclesiis Dei diutius insultarent. Et ad Chromatium praefatione in Paralipomena: Nostri arbitrii putas, inquit, aut e pluribus judicare quid verum sit, aut novum opus in veteri opere cudere, illudentibusque Judaeis, cornicum, ut dicitur, oculos configere. Nemo est qui nesciat Sophronium aliquando a Judaeis illusum in disputando: hoc namque docuit Hieronymus praefatione in Psalterium suum ex Hebraeo Latine conversum, ita ad ipsum Sophronium scribens: Quia igitur nuper cum Hebraeo disputans, quaedam pro Domino de Psalmis testimonia protulisti, volensque ille te illudere, per sermones pene singulos, asserebat non ita haberi in Hebraeo, ut tu de Septuaginta Interpretibus opponebas: studiosissime postulasti, ut post Aquilam, et Symmachum, [Col. 0035C] et Theodotionem, novam editionem Latino sermone transferrem. Ex his manifestum nobis est ingratos prorsus ac iniquos fuisse Hieronymo eos omnes, qui objiciebant sanctum virum in Septuaginta condemnationem Scripturas sanctas interpretatum: neque vero in culpam vocari meruit, quod arma adversus hostes fidei Christianae sua versione subministraret Ecclesiis. Juste ergo hoc queritur ad finem secundi libri Apologiae suae adversus Rufinum: Unde me putabam bene mereri de Latinis meis, et nostrorum ad discendum animos concitare (quod etiam Graeci versum de Latino post tantos Interpretes non fastidiunt) inde in culpam vocor, et nauseanti stomacho cibos ingero. Ecquid in homine tutum sit, si innocentia criminosa est? Denique studium suum hoc [Col. 0035D] argumento malignis etiam lectoribus persuasum voluit: Quod si apud Graecos, post Septuaginta editionem, jam Christi Evangelio coruscante, Judaeus Aquila, et Symmachus, ac Theodotio judaizantes haeretici sunt recepti, qui multa mysteria Salvatoris subdola interpretatione celarunt: et tamen in Ἑξαπλοῖς habentur apud Ecclesias, et explanantur ab Ecclesiasticis viris: quanto magis ego Christianus, et de parentibus Christianis natus, et vexillum crucis in mea fronte portans, cujus studium fuit omissa repetere, depravata corrigere, et sacramenta Ecclesiae puro et fideli aperire sermone, vel a fastidiosis, vel a malignis lectoribus non debeo reprobari? Haec ipse praefatione in librum Job ex Hebraeo Latine redditum. Idem probat epist. 89 ad [Col. 0036A] Augustinum, cui suum studium commendabat his verbis: Ego enim non tam vetera abolere conatus sum, quae linguae meae omnibus emendata de Graeco in Latinum transtuli, quam ea testimonia, quae a Judaeis praetermissa sunt, vel corrupta, proferre in medium: ut scirent Nostri quid Hebraica veritas contineret. Si cui legere non placet, nemo compellit invitum. Bibat vinum vetus cum suavitate, et nostra musta contemnat, quae in explanationem priorum edita sunt: ut sicubi illa non intelliguntur, ex nostris manifestiora fiant. Rescripsit S. Augustinus ad Hieronymum, prorsus ita esse persuasus: De interpretatione tua, inquit, jam mihi persuasisti, qua utilitate Scripturas volueris transferre de Hebraeo, ut scilicet ea, quae a Judaeis praetermissa vel corrupta sunt, proferres in medium. [Col. 0036B] Caetera vide epist. 97 inter Hieronymianas. Restat igitur e supra jam allatis, Hieronymum non in suggillationem Septuaginta Interpretum; sed ad omnes Ecclesiae utilitates novam ex Hebraeo fonte edidisse versionem.

III. Cum autem sciret Hieronymus se non posse interpretari, nisi quod antea intellexerat, omnibus Graecorum ac Latinorum excultus disciplinis, Haebraeorum magistrorum limina terere, eorumque litteras studere coepit. Id abunde testatus est epist. 4 ad Rusticum monachum, docens amore virtutum vitia superanda: Dum essem juvenis, inquit, et solitudinis me deserta vallarent, incentiva vitiorum ardoremque naturae ferre non poteram. Quam cum crebris jejuniis frangerem, mens tamen cogitationibus aestuabat: [Col. 0036C] ad quam edomandam, cuidam fratri, qui ex Hebraeis crediderat, me in disciplinam dedi, ut post Quintiliani acumina, Ciceronis fluvios, gravitatemque Frontonis, et lenitatem Plinii, alphabetum discerem, et stridentia anhelantiaque verba meditarer. Quid ibi laboris insumpserim, quid sustinuerim difficultatis, quoties desperaverim, quotiesque cessaverim, et contentione discendi rursus incaeperim, testis est conscientia tam mea, qui passus sum, quam eorum qui mecum duxerunt vitam. Et gratias ago Domino, quod de amaro semine litterarum dulces fructus carpo. Hanc in discendo litteras Hebraicas difficultatem pistrinum vocat, dum sic in Danielem praefatur: Denique et ego adolescentulus post Quintiliani et Tullii lectionem, ac flores rhetoricos, quem me in linguae hujus pistrinum reclusissem, [Col. 0036D] et multo sudore, multoque tempore vix coepissem anhelantia stridentiaque verba resonare, et qua per cryptam ambulans, rarum desuper lumen aspicerem, impegi novissime in Danielem, et tanto taedio affectus sum, ut desperatione subita omnem laborem veterem voluerim contemnere. Verum adhortante me quodam Hebraeo, et illud mihi crebrius in sua lingua ingerente, Labor omnia vincit improbus; et qui mihi videbar sciolus inter eos, coepi rursum discipulus esse Chaldaicus. Et ut verum fatear, usque ad praesentem diem magis possum sermonem Chaldaicum legere et intelligere, quam sonare. Tantum operae ac laboris expertus est S. Hieronymus in discenda lingua Hebraica, propter anhelantia illa et stridentia verba, quae etsi intelligantur [Col. 0037A] a Latinis, vix tamen ea sonare possumus ad morem Judaeorum, quibus nativum est hujusmodi idioma barbarum. Unde idem Hieronymus lib. I Comment. in cap. III Epistolae ad Titum, causam tantae difficultatis edisserit dicens: Quod autem ait, genealogias et contentiones, et rixas, quae veniunt ex lege, devita: proprie pulsat Judaeos, qui in eo se jactant, et putant legis habere notitiam, si nomina teneant singulorum, quae quia barbara sunt, et etymologias eorum non novimus, plerumque corrupte proferuntur a nobis. Et si forte erraverimus in accentu, in extensione et brevitate syllabae, vel brevia producentes, vel producta breviantes, solent irridere nos imperitiae, maxime in aspirationibus et quibusdam cum rasura gulae litteris proferendis . . . . Si igitur a nobis haec nominum et [Col. 0037B] linguae idiomata, ut videlicet barbara, non ita fuerint expressa, ut exprimuntur ab Hebraeis, solent cachinnum attollere, et jurare se penitus nescire quod dicimus. Unde et nobis curae fuit omnes veteris legis libros, quos vir doctus Adamantius in Hexapla digesserat, de Caesariensi Bibliotheca descriptos, ex ipsis authenticis emendare, in quibus et ipsa Hebraea propriis sunt characteribus verba descripta, et Graecis litteris tramite expressa vicino . . . . ut non magnopere pertimescamus supercilium Judaeorum, solutis labiis, et obtorta lingua, et stridente, et rasa fauce gaudentium. Assiduum vero fuisse in litteris Hebraicis S. Doctorem manifeste declarant verba isthaec, quae in epitaphio Paulae matris scripta leguntur: Loquar et aliud, quod forsitan aemulis videatur incredibile. Hebraeam [Col. 0037C] linguam, quam ego ab adolescentia multo labore ac sudore ex parte didici, et infatigabili meditatione non desero, ne ipse ab ea deserar, discere voluit, et consecuta est, etc. Parum erat homini studiosissimo ac intelligentiae sacrorum Bibliorum cupidissimo, linguam Hebraeam multo sudore didicisse, nisi etiam opes suas in eo negotio experiretur. Ad perfectam enim obscurissimi libri Job intelligentiam doctorem adhibuit Hebraeum, quem non gratis accessisse, sed pecunia conductum asserit praefatione in eumdem Jobi librum: Memini me, inquit, ob intelligentiam hujus voluminis Lyddaeum quemdam praeceptorem, qui apud Hebraeos primus haberi putabatur, non parvis redemisse nummis: cujus doctrina an aliquid profecerim, nescio. Hoc unum scio, non potuisse me interpretari, [Col. 0037D] nisi quod ante intellexeram. Nulli ergo labori parcens, nec marsupio suo, linguae Hebraicae notitiam consecutus est non mediocrem; ita ut par esset Latino sermone extemplo exponere quaecumque Judaei Hebraice ipsi dictitarent. Cujus rei testem habemus praefationem in Tobiam, ubi docuit nos modum quo suam versionem Latinam edidit: Et quia, ait, vicina est Chaldaeorum lingua sermoni Hebraico, utriusque linguae peritissimum loquacem reperiens, unius diei laborem arripuit: et quidquid ille mihi Hebraicis verbis expressit, hoc ego, accito notario, sermonibus Latinis exposui. Quod utique per se ipsum numquam praestitisset, nisi probe et pulchre calluisset linguam Hebraicam: nam quis semidoctus aut rudis in lingua [Col. 0038A] Hebraica, loquentis Hebraei verba dictata simili facilitate in Latinum sermonem converteret? Satis ergo perspectum fit, Hieronymum sermonis Hebraei perfectam notitiam habuisse; etsi modestiae causa ipse alibi dixerit, se Hebraeorum sermonem ex parte didicisse, in Latino autem ab incunabulis inter grammaticos, et rhetores, et philosophos fuisse detritum. Neque vero negare potuit epistola 142, ad Damasum papam, ab Hebraeis multa didicisse: Est vir quidam, inquit, a quo ego plura didicisse me gaudeo, et qui Hebraeum sermonem ita elimarit, ut inter scribas eorum Chaldaeus existimetur. Ad Marcellam quoque epist. 130 fatetur nonnihil purioris Latinitatis amisisse propter usum idiomatis Hebraei sibi familiarem: Nos, ut scis, Hebraeorum lectione [Col. 0038B] detenti, in Latina lingua rubiginem obduximus, in tantum ut loquentibus quoque nobis stridor quidam non Latinus interstrepat. Unde ignosce ariditati, etc. In fine Commentariorum in Aggaeum prophetam, omnem eloquii venustatem perdidisse se dicit studio linguae Hebraicae: Obsecro te, lector, ut ignoscas celeri sermone dictanti, nec requiras eloquii venustatem, quam multo tempore Hebraeae linguae studio perdidi, etc. Idem Hieronymi studium probant Hebraea volumina ab eo descripta, vel collata cum interpretibus Graecis; nec non Palestinae provincia, quam perlustravit ac peragravit ob pleniorem intelligentiam Hebraicorum nominum, adscitis etiam Judaeorum eruditissimis magistris sibi sociis. Singula ordine suo prosequamur. Apud S. Damasum excusat [Col. 0038C] se tarditatis epist. 125, quod non statim ad ejus interrogata rescripserit alio opere detentus. Quid sit autem tale opus his verbis declaravit initio ejusdem epistolae: Interim tamen et ego linguam, et ille articulum, movebamus, cum subito Hebraeus intervenit, deferens non pauca volumina, quae de Synagoga quasi lecturus acceperat. Et illico: Habes, inquit, quod postulaveras: meque dubium, et quid facerem nescientem, ita festinus exterruit, ut omnibus praetermissis, ad describendum transvolarem: quod quidem usque at praesens facio. Hebraicis similiter detentus litteris, et contentione librorum assidua, breviorem dedit epistolam 74 ad Marcellam: Ut tam parvam, inquit, epistolam scriberem, causae duplicis fuit, quod et tabellarius festinabat, et ego alio opere detentus, hoc [Col. 0038D] quasi παρέργῳ me occuparem. Quaeris quidnam illud sit, tam grande, tam necessarium, quo epistolicae confabulationis munus exclusum est. Jampridem cum voluminibus Hebraeorum editionem Aquilae confero; ne quid forsitan, propter odium Christi, Synagoga mutaverit: et ut amicae menti fatear, quae ad nostram fidem pertinet roborandam, plura reperio. Nunc a prophetis, Salomone, Psalterio, Regnorumque libris examussim recensitis, Exodum teneo, quem illi ELLESMOTH vocant, ad Leviticum transiturus: Vides igitur, quod nullum officium huic operi praeponendum est. In his studiis occupatus Romae vir sanctus, oculis insuper Judaeam contemplari voluit: quomodo enim Graecorum historias magis intelligunt [Col. 0039A] qui Athenas viderint; ita sanctam Scripturam lucidius intuebitur, qui Judaeam oculis contemplatus est, vel antiquarum urbium memorias, locorumque, et eadem vocabula, vel mutata cognoverit. Unde et Hieronymo curae fuit cum eruditissimis Hebraeorum hunc laborem subire, ut circumirent provinciam quam universae Christi Ecclesiae sonant. Ita ipse conceptis verbis ad Domnionem et Rogatianum praefatione in librum Paralipomenon, quibus item fassus est, numquam se in divinis voluminibus propriis viribus credidisse, nec habuisse magistram opinionem suam, sed ea etiam de quibus scire se arbitrabatur, interrogare solitum; quanto magis in iis super quibus anceps erat? Hoc vero confirmat argumento sequenti: Denique, inquit, cum a me nuper [Col. 0039B] litteris flagitassetis, ut vobis Paralipomenon Latino sermone transferrem; de Tiberiade legis quemdam doctorem, qui apud Hebraeos admirationi habebatur, assumpsi et contuli cum eo a vertice, ut aiunt, usque ad extremum unguem: et sic confirmatus ausus sum facere quod jubebatis. Quid amplius in viro studioso desiderari queat, certe non video. Omnem in rebus Hebraicis laborem insumit, sumptui non parcit, peregrinationes laboriosas subit, cum eruditissimis Judaeorum assidue sermonem confert; libros propria manu describit; contendit Graeca cum Hebraeis. Denique quid non, ut linguae sanctae intelligentiam consequeretur? Merito igitur aiebat supra: Et gratias ago Domino, quod de amaro semine litterarum dulces fructus carpo; id est, scientiam divinarum [Col. 0039C] Scripturarum, et sermonis Hebraei peritiam.

IV. Multarum igitur linguarum scientia insignis Hieronymus, et apud omnes eruditione sua celebratus; brevi a pluribus rogari coepit, ut libros sacros e fontibus Hebraeis in Latinum sermonem transferre vellet. Omnes praefatiunculae veteris Testamenti quarum ex parte exempla subjiciemus, huic rei testes sunt. Et superfluum est, quod in illis dictum invenitur, aliter quam ibi dictum est, scribere. Incipiamus igitur a Genesi, cujus prologus talis est: Desiderii mei desideratus accepi epistolas, qui quodam praesagio futurorum cum Daniele sortitus est nomen, obsecrantis ut translatum in linguam Latinam de Hebraeo sermone Pentateuchum nostrorum auribus traderem. Erat forte hic Desiderius sanctus ille presbyter [Col. 0039D] in Vasconia, qui cum Ripario auctor fuit luculenti operis editi ab Hieronymo pro sanctis martyrum reliquiis adversus Vigilantium. Auctores sunt hujus Dictatiunculae meae, inquit Hieronymus, sancti presbyteri Riparius et Desiderius, qui parochias suas vicinia istius scribunt esse maculatas, miseruntque libros per fratrem Sisinnium, etc. Nisi alium Desiderium fuisse credamus, honestum et eloquentem virum, cui S. Doctor scribebat epistolam 154, in qua etiam apparet, opuscula Hieronymi vehementer postulari ab eo, qui cum Daniele vaticinium habuerit. Sed quisquis fuerit iste Desiderius, qui Pentateuchum Latino sermone translatum ex Hebraeo filagitabat; certum videtur sanctum fuisse, nec [Col. 0040A] exiguum in Ecclesia meritis hominem. Finito Pentateucho, ad Jesum filium Nave, id est, ad Josue, et ad Judicum librum, ad Ruth quoque et Esther manum misit: quia hos libros Eustochio virgini Christi negare non potuit. Latine eos ex Hebraeo convertit post sanctae Paulae dormitionem, cujus antea precibus volumina quatuor Regum, in Latinum sermonem fuisse interpretatum non levis est conjectura in illis ultimis praefatiunculae verbis: Sed et vos famulas Christi rogo, quae Domini discumbentis pretiosissimo fidei myrro ungitis caput . . . . ut contra latrantes canes, qui adversum me rabido ore desaeviunt . . . . orationum vestrarum clypeos opponatis. Famulas Christi, non alias puto quam Paulam et Eustochium, Bethleem degentes aetatem cum Hieronymo. [Col. 0040B] Paralipomena, petente sanctissimo episcopo Chromatio, ad fontem Hebraeum Latinis sermonibus expressit: Si Septuaginta, inquit, Interpretum pura, et ut ab eis in Graecum versa est, editio permaneret, superflue me, Chromati, episcoporum sanctissime atque doctissime, impelleres, ut Hebraea volumina Latino sermone transferrem. Impellebat ergo sanctissimus atque doctissimus episcopus Hieronymum, ut omissis rivulorum tramitibus, ex ipsa veritate Hebraica libros sacros Latinis hominibus traderet. Pro libro Ezrae et Nehemiae similiter vertendo, Domnionem et Rogatianum Hieronymo institisse probant verba haec, quae in praefatione leguntur: Tertius annus est, quod semper scribitis atque rescribitis, ut Ezrae librum de Hebraeo transferam: [Col. 0040C] quasi non habeatis Graeca et Latina volumina; aut quidquid illud est, quod a nobis vertitur, non statim ab omnibus conspuendum sit. Certe in Ecclesia Christi non fuit tunc temporis vir Domnione celebratior illustri sanctitatis laude, ut testata res est pluribus epistolis Hieronymi, Augustini, ac Paulini; nec non Rufini, et Palladii scriptis. Rogatianus autem frater creditur ejusdem sanctissimi Patris et presbyteri Domnionis, qui veneranda canitie Christianis omnibus summo in honore erat, atque hospitalitatis officio Lot sui temporis appellari meruit. Tales habuit Hieronymus hortatores translationum suarum ex Hebraeo. Libros quoque Salomonis ex Hebraica veritate conversos, sanctis episcopis Chromatio et Heliodoro dedicavit: quorum deinde postulationibus [Col. 0040D] acquiescens, librum Tobiae Chaldaeo sermone scriptum Latine interpretatus est. Mirari non desino, ejus sunt verba, exactionis vestrae instantiam: exigitis enim ut librum Chaldaeo sermone conscriptum ad Latinum stylum traham. . . . feci satis desiderio vestro, non tamen meo studio. Arguunt enim nos Hebraeorum studia, et imputant nobis contra suum Canonem, Latinis auribus ista transferre. Sed melius esse judicans Pharisaeorum displicere judicio, et episcoporum jussionibus deservire, institi ut potui, etc. Sophronius, vir apprime eruditus, inter eos etiam numerandus venit, qui Hieronymum litteris impellebant ad hujusmodi translationes Latinas. Unde ad eumdem Sophronium de occasione versionis Psalterii [Col. 0041A] ex Hebraeo scribens, haec in praefatione comminiscitur: Quia igitur nuper cum Hebraeo disputans, quaedam pro Domino Salvatore de Psalmis testimonia protulisti: volensque ille te illudere, per sermones pene singulos asserebat non ita haberi in Hebraeo, ut tu de Septuaginta Interpretibus opponebas, studiosissime postulasti, ut post Aquilam, et Symmachum, et Theodotionem, novam editionem Latino sermone transferrem. Aiebas enim te magis interpretum varietate turbari, et amore quo laberis, vel translatione, vel judicio meo esse contentum. Unde impulsus a te, cui et quae possum, negare non possum, rursum me obtrectatorum latratibus tradidi: maluique te vires meas, quam voluntatem in amicitia quaerere. Certe confidenter dicam, et multos hujus operis testes citabo, me [Col. 0041B] nihil dumtaxat scientem de Hebraica veritate mutasse. Invitus denique et coactus Paulae matris ac Eustochii virginis quotidianis exactionibus, prophetarum tam majorum, quam minorum volumina latinitate donavit: id enim expresse conqueritur praefatione in Jeremiam, quam his verbis definitam esse voluit: Pro his omnibus maledicta ab aemulis praestolantes, quibus me necesse est per singula opuscula respondere. Et hoc palior, quia vos cogitis. Caeterum ad compendium mali rectius fuerat modum furori eorum silentio meo ponere, quam quotidie novi aliquid scriptitantem, invidorum insaniam provocare. Huc usque de tantis ac talibus exactoribus Hieronymianarum versionum dixisse sufficiat, ut ratum sit omnibus summam in Ecclesia Dei fuisse semper auctoritatem [Col. 0041C] voluminum Hebraicorum veteris Instrumenti, quod Latine redditum Ecclesiis dedicatum est, procurante ancillarum Christi, virorum doctorum, ac sanctissimorum episcoporum agmine.

Jam quod oppugnatores earumdem translationum spectat, si Augustinum excipias, nemo eorum qui non, stimulante invidia, sanctum opus capere, et Hieronymo detrahere studuerit. Ideo praefatione in Ezram de suis aemulis aiebat: Accedunt ad hoc invidorum studia, qui omne quod scribimus reprehendendum putant; et interdum contra se, conscientia repugnante, publice lacerant quod occulte legunt: intantum ut clamare compellar, et dicere: Domine, libera animam meam a labiis iniquis et a lingua dolosa. Nihil est quod manifestius invidorum illorum [Col. 0041D] vesaniam prodiderit, quam ea quae leguntur ad finem libri secundi Apologiae adversus Rufinum, ubi de supposita Hieronymo epistola abunde satis disputatur: Scribit frater Eusebius, inquit S. Hieronymus, se apud Afros episcopos, qui propter Ecclesiasticas causas ad comitatum venerant, epistolam quasi meo scriptam nomine reperisse: in qua agerem poenitentiam, et me ab Hebraeis in adolescentia inductum esse ut testarer, ut Hebraea volumina in Latinum verterem, in quibus nulla sit veritas. Quod audiens obstupui. . . Qui hoc ausus est facere, quid aliud non audeat? Bene quod malitia non habet tantas vires, quantos conatus. Perierat innocentia, si semper nequitiae juncta esset potentia; et totum quidquid cupit calumnia, praevaleret. [Col. 0042A] Et iterum: Ecquid in homine tutum sit, si innocentia criminosa est? Dormiente patrefamilias, inimicus homo zizania superseminavit. Exterminavit vineam aper de silva, et singularis ferus depastus est eam. Ego taceo, et litterae non meae loquuntur contra me. Ignoro crimen, et crimen in toto orbe confiteor. Heu mihi, mater mea, ut quid me genuisti, virum, qui judicer et discernar omni terrae? His inflammati invidiae facibus, ac nequitiae artibus instructi nebulones quidam oppugnabant translationes Hebraicas Hieronymi. Signifer eorum fuit Rufinus, etsi juraret se epistolam non scripsisse ad Afros sub nomine Hieronymi, in qua iste confiteretur inductum esse a Judaeis ut mendacia transferret. Inter gregales ejusdem Rufini, oppugnatorem quoque habuit Palladium Hieronymus; nam [Col. 0042B] hujus ipse meminit prooemio Dialogorum adversus Pelagianos, dicens: Palladius, servilis nequitiae, eamdem haeresim instaurare conatus est, et novam translationis Hebraicae mihi calumniam struere, etc. O felices S. Doctoris labores, qui numquam haereticis parcens, omni egit studio, ut hostes Ecclesiae, ejus quoque hostes fierent! Neque vero tot calumnias excogitarent Origenistae ad exitium sancti viri, nisi prius illorum errores publice redarguisset, scriptisque fregisset ipsorum superbiam. At licet hydra sibilaret; victorque Sinon incendia jactaret: magis sanctorum virorum charitate provocabatur ad studium, quam invidorum detractione et odio deterreretur. Tanto autem livore torquebantur propter translationem Hebraicam, tum Judaei, tum malevoli [Col. 0042C] Christiani, ut Hieronymum de medio tollere voluissent. Hinc Beda in sua epistola apologetica ejusmodi invidiae recordatus, ait: Quippe qui in tam necessaria divinae Scripturae translatione, pene a Latinis simul et Hebraeis est lapidibus oppressus. Ab Hebraeis quidem, quod eis, irridendi Christianos, et calumniandi pro codicibus mendosis occasio foret ablata: a Latinis autem, quod eis nova ei insolita, tametsi meliora, pro veteribus ingererentur et solitis. Quibus consonant ista quae leguntur apud ipsum Hieronymum praefatione in librum Josue: Quae enim audientis, vel legentis utilitas est, nos laborando sudare, et alios detrahendo laborare; dolere Judaeos, quod calumniandi eis et irridendi Christianos sit ablata occasio; et Ecclesiae homines id despicere, immo lacerare, unde adversarii torqueantur?

[Col. 0042D] Diverso prorsus ferebatur studio S. Augustinus, cum ab interpretatione Hebraeorum voluminum aliquando Hieronymum deterruit, eo scilicet animo, qui oculis Dei in fraterna dilectione non displicet. Quid igitur causae exstiterit ad deterrendum Hieronymum ab incepto opere Hebraicae translationis, amicissime ipsi suggerebat idem Augustinus epist. 71, ubi ait: Ego sane te mallem Graecas potius Canonicas nobis interpretari Scripturas, quae Septuaginta Interpretum perhibentur. Perdurum erit enim, si tua interpretatio per multas Ecclesias frequentius coeperit lectitari, quod a Graecis Ecclesiis Latinae Ecclesiae dissonabunt; maxime quia facile contradictor convincitur graeco prolato libro, id est, linguae notissimae. Quisquis [Col. 0043A] autem in eo quod ex Hebraeo translatum est, aliquo insolito permotus fuerit, et falsi crimen intenderit; vix aut numquam ad Hebraea testimonia pervenietur, quibus defendatur objectum. Quod si etiam perventum fuerit, tot Latinas et Graecas auctoritates damnari quis ferat? Huc accedit, quia etiam consulti Hebraei possunt aliud respondere: ut tu solus necessarius videaris, qui etiam ipsos possis convincere: sed tamen quo judice mirum si potueris invenire. Haec erant argumenta, quibus, sanctus sanctum impellebat ad interpretationem Graecorum codicum Septuaginta, praetermissis Hebraeorum voluminum fontibus; quia Latinis hominibus difficilis aut nullus erat accessus ad Hebraea testimonia comprobanda. At brevi utilitatem agnovit Hebraicae translationis Augustinus, accepta videlicet [Col. 0043B] Hieronymi responsione ad illas objectas difficultates. Unde usum ejus in Ecclesiis quamvis minime probaret, propter vitandam Christianae multitudinis perturbationem: fatetur tamen plurimis locis utiliorem ac praestantiorem esse versionem Scripturarum ex Hebraeo illa quae ad Graecorum codices primum edita erat: De interpretatione tua, inquit ad Hieronymum epistola octogesima secunda, jam mihi persuasisti, qua utilitate Scripturas volueris transferre de Hebraeis: ut scilicet ea, quae a Judaeis praetermissa, vel corrupta sunt, proferres in medium. . . . Ideo autem desidero interpretationem tuam de Septuaginta, ut et tanta Latinorum interpretum, qui qualescumque hoc ausi sunt, quantum possumus, imperitia careamus: et hi qui me invidere putant utilibus laboribus tuis, tandem aliquando, [Col. 0043C] si fieri potest, intelligant, propterea me nolle tuam ex Hebraeo interpretationem in Ecclesiis legi, ne contra Septuaginta auctoritatem, tamquam novum aliquid proferentes, magno scandalo perturbemus plebes Christi, quarum aures et corda illam interpretationem audire consueverunt, quae etiam ab apostolis approbata est. Idem sensit ipse Hieronymus, qui in epistola ad Sunniam et Fretelam concors invenitur Augustini jam verbis allatis, dum ait: Ex quo perspicuum est sic psallendum, ut nos interpretati sumus. Et tamen sciendum quid Hebraica veritas habeat. Hoc enim quod Septuaginta transtulerunt, propter vetustatem in Ecclesiis decantandum est, et illud ab eruditis sciendum propter notitiam Scripturarum. Et ad Sophronium praefatione in Psalterium Hebraicum: Nec hoc dico, [Col. 0043D] quod praedecessores meos mordeam, aut quidquam his arbitrer detrahendum, quorum translationem diligentissime emendatam, olim meae linguae hominibus dedi: sed quod aliud sit in Ecclesiis Christo credentium psalmos legere; aliud Judaeis singula verba calumniantibus respondere. Bene igitur Hieronymo convenit cum Augustino de interpretatione Septuaginta Seniorum in ecclesiis Christi legenda et decantanda propter antiquiores usus, quibus, nascentis Ecclesiae fides roborata est. Translationem vero Hebraicam praestantiorem esse sciebant ad intelligentiam Scripturarum: quare Audaci respondens Augustinus epist. 261 vocat eam perfectiorem: Psalterium, inquit, a sancto Hieronymo translatum ex Hebraeo non habeo. [Col. 0044A] Nos autem non interpretati sumus, sed codicum Latinorum nonnullas mendositates ex Graecis exemplaribus emendavimus. Unde fortassis fecerimus aliquid commodius quam erat, non tamen tale quale esse debebat. Nam etiam nunc, quae forte nos tunc praeterierunt, si legentes moverint, collatis codicibus emendamus. Ita illud quod perfectum est, tecum nos quoque requirimus. Clarius adhuc lib. IV Doctrinae Christianae cap. 7, num. 15, ubi de Hieronymianae interpretationis praestantia haec fassus invenitur: Non autem secundum Septuaginta Interpretes, qui etiam ipsi divino spiritu interpretati, ob hoc aliter videntur nonnulla dixisse, ut ad spiritalem sensum scrutandum magis admoneretur lectoris intentio: unde etiam obscuriora nonnulla, quia magis tropica, sunt eorum, sed sicut ex [Col. 0044B] Hebraeo in Latinum eloquium, presbytero Hieronymo utriusque linguae perito interpretante, translata sunt. Vides obscuriorem esse, Augustino testante, versionem Septuaginta Interpretum; planiorem vero ac intelligentiae magis accommodatam illam, quae nobis edita est ab Hieronymo, quamque Hebraicam vocamus, eo quod ex Hebraeo fonte derivata sit. Jam si libros Quaestionum in Heptateucum revolveris apud eumdem Augustinum, sexcenta tibi occurrent loca, in quibus versionem ex Hebraeo praefert Septuaginta Interpretibus, sive quod majorem habeat lucem, sive propter puriorem Scripturae contextum, quem Septuaginta additamentis pluribus interpolarunt. Exempli gratia, quaestione 19 in Judices, cum multa de Pharaone attulisset ex LXX Translatione, quae manifeste [Col. 0044C] interpolata dignoscuntur, ita difficultatem solvere voluit: Quod de Pharaone rege dictum intelligere debemus: cum haec historia illis temporibus conscripta credatur, quibus erant gesta illa recentia. Quid autem magnum eligi potuit quod prophetice diceretur, cum praeterita narrentur, taceanturque futura majora, et maxime necessaria? Proinde potius existimandum est Septuaginta Interpretes, qui auctoritate prophetica ex ipsa mirabili consensione interpretati esse perhibentur, haec addidisse, non tamquam futura praenuntiantes, sed quia illo tempore ipsi erant, quo facta esse meminerant, et in libris Regnorum legerant. Etenim Regum temporibus factum est. Quod ideo credibilius nobis visum est, quoniam inspeximus interpretationem, quae est ex Hebraeo, et hoc ibi non invenimus: sicut nec [Col. 0044D] illud quod dictum est de Jericho, etc. Unde apparet a Septuaginta interpositum, qui factum esse noverant. Prudenter quidem excusat in Septuaginta hujusmodi interpositiones et perturbationes contextus sacri; sed ingenue fatetur multa ab eis fuisse addita, quae completa viderant suo tempore; etsi ab hagiographis auctoribus posita minime reperirentur. Ad solvendas itaque quascumque quaestiones sibi propositas elibris canonicis, interpretationem Hieronymianam, quae est ex Hebraeo, ubique testem adhibet. Quare saepius eum sic disserentem audias: Sed neque ulla Hebraica veritate ista solvitur quaestio; et ibidem quaest. 152 in Genesim: Qui omnes annumerantur sexaginta sex hominibus, cum quibus Jacob in Aegyptum, etiam [Col. 0045A] secundum Hebraicam veritatem perhibetur intrasse. Hebraicam veritatem vocat cum Hieronymo Latinam ejusdem translationem ad Hebraeorum volumina concinnatam. Et hanc tanta fide in suo Speculo secutus est Augustinus, ut nihil prorsus in illud congesserit praeter ipsissima verba quae leguntur in Latina Instrumenti veteris interpretatione ab Hieronymo edita juxta Hebraicam veritatem. Audiendus est super hac re Domnus Thomas Blampin (cui gratis animis acceptam referimus editionem novam operum S. Augustini). Is enim in librum Speculi lectorem praemonuit, dicens: Porro cum ad vulgi usum istud pium opus compararet S. Doctor, eo noluit nisi faciliores intellectu praeceptiones comprehendi. Quo etiam consilio adductum credimus, [Col. 0045B] ut versione uteretur non ex Graeco LXX, quam sequi solebat, sed ex Hebraeo, quod hanc demum comperisset esse illa multis in locis planiorem. Nam hoc nomine eam aliquoties laudat in postremis suis libris Quaestionum in Heptateuchum, etc. Quis nunc contentiosus adducto supercilio inficiabitur, translationem Hebraicam S. Hieronymi ab Augustino laudatam fuisse, ac Septuaginta Interpretibus demum antepositam? At de usu versionis Hieronymianae apud Afros, ac de Speculo S. Augustini iterum dicturi nihil amplius de illis hic adjiciemus.

V. Difficile est, inquit Hieronymus, senis mutare linguam, et canescentem jam mundum ad initia retrahere parvulorum. Quis enim doctus pariter, vel indoctus, cum in manus volumen Scripturarum assumpserit, [Col. 0045C] et a saliva; quam semel imbibit, viderit discrepare quod lectitat, non statim erumpat in vocem, interpretem novum clamitans esse falsarium et sacrilegum, qui audeat aliquid in veteribus libris tollere, addere, mutare, corrigere? Adversus hanc invidiam praecavere se Hieronymus studuit in nova editione Latina sacrorum Bibliorum: et ne multum a lectionis Latinae consuetudine discederet: ita calamo temperavit, ut iis tantum, quae sensum mutare videbantur, correctis, reliqua saepius manere pateretur, ut ante fuerant. Id ipse profitetur in epistola ad Sunn. et Fretel. cum de antiquo interprete Latino sermonem instituit: Sed sciendum, inquit, quod ubicumque in Graeco scriptum est, glorificate, Latinus interpres, magnificate, transtulerit, secundum illud [Col. 0045D] quod in Exodo dicitur: Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est. Pro quo in Graeco scribitur, glorificatus est: sed in Latino sermone si transferatur, fit indecora translatio. Et nos emendantes olim Psalterium, ubicumque sensus idem est, veterum interpretum consuetudinem mutare noluimus, ne nimia novitate lectoris studium terreremus. Et infra de eodem verbo honorificabit, vel glorificabit, idem quoque replicat, dicens: Noluimus ergo immutare quod ab antiquis legebatur, quia idem sensus erat. . . sed et in hoc nulla est sensus mutatio: et nos antiquam interpretationem sequentes, quod non nocebat, mutare noluimus. Difficiliora vero et obscura libri Ecclesiastae in modum commentarioli edisserens, novitatis etiam nimiae invidiam [Col. 0046A] declinare sollicitus: ita prooemio in eumdem Commentarium aiebat: Hoc breviter admonens, quod nullius auctoritatem secutus sum; sed de Hebraeo transferens, magis me Septuaginta interpretum consuetudini coaptavi, in his dumtaxat, quae non multum ab Hebraicis discrepabant. Interdum Aquilae quoque, et Symmachi, et Theodotionis recordatus sum, ut nec novitate nimia lectoris studium deterrerem, nec rursum contra conscientiam meam, fonte veritatis omisso, opinionum rivulos consectarer. Praefatione tamen in librum Job ex Hebraeo in Latinum eloquium translatum, asserit nullum de veteribus interpretem fuisse se secutum: Haec autem translatio, inquit, nullum de veteribus sequitur interpretem, sed ex ipso Hebraico, Arabicoque sermone, et interdum Syro, nunc verba, [Col. 0046B] nunc sensus, nunc simul utrumque resonabit. Translationem certe Jobi Hebraicam quisquis conferre voluerit cum ea quae ad Graecos codices edita erat ab eodem Hieronymo: ita inter se discrepantes reperiet, ut saepius cogatur apud se cogitare, num in utroque exemplari eadem sit Scripturae narratio, num unus historiae sacrae contextus? In Psalmorum autem libro, etsi multa diversa sint, plurima nihilominus inveniuntur mutuata ab antiquo interprete Latino, id est, immutata in Psalterio Hieronymi Hebraico: sicque in caeteris libris tum Legis, tum prophetarum, observatum dignoscet studiosus lector, qui cum nova Hieronymiana translatione partes superstites antiquae Latinae, seu Italicae versionis contendere voluerit. Exempla hujusmodi lectionum suppeditat collectio [Col. 0046C] canticorum Scripturae sacrae, quae ad finem Psalterii Hieronymiani, ex nova ac veteri editione Latina proposuit doctus vir Carus, qui Romae ante paucos annos multa antiquitatis sacrae monumenta studiosissime conquisivit, et typis mandari curavit. Consuetudini igitur veterum interpretum ita se attemperabat Hieronymus, ut tamen fontem veritatis non omitteret, rivulos consectatus. Hoc est, ubi nullum erat sensus aut intelligentiae damnum, facile antiquam sequebatur Latinam translationem, ne novitate verborum perpetua lectoris studium deterreret.

Porro indecoras vitabat semper Scripturarum interpretationes, nec cum Augustino bene ipsi convenit in hac parte. Sanctus quippe Augustinus soloecismos ac barbarismos, caeteraque locutionis Latinae vitia [Col. 0046D] contemni voluit, quae sano intellectui nihil detrahunt: et ideo lib. III de Doctrina Christiana mallet cum barbarismo legi, Non est absconditum a te ossum meum, quam, os meum, quod est minus apertum, quia magis Latinum. Contra sanctus Hieronymus apertissima haec locutionis vitia monet esse vitanda, ubi unus est Scripturae sensus. Et nos, inquit epist. 135, hoc sequimur, ut ubi nulla est de sensu mutatio, Latini sermonis elegantiam conservemus. Iterum paulo post: Eadem igitur interpretandi sequenda est regula, quam saepe diximus: ut ubi non sit damnum in sensu, linguae in quam transferimus, εὐφωνία et proprietas conservetur. Quae sit autem interpretandi regula, quam sequendam hic docet, abunde demonstravit [Col. 0047A] initio ejusdem epistolae, dicens: Et sciendum, quod si voluerimus dicere, Domine, quis incolet tabernaculum tuum . . . perdet εὐφωνίαν : et dum interpretationis κακοζηλίαν sequimur, omnem decorem translationis amittimus. Et hanc esse regulam boni interpretis, ut ἶδιώματα linguae alterius, suae linguae exprimat proprietate. Quod et Tullium in Protagora Platonis, et in Οἶκονομικῷ Xenophontis, et in Demosthenis contra Aeschinem oratione fecisse convincimus, et Plautum, Terentium, Caeciliumque eruditissimos viros, in Graecis Comoedis transferendis. Nec ideo quis Latinam linguam angustissimam putet, quod non possit verbum de verbo transferre, cum etiam Graeci pleraque nostra circuitu transferant, et verba Hebraica non interpretationis fide, sed linguae suae proprietatibus nitantur exprimere. [Col. 0047B] Denique eadem semper adnectens epist. 101, ad Pammachium, translationes verbis nimis obstrictas, putidas vocat et κακοζήλους. Horatius, inquit, vir acutus et doctus hoc idem in arte poetica erudito interpreti praecepit: Nec verbum verbo curabis reddere fidus Interpres. Terentius Menandrum, Plautus et Caecilius veteres comicos interpretati sunt. Numquid haerent in verbis, ac non decorem magis et elegantiam in translatione conservant? Quam vos veritatem interpretationis, hanc eruditi κακοζηλίαν nuncupant. Laudat ibidem sanctum Hilarium, qui homilias in Job, et in Psalmos tractatus plurimos in Latinum vertit e Graeco: quia non assedit litterae dormitanti, nec putida rusticorum interpretatione se torsit; sed quasi captivos sensus in suam linguam victoris jure [Col. 0047C] transposuerit. Aquilam vero projicit, proselytum et contentiosum interpretem, qui non solum verba, sed etymologias quoque verborum transferre conatus est. Cujus interpretationis vitia ac κακοζηλίαν ostendit aliquot exemplis, non sustinens importunam illam diligentiam, qua non appendere se verba, sed ea numerare lectori oportere putavit Judaeus interpres. Nec propterea quis adducatur, ut credat Hieronymum omnem circa verba diligentiam interpretum, ac sollicitudinem aspernari, neque illis quidquam credidisse inesse momenti ad nativos auctorum sensus exprimendos. Eos igitur potissimum castigat S. doctor, quos nimio verborum studio sciebat sententias ipsas pervertere. Non debemus, inquit ad Sunn. et Fret., sic verbum de verbo exprimere, ut [Col. 0047D] dum syllabus sequimur, perdamus intelligentiam. Tum epist. 101 jam laudata, ad Pammachium: Alii syllabas aucupentur et litteras, tu quaere sententias. Servile hoc vertendi genus insectatur tantum sanctus Hieronymus, nec eos culpare voluit qui verbum edunt de verbo; sed qui violenter, interpretantur, sensum relinquentes auctoris. Hoc vero interpretationis vitium plane cum Hieronymo respuunt viri litterati omnes, ac summi pontifices in suis epistolis. Praeclare [Col. 0048A] enim Gregorius Magnus haec habet lib. VIII, epist. 42: Indicamus praeterea, quia gravem hic difficultatem interpretum patimur. Dum enim non sunt, qui sensum de sensu exprimunt, sed transferre proprietatem semper volunt, omnem sensum dictorum confundunt. Unde agitur ut ea quae translata fuerint, nisi cum gravi labore intelligere nullo modo valeamus. Idem et Nicolaus papa in epistola ad Michaelem imperatorem: Si Latinam linguam, inquit, ideo barbaram nuncupatis, quoniam a translatoribus in Graecam dictionem mutata barbarismos generat, non linguae Latinae, sed culpa est, ut opinor, interpretum qui, quando necesse est, non sensum e sensu, sed violenter verbum edere conantur e verbo. Ad sensus vero divinae Scripturae exprimendos adeo attentus fuit ac religiosus [Col. 0048B] Hieronymus, ut ab eis legibus quas commemoravi, se ipse saepissime absolverit. Unde monuit nos lib. XII Commentariorum in cap. XL Ezechielis, se non omnia vitia sermonis vitasse, quamvis ea probe novisset: Illud autem semel monuisse sufficiat, ait, nosse me cubitum et cubita neutrali appellari genere: sed pro simplicitate, et facilitate intelligentiae, vulgique consuetudine, ponere et genere masculino. Non enim curae nobis est vitare sermonum vitia, sed Scripturae sanctae obscuritatem quibuscumque verbis disserere. Verborum etiam compositionem ac flores sermonis vocat siliquas epist. 146, ad Damasum papam: Non ambigo, quin inculta tibi nostrae parvitatis videatur oratio: sed saepe causatus sum, expoliri non posse sermonem, nisi quem propria manus limaverit. Itaque [Col. 0048C] ignosce dolentibus oculis, id est, ignosce dictanti, maxime cum in Ecclesiasticis rebus non quaerantur verba, sed sensus, id est, panibus sit vita sustentanda, non siliquis. Paulinum tandem cum hortaretur epistola 103, ut sese in studium divinarum litterarum insinuaret, noluit virum eloquentem offendi simplicitate sermonis Scripturarum: Nolo, inquit, offendaris in Scripturis sanctis simplicitate et quasi vilitate verborum: quae vel vitio interpretum, vel de industria sic prolata sunt, ut rusticam concionem facilius instruerent: et in una eademque sententia aliter doctus, aliter audiret indoctus. Ex his, ni fallor, planum fit, Hieronymum elegantiam et venustatem Latini sermonis in suis translationibus conservasse, ubi nulla erat de sensu mutatio: nec omnibus tamen interdixisse sermonum [Col. 0048D] vitiis, cum propter intelligentiae facilitatem, et vulgi consuetudinem incultum quid retinendum fuit. Fastidiosam igitur ineptorum interpretum severitatem et ad verba vitiosam adhaesionem exagitat, plurimis locis κακοζηλίαν vocans: simplicem vero saepius stylum imitatus est, quia in Scripturis sacris simplicium corda doceri voluit, non aures curiosorum demulceri. At de his hactenus.

Diverso tempore, nec servato sacrorum librorum ordine suas versiones edidit Hieronymus. II. Apud Graecos [Col. 0049] ac Latinos statim lectitari coeperunt. III. Hieronymi translationibus utebantur coaetanei scriptores. IV. Tempore Gregorii Magni Ecclesia Romana, nova ex Hebraeo, et antiqua ex Graeco editione usa est. V. Galliarum praesertim Ecclesiae Hieronymianas versiones caeteris anteponebant. VI. Ecclesia catholica versionem Latinam Hieronymi publico decreto authenticam declaravit, et eam in suos usus adhibendam decrevit.

[Col. 0049A] I. Nemo studiosorum est, qui nesciat translationes librorum sacrorum Latinas diverso tempore, et quasi tumultuario ordine conditas fuisse ab Hieronymo. Non enim temere, aut sua sponte interpretabatur volumina Scripturarum; sed ut erat ab amicis rogatus, vel a sanctis episcopis jussus. Fuere autem qui sanctum doctorem impellerent ad suscipiendam prophetarum translationem, antequam Pentateuchi libros Latinitate donasset: erant et qui Samuelis ac Malachim, id est, quatuor Regnorum volumina Latine reddenda procurarent, ante alias Scripturae sacrae quascumque interpretationes. Hinc contigit, ut nulla sacri canonis servata serie, omnia in Romanum sonum promiscue converterit [Col. 0049B] Hieronymus.

Quod igitur spectat ejus juxta Septuaginta Interpretes translationem, sciendum est, Psalterium ante caetera ab eo fuisse emendatum, cum Romae positus erat tempore Damasi papae, longeque post in Bethleemitico secessu monitus a Paula et Eustochio, antiquum errorem plus valere, quam novam emendationem, secundis curis ex eodem Psalterio renascentes velut spinas eradicare instituit. In qua etiam posteriori emendatione obelos addidit et asteriscos, quibus lectoris admoneretur intentio, aliquando plus, interdum minus esse apud Septuaginta, quam in textu Hebraico. Porro castigationem Psalmorum priorem elaboratam credimus circa annum Christi trecentesimum octogesimum secundum, [Col. 0049C] vel octogesimum tertium. Tunc namque celebris Romae apud omnes habebatur scientia divinarum Scripturarum, et familiares cum sancto pontifice Damaso conferens sermones, facile ab eo rogari potuit, ut Psalterium mendis expurgaret. Quod quidem licet cursim, magna tamen ex parte correxit. Bethleem postea aetatem degens aliquo annorum intervallo post obitum sancti Damasi, secundam eamque diligentiorem in se suscepit curam castigandi Psalterii. Id vero fieri non potuit nisi post annum Christi trecentesimum octogesimum quartum: quod breviter demonstrare conabimur ex Epistola 99, ad Asellam scripta in portu Romano. Pene triennium cum Romanis vixit sanctus Doctor, divinos libros, ut poterat, nonnullis saepe disserens: ab iis vero discessit [Col. 0049D] Jerosolymam regressurus post mortem S. Damasi papae, quae cum mense Octobri anni trecentesimi octogesimi quarti evenerit, Hieronymus autem Roma profectus sit mense Augusto, ut ipse testatur lib. III Apologiae adversus Rufinum, necesse est Psalterii posteriorem emendationem, non solum post annum 384 et obitum sancti Damasi fuisse susceptam, sed aliquot etiam decursis annis ex illo tempore, quo navem in Romano portu securus ascendit cum sancto Vincentio presbytero, et adolescente [Col. 0050A] fratre, et aliis monachis, qui Jerosolymae postea commorati dicuntur. Nam initio praefationis suae in hanc posteriorem Psalmorum ex LXX castigationem, recordatus prioris emendationis dicit se eam dudum absolvisse: Psalterium, inquit, dudum Romae positus emendaram, etc. Dudum autem, ut de parvo, sic etiam de longinquo tempore dicitur. Quod si de tempore longinquo intelligamus, facile post annos sex vel octo illam perfectam esse existimabit, quisquis ad tempus primae emendationis recurrens, gradum stiterit in anno Christi trecentesimo octogesimo tertio, in quo verisimile est Psalterium ab Hieronymo fuisse primum Romae emendatum. Pro prima itaque Psalmorum Latinorum castigatione, [Col. 0050B] quae cursim a S. Doctore facta dicitur, annus Christi 383, vel 384, assignandus venit: pro altera vero, quae habuit asteriscos † et obelos ÷, annus assignari potest 389, aut 390. Certe posterior haec emendatio serius protrahi non valet quam in annum Christi trecentesimum nonagesimum: quia Psalterii Hebraici translatio Latina ab Hieronymo absoluta est anno 390 vel 391; ea autem versio seu emendatio, quae e codicibus Graecis derivata erat, semper praecessit tempore aliam, quam vocamus Hebraicam, eo quod ex Hebraica veritate nata sit. Lectorem proinde monitum velim, notas chronologicas quas apposuimus in fronte utriusque emendationis Psalterii, tum Romani, tum Gallicani, nihil aliud innuere praeter tempus indefinitum. Etenim cum [Col. 0050C] diximus Psalterium Romanum fuisse ab Hieronymo emendatum circa annum Christi 382, ita accipiendum est, ut ante talem annum hujusmodi emendatio non fuerit instituta; quandoquidem Hieronymus venit Romam cum sanctis episcopis Paulino et Epiphanio sub finem ejusdem anni 382. De posteriori emendatione similiter statuendum; neque vero potuit adornari nisi post annum Christi 384, id est, post obitum sancti Damasi papae, cum Jerosolymam regressus esset sanctus vir Hieronymus, et concito gradu suam Bethleem remeasset. Ocius autem an tardius absoluta sit post reditum S. Hieronymi, judicium ferant illi, quibus forsan non placuerint conjecturae nostrae suprapositae. Caeterum de hoc Psalterio a se emendato haec habet Hieronymus [Col. 0050D] in fine lib. II Apologiae adversus Rufinum: Psalterium quoque, quod certe emendatissimum juxta Septuaginta Interpretes nostro labore dudum Roma suscepit, rursum juxta Hebraicum vertens, praefatione munivi, etc. Plura adhuc videsis in admonitione nostra ad utrumque Psalterium Hieronymi, Romanum, et Gallicanum hodie nuncupatum.

Dedit etiam S. Hieronymus Latino sermoni alios Scripturae sacrae libros juxta Septuaginta interpretationem, quos obelis et asteriscis distinxit. An vero [Col. 0051A] singula volumina Instrumenti veteris hoc modo converterit in Latinum, seu potius emendaverit ex Origenis Hexaplis, nonnihil ambiguum videtur. Pro eo maxime faciunt quae leguntur multis in locis ejus scriptionum, ubi generatim de omnibus libris versionis LXX id affirmare visus est egregius ipse Doctor: nam lib. II Apologiae adversus Rufinum vindicat se ab ejusdem reprehensione et objectis, dicens: Egone contra Septuaginta Interpretes aliquid sum locutus, quos ante annos plurimos, diligentissime emendatos, meae linguae studiosis dedi, quos quotidie in conventu fratrum edissero, quorum Psalmos jugi meditatione decanto? etc. Idem legimus praefatione in Paralipomenon libros. In epistola 28, ad Lucinium, ita quoque scribit de Septuaginta Interpretibus Latine [Col. 0051B] redditis: Septuaginta Interpretum editionem et te habere non dubito, et ante annos plurimos diligentissime emendatam studiosis tradidi. Emendatam tantum hic dicit editionem se tradidisse Latinis: at in epistola 135, ad Sunniam et Fretelam, versionem appellat: Κοινὴ autem ista, hoc est communis editio, inquit, ipsa est quae et Septuaginta. Sed hoc interest inter utramque, quod κοινὴ pro locis et temporibus, et pro voluntate scriptorum, vetus corrupta editio est. Ea autem quae habetur ἑξαπλοῖ, et quam nos vertimus, ipsa est quae in eruditorum libris incorrupta et immaculata Septuaginta Interpretum translatio reservatur. Sed rursus lib. III Apologiae adversus Rufinum nomine emendationis auditur: Mihi non licebit, post Septuaginta editionem, quam diligentissime emendatam [Col. 0051C] ante annos plurimos meae linguae hominibus dedi, etc. Haec sunt praeter alia quibus probari potest ex ipso Hieronymo, cuncta editionis Graecae volumina ab eodem fuisse Latine conversa seu emendata juxta Hexaplorum veritatem. Contra vero militant plurima eaque validissima argumenta. Primum petitur ex silentio sancti Hieronymi qui, caeteris omnibus praetermissis, sex tantum librorum juxta Septuaginta emendatissimorum (jam enim reliquos libros amiserat fraude cujusdam) meminit adversus Rufinum, et aliquot locis praefationum in suam editionem ex Hebraeo. Sex volumina speciatim ab eo recensita ista sunt, liber Job, liber Psalmorum, libri tres Salomonis, Proverbia, Ecclesiastes, Canticum Canticorum, et liber Paralipomenon. His exceptis, [Col. 0051D] nullum alium Scripturae sacrae librum, ut sciam, dicit in praefationibus se eum Latinis tradidisse emendatum juxta LXX cum obelis et asteriscis. Deinde idem manifesto probari videtur ex quatuor solum praefatiunculis, quae nobis supersunt in supra dictos libros. Nam congeries cunctarum praefationum B. Hieronymi, quam habemus separatim in nonnullis antiquissimis monumentis, ac in corpore Bibliorum tum editorum, tum manuscriptorum, quatuor solummodo retinet prologos duplices in volumina sacra, nempe in libros Jobi, Davidis, Salomonis et in Paralipomena. Reliqui, ipso advivente Hieronymo, perierant, aut certe eum latebant. Quare autem a librariis omitterentur reliquae Hieronymi praefationes, si quae fuissent editae [Col. 0052A] cum hujusmodi libris versis vel emendatis juxta LXX Interpretes, nulla potest alia assignari ratio, quam quae movet ut credamus quatuor tantum in schedulis sancti Doctoris fuisse repertas. Unus prae cunctis Cassiodorus omnes memorat. Tertio scriptores veteres, quos usque in hanc diem legi, non recordantur aliorum librorum juxta LXX editorum ab Hieronymo: immo sanctus Augustinus diligentiam ejus admiratus in editione libri Job secundum eosdem LXX (ignorabat Augustinus Hieronymum hoc jam fuisse labore perfunctum), adhortatur illum ut Graecas canonicas Scripturas, quae Septuaginta Interpretum auctoritate perhibentur, interpretetur Ecclesiae Latinae: Per hoc, inquit, plurimum profueris, si eam Graecam Scripturam, quam Septuaginta [Col. 0052B] operati sunt, Latinae veritati reddideris, quae in diversis codicibus ita varia est, ut tolerari vix possit, et ita suspecta ne in Graeco aliud inveniatur, ut inde aliquid proferri aut probari dubitetur. Ea vero scribebat Augustinus epistola 71, cum jam laberetur annus a Christi nativitate 403. Ex quo intelligimus haud improbabili conjectura, quosdam tantummodo libros Scripturae Graecae, seu Septuaginta Interpretum, Latine fuisse conversos ac Graecae fidei redditos ab Hieronymo. Verum inspectis diligentius Augustini ac Hieronymi ultro citroque datis epistolis, exploratum nobis est, Hieronymum universa Scripturarum veteris Instrumenti volumina, emendata juxta Hexaplorum fidem Latinis tradidisse: etsi paucissima, nebulonis cujuspiam fraude aliisve temporum [Col. 0052C] injuriis, ad posteros pervenerint. Monebat anno Christi 404 Augustinum Hieronymus, vetera editionis LXX Interpretum exemplaria emendata, de Graeco in Latinum transtulisse linguae suae hominibus. Quare hanc Hieronymi translationem, seu emendationem editionis Septuaginta, ad se transmittendam postulat Augustinus anno sequenti: Deinde nobis, inquit epist. 82, mittas, obsecro, interpretationem tuam de Septuaginta, quam te edidisse nesciebam, etc.; ad quod respondet Hieronymus epist. 94, apud Aug. 172: Grandem Latini sermonis in ista provincia notariorum patimur penuriam: et idcirco praeceptis tuis parere non possumus, maxime in editione Septuaginta, quae asteriscis verubusque distincta est. Pleraque enim prioris laboris, fraude cujusdam, amisimus. Haec perpaucis annis [Col. 0052D] ante obitum suum scribebat S. Hieronymus, anno scilicet 416 ineunte. Unde proclive est credere, ab eo minime restituta fuisse volumina illa, quae de Septuaginta editione fraus ipsi suppilarat. Ita res si se habuerit, nihil mirum est quod e tot voluminibus de Graeco in Latinum eloquium conversis, sex tantum nobis supersint. Caeterum librorum hujusmodi editionem cum asteriscis et obelis, intra quinquennium perfectam esse oportet, ab anno Christi scilicet 385 exeunte, ad annum 390 vel 391 ineuntem. Quia anno Domini 391 posterior translatio Jobi et Salomonis absoluta fuit ab eodem Hieronymo, ut infra dicetur.

Praepostero similiter ordine atque confuso, ut antea [Col. 0053A] monuimus, Canonem Hebraicae veritatis Latine interpretari coepit, et, Christo adjuvante, complevit. Non enim a primo usque ad novissimum juxta ordinem quo ibidem leguntur; sed ut potuit et ut rogatus fuit, ita libros Hebraeorum in Latinum sermonem transtulit. Samuelis et Malachim volumina primo φιλοπονωτάταις Paulae ejusque filiae Eustochio προσεφώνησε. Secundo prophetas omnes, majores atque minores sedecim eisdem delegavit. Tertio circa idem tempus Sophronio roganti Psalterium de Hebraeo translatum, Graece convertendum tradidit. Quarto petentibus Chromatio et Heliodoro episcopis, libros Salomonis ex Hebraica veritate convertit in linguam Latinam. Quinto recurrens ad principium Canonis, librum Geneseos, et reliquos Pentateuchi interpretatus [Col. 0053B] est, obsecrante Desiderio suo. Libros denique Josue, Judicum, Ruth, ac Esther Eustochio virgini negare non potuit: uti nec Paralipomena Chromatio. Sed ut tempus suum singulis voluminibus, quantum scire nobis licet, praefinitum sit, hisce notis ac characteribus chronologicis illud designare curavimus.

Ante alios igitur libros Canonis Hebraei, Latine primum edidit volumina Samuelis et Malachim, quae hodie quatuor Regum libros vocamus. Quod statim persuasum erit lectori studioso, ut praefationem huic editioni praefixam perlegere voluerit. Nam prologus iste in libros Regum dicitur Principium galeatum, quod possit omnibus libris, quos de Hebraeo Hieronymus vertebat in Latinum, convenire: Hic prologus Scripturarum, inquit, quasi galeatum principium, [Col. 0053C] omnibus libris, quos de Hebraeo vertimus in Latinum, convenire potest, Galeatum dicit principium, quod caput suarum versionum defenderet adversus aemulos suos: sive quod priori translationi suae ex Hebraeo praefixa sit, et quasi generalis prologus in Scripturas a se versas praemittatur. Idipsum manifeste declarant ejusdem prologi verba isthaec: Lege ergo primum Samuel et Malachim meum, inquam, meum. Quidquid enim crebrius vertendo et emendando sollicitius et didicimus, et tenemus, nostrum est. Primum legi voluit volumina Regum, quia haec ante caetera converterat de Hebraeo in Latinum sermonem: aliter utique dicturus, si quae aliae veteris Instrumenti interpretationes praecessissent. Exemplaria hujus prioris translationis Romae inveniebantur apud Domnionem ante [Col. 0053D] annum Christi 393, quo scripta perhibetur epistola 52, ad Pammachium; ubi conceptis verbis id affirmavit Hieronymus: Miseram, inquit, quaedam τῶν ὑπομνημάτων inprophetas duodecim sancto Patri Domnioni, Samuel quoque et Malachim, id est, quatuor Regnorum libros, etc. Et ne longius evagari contingat, quid de Jobo, quid de sedecim prophetis ibidem dictum legamus, breviter afferre non abs re sit. De Jobo quidem ita habet eadem Epistola ad Pammachium: Transtuli nuper Job in linguam nostram; cujus exemplar a sancta Marcella, consobrina tua, poteris mutuari. Lege eumdem Graecum et Latinum, et veterem editionem nostrae translationi compara; et liquido pervidebis, quantum distet inter veritatem et mendacium. [Col. 0054A] De prophetarum voluminibus prius meminerat his verbis: Libros sedecim prophetarum, quos in Latinum de Hebraeo sermone verti, si legeris, et delectari te hoc opere comperero, provocabis nos etiam caetera clausa armario non tenere. Armario clausa tunc temporis tenebat praeter jam dictas versiones, Psalmorum translationem Sophronio nuncupatam, et libros Salomonis, quos diximus dedicasse Chromatio et Heliodoro. Caetera volumina veteris Testamenti nondum erant de Hebraeo Latine conversa: quamvis ipse scribat anno Christi 392, quando contexuit catalogum de Scriptoribus Ecclesiasticis, se Instrumentum vetus juxta Hebraicum transtulisse. Quae si non nemo de singulis libris intelligenda putavit, multum a vero eum discedere necesse est: quia ex epistola ad Lucinium, [Col. 0054B] et ex praefatione in librum Josue exploratum habemus, Pentateuchi translationem, atque trium aliorum voluminum, quorum in eodem prologo meminit, non fuisse absolutam ante exitum S. Paulae matris, id est, annum Christi 404. Liber item Ezrae editus dicitur in praefatione aliquanto tempore post exemplaria prophetarum; moram enim attulit huic translationi Hieronymus, quam per tres annos continuos petierunt scribendo et rescribendo, insignes illi Domnion et Rogatianus. Libros itaque Samuelis et Malachim immediate subsequitur versio Jobi: Jobum autem excipit sedecim prophetarum translatio. Deinde Psalterium ac libri Salomonis. Universa haec volumina Scripturarum de Hebraeo in Latinum transtulerat Hieronymus anno Christi 392, quo edidit [Col. 0054C] librum de Viris Illustribus. Eodemque tempore Sophronius ejus familiaris de Latino in Graecum eloquium nonnulla ex his converterat. Sophronius, vir apprime eruditus, inquit S. Doctor in catalogo Scriptorum Ecclesiasticorum, Opuscula mea in Graecum eleganti sermone transtulit: Psalterium quoque et prophetas, quos de Hebraeo in Latinum vertimus. Ea sunt quae usque in jam dictum annum Theodosii principis decimum quartum et Christi 392, de Hebraeo in Latinum sermonem, et de Latino in Graecum translata erant ab Hieronymo ac Sophronio. Ab anno autem 392 ad annum Christi 394 editus videtur liber Ezrae, ac liber Genesis: nam Ezram brevi temporis intervallo post edita prophetarum volumina, Latinitate donavit, ut testis est praefatio ad Domnionem et Rogatianum: [Col. 0054D] librum autem Geneseos dedisse Desiderio post decimum quartum annum Theodosii principis, plane liquet ex epist. 154, modo consentiamus eumdem esse Desiderium, cui propter nominis vaticinium gratulatur tam in hac epistola quam in praefatione ad Genes. Praeterea de Hebraeo Genesim vertit priusquam librum edidisset de Optimo genere interpretandi, in quo multa collegit de veteri Testamento, quae in LXX non leguntur. Plura tandem de Opusculis Hieronymi repetita, aut certe similia dicta reperiuntur epistola 154 et 52, quam diximus scriptam ad Pammachium anno Christi 393. Quatuor reliquos Pentateuchi libros variis distractus occupationibus absolvere non potuit ante annum Christi [Col. 0055A] 404 vel 405. Quod ipse nos docuit praefatione in Josue, dicens: Tandem finito Pentateucho Moysi, velut grandi fenore liberati, ad Jesum filium Nave manum mittimus. Et infra: Caeterum post sanctae Paulae dormitionem, cujus vita virtutis exemplum est, et hos libros, quos Eustochio virgini negare non potui, decrevimus, etc. Id ergo post obitum sanctae Paulae scribebat Hieronymus: unde apparet translationem totius Pentateuchi non fuisse perfectam nisi post annum Christi 404, quia sancta haec vidua vita excessit VII kal. Febr. Honorio Augusto sexies et Aristaeneto Consulibus, id est, 26 januarii anni 404. Tanto autem moerore luctus exagitatus est et confectus Hieronymus, ut absque translatione libri Paschalis a Theophilo editi, nihil aliud divini operis per longum [Col. 0055B] temporis spatium scribere potuerit. Ex quo non obscure significatur, Octateuchi translationem, cujus meminit in epistola 28, ad Lucinium, absolutam fuisse anno Christi 404 exeunte, vel anno 405 currente. Postremo librum Paralipomenon edidit juxta Hebraeum anno Christi 396: maturius enim huic translationi tempus assignari non potest, quia in praefatione, perfecta illa versio dicitur post epistolam 10, de optimo genere interpretandi: Scripsi nuper, inquit Hieronymus, librum de optimo genere interpretandi, ostendens illa de Evangelio, Ex Aegypto vocavi filium meum, etc. Liber autem ad Pammachium de optimo interpretationis genere editus ibidem asseritur annis circiter viginti postquam Eusebii Caesariensis χρόνικον in Latinum verterat. Quibus rite perpensis, [Col. 0055C] existimavimus cum doctioribus viris epistolam 101, scriptam esse anno 396, ac brevi temporis intervallo, quod adverbio nuper satis exprimitur, Paralipomenon librum de Hebraeo conversum. Diutius in his annotationibus chronologicis lectorem trahere poteramus, nisi persuasum nobis esset multa hujusmodi temporum momenta praefiniri vix ac ne vix quidem potuisse; aut etiamsi invenerimus magno studio et labore, parum profutura cognovimus. Quae habentur ergo a nobis perstricta breviter, curioso lectori sint satis.

II. Apud Graecos et Latinos editionem Scripturarum Hieronymianam statim lectitari coepisse secundo loco affirmavimus. Nec immerito, cum utraque ejusdem S. Doctoris interpretatio, et quae [Col. 0055D] prior edita est e Graecis LXX exemplaribus, ac posterior ad fontem Hebraeum elaborata, omnium Latinarum versionum absolutissima haberetur. De ea quae derivata erat e Septuaginta Interpretibus scribens ad Hieronymum Augustinus epist. 82 dicit se illam desiderare, ut caeteras abjiciat Latinas interpretationes, et multorum aliorum translatorum careat imperitia: Ideo autem, inquit, desidero interpretationem tuam de Septuaginta, ut et tanta Latinorum Interpretum, qui qualescumque ausi sunt, quantum possumus, imperitia careamus. Sophronius apud Graecos, vir et ipse apprime eruditus, Graecas similiter fastidiens interpretationes, novam abs Hieronymo Latinam editionem studiosissime postulavit. [Col. 0056A] Hujus ita meminit Hieronymus praefatione in Psalterium Hebraicum, id est, de Hebraeo Latine redditum: Studiosissime postulasti, ut post Aquilam, et Symmachum, et Theodotionem, novam editionem Latino sermone transferrem. Aiebas enim te magis interpretum varietate turbari, et amore quo laberis, vel translatione, vel judicio meo esse contentum. Graecas igitur Latinasque multorum interpretum translationes cum respuerint viri doctiores tum apud Graecos, tum apud Latinos, ac earum varietate atque imperitia non minime turbarentur: consequens erat, ut Hieronymianas versiones appeterent, quas similibus vitiis carere omnes noverant. Ideo gratulatur sibi Hieronymus lib. II Apologiae adversus Rufinum, quod Romana Ecclesia suscepit Psalterium [Col. 0056B] suum emendatissimum juxta Septuaginta Interpretes: et praefatione in librum Paralipomenon, quem nominatissimi Domnionis et Rogatiani precibus impulsus Latine reddidit, non ambigit suam interpretationem benevolis placituram, ac lectione assidua Romae terendam apud eos maxime, qui nunc temporis Christiani Senatus fuere lumina. In Ecclesia Africana quam familiaris fuerit Hieronymi versio Latina juxta LXX Interpretes, satis exploratum habemus ex libro Annotationum S. Augustini in Job. Nam in eo volumine nullum de veteribus interpretem sequitur Augustinus, sed totum habet ex translatione quam Hieronymus edidit, additis obelis et asteriscis. Vix autem mihi unquam persuasum erit ab eruditissimo scriptore libri de Claris [Col. 0056C] Interpretibus, priorem Hieronymi editionem, e Septuaginta Senum interpretatione derivatam, e Latino Graece iterum versam, a Graecis studiose susceptam esse. Quid enim necesse fuerat ea quae in Hexaplis habebantur, e Latino Hieronymi in Graecum iterum convertere, et actum agere in editione Scripturarum. Quod igitur de suscepta sua editione apud Graecos meminit Hieronymus libro secundo adversus Rufinum, id sine dubio de translatione posteriori, quae Hebraica dicta est, intelligendum est: Unde putabam, inquit, bene mereri de Latinis meis, et nostrorum ad discendum animos concitare: quod etiam Graeci versum de Latino post tantos interpretes non fastidiunt: inde in culpam vocor, et nauseanti stomacho cibos ingero. Sophronius Hieronymi necessarius, ut pervulgatum [Col. 0056D] est, Psalterium ab eo de Hebraica veritate translatum, et omnes sedecim prophetas Graece reposuerat: quam editionem Graeci studiose susceperunt, non dedignati aliquid mutuari a Latinis hominibus. Hoc est quod docere nos voluit Hieronymus, non solum jam laudato Apologiae adversus Rufinum testimonio; sed praefatione etiam in Ezram, ubi studium ac benevolentiam Graecorum commendans, Latinorum sibi obtrectantium injuriam, et ingrati in eis animi crimen hoc modo conqueritur: Porro aliud est, si clausis, quod dicitur oculis mihi volunt maledicere, et non imitantur Graecorum studium ac benevolentiam, qui post Septuaginta Translatores, jam Christi Evangelio coruscante, Judaeos [Col. 0057A] et Hebionitas, legis veteris interpretes, Aquilam videlicet, et Symmachum, et Theodotionem, et curiose legunt, et per Origenis laborem in Ἑξαπλοῖς, Ecclesiis dedicarunt. Quanto magis Latini grati esse deberent, quod exsultantem cernerent Graeciam a se aliquid mutuari! Non aliter Graecia exsultans a Latinis mutuata est, quod studiosi post tantos interpretes non fastidirent, nisi suscipiens translationem Hieronymianam de Hebraeo in Latinum editam, quam Sophronius Graecam fecit juxta promissum, quo apud Hieronymum tenebatur, uti fidem facit ejusdem praefatio in Psalmorum librum. Majori adhuc studio susceptae sunt apud Latinos et usurpatae Hieronymi translationes ex Hebraicis prognatae: nam omnium Ecclesiarum usu quotidiano [Col. 0057B] celebratas fuisse, testis est tabescens invidia Rufini, qui propter odium auctoris non eas modo repudiabat; sed in nova illa sancti doctoris editione flagitia et sacrilegia perpetrata esse voluit orator ipse criminosissimus: Illa vero, inquit lib. II Invectivae suae in Hieronymum, quae nunc tu interpretaris, et per ecclesias et monasteria, per oppida et castella transmittis, quomodo suscipiemus? tamquam divina, an tamquam humana? Et quid facimus, quod quae prophetarum vel legislatorum nominibus titulantur, veriora haec abs te, quam illa quae Apostoli probaverunt, affirmantur? Istud commissum dic quomodo emendabitur: immo nefas quomodo expiabitur? Si enim in explicanda lege aliquid aliter sensisse damnabile apud te ducitur, ipsam legem pervertere in aliud [Col. 0057C] quam apostoli tradiderunt, quoties damnabile judicandum est! Ergo quoquoversum ferebantur Hieronymianae translationes per ecclesias et monasteria, per oppida et castella transmissa. Earum exemplaria Romae inveniebantur tum apud doctissimos viros, tum apud eos qui sanctitatis laude celebratissimi fuerunt in urbe. Pammachius, vir nobilissimus, cujus in sacris litteris studium Hieronymus sibi aliquando praetulit, libros sedecim Prophetarum apud se habebat: sancta Marcella exempla libri Job: sanctus Pater Domnion Samuelem et Malachim in Latinum de Hebraeo sermone conversos manibus quotidie terebat, uti abunde testatum exstat in epistola 52 ad Pammachium scripta. Eumdem usum apud Latinorum Episcopos, ac Italos praecipue, [Col. 0057D] probare possunt quaedam praefatiunculae veteris Testamenti: ipsum epistolae et opuscula nonnulla S. Augustino manifeste demonstrant. Narrat Augustinus epistola 71, apud Hieronymum 88, quomodo institutum esset ab Africanae cujusdam Ecclesiae episcopo, ut nova Hieronymi interpretatio prophetarum in Ecclesia legeretur, et hujuscemodi texit fabulam: Quidam frater noster Episcopus, cum lectitari instituisset in Ecclesia, cui praeest, interpretationem tuam, movit quiddam longe aliter abs te positum apud Jonam prophetam, quam erat omnium sensibus memoriaeque inveteratum, et tot aetatum successionibus decantatum, etc. Ex hoc Augustini loco plane liquet, nonnullos in Africae partibus episcopos [Col. 0058A] privata lectione minime contentos, interpretationem novam Hieronymi in suis Ecclesiis publice legendam instituisse, idque ante annum Christi 403, quo scripta dicitur Augustini epistola 71, jam laudata. Psalterium a sancto Hieronymo translatum ex Hebraeo se non habere scribit idem S. Doctor epist. 261, ad Audacem. Illud vero tamquam perfectam editionem Psalmorum Latinam uterque requirere videtur, si de eodem Psalterio ista intelligamus: Ita illud quod perfectum est, tecum nos quoque requirimus. Plura ex Augustino inferius dicenda supersunt; quapropter his commemorandis nunc supersedeo. Laudat praecipue Hieronymus in Lucinio Baetico fervorem et studium Scripturarum, quo describi sibi fecit opuscula quaecumque S. Doctor [Col. 0058B] dictaverat ab adolescentia usque in annum Christi circiter 394: Hispanias enim occupaverat praeclara Hieronymi ac ejus lucubrationum fama: unde vehementi desiderio incensus Lucinius, sex ad Hieronymum misit notarios, qui descripta hujus immortalis ingenii monumenta ad se perferrent. Huic rescribens Hieronymus suarum Scripturae editionum meminit his verbis: Canonem Hebraicae veritatis, excepto Octateucho, quem nunc in manibus habeo, pueris tuis et notariis dedi describendum. Septuaginta Interpretum editionem et te habere non dubito, et ante annos plurimos diligentissime emendatam studiosis tradidi. Novum Testamentum Graece reddidi auctoritati. Ut enim veterum librorum fides de Hebraeis voluminibus examinanda est, ita novorum Graeci sermonis [Col. 0058C] normam desiderat. Excepto itaque Octateucho, novam ex Hebraeo interpretationem Hieronymi Hispaniarum Ecclesiae susceperunt circa annum 395. Parque est ut credamus priorem ejus editionem diligentissime emendatam juxta fidem Hexaplorum, aliquot annis ante adventum notariorum Lucinii in Palaestinam, fuisse pervulgatam apud Hispanos, et usurpatam ab eorum studiosis. Id sat manifesto indicare videntur verba haec, Septuaginta Interpretum editionem et te habere non dubito, etc. Nam alioquin descriptam hanc editionem cum aliis opusculis ad Lucinium transmisisset Hieronymus.

III. Capituli praecedentis argumenta iterum comprobantur his quae dicenda suscepimus in tota articuli istius continentia. Quisquis enim ex auctoribus [Col. 0058D] coaetaneis in suos usus Hieronymianas adhibuit translationes, testis haud dubio accedit locuples ad manifestationem prioris sententiae, qua statuimus Hieronymi Latinas Scripturae sacrae interpretationes lectione studiosorum brevi fuisse celebratas. Hesychius magni illius sancti Gregorii Nazianzeni (ut fertur) discipulus, Hierosolymorum presbyter, primus in censum veniat inter eos qui testimonia Scripturarum recitant juxta editionem Hieronymianam de fontibus Hebraicis derivatam. Ille igitur lib. I Comm. in Leviticum, postquam attulisset versiculum 30 capitis IV juxta Septuaginta Interpretes: Et tollet et ponet sacerdos sanguinem peccati digito super cornua altaris holocaustomatis, subdidit statim [Col. 0059A] isthaec de Hebraica translatione: Quod Hieronymus simili sensu edidit dicens: Tolletque sacerdos de sanguine digito suo tangens cornua altaris. Iterum ad caput XIX ejusdem Levitici translationis Hieronymianae ita recordatur: Unde dicens, non levabitis nomen in injusto, addidit: et non profanabitis nomen Domini Dei vestri. Quod Hieronymi translatio edidit: Non pollues nomen Dei tui. Idem Hesychius librum duodecim minorum prophetarum versibus distinctum edidisse videtur ad exemplum S. Hieronymi, qui utilitati legentium consulens, novam suam ex Hebraeo editionem per cola et commata descripsit, ut testatum exstat initio praefationis in Isaiam prophetam. De utilitate et commodis hujusmodi distinctionis versuum meminit etiam Hesychius in principio [Col. 0059B] propriae lucubrationis, quam ita inscriptam legimus tomo VIII Criticorum sacrorum: Ἡσυχίου πρεσβυτέρου Ἱεροσολύμων Στιχηρὸν τῶν ιβ' προφητῶν, hoc est, Hesychii presbyteri Hierosolymitani duodecim prophetarum distinctio in modum versuum. Multum autem a vero aberrant illi qui nomen Graecum στιχηρὸν sive στιχηδὸν pertrahunt ad distinctionem in capita et paragraphos: quia haec longe diversa est ab ea quam sibi proposuit Hesychius, observatamque docet apud scriptores hagiographos, in Psalterio, Proverbiis, Ecclesiaste, Job, et in Cantico canticorum. Quae quidem volumina metro et versibus fuere conscripta afflatu Spiritus sancti, non tamen in capita ac paragraphos distincta, uti concedunt omnes divinarum Scripturarum studiosissimi [Col. 0059C] defensores ac diligentes indagatores. Hanc igitur versuum distinctionem in libro duodecim prophetarum retinere voluit Hesychius, quod antiquitus a viris sanctis usurpatam novisset; et doctis pariter et indoctis utilem fore ad intelligentiam oraculorum propheticorum cum Hieronymo speraret: Πολλὰ μέν τῶν ἀσαφῶν ἡ τῶν στίχων σαφηνίζει διαίρεσις, id est, multa enim obscura et incerta elucidat haec versuum distinctio. Ita Hesychius Hierosolymitanus, qui distinctiones per membra divisas in editione Hieronymi, diligens et ipse scriptor conservavit in duodecim prophetis.

Ex Hesychiano illo usu nonnihil laudis accedit Hieronymianae editioni Scripturarum: sed omnem commendationem excedit quod de ea, vel ex eadem [Col. 0059D] translatione Hebraica scriptum reperitur in commentariis Augustini. Modo eam citat cum honorifica auctoris commemoratione; nunc utilitatem et facilitatem ejus praedicans, obscuriorem et intricatam LXX Interpretum editionem abjicit: ex illa denique Hieronymiana libros integros Christianae pietati non parum profuturos contexit. Cum lib. IV de Doctrina Christ. cap. 7, num. 15 et seqq. respondet male doctis hominibus, qui nostros auctores sacros contemnendos putant, non quia non habent, sed quia non ostentant, quam nimis isti diligunt, eloquentiam; ex illius prophetae libro potissimum, qui se pastorem vel armentarium fuisse dicit, aliorum prophetarum probat eloquentiam. Non autem, inquit, [Col. 0060A] hoc faciam secundum Septuaginta Interpretes; sed sicut ex Hebraeo in Latinum eloquium, presbytero Hieronymo utriusque linguae perito interpretante, translata sunt verba Amos. Erat itaque recto Augustini judicio expeditior et commodior interpretatio Hieronymiana ad demonstrandam prophetarum sanctorum eloquentiam, quam alia vetus et Vulgata e LXX Interpretibus derivata. Miratus sum saepius tantam inveniri concordiam inter praesentem nostram editionem prophetarum, et locum Amos ab Augustino citatum; nihil enim inest discriminis neque in sententiis, neque in distinctione commatum. Tria cola prophetae Amos capite sexto, hoc modo descripta leguntur:

Sunt et alia loca bene multa in quibus Hieronymi translatio Hebraica recensetur ab Augustino. Quindecim, ni fallor, occurrunt in libris Quaestionum in Heptateuchum: nec in illis ambiguum quid nisi raro proponitur, quod aliqua veritate Hebraica non solvatur, ut ipsius Augustini verbis utar, quae leguntur [Col. 0061A] quaestione 152 in Genesim. Longum esset ac fastidiosum lectori studioso, si ex ordine singula haec replicarem: indicabo tamen breviter quaestiones 20 et 54 in Deuteronomium; 7, 15, 19, 24, 25, in librum Josue; 16, 37, 47, 56, in Judices, ubi sanctus Augustinus interpretationis ex Hebraeo auxilia quaerit, tamquam ejus quae majorem praebeat lucem ad intelligentiam Scripturarum. Unum instar omnium sit nobis testimonium illud, quod ex Deuteronomii capite decimo quarto vers. 28 et 29 sumptum, proponit solvendum lib. V, qu. 20 in idem Deuteronomium. Recitato igitur LXX Interpretum contextu sacro, subjungit nonnulla de decimis quae quaestionem hujus loci pepererunt; sicque accedit ad ejusdem difficultatis solutionem: Sed obscure positum est, quia non est distincta [Col. 0061B] ista decima ab illa, quam voluit cum Levitis in eo loco manducari, quem Dominus elegisset templo suo. Sed in ea interpretatione, quae est ex Hebraeo, apertius hoc distinctum reperimus. Ait enim, Anno tertio separabis aliam decimam ex omnibus, quae nascuntur tibi eo tempore, et repones intra januas tuas, venietque Levites, qui aliam non habet partem nec possessionem tecum, et peregrinus et pupillus et vidua, qui intra portas tuas sunt, et comedent et saturabuntur, ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in cunctis operibus manuum tuarum, quae feceris. Primo hoc ipsum planius est quod ait, Anno tertio: intelligitur enim uno anno intermisso: in Septuaginta autem, quoniam post tres annos dixit, incertum est utrum eos medios esse voluerit, ut quinto quoque anno fieret. Deinde cum ait, [Col. 0061C] et separabis aliam decimam, satis ostendit extra esse illam, quam voluit eum ipsum qui offert, manducare cum suis et Levitis in eo loco, quem Dominus elegisset. Et hanc enim aliam decimam intra januas suas eum ponere praecepit, non ad eum locum deferre, ubi Dominus se voluit invocari, etc. Ex unico illo loco manifestissime demonstratur, interpretationem Hieronymi probatissimam fuisse Augustino, qui eam citat tamquam planiorem, ac sensui Scripturarum assequendo maxime accommodatam: in Septuaginta autem multum obscuritatis agnoscit, et pleraque perplexa, quibus elucidandis succurrat interpres Hieronymus necesse sit. Breviter ista transcurrimus, ut ex Speculo S. Augustini ampliorem accersamus probationi nostrae splendorem, quia nihil ad causam Hieronymianae [Col. 0061D] versionis est potius.

Quid sit vero Speculum Augustini Possidius in ejus vita cap. 28 aperte declaravit, dicens: Quique prodesse omnibus volens, et volentibus multa librorum legere et non valentibus, ex utroque divino Testamento, velere et novo, praemissa praefatione praecepta divina seu vetita ad vitae regulam pertinentia excerpsit, atque ex his unum codicem fecit: ut qui vellet legeret, atque in eo vel quam obediens Deo, inobediensve esset, agnosceret, et hoc opus voluit Speculum appellare. Hujus Operis lectionem commendans postea Cassiodorus lib. de Institutione divinarum litterarum cap. 16, de eo ita scribebat: Liber ejusdem (Augustini) quasi philosophiae moralis, quem pro moribus instituendis atque corrigendis [Col. 0062A] ex divina auctoritate collegit, Speculumque nominavit, magna intentione legendus est. Talem librum philosophiae moralis, quem omnibus Christianis prodesse voluit Augustinus, unde excerptum putas? Ex Septuaginta, an ex Hebraica Hieronymi interpretatione? Certe LXX Interpretum assertor quandoque fuit Augustinus etiam adversus Hieronymum, quem obtentu ecclesiasticae futurae perturbationis ab studio Hebraica interpretandi deterrere volebat. At Hieronymianae translationis splendore, fide, facilitate, ac utilitate tandem perculsus, potius ex ea maximo emolumento edocendas, quam magno scandalo plebes Christi perturbandas intellexit. Egregium propterea opus Speculi, quod memoria maxime tenendum erat, totum de nova Hieronymi [Col. 0062B] interpretatione contextum Latinis Ecclesiis, suisque praesertim Africanis edidit: nihil deinceps de sacerdotio metuens, etiamsi fidelibus ingereret multa ab Hieronymo longe aliter posita, quam erat omnium sensibus memoriaeque inveteratum, et tot aetatum successionibus decantatum. Quis crederet Psalterio ex Hebraicis prognato locum in Augustini Speculo concedendum, et senis linguam ibi esse mutandam? Nam veteri Psalmorum editioni atque adeo modulationi assuetae Christianorum aures, universaeque Latinorum Ecclesiae, novitatem alterius sustinentes, linguam quodammodo mutasse videntur. Ita psalmo secundo vers. 23 et 24, in Vulgata editione vers. 12, pro, Apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus, et pereatis de via justa; legebant in Speculo [Col. 0062C] Ecclesiae Africanae et Latinae linguae homines, Adorate pure, ne forte irascatur, et pereatis de via. Pari modo qui praecepta divina ex psalmo XIV, 5, memoriae commendare volebant, lectionis LXX Interpretum, qui jurat proximo suo, et non decipit, tamquam veteris prorsus obliti; novam istam de fonte Hebraico derivatam, Jurat ut se affligat, et non mutat, animis imbiberunt. Utque omnes libros Testamenti veteris protocanonicos uno verbo comprehendam, repudiatis ex integro Septuaginta Interpretibus, Canonem Hebraicae veritatis susceperunt Ecclesiae Latinae, una cum Speculo sancti Augustini Hipponensis episcopi. Nihil in hoc opere posuit sanctus Antistes, quod e pura Hieronymi translatione Hebraica, hoc est, e Canone Hebraicae veritatis non manarit: praeter [Col. 0062D] nonnulla Scriptorum vitia, quae modo e nostra Canonis editione emendari possunt in Speculo, uti et nos nonnulla in Canone emendavimus moniti ab Speculo sancti Augustini. Habes igitur, Christiane lector, permultas sententias sacrae Scripturae recitatas ex Hieronymi translatione apud sanctum Augustinum: habes et opus integrum juxta eamdem interpretationem conditum, in quo major pars Canonis Hebraicae veritatis conservata est. Aliam denique nec mediocrem capiet utilitatem, qui ex Canone Hebraicae veritatis numerum versuum mendose adeo expressum in antiquis editionibus Speculi infinitis locis restituere voluerit. In nova similiter editione Domini nostri Blampin dissonantes numeros in mss. codicibus [Col. 0063A] designatos emendare, ac proprium valebit reponere numerum, eum nempe quem sanctus Augustinus definivit, versionem Hieronymianam per cola ac commata divisam imitatus. Exempla sumamus ex psalmis, ubi primum notis suis monet nos Domnus Blampin, quomodo ad fidem mss. codicum restituere curaverit numerum versuum mendose expressum in prioribus editionibus Speculi. Columna 694 hujus Operis, sic legimus scriptum: «In psalmo XXVI: Lux mea Dominus, et salutare meum, quem timebo? Dominus fortitudo vitae meae, quem formidabo? Et post quatuor versus, Si steterint adversum me castra, etc. In notis autem, littera e, optime haec observata sunt. In prius editis, Et post tertius versus. Reponimus ex mss., Et post quatuor. » [Col. 0063B] Restituit igitur nova editio Speculi ordinem ac numerum versuum, prout legebantur apud veteres, sed nonnullae Scriptorum mendae castigandae veniunt in Speculo, ut sequens Canonis nostri contextus manifeste declarat. Psalmo XXVII juxta Hebraeos, hoc modo superiora verba a nobis edita leguntur:

[Col. 0063C] Lectionem itaque, quem formidabo? sequuntur quatuor versus usque ad illud, Si steterint, etc. Hoc minime assecuti Lovanienses Theologi putarunt designatam esse in Speculo S. Augustini distinctionem versiculorum, quae in Vulgata Latina hodierno usu recepta est: unde tertium versum psalmi XXVI vel XXVII, apud Hebraeos, eodem ordine in exemplaribus Augustini scriptum esse arbitrati, posuerunt, Et post tertius versus: Si steterint, etc., cum non tertius versus esset apud veteres Patres, sed potius septimus numeraretur, uti fidem faciunt Canonis Hebraicae veritatis libri mss. Porro in nova editione Speculi duo priores versus ejusdem psalmi nullum debent habere punctum interrogandi, quia manifestissime apparet sensum hujus Scripturae, non esse interrogantis, [Col. 0063D] sed affirmantis prophetae, quod Dominus sua sit lux, et fortitudo vitae ipsius, quem timere se dicit. Principium quoque psalmi perturbatum est in Speculo, ubi voces istae, Lux mea, praecedunt vocem, Dominus. Nec solum in sententiis emendandum est Speculum e Canone Hebraicae veritatis; sed in numeris etiam versuum ab Augustino designatis. Pessime quidem Psal. XXXIII post versum decimum quintum legebatur in editis, Et post quartus versus, quod ad fidem mss. codicum ita mutat nova editio: Et post septem versus. At ut verum fatear, superest adhuc lectio paululum depravata: sex enim, non septem versus sunt ab illo versu, quaere pacem, et persequere eam, ad istum usque, juxta est Dominus contritis [Col. 0064A] corde. Quamobrem in Speculo legi necesse est: Et post sex versus. Nulla autem cum fuerit ambiguitas in distinctione versuum psalmi CXI, qui singulos suos versus juxta numerum Hebraicarum litterarum partitos retinere debet, miror quomodo in opere Speculi numerentur solummodo quinque versus ab istis verbis, volet nimis, usque ad illa, Bonus vir clemens et fenerans: sex namque versus decurrunt cum suis litteris alphabeti Hebraici, id est, gimel, daleth, he, vav, zain, heith, nec a quocumque scriptore pauciores numerari possunt. Hic igitur loci castiganda est nova nostra editio operum sancti Augustini, cujus Speculum qui exegerit ad Canonem editum Hebraicae veritatis, sexcenta deprehendet, quae adhuc emendatione indigeant. Nos vero ire pergamus [Col. 0064B] ad ea quae sunt praesentis instituti.

Post Augustinum, qui unus pro omnibus esse poterat ad probationem propositae assertionis nostrae numero tertio, absque injuria non reticeremus de insigni auditore Hieronymi Philippo; hic namque coaetaneus scriptor praecipuos suo praeceptori honores addidit, cum suis in Jobum Commentariis versionem Hieronymianam ex Hebraeo solam edisserebat. Ne quis vero in dubium revocet Commentarios Philippi, propter idem opus quod nomine Bedae editum circumfertur, meminerit Gennadium in Catalogo Virorum Illustrium ista de Philippo litteris ac memoriae tradidisse: Philippus presbyter optimus auditor Hieronymi, Commentatus in Job edidit sermone simplici libros, etc. Genuinos illos Philippi Commentarios ex [Col. 0064C] parte descriptos retinet codex monasterii nostri Corbeiensis ante nongentos annos in membranis robustissimis, sive densissimis exaratus, qui in bibliotheca San-Germanensi habet numericam notam 660. Totus libri Job sacer contextus in hoc exemplari scriptus est litteris uncialibus: interlineares vero Philippi Commentarii Longobardicis characteribus sunt adjecti: quibus, ni fallor, satis explorata nobis est aetas ms. codicis. Eadem manu, eisdemque characteribus Longobardicis isthaec scripta leguntur in fine Commentariorum: Haec interpretatio excerpta est de expositione Philippi. In his igitur excerptis et Epitome expositionis Philippi presbyteri in Job, purus fluit totus sacer textus absque illis addita mentis, quae in editis libris sub nomine Hieronymi frequenter [Col. 0064D] occurrunt. Duo sunt, verbi gratia, additamenta Job capite I, 21 et 22, nempe, sicut Domino placuit, ita factum est, et consequenter, labiis suis. Quae omnia superflua esse et addititia, perspicue demonstratur ex Commentariis mss. Philippi presbyteri, ut ex scholiis nostris infra positis col. 799. Praeterea insigne illud additamentum, Animae enim esurienti etiam amara dulcia esse videntur, quod in editis apud Hieronymum Commentariis legitur capite VI Jobi, non apparet apud Philippum Hieronymi optimum auditorem. Unde colligas Hieronymi coaetaneum scriptorem non aliam in suis opusculis translationem Latinam sibi proposuisse exponendam, nisi Hieronymianam illam novam, quam superius dicebamus in Speculo [Col. 0065A] S. Augustini conservatam: Praeter integrum Jobi textum, multas Scripturarum sententias ac prophetarum sermones recitat Philippus juxta editionem novam sui magistri, ut est illud comma omissum a LXX Translatoribus in fine capituli II Isaiae prophetae: Quiescite ab homine, cujus spiritus in naribus ejus: quia excelsus reputatus est ipse. Hac sententia utitur Philippus in editis omnibus Commentariis, cum de Christo interpretatur illa verba Job cap. XXVII, 3: Quia donec superest halitus in me, et Spiritus Dei in naribus meis. Plura congerere in promptu erat ex Procopio etiam Gazaeo; sed longitudinem fugio in re satis superque demonstrata.

IV. Dixi in Ecclesia Romana receptam fuisse tempore Gregorii Magni utramque Scripturarum editionem, [Col. 0065B] et veterem, et novam Hieronymianam. Nam licet omnes Ecclesiae Christi primas partes tribuerent illi translationi, quam de fontibus Hebraicis derivatam noverant, propter antiquitatem tamen Vulgatae Italicae versionis, noluerunt prorsus studium ab eadem abjicere, caute pedetentim omnia facientes, ut quod senescebat, suapte ad interitum veniret. Usum autem utriusque Latinae interpretationis docuit nos ipse Gregorius Magnus epistola dedicatoria, sive praefatione Moralium expositionum in Job, ait enim ad finem: Novam vero translationem dissero, sed ut comprobationis causa exigit, nunc novam, nunc veterem per testimonia assumo: ut quia sedes apostolica (cui auctore Deo praesideo) utraque utitur, mei quoque labor studii ex utraque [Col. 0065C] fulciatur. Pro textu habebat novam, id est, Hieronymi translationem, ad cujus tantum comprobationem vetus alia ab eo usurpabatur. Quantum vero auctoritatis attribueret Hieronymianae super Italam, aperte declaravit lib. XX Moralium, cap. 23, ubi expositione sua hunc Jobi locum illustrat: Mutatus es mihi in crudelem, et in duritia manus tuae adversaris mihi. Longe, inquit, ab hac sententia vetusta translatio dissonat, quia quod in hac de Deo dicitur, hoc in illa de adversariis et persecutoribus memoratur. Sed tamen quia haec nova translatio ex Hebraeo nobis Arabicoque eloquio cuncta verius transfudisse perhibetur, credendum est quidquid in ea dicitur: et oportet, ut verba illius nostra expositio subtiliter rimetur. Ait ergo: Mutatus es, etc. Ita Magnus ille Gregorius, Ecclesiae [Col. 0065D] catholicae lumen, summorumque pontificum decus et exemplar. Quem si fuissem aliquoties imitatus in laude Hieronymianae translationis, dicendo eam nobis verius cuncta transfudisse, ac credendum quidquid in ea legitur scriptum: Deus bone! quantos sustinuissem impetus et furores sciolorum hujus temporis, qui me temeritatis insimulare alicubi ausi sunt, quod dixissem, Ecclesiam Romanam nunquam discessisse a Vulgata Latina, in rebus etiam chronologicis. Sed apage a nobis hujusmodi scriptores, qui Iberias naenias libris authenticis praeferunt, nec judicium Ecclesiae Dei, suorumve pontificum nobiscum consectantur.

Matrem omnium Ecclesiarum, cui, auctore Deo, [Col. 0066A] praesedit Gregorius, caeterae omnes Latinae secutae sunt, novam ex Hebraeo editionem Scripturarum suscipientes, eo quod inter omnes longe praestaret. Clariorem esse in verbis, ac veraciorem in sententiis, nullus Antiquorum negare visus est: unde legimus apud Isidorum Hispalensem lib. I de Offic Eccl. cap. 12: De Hebraeo autem in Latinum eloquium tantummodo Hieronymus presbyter sacras Scripturas convertit: cujus editione generaliter omnes Ecclesiae usquequaque utuntur, pro eo quod veracior sit in sententiis, et clarior in verbis. Cum talis fuerit interpretatio Hieronymi, ut definitive pronuntiat Isidorus, mirum quid est, si veterem obscuriorem in verbis, in sententiis non adeo veracem omnes Ecclesiae repudiarint? De usu itaque Hieronymianae translationis [Col. 0066B] recepto apud omnes Ecclesias, adeo constans est Gregorii ac Isidori testificatio, ut frustra, quod Italos ac Hispanos spectat, idipsum aliorum scriptorum sententiis affirmaremus. Ad nostrates igitur properandum est, quia fidem etiam Gallorum postulat articulus sequens.

V. Gallicani Psalterii nomen tulit Psalmorum liber ab Hieronymo iterum emendatus, editusque cum obelis et asteriscis: hoc vero nomine appellata est posterior illa editio juxta LXX, quod Galliarum Ecclesiae inter omnes primum discesserint ab usu Romani Psalterii, sive veteris illius editionis Latinae, quam Romae positus Hieronymus magna ex parte correxerat. Hinc autem ad gloriam Ecclesiarum nostrarum cumulus accedit, non solum ex eo quod e [Col. 0066C] duobus Psalterium perfectius retinuerint; sed maxime quia usu psallendi in Gallicanis Ecclesiis celebratus est ab antiquo aevo liber ille Psalmorum, quem cum aliis libris canonicis publico tandem decreto probavit oecumenica synodus Tridentina. Quanta porro fuerit diligentia nostratum in describendo hocce Psalterio cum asteriscis et obelis, non aliunde testatum volumus, quam ex infinita copia codicum mss. qui cum talibus distinctionibus supersunt usque hodie in Gallicanis bibliothecis. In Italia non ita abundant, et perpauca apud suos invenisse se exemplaria fatetur doctus Carus presbyter theologus, qui inchoatam nobis dedit editionem Psalterii Hieronymiani cum supra dictis obelorum et asteriscorum signis. Nos praestantissimos id genus, ac permultos [Col. 0066D] codices mss. consecuti, supplenda curavimus quae deesse videbantur in editione Romana Cari. At de his vide infra admonitionem nostram in utrumque Psalterium Romanum et Gallicanum.

Galliarum Ecclesias summam auctoritatem tribuisse novae ex Hebraeo translationi, conjicere nobis licet ex illo usu, quem constanter retinebant in Psalterio juxta LXX Interpretes emendato posterioribus curis Hieronymi. Nam cur in toto non reciperent, quod in partibus tanto studio susceperant? Hoc est, si exemplaria emendata ad Graecas interpretationes, quae propius accedebant Hebraeorum codicibus, magno studio nostrates susceperunt: quanta putamus voluntate adhaesisse eos Hebraicae [Col. 0067A] Veritati, quanta jucunditate de fonte purissimo haustam aquam ebibisse! Verum ne conjecturis tantum nostris astruamus opinionem de usu Hieronymianae translationis apud Gallos, testis accedat idoneus Stephanus Abbas Cisterciensis secundus, qui rem nostram plane conficiat. Is igitur verbo atque exemplo suo docet, veterem Latinam interpretationem neglectam fuisse apud nostrates, propter novam, quam Italae aemulam objecerat Hieronymus. Nam descripta sacrorum Bibliorum exemplaria ad usum suae congregationis, cum aliquot locis redundantia ac parum consona Hieronymianae versioni reperisset, illico offensus hujusmodi dissidiis, et collatione facta Latinorum cum Hebraeis codicum, eradenda et oblitteranda voluit in suo Historiae divinae [Col. 0067B] apographo quaecumque abesse dicebantur in fonte Hebraico, nec posita vidisset apud Hieronymum. Insignior est locus quam ut a nobis praetermittatur, aut ex eo lectori aliquid depereat. Totum proinde transcribam, quemadmodum nuper editus est a Domno Joanne Mabillonio ad calcem tom. IV operum sancti Bernardi col. XI et XII.

CENSURA STEPHANI ABBATIS CISTERCIENSIS II DE ALIQUOT LOCIS BIBLIORUM.

Frater Stephanus, Novi Monasterii abbas, et praesentibus, et futuris servis Dei salutem. Hanc Historiam scribere disponentes, inter plurimos libros, quos de diversis Ecclesiis congregavimus, ut veraciorem sequeremur, in quemdam fere ab omnibus multum dissonantem impegimus. Et quia illum pleniorem caeteris invenimus, [Col. 0067C] fidem ei accommodantes, hanc Historiam, secundum quod in eodem libro invenimus, scripsimus. Qua digesta, non modice de dissonantia Historiarum turbati sumus: quia hoc plena docet ratio, ut quod ab uno interprete, videlicet beato Hieronymo, quem caeteris interpretibus omissis, nostrates jamjamque susceperant, de uno Hebraicae veritatis fonte translatum est, unum debeat sonare. Sunt tamen quidam veteris Testamenti libri, qui non de Hebraico, sed de Chaldaico sermone ab eodem nostro interprete sunt translati: quia sic eos apud Judaeos invenit, sicut ipsemet in Prologo super Daniele scribit, nosque illos sicut caeteros libros secundum ejus translationem suscepimus. Unde nos multum de discordia nostrorum librorum, quos ab uno interprete suscepimus, admirantes, [Col. 0067D] Judaeos quosdam in sua Scriptura peritos adivimus, ac diligentissime lingua Romana inquisivimus de omnibus illis Scripturarum locis, in quibus illae partes et versus, quos in praedicto nostro exemplari inveniebamus, et jam in hoc opere nostro inserebamus, quosque in aliis multis Historiis Latinis non inveniebamus. Qui suos libros plures coram nobis revolventes, et in locis illis ubi eos rogabamus, Hebraicam, sive Chaldaicam Scripturam Romanis verbis nobis exponentes, partes vel versus, pro quibus turbabamur, minime repererunt. Quapropter Hebraicae atque Chaldaicae veritati, et multis libris Latinis, qui illa non habebant, sed per omnia duabus illis linguis concordabant, credentes omnia illa superflua prorsus abrasimus, veluti in [Col. 0068A] multis hujus libri locis apparet, et praecipue in libris Regum, ubi major pars erroris inveniebatur. Nunc vero omnes, qui hoc volumen sunt lecturi, rogamus, quatenus nullo modo praedictas partes, vel versus superfluos huic operi amplius adjungant. Satis enim lucet in quibus locis erant, quia rasura pergameni eadem loca non celat. Interdicimus etiam auctoritate Dei et nostrae Congregationis, ne quis hunc librum, magno labore praeparatum, inhoneste tractare, vel ungula sua per scripturam, vel marginem ejus aliquid notare praesumat.

Luculentum adeo sancti viri testimonium nos ad alias probationes non sinit abire: diserte enim rem propositam explicavit, Gallos scilicet nostrates Latinam e fonte Hebraico editionem Hieronymi jamjamque [Col. 0068B] suscepisse: caeteros vero omnes interpretes repudiasse. Galliarum igitur Ecclesiae Hieronymum velut proprium interpretem suscipiebant, et qui ad Hebraeorum codices adornatam noverant sancti Doctoris translationem, per omnia Hebraicae atque Chaldaicae veritati credentes, superflua quaeque ex aliis interpretationibus derivata in sacros codices Bibliorum imis ceris oblitterabant. Hinc tanta nobis copia exemplarium Canonis Hebraicae veritatis, quae in Bibliothecis Francorum adhuc supersunt. Quinque vel sex hujusmodi antiquissimos codices Hebraei Canonis, Latinitate donatos ab Hieronymo, suppeditarunt nobis ad praesentem editionem Gallicanae Bibliothecae: cum nec unicum exemplar inveniri potuerit in aliis regionibus, ubi tamen innumeri superesse dicuntur [Col. 0068C] codices Latinae Vulgatae: quae quidem, etsi Hieronymum habebat auctorem, multa tamen retinet admista de aliis editionibus, et haec omnia tamquam superflua eradenda in codicibus Hieronymianae translationis procuravit Stephanus abbas cisterciensis.

Caeterum non est hujus loci linguam et sermones critici cujusdam scriptoris retundere, qui utilibus veterum ac hodiernorum monachorum laboribus invidens, comparitionem criminis adornavit adversus abbatem Stephanum, quod Judaeorum magistros adivisset, ut ex codicibus Hebraeis judicium faceret, quaenam retinenda essent in Latinis sacrorum Bibliorum exemplaribus, quaenam vero castiganda vel amputanda. Quasi in eo emendationis genere [Col. 0068D] praemonitus non esset ab ipso Hieronymo, qui saepius inculcat Judaeos esse interrogandos, et diversarum urbium magistros consulendos, si quid in sua nova de Hebraeo translatione movere contingat. Ita laudabilem sanctorum virorum operam ac diligentiam temeritatis accusare non est veritus ille auctor, qui religionem Stephani pie potius venerari debuisset, quam in eum tam libere suam exercere facundiam. Quid enim peccavit Stephanus Cisterciensis in emaculandis sacris voluminibus errore librariorum interpolis, si Cassiodori regulas secutus sit? Cassiodorus enim vir eruditissimus, cum doceret libro de Institutione divinarum litterarum cap. 15, Sub qua cautela relegi debeat coelestis auctoritas, ita conceptis [Col. 0069A] verbis praecipit: Quibus possibile fuerit, Hebraeam Scripturam, vel ejus Doctores requirere non detrectent. Decet enim, ut unde ad nos venit salutaris translatio, inde iterum redeat decora correctio. Hinc liquet a nullo damnandam; sed laudandam potius ab omnibus abbatis Cisterciensis diligentiam, qua ad statutas ab ipso Hieronymo regulas, varios codicum suorum errores voluit emendari. Sed de his alio loco commodius.

VI. Ecclesiam catholicam publico decreto Hieronymianam Latinam translationem authenticam declarasse, hujusque usum sibi vindicare, consentiunt omnes vel mediocriter docti. Quamquam enim in vulgata sacrorum Bibliorum editione Latina aliquot integri libri retenti sint ex antiqua illa versione, quae [Col. 0069B] usu obtinebat ante Hieronymum: maxima tamen pars veteris Testamenti pura puta est interpretatio, quam e fontibus Hebraeis nobis edidit eximius ille Doctor. Huic igitur Hieronymianae translationi adjunctis Italae partibus quibusdam, et in unum veluti corpus compacta utraque, effloruit Vulgata illa, quae nunc omnium versatur manibus, quamque perpetuus tot saeculorum et constans usus ad nos transmisit. Ita ante nos scribebat auctor eruditi libri de claris Interpretibus. Hoc ipsum docuit Sixtus V, pontifex maximus, praefatione praefixa Bibliis suis, ubi Vulgatae editionis auctoritatem praedicans, de libris in ea contentis hunc in modum disseruit: Qui namque in ea libri continentur (ut a majoribus nostris quasi per manus nobis traditum est) retenti sunt partim [Col. 0069C] ex communi et antiquissima quadam editione Latina, quam sanctus Hieronymus Vulgatam editionem, beatus Augustinus Italam, sanctus Gregorius veterem translationem appellant, quam sanctus itidem Augustinus caeteris quae tunc plurimae in usu erant, etiam praeferendam censuit, quod esset verborum tenacior cum perspicuitate sententiae: partim ex sancti Hieronymi translatione adsciti fuere, quibus idcirco quantus honor deferendus sit, is facile intelligit, qui eorum interpretis dignitatem agnoscit, etc. Ut vero mentem summi pontificis habeas perspectam, adverte diligenter Canonem Hebraicae veritatis, uno Psalterio excepto, totum reperiri in Vulgata Latina cum duobus insuper Tobiae et Judith voluminibus, de Chaldaico in Latinum conversis ab eodem Ecclesiae catholicae [Col. 0070A] interprete maximo. Praeterea habes in libro Psalmorum posteriorem emendationem Hieronymi, quam ipse edidit cum signis asteriscorum et obelorum, eam nempe, quam et nos restituimus in secunda parte hujus Divinae Bibliothecae. Reliqui omnes libri Instrumenti veteris retenti sunt ex illa antiqua Vulgata, quae Communis, vel Italica dicta perhibetur. Hi sunt liber Baruch, Sapientia, Ecclesiasticus, ac libri Machabaeorum primus et secundus. Nonnullas etiam deprehendimus sententias ac versus integros e veteri illa editione in libros praecipue Regum, inque Proverbia Salomonis derivatos: quos quidem licet non admiserimus in nostra Canonis editione, eos tamen locis suis hoc obeli ÷ signo marginali designavimus, ut ad illa signa lector intentus [Col. 0070B] intelligat plus aliquid ibidem haberi in Vulgata, quam habeatur in pura et non confusa Hieronymi translatione Hebraica. Decretum itaque concilii Tridentini de editione et usu sacrorum librorum, in sessione quarta promulgatum, ad Hieronymianam maxime spectat translationem; quia maxima pars veteris ac novi Testamenti, prout Latine edita est in Vulgata hodierna, auctorem habet S. Hieronymum. Nihil enim officit auctoritati ejusdem interpretationis, quod cum illa partes aliquot Italae versionis pro authenticis habeantur in Ecclesia catholica, quae in suos usus adhibet veterem Latinum interpretem, ubi silet Hieronymus, in Scripturis sacris interpretandis doctor ejus maximus. Nunc ergo decretum subjiciamus, quo auctoritatem Hieronymianae versionis sancitam [Col. 0070C] dicimus in concilio Tridentino: Insuper eadem Sacrosancta Synodus considerans, non parum utilitatis accedere posse Ecclesiae Dei, si ex omnibus Latinis editionibus, quae circumferuntur sacrorum librorum, quaenam pro authentica habenda sit, innotescat, statuit, et declarat, ut haec ipsa vetus et vulgata editio, quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus et expositionibus, pro authentica habeatur: et ut nemo illam rejicere quovis praetextu audeat vel praesumat. Hac sanctione Ecclesiae catholicae consignata auctoritas translationis Hieronymianae, piorum omnium ita animos incessit, ut eidem commendandae longiorem probationem frustra postularemus.

I. Quid Canon Hebraicae veritatis. II. Hujus Canonis saepius meminit ipse Hieronymus. III. Hebraicam veritatem Graeci ac Latini Patres agnoscunt. IV. De singulis partibus, sive ordinibus, ejusdem Canonis. V. Danielis et Estheris additamenta recepta cum signis obelorum in translationem Hieronymi. VI. Quisnam fuerit auctor marginalium scholiorum Canonis, et quaenam sit hujusmodi annotationum utilitas ac praestantia.

[Col. 0069D] Canonis Hebraicae veritatis nomine intelligenda veniunt Instrumenti veteris volumina viginti duo, quae canonica habentur tam apud Judaeos, quam apud Christianos: quaeque in Latinum eloquium ab Hieronymo fuere conversa juxta fidem Hebraeorum [Col. 0070D] fontium, ac demum in unum veluti corpus compacta, servato librorum ordine triplici prout in codicibus Hebraeorum res positae inveniebantur tempore sancti Hieronymi. Canon igitur est catalogus Scripturarum divinarum, quae Canonicae appellantur, [Col. 0071A] eo quod in canonem sunt receptae, supremumque obtinuerint culmen auctoritatis, non modo ad mores sancte informandos; sed ad comprobanda etiam quaelibet Ecclesiastica dogmata. Hanc vero Canonis sacri notionem mutuati sumus e libro secundo Apologiae Hieronymi adversus Rufinum, deque Praefatione ejusdem sancti Doctoris in libros Salomonis. Nam Galeati prologi, ubi Hebraeorum explicavit Canonem, his verbis recordatur in fine posterioris Apologiae: In libris quoque Samuelis et Malachim, quos nos Regnorum quatuor nominamus, post catalogum divinae Scripturae, haec intuli, etc. Hinc videas Canonem sacrorum Bibliorum veteris Testamenti Hieronymum hoc loco appellasse Catalogum divinae Scripturae. Id autem discriminis posuit inter Scripturas [Col. 0071B] canonicas, et non canonicas, quod istae legerentur tantum in Ecclesia ad aedificationem plebis; canonicae vero ad fidei dogmata insuper confirmanda: Sicut ergo Judith, inquit praefatione jam laudata in libros Salomonis, et Tobiae, et Machabaeorum libros legit quidem Ecclesia, sed eos inter canonicas Scripturas non recipit: sic et haec duo volumina (Ecclesiast. et Sapient.) legat ad aedificationem plebis, non ad auctoritatem Ecclesiasticorum dogmatum confirmandam. Hieronymo in hac Scripturarum parte consentit Rufinus, cum et ipse in suo symbolo diserte docet, non alia volumina pro Canonicis fuisse habita suo tempore praeter illa quae recensentur in prologo Hieronymi Galeato. Ad Catalogum namque librorum veteris et novi Testamenti ista subjungit: Haec sunt [Col. 0071C] quae Patres intra Canonem concluserunt, et ex quibus fidei nostrae assertationes constare voluerunt. Sciendum tamen est, quod et alii libri sunt, qui non sunt Canonici, sed Ecclesiastici a majoribus appellati sunt, id est, Sapientia, quae dicitur Salomonis, et alia Sapientia, quae dicitur filii Sirach, qui liber apud Latinos hoc ipso generali vocabulo Ecclesiasticus appellatur, quo vocabulo non auctor libelli, sed Scripturae qualitas cognominata est. Ejusdem vero ordinis libellus est Tobiae, et Judith, et Machabaeorum libri. Post aetatem Hieronymi ac Rufini non statim in canonem sacrorum Bibliorum susceptos fuisse libros illos, qui Ecclesiastici dicti sunt, fidem nobis facit exemplar manuscriptum, quod licet vetustissimum appareat, quadringentis tamen annis ad minus post obitum [Col. 0071D] Rufini fuisse inscriptum, nemo inficiatur. Hic itaque codex Bibliorum manuscriptus, notatus numer. 15, in nostra San-Germanensi bibliotheca, haec attexuit libro Estheris: Finit Esther. Deo gratias, Amen. Hucusque completum est vetus Testamentum, id est, omnes Canonicae Scripturae, quas transtulit Hieronymus presbyter de Hebraica veritate in Latinum sermonem. Caeterae vero Scripturae, quae non sunt Canonicae, sed dicuntur Ecclesiasticae, istae sunt, id est, liber Judith, Tobias, libri Machabaeorum duo, Sapientia, quae dicitur Salomonis, et liber Jesu, filii Sirach, et liber Pastoris. Nonnulla praetermitto, quae videri possunt ad finem columnae 1152 hujus editionis. Quam igitur habuerit in Ecclesia auctoritatis dignitatem Scripturae [Col. 0072A] canonicae, plane liquet ex supra memoratis, et illae sunt, quibus constat Canon Hebraicae veritatis, in quo nunquam fuerunt libri, vel Apocryphi, vel Ecclesiastici appellati apud antiquos Patres. Hodie nullo auctoritatis discrimine in Canonem Ecclesiasticum recepti, parem cum caeteris merentur venerationem apud omnes vere pios, qui concilii Tridentini decreto de canonicis Scripturis adhaerere gloriantur.

Canonis porro Hebraicae veritatis meminit Cassiodorus, de Institutione divinarum litterarum capite duodecimo, ubi ipsum vocat divisionem Scripturae divinae secundum Hieronymum: Auctoritas divina, inquit, secundum sanctum Hieronymum in Testamenta duo ita dividitur, id est, in vetus et novum; in [Col. 0072B] Legem, id est, Genesim, Exodum, Leviticum, Numerorum, Deuteronomium; in Prophetas, qui sunt Jesu Nave, Judicum, Ruth, Samuel, Malachim, Isaias, Jeremias, Ezechiel, libri duodecim Prophetarum. In Hagiographos, qui sunt Job, David, Salomonis Proverbia, Ecclesiastes, Canticum Canticorum, Daniel, Verba Dierum, id est, Paralipomenon, Esdras, Esther. Haec ex prologo Hieronymi Galeato afferebat Cassiodorus; sed vitiosa est prorsus illa divisio, tam in editis, quam in manuscriptis libris: 1 ^o quidem omissa ubique voce Malachim post verbum Samuel. 2 ^o Manuscripti codices non pauci praetermiserunt Daniel, alii cum editis annumerant majoribus prophetis post Ezechielem, servato ordine vulgato Bibliorum sacrorum. 3 ^o Pro nomine isto, Ecclesiastes, posuerunt [Col. 0072C] Ecclesiasticum, qui non est Salomonis, sed liber Jesu, filii Sirach: quique in Canonem nusquam admissus est ab Hieronymo. 4 ^o Denique aliquot manuscripta exemplaria adjiciunt librum Judith post volumen Estheris: cum tamen Judithae liber e numero canonicarum Scripturarum segregatus sit in multis locis apud Hieronymum. Neque tamen negligentiae vel inscientiae accusandus est Garetius noster, qui in ultima Cassiodori operum editione hos non emendavit codicum seu editorum, seu manuscriptorum errores. Is quippe, sicut et alii, qui edendis SS. Patrum lucubrationibus navant operam, id quod in melioris notae libris, manu optima et vetustissima exaratis habebatur, bona fide retulit, nec sui credidit esse officii et muneris ea corrigere, quae in [Col. 0072D] tam venerandae antiquitatis codicibus constanter legebantur. At nulli omnino ingratum aut injucundum fore arbitramur, si pro suscepto a nobis Canonis Hebraici explicandi munere observemus hos omnes lapsus et errores posse ab iis facile corrigi, qui sacra divinarum litterarum eruditione imbuti, eos tentaverint hac sacrati fontis unda eluere atque abstergere.

Eumdem Hebraeorum Canonem repraesentat Isidodorus Hispalensis, Originum lib. VI, cap. 1, quem integrum hoc loco transcriberemus, nisi infra editus esset cum principio Scripturarum Galeato, seu praefatione in libros Regum. Notandum tamen nonnulla verba Hebraica aliter legi apud Isidorum, quam legantur [Col. 0073A] apud Hieronymum: quia editores Isidori morem hodiernum Grammaticorum Hebraeorum saepius imitantur, imperitia quoque vel ipsorum, vel librariorum, voces quaedam mendosiores occurrunt, ut est illud: Quidam autem Ruth et Rimoth, quod Latine dicitur, lamentatio Jeremiae, Hagiographis adjiciunt. Quisquis vocem Rimoth barbaram posuit pro Kinoth, sive Cinoth, quae lamentationes significat, eum linguae Hebraicae imperitissimum fuisse oportet. Sic fieri amat inter illos, qui scriptorum veterum opera restituere praesumunt absque sufficienti notitia multarum rerum, quas pertractant.

II. Canonem Hebraicae veritatis conceptis verbis appellat ipse Hieronymus libros veteris Testamenti Latine a se redditos: quod si secus fuisset, hoc nomine [Col. 0073B] nequaquam a nobis fuisset insignita prima pars hujus divinae bibliothecae. Verum hanc nomenclaturam edocti a sancto Doctore, inepte ageremus alienum ac ementitum titulum apponentes Hebraicae translationi veteris Instrumenti. Celebrior et explicatior locus hujusce nominationis legitur epistola 28, ad Lucinium; de quo ne minima particula nobis excidat, integrum affero ad laudem praecipue Hebraicorum voluminum, in quorum auctoritatem debacchatus est hujus temporis quidam fabularum Aegyptiacarum propugnator. Sed nunc audiat Hieronymum juxta datam sibi sapientiam ita Lucinio respondentem: Canonem Hebraicae veritatis, excepto Octateucho, quem nunc in manibus habeo pueris tuis et notariis dedi scribendum. Septuaginta interpretationem et te [Col. 0073C] habere non dubito, et ante annos plurimos diligentissime emendatam, studiosis tradidi. Novum Testamentum Graecae reddidi auctoritati. Ut enim veterum librorum fides de Hebraeis voluminibus examinanda est: ita novorum Graeci sermonis normam desiderat. Non poterat beatus Hieronymus clarius aut brevius declarare quidquid in Divina Bibliotheca nobis praestitit. Priorem enim partem apertissime demonstrat, cum ait, Canonem hebraicae veritatis, excepto Octateucho, quem nunc in manibus habeo, pueris tuis et notariis dedi scribendum; alteram autem in his verbis, Septuaginta interpretationem et te habere non dubito, et ante annos plurimos diligentissime emendatam studiosis tradidi. Tertiam denique partem Divinae Bibliothecae indicat dicens, Novum Testamentum Graecae [Col. 0073D] reddidi auctoritati. Quid plura? ut innotescat quibus fundamentis suas Bibliorum sacrorum interpretationes suffultas esse voluerit, apte concluseque subjungit, Ut enim veterum librorum fides de Hebraeis voluminibus examinanda est: ita novorum Graeci sermonis normam desiderat. Quae definitio emendationis Scripturarum tantam in Ecclesia obtinuit auctoritatem, ut ex prescripto Hieronymi jus canonicum in Decreto Gratiani eamdem castigationis normam sequendam esse decernat. Canonem igitur Hebraicae veritatis scribendum dedit Hieronymus pueris sex et notariis Lucinii, in quo laudans praecipue fervorem ac studium Scripturarum, ita ad Theodoram scribit epist. 29: Nec patriae suae largitate contentus, misit Jerosolymarum [Col. 0074A] et Alexandrinae Ecclesiae tantum auri, quantum multorum possit inopiae subveniri. Quod cum multi mirentur, et praedicent, ego in illo magis laudabo fervorem et studium Scripturarum. Quo ille desiderio opuscula nostra flagitavit, et missis sex notariis, quia in hac provincia Latini sermonis scriptorumque penuria est, describi sibi fecit quaecumque ab adolescentia usque in praesens tempus dictavimus? Circa annum Christi 394 illa scribebat Hieronymus, cum Octateuchum adhuc haberet in manibus interpretatione donandum tempore opportuno. Quisnam vero fuerit ille Octateuchus, satis liquet ex praefatione in librum Josue, ubi dicit, finito tandem Mosis Pentateucho, ad libros Josue, Judicum, Ruth et Esther mittendam manum. Quod duobus vel tribus modis intelligi potest. Primum [Col. 0074B] librum Judicum et Ruth in eumdem compingendo, Octateuchum faciemus ex quinque Mosi voluminibus, uno Josue, altero Judicum, et ultimo Estheris. Hic erit Octateuchus, quem Hieronymus absolvebat post annum Christi 404, ut videre est in prolegomeno nostro superiori, ubi disputatum est de tempore translationum Hieronymianarum. Secundo Octateuchum istum ita supputari nihil vetat, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium, Josue, Judices, Ruth et Esther. Nam quo tempore scribebat Hieronymus ad Lucinium, tunc Genesis Librum in Latinum sermonem ab eo fuisse translatum, vix dubitari potest: neque vero uno tempore omnia Mosis volumina Latinitate donavit, uti suo loco diximus, sed statim Geneseos librum interpretari coepit anno circiter 394, quem [Col. 0074C] Desiderio suo nuncupavit: reliqua Pentateuchi Mosaici volumina majoribus reservans otiis scribendi. Denique de supputatione, sublato Genesis volumine, et Ruth cum Judicibus copulato, erit nihilominus integer adhuc Octateuchus in manibus Hieronymi suo tempore convertendus in Latinum eloquium: nempe IV Mosis libri, I Josue, I Judicum et Ruth, I Estheris, et I Paralipomenon. Quia certum exstat libros Paralipomenon ex Hebraeo non fuisse translatos ante annum 396, quando vita jam excesserat Lucinius. Hinc intelligat lector non uno modo errasse Marianum in notis ad epistolam 28 S. Hieronymi: nam error in eo est, quod pro Octateucho legerit Heptateuchum, et Erasmum purae lectioni adhaerentem putavit reprehensione dignum. Monemus igitur studiosum lectorem [Col. 0074D] meliores ac doctiores esse notas Gravii, quibus illustravit epistolas Hieronymi, quam sint illae, quas Marianus Victorius edidit cum operibus ejusdem sancti Doctoris.

De Canone meminit iterum aliis locis Hieronymus: nam praefatione in libros Regum, postquam illum per partes singulas explanavit, haec ab eo scripta leguntur: Igitur Sapientia, quae vulgo Salomonis inscribitur, et Jesu filii Sirach liber, et Judith et Tobias, et Pastor non sunt in Canone. Libro quoque primo adversus Jovinianum de περιὸδοις, volumine prorsus apocrypho, locutus, redit ad canonicas Scripturas, dicens: Sed nunc nobis de Canone omne certamen est. Ejusdem recordatur prooemio Commentariorum [Col. 0075A] in Jonam prophetam: Liber quoque Tobiae, inquit, licet non habeatur in Canone, tamen quia usurpatur ab Ecclesiasticis viris, tale quid memorat, etc. Quem etiam tacito nomine Canonis, in partes suas distribuit praefatione in Danielem ex Hebraeo translatum. Illud admoneo, non haberi Danielem apud Hebraeos inter prophetas, sed inter eos qui Hagiographa scripserant. In tres siquidem partes omnis ab eis Scriptura dividitur, in Legem, in Prophetas, et in Hagiographa, id est, in quinque, et octo, et in undecim libros; de quo non est hujus temporis disserere. Ut autem Canonis mentionem ingerit non addendo nomen Hebraicae veritatis: ita sexcentis locis citat Hebraicam veritatem, praetermissa omni Canonis appellatione. Idem talem intelligit in Hebraeorum Canone, [Col. 0075B] quod in Hebraica veritate; quia Hebraica veritas apud Hieronymum semper accipitur pro canonicis Hebraeorum Scripturis, id est, pro iis solis quae leguntur in fonte Hebraico. Jam vero stultus sit, qui singula loca enumerare velit, in quibus Hebraicam veritatem replicat Hieronymus: vix enim aliquam Epistolam, aut quemlibet commentarium revolveris, ubi statim non occurrant similes locutiones: Juxta Hebraicam veritatem. Aliter Hebraica veritas habet. Hoc a veritate Hebraica discordat. Et ita de caeteris, quae vel comminisci, otiosi esset scriptoris.

III. Multifariam Hebraeorum voluminum auctoritatem agnovere Graeci Latinique Patres; et quanto fuere caeteris doctiores, tanto plus eos perspicias Hebraicae studuisse veritati. Dum testatur Hieronymus, [Col. 0075C] libro primo Apologiae adversus Rufinum, Origenem se legisse ob eruditionis meritum, non ad sectandam ejus fidem, praeclarum istud contexuit testimonium, quo Graecorum studia erga Hebraicam Scripturam manifesta explorataque nobis fecit: Ipse Origenes, inquit, et Clemens, et Eusebius, atque alii complures, quando de Scripturis aliqua disputant, et volunt approbare quod dicunt, sic solent scribere: Referebat mihi Hebraeus; et Audivi ab Hebraeo; et Hebraeorum ista sententia est. Certo etiam Origenes patriarchen Huillum, qui temporibus ejus fuit, nominat, et trigesimum tomum in Isaiam, in cujus fine edisserit: Vae tibi, civitas Ariel, quam expugnavit David, illius expositione concludit: ut cum aliter prius sensisse se dicat, doctus ab illo, id quod verius est, confitetur. [Col. 0075D] Octogesimum quoque nonum psalmum, qui inscribitur Oratio Moysi, hominis Dei, et reliquos undecim, qui non habent titulos, secundum Huilli expositionem, ejusdem Moysi putat: nec dedignatur, Hebraeam Scripturam interpretans per singula loca, quid Hebraeis videatur, inserere. In fine libri secundi ejusdem Apologiae, de Origene iterum, et Didymo, et Eusebio, asserit ipsos Judaeorum translationes explanasse in omnibus suis libris: quodque praecipuum est in commendationem Hebraicae veritatis, hoc ita subjungit; Apostolici viri Scripturis utuntur Hebraicis: ipsos apostolos et evangelistas hoc fecisse perspicuum est. Dominus atque Salvator, ubicumque veteris Scripturae meminit, de Hebraicis voluminibus ponit exempla, etc. [Col. 0076A] Quid igitur mirum, si post Dominum Salvatorem, post apostolos et evangelistas, ac demum post viros apostolicos, Graecorum Patrum celebratiores Hebraicis uterentur Scripturis, earum auctoritatem agnoscerent, atque de Judaeorum codicibus divinos sensus scrutarentur. Idem studium Hebraicae Scripturae in Adamantio probat Eusebius Caesariensis, Eccl. Hist. lib. VI, cap. 16, ubi ait statim ab initio: Tantam porro curam ac diligentiam in divinis Scripturis perscrutandis adhibebat Origenes, ut Hebraicam etiam linguam didicerit, et authenticos Scripturarum libros, Hebraicis scriptos litteris, qui apud Judaeos habentur, sibi comparaverit, τάς τε παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις ἐμφερομένας προτοτύπους αὐτοῖς Ἑβραίων στοιχείοις γραφάς, κτῆμα ἴδιον ποιήσασθαι. Authenticos, interprete [Col. 0076B] Valesio, vocat Eusebius Judaeorum codices, respectu omnium translationum, etiam comparatione facta cum versione LXXII Translatorum. Qua quidem appellatione saepissime eosdem libros exornat Hieronymus, ut epistola 132, ad Vitalem: Et siquidem in historiis aliter haberent Septuaginta, aliter Hebraica veritas, confugere poteramus ad solita praesidia, et arcem linguae tenere vernaculae: nunc vero cum et ipsum Authenticum et caeteri interpretes pari auctoritate consentiant, non in Scriptura, sed in sensu est difficultas. Similiter epist. 135 de psalmo sexagesimo septimo nonnullos versiculos in medium adducens, hanc castigationem illis abhibuit juxta fidem librorum authenticorum. Cum iste versiculus, inquit, magis habere debeat juxta Hebraicam veritatem, Cantate Deo, Psallite [Col. 0076C] Domino, et illud quod sequitur in principio versus alterius, Psallite Deo, non sit in libris Authenticis, sed obelo praenotatum. Libro denique decimo septimo Commentariorum in Isaiam prophetam non aliter vocat Hebraeorum exemplaria, quam libros authenticos: sic enim scribit de Apostolo: Paraphrasim hujus testimonii, quasi Hebraeus ex Hebraeis, assumit apostolus Paulus de authenticis libris in Epistola quam scribit ad Corinthios. Illas ergo Hebraeorum primigenias, πρωτοτύπους, Scripturas, sive libros authenticos sibi comparavit Origenes, quos tanti faciebat, ut decimo Stromatum suorum libro nihil recipiendum putarit praeter ea quae in libris Hebraicis legerentur. Unde de historia Susannae aiebat apud Hieronymum in fine Commentariorum in Danielem: Quia Hebraei reprobant [Col. 0076D] historiam Susannae, dicentes eam in Danielis volumine non haberi, debemus diligenter inquirere nomina σχίνου καὶ πρίνου quae Latini illicem et lentiscum interpretantur, si sint apud Hebraeos, et quam habeant etymologiam, ut a σχίνῳ, scissio, et a πρίνῳ, sectio, sive serratio, dicatur lingua eorum. Quod si non fuerit inventum, necessitate cogemur et nos eorum acquiescere sententiae, qui Graeci tantum sermonis hanc volunt esse περικοπὴν, quae Graecam habeat etymologiam, et Hebraicam non habeat. Quod si quis ostenderit duarum istarum arborum scissionis et sectionis in Hebraeo stare etymologiam, tunc poterimus etiam hanc Scripturam recipere. Ibidem nonnulla edisserens de verbis regis Babylonis, deque idolo Beli apud Babylonios, pulchre [Col. 0077A] sententiam suam tuetur exceptione hac subtili: Hoc quod Scriptura nunc dicit: Exclamavit voce magna; quia de idololatra et ignorante Deum dicitur, videtur observationem nostram subvertere, qua dudum asseruimus, vocem magnam in sanctis tantum reperiri. Quod solvet facile qui hanc historiam in libro Danielis apud Hebraeos dixerit non haberi. Si quis autem potuerit eam approbare esse de Canone, tunc quaerendum est quid ei respondere debeamus. Ex his manifestum nobis est, Origenem ita Hebraicae veritati adhaesisse, ut nihil extra Canonem Hebraeorum recipere, nihil non Hebraicum defendere voluerit. Nec vetat quod scriptum ab eo legimus in epistola ad Africanum; quia prudenti consilio usitatos in Ecclesia codices, Vulgatamque lectionem Scripturae ad aedificationem [Col. 0077B] plebis, noluit a Christianis repudiari tamquam adulterina additamenta, aut mimorum arte contexta. In homiliis igitur suis, quas ad vulgum loquitur, communem editionem ac lectiones usitatas sequitur: in tomis vero, id est, in disputatione majori, Hebraica veritate stipatus, et suorum circumdatus agminibus, interdum linguae peregrinae quaerit auxilia. Quod ita testatum habemus ab Hieronymo praefatione Quaestionum Hebraicarum in Genesim. Sciendum tamen in Homiliis etiam Origenis bene audiri Hebraicam veritatem, ac saepius praeferri Septuaginta Seniorum interpretationibus. Homilia secunda in Cantica canticorum cum recitasset Origenes haec verba Proverbiorum XXVII, 10: In domum fratris tui ne intres infelix, in ultimam vocem, infelix, sic observatum voluit. [Col. 0077C] Pro eo quod Septuaginta, infelix, interpretati sunt, Aquila, Hebraeam exprimens veritatem, ἀγροικὸν posuit. Homilia quoque undecima in Jeremiam manifestus est assertor Hebraeorum voluminum, in tantum ut ea vocet exemplaria certiora, atque veraciora, habita etiam ratione ad versionem LXX interpretum. Duplex quippe, inquit, Scriptura est. Nam in multis exemplaribus continetur: Non profui, neque profuit mihi quisquam. In his vero quae exemplaria veriora sunt, et cum Hebraeis consonant, habetur: Non debui, neque debuit mihi quisquam. Oportet igitur et quod in usu est, atque in Ecclesiis legitur, exponere, et hoc quod in Hebraeis codicibus invenitur, intactum non praeterire. Et post pauca: Quia autem et alia nobis expositio residua est, propter exemplaria certiora, in quibus [Col. 0077D] continetur: non debui, neque debuit mihi quisquam, et hunc locum consideremus. Qui plura desiderarit, ut persuasum habeat Origenem in omnibus agnovisse auctoritatem Hebraicorum voluminum, legat libros ejusdem contra Celsum, et tomos Commentariorum in Matthaeum. Nunc unus pro aliis omnibus Graecis Patribus veniat ad probationem nostrae assertionis Procopius Gazaeus sophista, qui Commentarios in Octateuchum ex vetustissimis orthodoxorum Patrum aliorumque Scriptorum enarrationibus accuratissime concinnavit, et sententias eorum in unum corpus ac perpetuum interpretationis contextum delibavit. Hic itaque Graecus Scriptor, ad primum Geneseos verbum, Hebraicam agnoscit veritatem, parumque abest quin [Col. 0078A] LXX interpretibus succenseat ob occasionem erroris, quam praebent illi in sua translatione Scripturarum. At si velimus, inquit, Hebraeam observare veritatem, sciendum est principii nomen significare caput. Itaque licebit hunc assignare sensum: Moses coelum et terram, quae prima sunt entium visibilia, caput vocat, etc.; deinde singula discutiens de verbo creavit, in primo Geneseos versu, haec in primis notare studuit: Verum si Hebraicam dictionem diligentius excutere velimus, reperiemus eam vocem non simpliciter significare, fecit, sed condidit, in conspectum nostrum dedit, et demonstravit: quae omnia quodammodo docent, quod eam, cum prius non fuerit, nec ex praejacente, materia constituerit, et videndam exhibuerit. Nam quod Septuaginta interpretes inquiunt, fecit; certe occasionem [Col. 0078B] quibusdam magni erroris obtulere. Facere etenim de his praedicant, quae ex quadam materia producuntur, ut ex ferro falx, et alia quae nobis artifices efficiunt. Hinc quidam in hunc errorem provoluti sunt, ut vociferarent, Mosen ab Aegyptiis edoctum, credidisse ex praejacente materia hoc universum conditum, eamque sententiam statim in sui operis initio nobis inculcare, cum utatur verbo, fecit. Horum impudentiam cum ignorarent Septuaginta interpretes, praesentem locum per verbum, fecit, exposuere, cum satius fuisset aliter expositum esse, et per verbum, quod Hebraeo per omnia responderet, sicut Mosem egisse constat, qui eo verbo quod ponit, quasi reluctatur summa vi illis, qui materiam inducebant, ostendens evidenter eam non praejacuisse. Immo coelum, terram, abyssumque antecessisse [Col. 0078C] materiam commonstrat, dum ex his mundi ornatum processisse, populum suae fidei commissum erudit. Quanta sunt in hac Procopiana expositione, quae veritatem Hebraeorum voluminum commendant: quanta econtrario, quae translationem Septuaginta interpretum explodunt? Ne quis tamen sibi soli doctus, nobis vero multum indoctus propugnator LXX Translatorum, existimet, Procopium unico hocce loco tribuisse auctoritatem exemplaribus Hebraicis sacrorum Bibliorum, legat ejusdem Commentarios in caput undecimum Geneseos, ubi scriptum reperiet: Sem fuit filius centum annorum, et genuit Arphaxad, biennio post diluvium. Hebraica veritas habet, Selam genitum esse ab Arphaxad. Quae deinde in medio ponuntur, obelisco signata visuntur. Junioris igitur, qui [Col. 0078D] vocatur, Cainani jugulata est obelisco progenitura; quia nulla fuit in veritate Hebraica hujus patriarchae commemoratio. Ea autem quae obelis signata erant, nulla expositione dignabantur apud Graecos, quippe quod aliena a fonte Scripturarum, et adscititia haberentur in verbis propheticis. Tempus me deficiet, si cuncta replicem, quae in Procopii Gazaei collectione affatim occurrunt ad manifestandam auctoritatem, quam Hebraicae veritati tribuere Graeci scriptores. Verum nefas sit omisisse quae de annis chronologicis priorum patriarcharum ante diluvium, scribit Procopius, quasi nomine aliorum omnium Graeciae tractatorum: Notandum est, inquit, Hebraeum semper circa centenarium numerum versari in componenda genealogia, [Col. 0079A] exempli gratia: Adam natus annos 230 genuit Seth, qui primogenitus censetur: sed Hebraeus sic scribit: Adam natus annos 130 genuit Seth . . . Enos vero vixit nonaginta annis, et genuit Kenan . . . Kenan vero vixit septuaginta annis, et genuit Mahaelalel, etc. Ita consequenter usque ad patriarcham Henoch, qui cum Deo ambulans sublatus est, ne malitia mutaret intellectum ejus. Minorem vero numerum codicum Hebraeorum hoc modo prosecutus Procopius, agnoscit talem chronologiam summa diligentia fuisse annotatam a Moyse: Ecce quanta diligentia annotatum sit tempus, quod praecessit generationem liberorum, et quod denique insecutum est. Hic quidem in cap. V Geneseos probat Scripturam Hebraicam; at in Commentariis ad versum octavum capitis XXXII Deuteronomii, errorem Septuaginta manifeste redarguit [Col. 0079B] his verbis: Ab Adam usque ad Noe ab eo decimum, annis circiter bis mille quadraginta duobus, qui error LXX interpretum est, nullus in spatiosum iter deflexisse, historia fertur. Ne congeries multorum similium testimoniorum lectorem obrueret, plura praetermitto ex iis quae legi in Commentariis Procopii. Si cui jam allata non sufficiant, consulat ipse Commentarios in Octateuchum, et verum me dicere comprobabit.

Caeterum de aetate Procopii Gazaei Sophistae non una est eruditorum sententia. At si vera est epistola ejusdem Procopii ad ipsum Hieronymum scripta, quam Isaac Vossius afferebat in responsione ad tertias Simonii objectiones, pag. 117, aequales fuisse [Col. 0079C] Hieronymum ac Procopium necesse est. Probat vero Joannes Curterius, interpres Procopii in Isaiam prophetam, Theodosii primi saeculum attigisse sophistam nostrum Gazaeum: immo et prius etiam aliquanto coepisse, cum hic se multos alacriter martyria subcuntes vidisse testetur, quae in Juliano cessasse reperiuntur: a cujus imperio ad idolorum alteram usque dejectionem, Procopii saeculum produci queat. Vide praefationem Curterii in Epitomen variarum commentationum in Isaiam prophetam. Ut sit de tempore Procopii Gazaei, certum ab eo exstat Graecos scriptores ecclesiasticos omnes veritatis Hebraicae tenacissimos fuisse cum Hieronymo: Septuaginta vero interpretes saepius ab ipsis abjectos esse. Praeclare quidem commendatur Hebraica veritas ex iis [Col. 0079D] quae modo recensuimus: praecipuum tamen ac singulare est ad ejus laudis accessionem, quod in rebus maximi momenti, ac fidem catholicam spectantibus, ad fontem Hebraeum recurrere, et linguae peregrinae auxilia quaerere teneantur Graeci atque Latini orthodoxi. Procopium jam vidimus repudiantem Septuaginta interpretes, qui occasionem erroris praebuerunt in primo versiculo Geneseos, propter verbum fecit: ut multi dicerent Mosen credidisse ex praejacente materia universum coeli ac terrae opificium conditum fuisse. Hujus opinionis imperitiam non aliunde refellit Procopius, quam ex Hebraico contextu, ubi diserte testatur Moses Deum creasse, ▩ [Hebrew Text] bara, id est, ex nihilo, condidisse coelum et terram. [Col. 0080A] Cum autem creationis mundi ex nihilo fidem excludant aliquo modo Septuaginta Translatores, pejus adhuc creationem inducunt in aeternam Sapientiae Dei generationem, et inde Arianae haeresi ansam sui dogmatis subministrant. Ideo sancti Patres provocant ad Hebraicam veritatem, qua error Arianorum validissime confutatur. Epiphanius haer. 68, pag. 320, Arianis, locum a LXX male editum, ὁ Κύριος ἔκτισε με, urgentibus, ita respondit: Hi cum Hebraicas dictiones neque attigerint, neque noverint, neque commodo se habeat harum vis, sciant: proterve et petulanter insultarunt, graves inimici: quaerentes occasionem unde fidem mutilent, immo magis seipsos, nec enim possunt veritatem. Et quia invenerunt, Dominus creavit me, periculose velut imaginantes somniant, ea, quae ad nihil [Col. 0080B] commoda sunt, vitae inferentes, et orbem terrarum turbantes: at Hebraica lingua non sic habet. Unde et Aquila dicit, Dominus possedit me, etc. De eodem testimonio haec habet Hieronymus lib. II Commentariorum in caput IV Epistolae ad Ephesios: Unde et haeresis nativitatem Christi calumnians, Salomonis usurpat exemplum: Dominus creavit me initium viarum suarum. Quod ipse castigat lib. II Commentariorum in cap. IV Michaeae, dicens: Sive ut Hebraeo scribitur, Dominus possedit me. CANANI enim ( ▩ [Hebrew Text] ) non creavit me, sed possedit me, habuitque, significat. Clarius adhuc in epistola ad Cyprianum, ubi exponit octogesimum nonum psalmum. Ait igitur non longe ab initio. Simile quid et in Proverbiis ex persona Sapientiae, qui Christus est, legitur: Dominus creavit [Col. 0080C] me initium viarum suarum in opera sua: ante saecula fundavit me in principio: antequam terram faceret et abyssos, priusquam produceret fontes aquarum, priusquam montes firmarentur, ante omnes colles generavit me. Nullum autem debet verbum creationis movere, cum in Hebraeo non sit creatio, quae dicitur BARA ( ▩ [Hebrew Text] ), sed possessio: ita enim scriptum est, ADONAI CANANI RESITH DERCHO ( ▩ [Hebrew Text] ), quod in lingua nostra exprimitur Dominus possedit me, initium viarum suarum. Inter possessionem autem et creationem multa diversitas est. Possessio significat, quod semper Filius in Patre et Pater in Filio fuerit. Creatio autem ejus, qui prius non erat, conditionis exordium. Idem Hieronymus, libro Quaestionum Hebraicarum in Genesim, et libro primo adversus [Col. 0080D] Jovinianum, urget immaculatum partum Virginis Mariae tum contra Judaeos, tum contra Haereticos, ex dictione Hebraica ▩ [Hebrew Text] , aalma, quae legitur Isaiae VII, XIV, ubi virgo paritura nostrum Emmanuel praedicta erat. Loquatur Isaias, inquit sanctus Doctor lib. I adversus Jovinianum, spei nostrae fideique mysterium. Ecce virgo in utero concipiet, et pariet filium, et vocabis nomen ejus Emmanuel. Scio Judaeos opponere solere, in Hebraeo verbum AALMA, non virginem sonare, sed adolescentulam. Et revera virgo proprie BETHULA, adolescentula autem vel puella, non AALMA dicitur, sed NAARA. Quid est igitur quod significat AALMA? Absconditam virginem, id est, non solum virginem, sed cum ἐπιτάσει virginem: quia non [Col. 0081A] omnis virgo abscondita est, nec ab hominum fortuito separata conspectu . . . In eo loco in quo ait: Virgo quae egredietur, ut hauriat aquam, in Hebraico scriptum est AALMA, id est, virgo secreta, et nimia parentum diligentia custodita. Aut certe ostendat mihi, ubi hoc verbo appellentur et nuptae, et imperitiam confitebor. Pro purissimo virginitatis et integritatis honore adversus eumdem Jovinianum dum supra militaret libro jam laudato Hieronymus, hoc Zachariae commate haeresim jugulabat. Et expletur, inquit, illud vaticinium Zachariae, dumtaxat juxta Hebraicam veritatem de Ecclesiae virginibus prophetantis: Complebuntur infantibus, et puellis ludentibus plateae ejus. Quid enim bonum ejus est, et quid pulchrum ejus, nisi frumentum electorum, et vinum germinans virgines. Istae sunt virgines, [Col. 0081B] etc. Vides, prudens lector, spei nostrae fideique mysteriis, cum adversus Judaeos, tum adversus haereticos, patrocinia quaesita e codicibus Hebraeorum, et Ecclesiae catholicae invictissimos pugiles, ubi quaestio est de fide nativitatis Christi, Verbique aeterna generatione, ad Hebraicam semper provocasse veritatem. Quod utique incassum ivisset, nisi constans ac perpetua fuisset habita apud omnes auctoritas Hebraeorum voluminum. Merito proinde aiebat Hieronymus epist. 74, ad Marcellam: Jampridem cum voluminibus Hebraeorum editionem Aquilae confero, ne quid forsitan propter odium Christi synagoga mutaverit, et ut amicae menti fatear, quae ad nostram fidem pertineant roborandam, plura reperio. Suspicabatur vir sanctus Aquilam subdola interpretatione [Col. 0081C] nonnihil mutasse de Scripturis sanctis, dumque editionem ejus cum fonte Hebraeo contendit, plura reperit Hebraica veritate ad comprobationem nostrae fidei. Quare alibi pudebat tantum doctorem contentionis nostrorum sciolorum, qui Hebraicam veritatem, id est, suam ex Hebraeo translationem arguebant. Judaei, inquit, contra se legunt, et quid pro se sit, nescit Ecclesia.

Pro Ecclesia maxime erat quod in prophetarum voluminibus Hebraeis legebatur: utque inconcussum haberet fides Christiana apud ipsos inimicos testimonium. Judaeorum gentem Deus per terras dispergi voluit cum instrumentis divinarum Scripturarum, quibus nostrae religionis sacramenta non conficta, sed a vero Deo promissa, atque completa demonstrantur. [Col. 0081D] Hinc sanctus Augustinus de Civitate Dei lib. XVIII, cap. 46. Nobis quidem, inquit, illae sufficiunt prophetiae, quae de nostrorum inimicorum codicibus proferuntur, quos agnoscimus propter hoc testimonium, quod nobis inviti perhibent, eosdem codices habendo atque servando, per omnes gentes etiam ipsos esse dispersos, quaquaversum Christi Ecclesia dilatatur . . . quoniam si cum illo testimonio Scripturarum in sua tantummodo terra non ubique essent, profecto Ecclesia, quae ubique est, eos prophetiarum, quae de Christo praemissae sunt, testes in omnibus gentibus habere non posset. Idem docebat in psalmum LVI, cum diceret: Ut Judaei tamquam capsarii nostri libros nostros circumferrent, ut cum pagani non credunt, quae [Col. 0082A] nos de Christo praedicta fuisse dicimus, quasi a nobis essent conficta, mittamus eos ad inimicos fidei nostrae Judaeos, qui libros nostros circumferunt, in quibus eadem habentur, quae nos praedicamus. His consonant quae leguntur apud Justinum Martyrem Oratione prima ad Graecos, ubi Religionis Christianae libros asservatos esse pronuntiat cum sacris Judaeorum exemplaribus: nec id quidem fortuito, sed ex divinae providentiae consilio admirabili: Nam quod etiam nunc apud Judaeos pietatis nostrae libri asservantur, divinae id de nobis opus est prudentiae. Audiendus de eodem argumento Tertullianus, qui apertissime demonstrat supremam fuisse in Ecclesia Christi auctoritatem Hebraeorum voluminum ad rerum ineffabilium veritatem comprobandam, et ethnicis fidem [Col. 0082B] faciendam de cultu Christianae religionis nostrae. Inanium itaque deorum cultores hoc modo compellit, et interpellat. Apologet. cap. 18 et 19: Haec et nos risimus aliquando. De vestris fuimus: fiunt, non nascuntur Christiani. Quos diximus praedicatores, prophetae de officio praefandi vocantur. Voces eorum, itemque virtutes, quas ad fidem divinitatis edebant, in thesauris litterarum manent, nec iste nunc latent . . . Hodie apud Serapeum, Ptolomaei bibliothecae cum ipsis Hebraicis litteris exhibentur. Sed et Judaei palam lectitant. Vectigalis libertas vulgo aditur sabbatis omnibus. Qui audierit, inveniet Deum: qui autem studuerit intelligere, cogetur et credere. Primam instrumentis istis auctoritatem summa antiquitas vindicat . . . deos vestros, ipsa templa, et oracula, et sacra, unius interim prophetae [Col. 0082C] scrinium saeculis vincit, in quo videtur thesaurus collocatus totius Judaici sacramenti, et inde etiam nostri. De Hebraeis voluminibus locutum fuisse Tertullianum hoc Apologetici loco, nemo prudens ac sobrius inficiabitur. Si qui erunt tantis cervicibus, qui audeant ad suos sensus contorquere tam apertum antiquissimi scriptoris testimonium, facile ex ipso textu, ordineque sermonis eorum pervicaciam revincere poterunt, qui controversias scribunt, vel disputationes prolixas instituunt. Nos aequis lectoribus, non litigiosis, haec scripisse contenti, ad alias pergemus probationes.

Summam ex alio capite auctoritatem deducimus Hebraeorum voluminum. Nam secundum sanctorum Patrum celebratissimi Hilarius et Ambrosius exemplaribus [Col. 0082D] secundum Hebraeum correctis et emendatis semper adhaeserint, ex eo nobis evidentissimum indicium praebent quanta fuerit apud illos dignitas Hebraeorum codicum. Hanc in sancto Hilario venerationem erga fontem Hebraeum observat Petrus noster Coutant, numero 19 et 20, admonitionis in Commentarium Psalmorum, sive in tractatus Hilarii super Psalmos. Is tametsi natam de mundi aetate controversiam ingredi forte nolens, omnem a se removet suspicionem opinionis praejudicatae in gratiam Hebraeorum voluminum, testisque accedit locuples ad declarationem sententiae sancti Hilarii, quem nobis edidit. Sic igitur nonnulla loca Operum a se nuper editorum expendit: Quanti etiam fecerit (Hilarius) [Col. 0083A] Psalmorum librum apud Graecos, secundum Hebraeos emendatum, initio littera 8, psal. CXVIII, testatum reliquit: ubi a praeconcepta sententia, quam Latini codices confirmabant, ac nonnulli Graeci, ob unam illius auctoritatem discedit. In ejusdem libri emendatione, ut in totius psalmi CXVIII explanatione, consensit Ambrosius in eumdem locum. Utriusque verba ad illud Luciani martyris opus commode referes, de quo Euthymius testatur: omnibus editionibus visis, et cum Hebraica veritate diligentissime collatis, propriam editionem, nihil mancum, nihil habentem superfluum Christianis tradidit, etc.

Ille cum ex hoc loco, quo librum secundum Hebraeos emendatum tanti ducit, tum ex altero, quo Graecis codicibus, quia ex Hebraeo fonte proximi sunt, [Col. 0083B] aliquanto plus quam Latinis auctoritatis esse innuit, suam de Hebraeo textu sententiam manifestam fecit. Neque vero textus hujus sinceritatem arguit, sed tantum ab ejus ambiguitate sibi cavendum monet. Immo si verba illius in psal. II, num. 3, assequimur, libri Hebraei simul cum iis, quos Septuaginta translatores ediderant, post resurrectionem Domini collati sunt, et cum fideliter constantes comperti essent, utriusque indissolubilis constituta est privilegio doctrinae et aetatis auctoritas. Certe cum ibidem fatetur, Hebraeis non necessarias fuisse Seniorum Septuaginta translationes, cumque numero 4 Paulo Hebraeo apud Hebraeos Hebraeo textu uti licuisse ostendit, aperte indicat, sese hunc corruptum nequaquam suspicari. Tantum abest ut depravatos putaret Hilarius codices Hebraeorum; [Col. 0083C] quin potius indissolubilem eis constituit auctoritatem, cum docet libros illos diligenti et religiosa custodia fuisse servatos, post passionem et resurrectionem Christi collatos cum versione LXX interpretum, ac usu quotidiano celebratos, Hebraeos inter et apostolum Paulum. Insignem adeo locum haud integrum recitasse vix mihi concederent lectores studiosi: quare totum affero, prout editus est a nostro Coutant: Horum igitur translationes Hebraeis tum lingua tantum sua utentibus non erant necessariae. Ipsis tamen omnibus diligenti et religiosa custodia observatis, quibus postea quam Dominus legem omnem sacramento et corporationis suae et passionis, et resurrectionis impleverat, cum his libris, quos regi iidem translatores ediderant, collatis, et fideliter consonantibus compertis, [Col. 0083D] indissolubilis constituta est privilegio doctrinae et aetatis auctoritas: Beatus ergo apostolus Paulus, secundum professionem suam Hebraeus ex Hebraeis, etiam secundum Hebraicam cognitionem et fidem psalmum hunc primum esse dixit, translatorum distinctione non usus: cui maximum hoc praedicandi ad Synagogae principes studium erat, ut Dominum nostrum Jesum Christum Dei Filium, natum, passum, resurgentem, regnare in aeternum ex doctrina legis ostenderet. Tenuit itaque hunc modum, ut Hebraeus ipse et Hebraeis praedicans, Hebraeorum consuetudine uteretur. Bene monet supra dictus noster editor Hilarii, verba isthaec tractatus in II psalmum maxime favere Hebraico textui, illique concessam esse ab [Col. 0084A] Hilario indubitatam auctoritatem aetatis atque doctrinae. Sed cum eo consentire non possum, ubi existimat librorum sacrorum Canonem recensitum fuisse ab Hilario juxta Hebraeos, non juxta usum Ecclesiae suis temporibus receptum. Quippe usque ad aetatem hujus sancti Doctoris unus fuit usus Judaeorum ac Christianorum in Scripturis canonicis recipiendis: ita ut non plures in Canonem veteris Testamenti admitterentur ab Ecclesiis Christi, quam viginti duo, qui in Judaeorum Canone habebantur. Testes huic assertioni sunt Melitonis Sardicensis Catalogus apud Eusebium libro IV Historiae Ecclesiasticae, capite 26; Origenes homilia 7 in Josue, commentario in psalmum I, et apud eumdem Eusebium libro VIII, capite 25; Laodicenae synodi canon [Col. 0084B] 60; Synopsis vulgo Athanasii Alexandrini dicta, et ejusdem Epistola festiva; Cyrillus Jerosolymitanus Catechesi 4; Gregorius Nazianzenus Carmine de libris Authenticis; Amphilochius ad Seleucum de iisdem Scripturis, et alii bene multi; quos hic non recenseo. Latinorum vero duo in primis, Hieronymus et Rufinus Aquileiensis, qui diserte testati sunt libros Sapientiae, Ecclesiastici, Judith, Tobiae, et Machabaeorum, legi quidem consuetos esse in Ecclesia ad aedificationem plebis: non tamen inter canonicas Scripturas fuisse adhuc admissos. Consule Hieronymi praefationem in libros Salomonis, et Symbolum supra dicti Rufini. Praeterea colligi potest ex ipsis Hilarii verbis librorum divinorum Canonem recensentis, de usu in Ecclesia recepto eum fuisse locutum. [Col. 0084C] Nam cum addat, post recensitos viginti duos libros, Quibusdam autem visum est, additis Tobia et Judith, viginti quatuor libros secundum numerum Graecarum litterarum connumerare, etc.; perspicue ostendit Christianos in hac enumeratione esse intelligendos: quis enim inter Circumcisos, librum Judith, vel Tobiae in sanctarum Scripturarum Canonem fertur admisisse? Christiani igitur erant, et qui viginti duos tantum libros canonicos suscipiebant, et qui viginti quatuor connumerabant secundum numerum Graecarum litterarum. Hae rationes tanti momenti ac ponderis mihi videntur, ut recedere me compulerint a superiori sodalis nostri sententia, quantumvis ejus in aliis studium probem. Verum inter amicos etiam et fratres nihil officit haec opinionum diversitas.

[Col. 0084D] Quanta demum fuerit auctoritas Hebraeorum codicum apud Hieronymum, Augustinum, Cassiodorum, Eucherium Lugdunensem, et caeteros posteriores Latinae linguae homines, superfluum esset hic annotasse: quia neminem virorum studiosorum novi, qui non fateatur, praedictos Patres veritati Hebraicae primas partes semper tribuisse in auctoritate divinorum voluminum. Et nisi me fallat opinio, satis superque res ipsa demonstrata est in opusculis nostris, quae nuper edidi in defensionem Vulgatae Latinae, ac Hebraicae veritatis. Huc non timemus amandare quoscumque delectat simplicis ac purae veritatis aspectus, non mendaciorum fucata facies, sermonisque lenocinium. Praeterea consuli velim quae superius [Col. 0085A] a nobis explicata leguntur prolegomeno secundo, num. 4 et 5. Quoniam in illis apertissima est auctoritas, qua gaudebant apud Gregorium Magnum, ac in Gallicanis Ecclesiis, sacri Hebraei codices. At praesenti quaestiunculae finem facientes, lectorem studiosum monemus, textum Hebraicum conceptis verbis apellatum fuisse veritatem Hebraicam, tam ab auctoribus Graecis, quam a Latinis Patribus. Sic Origenes loco supra citato, Procopius similiter, et Euthymius praefatione in Psalmos. Inter Latinos autem Hieronymus ubique arcem tenet veritatis Hebraicae: Augustinus lib. XVIII de Civit. Dei, cap. 44, et Quaestionibus in Heptateuchum, de quibus antea dictum est; Beda, Albinus, Joseph abbas ejus discipulus, Rabanus Maurus, Agobardus, Claudius Taurinensis, [Col. 0085B] Stephanus Civerciensis, et alii innumeri his recentiores.

IV. Facilis est ac expedita partium singularum Canonis expositio: quia tres ordines quibus constat, distincte et explicate ab Hieronymo descripti sunt in prologo Galeato Scripturarum, quem praemisit quatuor Regum libris, ad quorum etiam frontem a nobis editus est. Ne actum tamen hic agere videamur, nonnulla de eodem Canone disseremus, quae nondum disputationibus ventilata sunt, neque in notis, neque in prolegomesis nostris. In tres itaque partes omnis Scriptura a Judaeis divisa est, in Legem, in Prophetas, et in Hagiographa. Prima classis, sive primus ordo, qui ▩ [Hebrew Text] Thora, id est, Lex ab eis dicitur, quinque libros Mosis continet, Genesim scilicet, [Col. 0085C] Exodum, Leviticum, Numeros et Deuteronomium. Hi omnes a principiis suis nomina sortiuntur apud Judaeos, ita ut Genesis vocetur Bresith, quia primum hujus libri vocabulum in textu Hebraico est ▩ [Hebrew Text] Beresith, quod significat, In principio. Similiter Exodum vocant Elle-smoth, sive Οὐελλεσμὼθ, Vellesmoth, ut legit Origenes commentario in psalmum I. Nam primae voces in libro Exodi istae sunt ▩ [Hebrew Text] , Vellesmoth, quod interpretatur, Et haec nomina, vel Haec sunt nomina. Leviticus dicitur, Vajicra; apud Origenem, Οὐικρὰ, Vikra; apud Hieronymum, Vajecra; in Hebraeo scriptum est ▩ [Hebrew Text] . Id vero significat, Et vocavit. Quartus Mosi liber, quem Numeros vocamus, incipit ab hoc verbo ▩ [Hebrew Text] , Vajedabber, et eodem modo vocatur ab Hebraeis. Nam [Col. 0085D] quod Origenes notavit in psalm. I, de volumine Numerorum, non primam vocem spectat, sed potius argumentum in eo pertractatum, ut diximus in notis ad prologum Galeatum, col. 318. Quintus denique Legis Mosaicae liber dictus est Elle addabarim, vel ex Origene Ἕλλε ἁδδεβαρὶμ, Helle haddebarim; in Hebraeo enim istud habet initium, ▩ [Hebrew Text] , Elle haddebarim, id est, Haec sunt verba. Haec est prima pars Canonis Hebraicae veritatis, qua Pentateucho Mosis constituitur.

Secunda Pars, sive secundus ordo librorum Canonis complectitur omnes prophetas, Priores scilicet, et Posteriores, uti vocantur a Judaeis, ▩ [Hebrew Text] , Neviim rischonim, et ▩ [Hebrew Text] , Neviim [Col. 0086A] ahharonim. Priores sunt quatuor, qui librorum Josue, Judicum, Samuelis, et Malachim, id est, Regum, titulo praenotantur. Posteriores autem prophetae quatuor itidem volumina constituunt, I Isaias, II Jeremias, III Ezechiel, IV Duodecim Minores una simul. Octo igitur habet libros secunda classis in Canone Hebraicae veritatis. Ita tamen ut volumen Ruth unico volumine complexum sit cum Judicum libro, qui apud Hebraeos ▩ [Hebrew Text] , Sophtim, vel juxta Origenem Σωφετἶμ, Sophetim, dictum est.

Tertius ac ultimus ordo Hagiographa possidet, quae ab Hebraeis ▩ [Hebrew Text] Kethuvim nuncupantur, id est, Scripta; non quidem vulgaria, sed sancta et ▩ [Hebrew Text] , bervahh haccodesch, per Spiritum sanctum litteris consignata, hoc est, per immediatum afflatum [Col. 0086B] sancti Spiritus. Consule Maimonidem in More Nevochim parte II, cap. 45. Hagiographa autem novem numerantur, Job, Psalmi, Proverbia, Ecclesiastes, Canticum canticorum, Daniel, Paralipomena, Ezras, et Esther. Apud Origenem liber Psalmorum inscribitur σέφερ θιλλὶμ, Sepher thillim, et Proverbia praenotantur titulo μισλὼθ, Misloth. Quod ideo annotamus, ne nos praetereat varians horum nominum lectio apud veteres; nam aliter leguntur apud Hieronymum, nempe Sephar tallim, et Masaloth, vel Masloth. Caetera videsis in scholiis ad prologum Galeatum.

Hujus divisionis Scripturae sacrae in tres partes principaliores meminit Salvator noster Christus Dominus Luc. XXIV, 44: Quoniam necesse est, inquit, impleri omnia, quae scripta sunt in Lege Moysi, et [Col. 0086C] Prophetis, et Psalmis de me. Ubi Psalmi ponuntur pro omnibus hagiographis, quibus constituta est tertia classis librorum Canonis. In Psalmis namque major pars prophetiarum, ac manifestiora de Christo oracula praenuntia leguntur: ideo volumen Psalmorum nominavit Christus tamquam nobiliorem partem in ordine Hagiographorum. Alibi apud eumdem Lucam XVI, 16, duas tantum partes nominavit, dicens: Lex et Prophetae usque ad Joannem. Sicut ergo Psalmos hoc loco praetermissos conspicimus: ita nihil mirum sit, quod de serie Hagiographorum meminerit Christus unico tantum hujus ordinis volumine appellato. Notandum vero per synecdochen partem integram Scripturae alibi positam esse pro uno libro ejusdem partis; ut Joannis VI, 45, dicitur: Est [Col. 0086D] scriptum in Prophetis, cum tamen testimonium illud a Joanne recitatum in uno Isaiae volumine, cap. LIV, 13, scriptum reperiatur. Sed dicendo, in Prophetis, secundam classem librorum Canonis intelligit evangelista: nempe partem illam, quae Prophetas continet. Idem occurrit Actor. XIII, 40: Videte ergo ne superveniat vobis quod dictum est in Prophetis. Nam locus ibi citatus desumptus est e capite primo, vers. 5, Habacuci, non ex omnibus prophetis. Verum in Prophetis dixit, quia attentus erat in eam partem Scripturae, quae omnes libros propheticos complectitur, vocaturque ordo Prophetarum. Nihil de Josepho Judaeorum vernaculo Scriptore, vel ex Commentariis Masorethicis hic amplius adjiciemus ad [Col. 0087A] probandam antiquam illam diversionem Scripturarum in tres partes praecipuas: sufficere enim credimus ea adduxisse, quae auctoritatem habent a Christo et ab apostolis. Qui plura de hoc argumento poposcit, adeat Buxtorfios, Bonfrerum, et multos alios commentatores, qui praeludia isagogica scriptitarunt ad sacrorum Bibliorum intelligentiam.

V. Odium, quo Rufinus Hieronymum prosecutus est, persuasit aliquando illi calumniatori partes nonnullas Scripturae e volumine Danielis abscissas esse et abjectas a sancto Doctore. Sic enim criminatur invect. II in Hieronymum: Omnis illa historia de Susanna, quae castitatis exemplum praebebat ecclesiis Dei, ab isto abscissa est et abjecta, atque posthabita. De cantico Hebraeorum puerorum in camino ignis [Col. 0087B] ardentis, similes habet querimonias: Trium puerorum hymnus, qui maxime diebus solemnibus in Ecclesia Dei cantatur, ab isto e loco suo penitus erasus est. Hanc Rufini imperitam reprehensionem non solum imitatus est scriptor nuperus; sed, calumniam calumniis cumulans, ausus fuit asserere Ecclesiam Christi castigasse Hieronymianam versionem, et eas Danielis partes restituisse in Canone, quas sensu Judaico et Rabbinico spiritu Hieronymus absciderat. Illis ergo ac similibus conviciis id reponit S. interpres: Quod autem refero, quid adversum Susannae historiam, et hymnum trium puerorum, et Belis draconis fabulas, quae in volumine Hebraico non habentur, Hebraei soleant dicere: qui me criminatur, stultum se sycophantam probat. Non enim quid ipse sentirem, sed [Col. 0087C] quid illi contra nos dicere soleant, explicavi. Et infra: Quaeso te, amice dulcissime, qui tam curiosus es, ut etiam somnia mea noveris, omniaque, quae per tot annos absque metu futurae scripsi calumniae, in accusationem vocas, ut respondeas, quomodo eorum praefationes librorum nescias, quos accusas? Quae quodam vaticinio futurae calumniae responderunt, implentes proverbium: Prius antidotum, quam venenum. Certe ex ipsa praefatione in Danielem de Hebraeo Latine conversum, manifeste patet Rufinum ejusque hodiernos gregales non legisse prologos librorum, quos in condemnationem vocant. Nonne ibi contestatur Hieronymus partes illas, quae in Hebraeo non inveniuntur, a se fuisse subjectas cum signis obelorum? Haec idcirco refero, inquit, ut difficultatem vobis Danielis [Col. 0087D] ostenderem, qui apud Hebraeos nec Susannae habet historiam, nec hymnum trium puerorum, nec Belis draconis fabulas, quas nos, quia in toto orbe dispersae sunt, vero anteposito easque jugulante, subjecimus, ne videremur apud imperitos magnam partem voluminis detruncasse. Hieronymo igitur animum Judaicum quisquis impingit, stultum se probat sycophantam, utpote qui nesciat S. Doctorem in sua Danielis Latina conversione, et hymno trium puerorum, et historiae Susannae proprium tribuisse locum, nihilque de illis partibus detruncasse, nec quidem Commentariis in Danielem. Audiant quapropter obtrectatores illi doctissimum virum in causam suam eleganter descendentem prooemio jam laudatorum Commentariorum: [Col. 0088A] Unde et nos ante annos plurimos cum verteremus Danielem, has visiones obelo praenotavimus, significantes eas non haberi in Hebraico. Et miror quosdam μεμψιμοί ρυι, indignari mihi, quasi ego decurtaverim librum, etc. Ergo nunc cum Amasio suo Rufinum probent quidem μεμψίμοιροι, abscissam et posthabitam esse historiam Susannae ab Hieronymo, ideoque illi malo Ecclesiam Christi succurrisse, quando Vulgatam Latinam utendam tradidit fidelibus. Apud pios vero ac bene eruditos illud observatum velim, hymnum trium puerorum, historiam Susannae, et alteram Belis draconis, sumptam fuisse non ex LXX interpretibus (qui recto judicio Ecclesiae repudiati sunt in toto Danielis volumine), sed ex Theodotione, licet Ebionita et Semijudaeo, quia hujus translatio [Col. 0088B] veritati consona reperta est, cum illa quae circumferebatur nomine LXX Translatorum, multum a veritate discordaret. Utque persuasum habeant omnes Ecclesiam catholicam per omnia adhaerere Hieronymo in Latina Danielis editione, conferat qui voluerit, apud Carum Theologum, variantes lectiones cantici Azariae a versu 26 ad versum 45, ubi multa deprehendet diversa in editione veteri, ab iis quae leguntur in Vulgata, ac in Canone Hebraicae veritatis, a nobis edito. Praeterea insertae intra textus Danielis annotatiunculae Hieronymi manifestissimum praebent argumentum, Ecclesiam Romanam non aliam sequi versionem in libro Danielis, quam illam Hieronymianam tum ex Hebraeo, tum ex Theodotione expressam.

[Col. 0088C] Nunc signa obelorum quibus omnes illas partes deuterocanonicas praenotavit Hieronymus, diligenter consideranda sunt in Danielis volumine. Nam primo sciendum, illa signa per scriptorum negligentiam e pluribus mss. libris esse subtracta. Quae notariorum incuria vetus adeo est, ut illam bis terve conqueratur Hieronymus epist. 135: Quae signa, inquit, dum per scriptorum negligentiam a plerisque quasi superflua relinquuntur, magnus in legendo error exoritur. Supersunt tamen aliquot codices, qui obelos retinent praenotatos tam in prioribus additamentis Danielis, quam in appendicibus Estheris. Manuscriptus Regius Bibliorum sacrorum, vulgo dictus codex S. Mauri, notatus num. 3561 et CCXXII, retinet diligenter omnia isthaec signa obelorum ad Hymnum [Col. 0088D] trium puerorum in Danielis volumine. Similiter splendidissimum exemplar Colbertinae bibliothecae num. 1, quod Carolo Calvo donarunt olim Monachi S. Martini Turonensis, habet praenotatas illas virgulas eodem Danielis loco, et hoc quidem ad caput omnium linearum. Non sic Exemplaria Canonis Hebraicae veritatis, ubi librariorum et notariorum incuria hujusmodi signa praetermissa sunt. Excipiendum tamen Regium exemplar, notatum 3564, quod non omnia obelorum signa prorsus abjecit, quatuor enim, vel quinque habet adscripta in capite, medio, et fine columnarum, sub quibus comprehendi voluit lineas singulas harum partium Danielis. Quod spectat historiam Susannae, et Belis, nullum [Col. 0089A] usque in praesens codicem ms. invenire potui, in quo signa obelorum non fuerint omissa, quamvis Hieronymus expresse testatus sit, has visiones obelis praenotatas esse, ut lectoris admoneretur intentio, eas in Hebraico non haberi. Quare visiones dictae sint a veteribus scriptoribus illae sectiones, quae apud nos hodie Capita nominantur, commodius infra declaratur.

Notandum est secundo inaequalem esse obelorum formam non in diversis solum, sed in iisdem etiam mss. codicibus. Sic laudatus supra manuscriptus Colbertinus signa haec in toto Hieronymi Psalterio scripta retinet cum duobus punctis, uno superiori, et inferiori altero, ad istum modum ÷ in additamentis autem Danielis et Esther, eamdem repraesentat virgulam—, transversam, sed absque ullo puncto. [Col. 0089B] Regius quoque num. 3561 in Danielis Hymno obelum habet punctis ornatum ÷ at in fine Estheris solam exhibet virgulam jacentem—sine punctorum comitatu, quod imitatur Corbeiensis ms. codex num. 1. Caeteri San-Germanenses nostri et Memmianus Canon partes Estheris ultimas obelis praenotant cum duplici puncto supremo et infimo ÷. Eadem signa obelorum binis punctis instructorum visuntur in editione Origenica libri Esther, ex Arundelliana bibliotheca producti. Caveat autem prudens lector, ne notulam compendiariam in mss. libris usitatam confundat cum signo obeli, propter eamdem omnino figuram utriusque assignatam. Nam librarii et scriptores antiqui utuntur hoc charactere ÷ pro verbo, est, tertia persona singulari verbi substantivi sum. [Col. 0089C] Unde legimus saepius: Et ÷ sensus: pro Et est sensus. Quis ÷ in vobis: pro, Quis est in vobis. Sicque aliis locis innumeris, prout placuit veteribus notariis, qui ab annis septingentis plus minus libros exscribere curarunt.

Caeterum obelorum signa in additamentis Danielis et Esther non potuerunt proprias ubique sedes habere in hac praesenti editione nostra: nam librariorum hodiernorum, seu impressorum usus non patitur eamdem paginarum et columnarum disposituram, quae in codicibus mss. repraesentatur. In manuscriptis obeli semper praenotantur ad caput versuum, sive singularum linearum sacri contextus, tam in secunda paginarum columna, quam in prima, medium enim spatium relinquunt sufficiens inter [Col. 0089D] columnas, in quo spatio continue describunt obelos. Contra in editis libris nihil est intermedium, nisi majusculae litterae ad distinctionem columnarum, vel partium contextus. Nec quid aliud in medio positum hodiernae typographiae leges paterentur, praeter jam dictas litteras, aut lineam pendentem a summo usque ad imum paginae versum. Ideo necessitate compulsi, ne novam induceremus dispositionem apud typographos, satius esse duximus, obelorum signa in margine exteriori semper ascribere, et in prima quidem columna ad caput singularum linearum Scripturae, in posteriori autem columna ad finem linearum; ita tamen ut cujusque obeli cuspis in scripturam sit conversa, qua significatur apud [Col. 0090A] Hieronymum, confodiendas esse hujusmodi partes, quae absunt in Hebraeis exemplaribus.

De obelorum denique signis, illud etiam lectorem monemus, diversa esse signa isthaec in libris Samuelis, et Salomonis Proverbiis, ad margines horum librorum, a nobis posita, ab illis Hieronymianis, de quibus hucusque diximus. Nostra enim signa obelorum non significant addititium quid aut superfluum exstare in textu, quem edidimus in libris Regum et Proverbiorum; sed studiosis quibusque indicant Vulgatam Latinam his locis aliquid redundans, et a LXX interpretibus mutuatum habere, quod nec in pura Hieronymi versione, nec in fonte Hebraico legatur. Usum itaque obelorum nostrorum nullus promiscue accipiat, putans eumdem esse cum illo quem [Col. 0090B] habent in translatione Danielis et Estheris apud Hieronymum, quia nostri obeli quosdam versus absentes indicant, alii veru sententias praesentes Scripturae, quasi veru anteposito jugulatas docent, et commonefaciunt.

VI. Non parvam in hoc praesenti articulo quaestionem movemus, inquirentes quisnam fuerit primus auctor scholiorum marginalium, quae in exemplaribus Canonis Hebraicae veritatis posita reperimus, quantaque sit hujuscemodi annotationum utilitas ac praestantia. Ego quidem nihil prius mihi faciendum putavi, quam ut fatear me aliquando errasse in auctore scholiorum, quem ipsummet Hieronymum opinabar, nec sine aliqua similitudine veri. Sciebam ab eodem S. Doctore monitus in epistola 135 nonnumquam [Col. 0090C] pro eruditione legentium annotationes additas e latere contextus: has vero temeritate, vel imperitia librariorum in corpore fuisse positas. Unde docta scholia marginalia veritati Hebraicae consona, in sacrum textum Scripturae derivata cum deprehendissem, facile mihi statim persuadebam idem in pluribus evenisse, quod ipse epistola jam laudata conqueritur ad psalmum LXXIII, vers. 8, ubi ait: In Graeco scriptum est καταπαύσωμεν, et nos ita transtulimus: Quiescere faciamus omnes dies festos Dei a terra. Et miror quomodo e latere annotationem nostram nescio quis temerarius scribendam in corpore putaverit, quam nos pro eruditione legentis scripsimus hoc modo: Non habet καταπαύσωμεν, ut quidam putant; sed κατακαύσωμεν, id est, incendamus; et iterum eodem [Col. 0090D] loco: Unde si quid pro studio e latere additum est, non debet poni in corpore, ne priorem translationem pro scribentium voluntate conturbet. Praeterea aliud exemplum ejusdem temeritatis librariorum, nisi potius imperitiae fuerit, animadverti in epistola 142, ad Damasum papam: nam in uno Colbertino antiquissimo codice Epistolarum S. Hieronymi, e latere additam inveni annotationem quamdam marginalem quae in alio codice monasterii San-Cygiranni in corpore posita legitur. Monebat Hieronymus pontificem Romanum de nomine ineffabili Dei, et apud Hebraeos ( ▩ [Hebrew Text] ), tetragrammato; sicque rem observabat, Dominus quoque ipse hic quatuor litterarum est, quod proprie in Deo ponitur JOD, HE, JOD, HE, id est, duabus [Col. 0091A] JA, quae duplicata ineffabile illud et gloriosum Dei nomen efficiunt. At errorem Graecorum, qui nomen illud quatuor litterarum, ▩ [Hebrew Text] , legebant, ΠΙΠΙ, Pipi, imitatus in contextu epistolae Hieronymus, statim sese, et eum redarguit addens e latere hanc annotationem: Pro secundo JOD melius VAV legitur ut sit JAO. Hoc igitur scholion marginale suo loco retinet Colbertinus codex minutissimo scriptus charactere, ponitque signum emendationis post ista, id est, duabus JA. San-Cygiranni autem ms. locum citatum cum annotatione confundit hoc modo: Dominus quoque ipse hic quatuor litterarum est, quod proprie in Deo ponitur, JOD, HE, JOD, HE. Pro secundo JOD melius VAV legitur, ut sit JAO; id est duabus JA, quae duplicata ineffabile illud et gloriosum Dei nomen efficiunt. [Col. 0091B] Quorum verborum nullus est sensus propter annotationem in corpore positam librarii nescio cujus temeritate. Si cui tamen haec incesserit opinio, errorem quidem lectionis in nomine Dei ▩ [Hebrew Text] , Jehova, sive Adonai, ab Hieronymo manasse; castigationem vero eidem errori ab alio scriptore fuisse adhibitam, meminerit idem nomen cum litteris suis optime expressum esse epistola 136 Hieronymi ad Marcellam: Nonum, inquit, nomen Dei, τετραγράμματον, quod ἀνεκφώνητον, id est ineffabile, putaverunt, quod his litteris scribitur, JOD, HE, VAV, HE, quod quidam non intelligentes propter elementorum similitudinem, cum in Graecis libris repererint, pipi legere consueverunt. Vides non ignorasse Hieronymum nomen Dei tetragrammaton compositum esse ex jod et vau cum duplici [Col. 0091C] he; non ex duabus Ja, ut supra dicebat, id est, duplici jod, et ex duplici he. De lectione similiter, Jao, nihil dubitaveris ipsam esse Hieronymianam: nam in prophetarum commentariis nomen tetragrammaton, ▩ [Hebrew Text] , aliquando legebat Jao (si bene tamen memini ejus quod tempore suo neglexi annotare in schedulis meis). Commentario quoque in Psalmos, quem eidem Hieronymo viri docti acceptum referunt, sic de nomine Dei scriptum legimus psalm. VIII, Domine, Dominus noster. Prius nomen Domini apud Hebraeos quatuor litterarum est, JOD, HE, VAV, HE, quod proprie Dei vocabulum sonat et legi potest JAHO: et Hebraei, arreton, id est, ineffabile opinantur. Secundum vero ADONAI omnium commune est: quod saepe et in hominibus ponitur. Hunc locum [Col. 0091D] attulit ex quatuor antiquissimis mss. codicibus monasterii nostri Corbeiensis duobus num. 135 et 136, uno Cluniacensi et altero Sorbonico. Omnes isti scribunt verbum Graecum ἄῤῥητον cum Latinis characteribus, id est, arreton, quod significat ineffabile. Praeterea non legunt corrupte cum editis nomen illud ▩ [Hebrew Text] , Jehova; sed Jaho, juxta consuetudinem Antiquorum, sive potius Jao, sine aspiratione in medio, ut sit Ἰαῶ Graecorum apud Diodorum lib. I Biblioth. Histor., παρὰ δὲ Ἰουδαίοις Μωσῆν τὸντοῖς ἐπικαλούμενον Θεὸν, apud Judaeos Moses Deum, qui Jao dicitur, etc. Hinc videas Drusium cap. 21, de nomine Jehova merito observasse: In editione Frobeniana, quae in omnes partes melior est, legi non Jehova, [Col. 0092A] sed Jao: quam lectionem germanam esse, inquit, nullus dubito. Imperita temeritas pro antiqua reposuit recentem, h. e. pro vera corruptam. De eodem nomine tetragrammato ▩ [Hebrew Text] , Jehova, Jaho, vel Jao, consule laudati jam Drusii Disputationem. Caveas autem velim ineptissimam lectionem ejusdem nominis gloriosissimi, quae hoc modo scribitur Procopii Gazei Commentariis in Exod. VI: Praeterea majorem his nactus es mei notitiam, dum tibi demonstravi nomen meum tetragrammatum, reliquis non effabile nisi solis sacerdotibus, quod inscribebatur aureae mitrae. Hae autem, ex quibus illud nomen conflatur, sunt illae quatuor litterae: jod, aleph, fau, thet. Hoc nomen significat Dei vitam perennem et aeternitatem. Linguae Hebraicae imperitissimus fuit quiquis hanc [Col. 0092B] lectionem nominis quatuor litterarum, ▩ [Hebrew Text] , quod dicitur ineffabile, ita depravatum exhibuit, ut diceret secundam litteram esse aleph, et quartam esse thet: cum utraque sit ▩ [Hebrew Text] He, vel apud eos, qui minimam Hebraicorum elementorum notitiam consecuti sunt. Sed jam redeamus unde divertimus. Auctorem scholiorum Canonis pro ipso Hieronymo habebam in annotationibus prodromi, pag. 83, et in notis etiam hujus divinae Bibliothecae, col. 160 et 164, cujus erroris causa nunc mihi est temeritas veterum librariorum, qui plures ejusdem sancti doctoris notatiunculas, e latere ab eodem additas, in corpore contextus apponere non dubitarunt. Quod cum in scholiis jam dictis factitatum quoque vidissem; facile erat ut crederem eadem scholia ab Hieronymo fuisse [Col. 0092C] profecta, idque maxime quod ab homine linguae Hebraicae peritissimo fuerint addita e latere translationum sancti Hieronymi. Deinde par aliquot in locis eruditio, ac idem omnino stylus unum auctorem suadebant: ex uno namque et eodem calamo exarata creduntur quae formam litterarum ubique aequalem servant. Verum quamcumque habeam in errore excusationem, error tamen est, qui modo castigandus mihi venit hispotissimum consequentibus argumentis.

Diversum esse scholiasten Canonis Hebraicae veritatis a sancto Hieronymo omnes docti fatebuntur, ubi primum exploratum ipsis erit, unum eumdemque habere auctorem scholia Canonis et Quaestiones Hebraicas in Regum ac Paralipomenon libros, quae [Col. 0092D] inter opera Hieronymiana editae sunt ab Erasmo ac Mariano Victorio. Nam cum sit omnino manifestum ex Rabano Mauro, alium esse ac plane diversum scriptorem Quaestionum seu Traditionum in Regum libros, ab ipso Hieronymo qui Traditiones Hebraicas in Genesim nobis edidit: consectaria erit horum scriptorum, id est, Hieronymi et scholiastis anonymi diversitas; siquidem ostenderimus ipsum esse scholiasten Canonis, qui et Traditiones Hebraicas scribebat in Regum volumina. Ad id vero probandum sola nobis instituenda est comparatio scholiorum cum memoratis Quaest. Hebraicis: quia utrobique una est scriptoris eruditio, eaedem phrases, et ipsissima verba in observationibus, quas utique haud immerito crederemus, [Col. 0093A] vel de Quaestionibus Hebraicis transisse ad margines exemplarium Canonis, aut de marginibus illis in libros Quaestionum Hebraicarum fuisse derivatas. Nisi huic opinioni nonnihil contraria esset copia plurimorum scholiorum, quae non leguntur in Traditionibus Hebraicis, quae tamen leguntur in exemplaribus Canonis Hebraicae veritatis. Primum igitur quod ex Hebraeo observat auctor Quaestionum seu Traditionum in libros Samuelis, variantem spectat lectionem lib. I Regum, cap. I, vers. 5. Annae autem dedit partem unam tristis. In Hebraeo, inquit, ita legitur: Annae autem dedit partem unam duplicem, quia Annam diligebat. Non aliter legas in scholiis Canonis, quae ponuntur e latere ejusdem versiculi col. 326 nostrae editionis. Consequenter ad vers. [Col. 0093B] 24 hujus capituli impugnat lectionem codicum Latinorum, hoc est, Hieronymi translationem, vitiosamque conatur ostendere, ita dicens: In Hebraeo non tribus modiis farinae, sed modio farinae legitur: quem locum apud Latinos scriptorum vitio constat esse depravatum. Si enim cum vitulis tribus tres modios farinae obtulit, contra praeceptum legis fecit . . . . Inde datur intelligi quod Elcana non obtulerit tres modios farinae cum tribus vitulis, sed novem decimas, quibus, secundum Hebraicam mensuram, unus efficitur Ephi. In scholiis Canonis posuerat idem auctor, h. et modio farinae; sed qui haec scholia descripsit in exemplari nostro San-Germanensi, erasit e textu sacro vocem tribus, annotationemque in corpore ponendam putavit, relicta littera h in margine, ut ex [Col. 0093C] ea lector commonefaceret Hebraicum habere: Et modio farinae. Ex iis apertissime demonstratur unum eumdemque fuisse scriptorem scholiorum Canonis ac Traditionum Hebraicarum in libris Regum: hunc vero plane diversum esse a sancto Hieronymo, qui Hebraeum ▩ [Hebrew Text] , Epha, semper interpretatur tres modios, tria sata, etc., uti liquet e versu 17 capitis II lib. Ruth, et ex libro XIV Commentariorum in Ezechielem, quorum verba inferius recitavi in notis nostris ad hunc Samuelis locum, col. 327. Capite secundo, libri item prioris Regum ad vers. 5 scholion istud marginale, h. septem positum est e regione, peperit plurimos. Adversum similiter octavum e latere horum verborum, sunt cardines terrae, ita scriptum legitur, h. Domini enim sunt afflicti terrae. Hujusmodi [Col. 0093D] igitur scholia marginalia minime gentium omittenda duxit auctor Traditionum in libros Regum: unde haec monuit lectorem studiosum: In Hebraeo et in Septuaginta translatione, non plurimi, sed septem leguntur. Et paulo infra: In Hebraeo ita habetur, Domini enim sunt afflicti terrae. Afflictos terrae, Hebraei pauperes spiritu, et humiles corde intelligunt, super quos Dominum orbem posuisse dicunt; quia eorum meritis terram stare autumant. Non ambigo, quamplurimos reperiri, qui e talibus scholiis Hebraei anonymi reprehendendam existiment Hieronymi translationem Latinam, sed si meminerint hanc esse regulam boni interpretis ut ἶδιώματα linguae alterius, suae linguae exprimat proprietate, mirabuntur [Col. 0094A] potius maximum Scripturarum interpretem nostrum; qui pro septem, Latina proprietate plurimos reddidit. Septenarius enim numerus, inquit Procopius Gazaeus in hunc locum, multitudinem denotat. Deinde quod asserat Hebraeus noster scholiastes haberi in fonte, Domini enim sunt afflicti terrae, nescio an Hebraeae voces istae, ▩ [Hebrew Text] metsuce eres, magis afflictos terrae significent, quam fundamenta et cardines terrae. Quidquid sit de grammaticali significatione illorum verborum, certum est Judaeos cum scholiaste, mystica saltem expositione conspirare in sensum Hieronymi. Quia si meritis humilium et afflictorum mundus stat, haud dubio cardines illi sunt quibus totus orbis innitatur. Jam si in scholiaste et in auctore Traditionum ipsissima verba requiras, consulendus [Col. 0094B] tibi est locus iste cap. X, vers. 25: Locutus est autem Samuel ad populum legem regni. Ubi uterque habet, Hebraeus judicium regni, nihil aliud observantes praeter sensum grammaticalem verbi ▩ [Hebrew Text] , misphat, sive mispat. Idem intelligas de Ephod lineo, infra, cap. XXII, vers. 18, et de Maon civitate, cap. XXV, vers. 2, sicque de aliis plurimis, in quibus ne lato quidem ungue a se ipso discedit scholiastes, id est, non discedit ab auctore Traditionum Hebraicarum. Utque demum non ex lineamentis solum pulchrioribus, sed ex propriis etiam naevis vultum innotescat tibi, scholiastes noster, ipsissimus auctor Traditionum Hebraicarum in libros Regum et Paralipomenon, adverte diligenter quae leguntur infra col. 363, ubi auctorem illum et scholiasten nostrum notis castigavimus, [Col. 0094C] quod non probaverit interpretationem Hieronymi lib. I Samuelis, c. XXX, versu 10 et 21. Putat enim Hebraeus ille scriptor vocem ▩ [Hebrew Text] piggeru, Latine reddendam esse, jussi fuerant, non lassi substiterant. In quo nullum habet astipulatorem inter Hebraeos grammaticos hodiernos, neque in lexico heptaglotto linguarum Orientalium. Unde manifestum habemus argumentum, specialem ac propriam esse illi auctori Hebraeo significationem quam affert tam in scholiis, quam in suis Quaestionibus Hebraicis. Idem igitur habendus est auctor qui scholia apposuit ad margines translationis Hieronymianae, et qui Quaestiones Hebraicas edidit in volumina Regum, ac Paralipomenon. Nunc inquiramus quo tempore floreret in scientia Scripturarum, et unde genus suum traxerit.

[Col. 0094D] Pauci admodum dies sunt, quod ex Rabano Mauro didici auctorem Quaestionum Hebraicarum in libros Regum et Paralipomenon quemdam fuisse Hebraeum, qui saeculo octavo aut nono celebratior erat Bibliorum sacrorum usu ac intelligentia. An vero genere Hebraeus fuerit et ex Judaeorum gente prognatus, non satis liquet ex Rabani praefatiunculis: quia juxta morem illorum temporum causa nominis in dubio esse potest; non enim propriis nominibus multi vocabantur, sed ingenii saepius nominatione ementita eos alii cooptabant. Unde Joannes Mabillonius noster tomo I veterum Analectorum, pag. 370, fatetur, Cuculum, Menalcam et Daphnin nomina esse supposititia pro veris, qualia de more usurpat Alcuinus [Col. 0095A] et Theodulphus episcopus Aurelianensis, nec scire potuisse quinam fuerint Menalca vel Daphnis, vel Cuculus: nisi quod existimat de Cuculo, eum esse filium illum prodigum, cujus intemperantiam et casum plangit Alcuinus in epistolis 103 et 114. Hoc modo nomine Hebraei appellari poterat vir doctus in lingua Hebraica, quamvis origine Gallus esset, vel Germanus. Certe si natione Judaeus erat, in Christum tamen illum credidisse manifestum nobis est ex verbis infra recitandis. De auctore igitur Quaestionum Hebraicarum, sive Traditionum in libros Regum et Paralipomenon, haec habet Rabanus Maurus praefatione Commentariorum in quatuor libros Regum; Ibi enim inveniet quid Pater Augustinus, quid insignis Interpres divinorum librorum Hieronymus [Col. 0095B] senserint, quid papa beatus ac suavissimus doctor Gregorius, quidve Isidorus Hispalensis episcopus, et quid Beda magister nobilis, ac caeteri Patres, quorum longum est nomina recensere, rite intellexerint . . . Praeterea Hebraei cujusdam modernis temporibus in legis scientia capitulis traditionem Hebraeorum habere non paucis locis simul cum nota nominis ejus inserui, non quasi ingerens alicui auctoritatem ipsius, sed simpliciter potius quod scriptum reperi, ejus probationem lectoris judicio derelinquo. Hunc locum omnino depravatum restituere volebam ad fidem manuscriptorum codicum Rabani; sed nullus id generis inventus liber est in nostra Bibliotheca San-Germanensi, si verum est quod mihi asseveravit sodalis noster qui monumenta hujusmodi sub clavi tenet, et conservat. Neque [Col. 0095C] tamen insuperabilis restat hoc loco difficultas restituendi textus, aut assequendi sensus verborum Mauri; quia quod de Hebraeo hic scribebat, iterum docuit praefatione Commentariorum in libros Paralipomenon, dicens: Non enim longos florentesque tractatus, in quibus plausibilis ludit oratio, sed Commentarios in divinas Historias scribere decrevi, quorum officium est praeterire manifesta, obscura disserere. Ante annos enim aliquot rogatu Hildonii abbatis in Regum libros, secundum sensum catholicorum Patrum, quatuor Commentariorum libros edidi, quos et sacratissimo genitori vestro Ludovico imperatori, praesentialiter in nostro monasterio tradidi: in quibus, sicut et in praesenti opere feci, Josephi, Judaeorum historici, narrationem, et Hebraei cujusdam, [Col. 0095D] modernis temporibus in legis scientia florentis, opiniones plerisque in locis interposui: sed non ita, ut quasi lectorem invitum ad ipsorum traditionis assensum pertraherem; sed magis judicio ac probationi ipsius illa derelinquens. Ex iis exploratum nobis fit, Rabanum Maurum ita in primo testimonio intelligendum esse, ut dixerit capitula cujusdam Hebraei suo tempore in scientia Legis florentis inseruisse plurimis locis suorum in Regum volumina Commentariorum, quae capitula traditionem Hebraeorum contineant. Idque indubitatum esse comperiet quisquis in Rabani expositionibus et Commentariis opiniones ac sectiones integras Quaestionum Hebraicarum in libros Regum et Paralipomenon positas animadverterit, atque [Col. 0096A] Commentarios Mauri, et Hebraei traditiones inter se composuerit. Quis igitur fuerit scholiastes Canonis, et quo tempore vixerit, certum exstat ex allatis duobus Rabani Mauri testimoniis. Hebraeus ab eo dictus est, in scientia Legis non mediocriter celebris, cujus commentationes ac Quaestiones Hebraicae locum habere meruerint inter sententias Hieronymi, Augustini, et aliorum doctorum nominatissimorum in Ecclesia Christi. Florebat autem scientia divinarum Scripturarum eodem tempore, quo Alcuinus, et ipse Rabanus Maurus: Nam apud Maurum moderna tempora vocantur illa tempora, quibus ipse aetatem degebat, ut testis est praefatiuncula, seu epistola dedicatoria Commentariorum in librum Geneseos, ubi modernum tempus appellat aetatem Freculphi, ad quem ipse [Col. 0096B] rescribit, ac praefatur: Magnorum virorum conamen antiquitus fuit, ut invicem scribendo, sua provocarent studia, et exercerent ingenia. Quod licet eorum exemplo moderno tempore agere decreveris, tamen mirandus in hoc es, quod convenientem personam ad istud conamen non quaesieris. Modernum itaque tempus intelligit Maurus tempus ipsum, quo Commentarios scribebat in Genesim, rogatus ab episcopo Freculpho: quare similes phrases, quae occurrunt in praefationibus Commentariorum in Regum ac Paralipomenon volumina, non aliter interpretandae sunt de aetate Hebraei, qui scholia marginalia Canonis Hebraicae veritatis, et traditiones Hebraicas edidit, exeunte saeculo octavo, aut ineunte nono. Et haec sunt tempora moderna Rabani Mauri, in quibus testatur floruisse scriptorem [Col. 0096C] illum, e quo plurima mutuatur et interponit in suis Commentariis. Quantumcumque vero nota nobis sit aetas Hebraei illius, scholiastis et commentatoris, incertum tamen genus remanet. Nam quod eum Josepho Judaeorum Historico adjungat Maurus praefatione Commentariorum in Paralipomena, ambos una scriptores illos forsitan recensere voluit, ut doceremur Judaeum utrumque fuisse. At huic opinioni non parum repugnat scholion marginale Canonis Hebraicae veritatis positum col. 170, ubi morem Latinorum secutus auctor hujusmodi annotationum, dicit in Hebraeo haberi Numerorum capite XVII, vers. 6: Fueruntque virgae duodecim cum virga Aaron. In Latinis autem codicibus, quos suos vocat juxta consuetudinem Hieronymi et Augustini, scriptum esse, fueruntque [Col. 0096D] virgae duodecim absque virga Aaron. Hebraeus, inquit, cum; nostri, absque; id est, Hebraeus textus legit cum virga Aaron; nostri codices Latini, absque virga Aaron. Non aliis verbis usos fuisse Latinae linguae homines in recitandis variantibus lectionibus Scripturarum divinarum, probe noverunt quicumque sanctorum patrum lucubrationes evolvunt. Et superfluum esset hic exempla congerere in rem cunctis studiosis indubitatam atque manifestam. Superest igitur ut dicamus Hebraeum scholiasten Codices Latinorum suos appellasse, quia ex Latinae linguae hominibus prognatus fuerat, aut certe quod in Christum credens, Romanae Ecclesiae libros, suos deinceps cum caeteris fidelibus nominare voluit. At unde habes, [Col. 0097A] inquit forte lector aliquis, scholiasten illum et auctorem Traditionum Hebraicarum Christo nomen dedisse? Manifestissimum religiosi et Christiani sui cultus argumentum praebuit ipsemet scriptor Hebraeus, et in Quaestionibus Hebraicis ad librum I Regum, cap. XXI, fidem suam prodit his verbis: Tradunt Hebraei nequaquam David eos comedisse panes; sed aliter tamen Dominus in Evangelio. Christum ergo Dominum suum agnoscit, et Evangelium ejus, contrarium licet Judaeorum traditionibus. De Hebraeorum etiam gente capite XVI lib. I Regum nonnulla memoratus, eos habet veluti alienigenas sibique extraneos. In Hebraeo ita habetur, inquit, et fratres tuos visitabis, si recte agant, et pignora eorum tolles. Pignora in hoc loco Hebraei libellos repudii intelligunt. [Col. 0097B] Siquidem usum illius gentis fuisse ferunt, ut quando ibatur ab eis in pugnam, libellos repudii uxoribus suis darent: ut si contigisset virum in praelio capi, et in captivitatem duci, mulier ejus, exspectatis tribus annis, si vir ejus non redisset, alium duceret virum. Videat nunc prudens lector quam clare gentem sibi alienam in Judaeorum gente demonstrarit Hebraeus scholiastes, auctor Quaest. Hebr. in libros Regum. Non dixit: Siquidem usus nostrae gentis fuit, quod utique Judaeus homo dicere debuisset: sed tamquam de alienigenis loquens, siquidem usum illius gentis fuisse ferunt. Nihil gentilitium agnoscit, nihil domesticum in Judaeorum traditionibus, quae matres tamen Hebraeorum spectant in libello repudii. Potuissem et ex aliis capitulis earumdem Quaestionum [Col. 0097C] Hebraicarum in libros Regum et Paralipomenon, planum legenti facere scholiasten Canonis Hebraicae veritatis hominem fuisse Christianum; sed anhelanti finem Prolegomenorum pauca pro multis sufficiant: maxime quod eadem difficultas in altero volumine redeat iterum discutienda. Verumtamen antequam de hac tabella tollatur manus, utilitatem scholiorum marginalium Canonis breviter perstringamus.

Inter praecipuas utilitates marginalium scholiorum Canonis Hebraicae veritatis, primam recenseo, quod arma nobis subministrant ad revincendos hujus temporis heterodoxos, qui saepius Ecclesiae Dei insultarunt de ignoratione linguae Hebraicae, dicentes neminem Romanorum repertum fuisse post aetatem [Col. 0097D] Hieronymi Hebraice scientem: ideoque quasi clausis oculis catholicos omnes adhaesisse Vulgatae versioni, nec pares fuisse ad ejus errores (ut ipsi vocant) coarguendos et emendandos. Discant igitur obtrectatores illi, Ecclesiae Romanae numquam defuisse viros Hebraice doctos, qui Vulgatae Latinae codices manibus quotidie terentes, eam publice redarguere atque castigare potuissent, si quid sanae doctrinae aut sanctis moribus contrarium ibi reperiretur. Quanta putas diligentia translationem Hieronymi ab scholiaste Canonis expensam? Non fuit in ea verbulum, non syllaba, non apex, qui fugeret illius eruditi scriptoris censuram: sed salvo semper honore Vulgatae, sive Hieronymianae versionis, quam [Col. 0098A] notis tantum criticis illustrare decreverat, non ex odii praesumptione, vel censorio supercilio ipsam temerare ac oblitterare. Ubique monet Hebraeus noster Christianus, hoc vel illud non haberi in Hebraico: nec propterea expungit in sacro contextu voces Latinas hujusmodi redundantes, quas ab interprete Latino additas noverat, ut Latini sermonis proprietas compleretur in Scriptura. Quam opinionem si futilem aestimaveris, audi ipsum scholiasten Commentariolis in canticum Debborae ita scribentem: Sed quod ait, o Amalec, in Hebraeo non legitur; sed Latinus interpres sensu gratia hoc addidit. Legerat haud dubie epistolam Hieronymi ad Sunniam et Fretelam, in qua de versu trigesimo octavo psalmi LXXVII Vir sanctus disserit in hunc modum: In eodem: Et [Col. 0098B] propitius fiet peccatis eorum, et non disperdet eos. Dicitis, quod, eos, in Graeco non habeat, quod et verum est. Sed nos ne sententia pendeat, Latinum sermonem sua proprietate complevimus. Et vero quid obscurius in totis codicum Latinorum voluminibus sacris resonaret, quam illae sententiae pendentes, in quibus verba nonnulla, pro nomina, ac verbum substantivum, tollerentur? Verbi gratia notat scholiastes in caput XIX Levitici vers. 14 non haberi in Hebraeo, quia, neque, sum: quae verba tamen complent proprietatem sermonis nostri, pulchre enim dicitur: Sed timebis Deum tuum, quia ego sum Dominus. Nec ita sensus pendet, si legamus, sed timebis Deum tuum, ego Dominus: pendet namque aliquo modo isthaec sententia propter absentiam quia particulae [Col. 0098C] causalis, ac verbi substantivi sum. Ea igitur verba, quae in Hebraeis voluminibus per totum Canonem dicuntur abesse, non superflue addita noscuntur in versione Latina, quia sine illis obscura vel mutila oratio remaneret, ut diligenti lectori liquidum erit, quando monitus hoc scholio marginali, Hebraeus non habet, animos attenderit ad consequentia sermonis.

Non mediocrem existimo in scholiis Canonis fructum etiam alterum, quo occludere possumus linguam illis, qui ausi sunt plurimis abuti Scripturarum testimoniis, eaque in suos sensus trahere ad propriam ipsorum, et aliorum perniciem. Tantum saepius sibi arrogant quidam ejus aevi scriptores, ut receptissimam ac celebratissimam Ecclesiae traditionem ex [Col. 0098D] sacrae Scripturae frivola interpretatione subvertendam sperent, et suis potius commentis credituros lectores, quam Christi attestantis oraculo. Sic videas opera pestifera et Latino et Gallico sermone conscripta, ubi praefracte negant Mosen auctorem fuisse librorum Pentateuchi: quod ut probent contra Christi et apostolorum ejus auctoritatem, aliquot loca afferunt praesertim ex Deuteronomio, quibus perversi dogmatis et hucusque inauditi opinionem fultam esse volunt. Scriptum est, inquiunt, Deuteronomii cap. I, vers. 1: Haec sunt verba, quae locutus est Moses ad omnem Israel trans Jordanem; et deinde cap. III, vers. 8: Tulimusque illo in tempore terram de manu duorum regum Amorrhaeorum, qui [Col. 0099A] erant trans Jordanem. Repugnat autem haec ab ipso Mose fuisse litteris tradita, cum ille nusquam Jordanem transierit, et reges Amorrhaei respectu ipsius non trans, sed cis Jordanem habitaverint. Si autem opponamus in Hebraico scriptum legi ▩ [Hebrew Text] , beever, quod omnino ambiguum est, et ad citeriorem, vel ulteriorem partem accommodari potest pro consequentia sermonis: urgent adhuc dicentes, ▩ [Hebrew Text] semper, trans, interpretari apud omnes veteres, qui linguam Hebraicam callebant. At velint, nolint, Deuteronomii scriptor fuit ipse Moses: nec temeritati neotericorum deinceps relinquitur locus, quoniam scholia marginalia Canonis Hebraicae veritatis apertissime demonstrant vocem Hebraeam, beever, non trans, esse reddendam, [Col. 0099B] sed, in transitu. Quae hoc modo lecta et intellecta optime convenit Mosi loquenti ac scribenti: erat enim in procinctu ad transeundum Jordanem quando verba Deuteronomii locutus est ad omnem Israel. Ecce quam levi negotio, unius voculae recta interpretatione, dissolvitur formidolosa illa et insuperabilis, ut sibi videbatur, objectionis machina, quam in Pentateuchi legitimum auctorem critici quidam recentiores torquent. Certe hoc vel uno loco profligari possunt, utinam et convinci, quicumque Mosen negant auctorem fuisse sacrorum voluminum Pentateuchi. Quamquam timendum est ne erudito et catholico scholiastae non acquiescant, qui etiam Christi Domini testimonio non cedunt. Sed si illi resipiscere nolint, saltem sinceri catholici omnes gratiam, [Col. 0099C] ut speramus, habebunt scholiastae nostro, qui divinorum librorum auctoritatem adversus immoderatas horum criticorum censuras vindicabit. Caeterum hoc uno exemplo docemur, quam parum fidere debeamus levibus ejusmodi, quae contra sacram Ecclesiae traditionem afferuntur in dies, ratiunculis, magno simplicium Christianorum damno, quorum fides hisce praestigiis minuitur, aut saepe corrumpitur: tametsi uno quasi flatu dissipari possunt. Quibus postmodum animadversis, pudet homines sui erroris, quos simplex ac pia fides in officio continere debuerat.

Jam quis dicere sufficiat quanto nobis sint emolumento scholia illa marginalia ad eruditionem et intelligentiam Scripturarum? Nihil est in versione [Col. 0099D] Hieronymiana ambiguum et subobscurum, quod illucescere non faciant; nihil est laxius et παραφραστικῶς in ea expressum, quod intra proprios fines et nativos verborum sensus non fuerit per scholia circumscriptum. Hic summam pietatem redolent; illic significantias Hebraeorum verborum aut singulares et inauditas, aut certe rarissimas produnt; plures textus Hebraei variantes lectiones retinent, fidem ubique admirabilem scholiastis commendant, et si pauca tandem excipias, in quibus hallucinatum eum credimus, nihil illis notis criticis praestantius antiquitas sacra posteris tradere potuit. In iis recensendis utilitatibus jam non immorabor, cum sole clariores sint ac curiosis omnibus manifestissimae. In unica [Col. 0100A] tamen pagina multiplices ostendo scholiorum fructus et utilitates, ut sic de caeteris innumeris bonis judicium ex uno faciamus loco. Columna igitur 99 et 100 ista occurrunt marginalia scholia, primo e latere hujus sacri contextus: Et populus tuus quem eduxisti, etc. Ita monet scholiastes, Hebraeus non habet, tuus. In hac notatione fides ejus maxime elucet, atque diligentia. Consequenter vero ad illa verba: Novi te ex nomine, semel et iterum docet in Hebraeo haberi, Notescam tibi in nomine: Quam interpretationem in aliis Hebraeis scriptoribus, et Latinorum plurimis Commentariis frustra quaesivi. Quam pius quoque fuerit ac religiosus noster scholiastes, discimus, ni fallor, ex modo exponendi hunc Exodi locum: Ego ostendam omne bonum tibi, et vocabo [Col. 0100B] in nomine Domini, etc. Non enim ea verba refert ad visionem Essentiae divinae, ut multi nunc temporis scholastici faciunt; sed omne bonum hominis vitam mortalem degentis, in eo statuere videtur, si sciat Deum deprecari et eum flectere ad misericordiam. Ego ostendam omne bonum tibi. Hoc est, inquit scholiastes, ostendam tibi quomodo me debeas deprecari, et ad misericordiam flectere. O singularem et admirabilem Scripturae divinae expositionem! Hanc me non docuit scholarum frequentia, non assidua commentatorum lectio. Unum interim scholion marginale Canonis immensa expositorum vincit volumina. Utque aliquid addamus, quod lectori fuisset creditu difficile, erat scholiastes tam perspicax ad dissolvendas ambiguitates Bibliorum sacrorum, ut interdum propius [Col. 0100C] accedat ad sensum auctoris hagiographi, quam ipse Hieronymus, interpretum phoenix, vel facile princeps. Ne quid v. g. obscuritatis vel ambiguitatis remaneret versu quinto et sexto capitis trigesimi quarti lib. Exodi, nonnulla scholia post emendatum textum apposuit in margine, quae omnem removent difficultatis umbram, nec amplius verba quae ibi leguntur ad Mosen loquentem, sed ad Deum docentem orandi et deprecandi se modum, directe referri debent. De cujus contextus mutatione seu emendatione facta in versione Hieronymiana infra dicturi, id tantum nunc monemus studiosos, praestantiorem esse translationem hujus loci ex emendatione et notis scholiastis, quam quae primum condita est ab ipso Hieronymo, ut paulo [Col. 0100D] post auctoritate sacrae Scripturae demonstrare conamur.

Ad commendationem fidei nostrae in edendis scholiis hujusmodi marginalibus, illud etiam monitum volumus lectorem prudentem, excusa fuisse a nobis charactere Romano quaecumque legi potuerunt in manuscripto codice: caetera vero, quae vetustate deleta sunt et corrupta, corrosa vel mutilata, supplevimus ex textu Hebraico, sed charactere Italico: iisque locis dumtaxat, ubi clare perspeximus, quod abesse, potuit: in aliis enim obscurioribus puncta tantum adjecimus loco verborum et syllabarum, quarum sufficientem notitiam assequi nequivimus. Sic columna 118 diverso charactere scriptum reperies, «quae offerri debent in sacrificium»; et deinde, « in cunctis habi. [Col. 0101A] taculis vestris, » quia partim haec leguntur in manuscripto, partim a nobis supplentur, ut jam dixi. At columna 190 posuimus hoc modo scholion marginale, «lapis que. . . . magnitudinis . . . . ejus mag . . . . interierit, percus sor morte morietur, etc. » Nullum enim sensum expiscari potuimus ex verbis aut syllabis superstitibus: ideo satius esse duximus, haec divinationi studiosorum relinquere, quam conjecturis nostris incerta definire, ac supplere. Denique pro duobus punctis appositis in codice manuscripto ad caput scholiorum, et supra contextum contra respondentem, stellulas repraesentamus ⁜ (a) , quae in omnibus libris editis usurpantur, cum supradictorum punctorum situm nequaquam patiantur leges typographiae hodiernae.

[Col. 0101B] De Auctore scholiorum Canonis unum adhuc notandum, penes nos esse quamplures codices mss. in quibus exstant nonnulla opera ejusdem Scriptoris, quae nondum typis excusa sunt; et hoc ordine tam edita, quam inedita describuntur post Traditiones [Col. 0102A] Hebraicas S. Hieronymi in Genesim: Liber de decem Tentationibus. Liber de Quaestionibus Regum et Paralipomenon: Canticum Debborae. Lamentationes Jeremiae: Epistola ad Dardanum. Universa isthaec Opuscula nomine sancti Hieronymi praetitulantur in mss. codicibus, et duobus exceptis edita sunt ab Erasmo, et Mariano, cum Operibus ejusdem S. Doctoris. Inedita sunt haec, Commentarius in Canticum Debborae, quod legitur cap. V libri Judicum, et Commentarius alter in primam Lamentationem Jeremiae. De quo ultimo opere non ausim adhuc definite affirmare, lucubrationem esse Hebraei Scholiastis nostri. At de Commentariolis in Canticum Debborae nulla superest nobis difficultas; quia eorum stylus, eruditio, sententiae, et caetera omnia, quae alicujus Auctoris notitiam [Col. 0102B] tribuere possunt, unum renuntiant Scholiasten Canonis Hebraicae veritatis. Testes hujus rei accedent eruditi homines, cum Opuscula illa typis excusa vulgabuntur.

I. Biblia sacra in certas partes dividebant scriptores antiqui, sed multis diversisque modis. II. Sectiones illae indifferenter vocabantur Tituli, Breves, et Capitula. III. Quaenam fuerint distinctiones versuum ab Antiquis usurpatae in Scriptura sacra. IV. An sint metra in libris sacris, et praecipue in Psalmis Davidis. V. Hieronymi sententia de metris Scripturarum explicatur, et defenditur.

[Col. 0101C] I. Non est praesentis loci, nec animi nostri, de omnibus sacrorum Bibliorum sectionibus ac distinctionibus perlongam instituere disputationem. Satis sit munus editorum Hieronymi hoc prolegomeno explesse, et Latinorum codicum varias ac multiplices divisiones, cum majores, tum minores, non incuriose explicasse. Actum enim nunc ageremus, si quod spectat Hebraeorum aut Graecorum exemplariorum divisiones, capitula et versus pertractandum hic susciperem: quia in hoc studio nobis anteverterunt viri non pauci eruditione celebres. De Latinorum ergo Bibliorum sectionibus, atque antiquis distinctionibus tam capitulorum, quam versiculorum, disputandum nobis incumbit, ut nihil occurrat in editione divinae hujus Bibliothecae, unde fructus uberes [Col. 0101D] percipere non possit lector studiosus.

Integrum porro volumen de veteribus sacrorum Bibliorum titulis, sive capitulis, sectionibus, et stichometria, conditum fuisse ab erudito Jos. M. Caro presbytero theologo, notum est omnibus, at cum multa divisionum id genus exempla praetermiserit, et, ut ipse fatetur, anguste antiquitatem harum distinctionum prosecutus sit; non pauca supplere curabimus, quae ejus diligentiam fugisse perspexi. Illud autem primum observari velim, idem affirmandum esse de antiquis sacrorum Bibliorum capitulis et sectionibus, quod de translationibus Latinis [Col. 0102C] Scripturarum docuerunt Hieronymus et Augustinus: nempe tot esse genera hujusmodi divisionum, seu capitulationum, quot sunt codices: quemadmodum tot erant interpretationum exemplaria Latina diversa tempore Hieronymi et Augustini, quot habebantur codices sacri: Qui enim, inquit S. Aug. lib. II de Doctrina Christiana, cap. 19, Scripturas ex Hebraea lingua in Graecum verterunt, numerari possunt: Latini autem Interpretes nullo modo. Ut enim cuique primis fidei temporibus in manus venit codex Graecus, et aliquantulum facultatis sibi utriusque linguae habere videbatur, ausus est interpretari. Ab iis interpretibus, quorum imperitia carere volebat Augustinus subsidio translationum Hieronymianarum, habemus, ni fallor, tot modos divisionum et capitulationum in [Col. 0102D] veteri et novo Testamento: neque vero persuadere mihi possum ab aliis scriptoribus, quam ab illis imperitis translatoribus Latinis, derivata fuisse tot inepta lemmata, quae leguntur in codicibus mss. vetustissimis sacrorum Bibliorum. Solebant namque antiqui scriptores et interpretes libris suis indicem capitulorum praefigere, ut lectores quid in contextu librorum tractaretur, uno quasi intuitu agnoscerent. Pluribus autem modis id praestare consueverant tum ecclesiastici, tum exotici scriptores: nam aut omnium simul librorum capitula in fronte universi operis praeponebant, sicut a Plinio Secundo factum [Col. 0103A] est in libris Historiae Naturalis, et similiter ab ecclesiasticis viris, qui capitula quatuor Evangeliorum una simul praefixerunt in fronte Matthaei, sicut posita leguntur in vetustissimo ms. San-Germanensi nostro num. 15; aut singulis libris titulos capitulorum praefigere satagebant, ut in Historia Ecclesiastica fecit Eusebius Caesariensis, qui libris Historiarum suarum indices, seu titulos praenotavit, sicut hodie leguntur in ejusdem operibus. Aut certe ex latere in pagina breviter annotabant, quem intrinsecus sensum singula capitula continerent; quod Hieronymus fecit in translatione epistolae S. Epiphanii ad Joannem episcopum Hierosolymitanum, uti liquet ex epistola ejusdem Hieronymi ad Pammachium, inscripta de optimo genere interpretandi. [Col. 0103B] Ex hoc Antiquorum usu in praefigendis capitulis ad frontem librorum, facilis est conjectura, unumquemque Latinum interpretem veteris Instrumenti, libris sacris indices seu titulos suos praeposuisse, ut lectores admonerentur quid in libro Genesis, quid in Exodo, quid in Levitico, et quid demum in caeteris omnibus Scripturae sacrae voluminibus positum legeretur. Deinde cum ad editionem LXX interpretum adornati fuerint hujusmodi tituli et capitulationes, ut nominum et vocabulorum antiqua probat barbaries, antiquiores Hieronymo tales indices esse vix dubitari potest. Eosdem igitur habuere parentes tituli veteres et capitula, quos habuerant auctores tam diversae Latinae sacrorum Bibliorum interpretationes. Scio Hesychium doctissimum presbyterum [Col. 0103C] composuisse argumenta et κεφάλαια in duodecim prophetas minores, sed nunc de Latinorum Bibliorum capitulis loquor, quae multum distant ab Hesychianorum elegantia et facilitate. Primum e viginti capitulum Osee prophetae hoc modo contexuit Hesychius tom. VIII Criticorum sacrorum: Εἶκὼν τῆς τῶν Ἰουδαίων συναγωγῇς, ἐξ ἧς ὁ Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα τίκτεται· καὶ λαοῦ τὸ μὲν ἐν ἀπιστίᾳ ἔμεινεν, τὸ δὲ ὕστερον ἐπιστρέφει καὶ σώζεται ; id est, Imago synagogae Judaeorum, de qua Christus nascitur secundum carnem, et populi, qui cum in incredulitate permanserit, postea revertitur et salvatur. Ita Latine reddo sensum capituli Hesychiani, quod quantum distet a Latinorum inepta compositione, ostendi potest ex eodem priori capitulo Osee prophetae apud Carum jam laudatum his [Col. 0103D] verbis expresso: I. Vade et accipe tibi uxorem fornicariam. Nihil aliud praeter haec verba continet Capitulum praesens in mss. Latinis codicibus. II. Et erat numerus filiorum Israel sicut arena maris. III. Ipsa fecit argentea et aurea vasa. Quid habent indices illi tres commune cum unico Hesychii κεφαλαίῳ ? quid vero ad eruditionem conferunt obscura adeo verba, ut eorum sensum assequi minime possis nisi ex lectione contextus prophetici? Restat igitur inepta hujusmodi, et similia capitula Latinorum Bibliorum, condita fuisse ab imperitis antiquis scriptoribus et interpretibus, qui pro captu ac libitu suo hos titulos exemplaribus suis praefigebant. Antiquissimos existimo titulos illos, non tamen omnium librorum veteris [Col. 0104A] Testamenti: quia non me latet aliquos fuisse appositos a Cassiodoro nostro, ut manifestum nobis est ex subjectis viri clarissimi testimoniis. Libro itaque I de illis titulis ista observat Cassiodorus: Sed ut textus memorati Octateuchi quodam nobis compendio panderetur, in principiis librorum de universa serie lectionis titulos eis credidimus imprimendos, a majoribus nostris ordine currente descriptos, ut lector utiliter admonitus, salubriter reddatur attentus, et facile unamquamque rem dum quaerit, inveniat, quam sibi cognoscit breviter indicatam. Titulos Octateuchi, librorum scilicet quinque Mosaicorum, Josue, Judicum et Ruth, a majoribus suis ordine descriptos agnoscit Cassiodorus; at non idem in libris Paralipomenon invenisse se dicit: In memoratis autem, [Col. 0104B] inquit, Paralipomenon libris duobus . . . . . . . . quoniam titulos antiquos non reperi, novos ad praecedentium similitudinem locis singulis, ut aestimo, consequenter impressi: ut qualicumque obsequio sermonis, devotionis nostrae qualitas potuisset agnosci. Idipsum praestitit in libris Salomonis nomine praenotatis, vocans capite 5 capitula, quod aliis locis jam recitatis titulos appellat. Ait igitur: Quibus libris (id est, Salomonis) juvante Domino capitula insignire curavimus, ne in tam necessaria lectione, ut saepe dictum est, confusa tironis novitas linqueretur. Certum ex his exploratumque habemus titulos sive capitula praefixa fuisse pluribus Scripturarum libris ante aetatem Cassiodori: ea enim vocat veteres titulos, et a majoribus ordine currente descriptos: quod non esset nisi in veteribus [Col. 0104C] codicibus, tempore quo Cassiodorus illa scribebat, invenirentur longe antea exarati. Ergo recentiores tituli, Bibliorum sacrorum exemplaribus praefixi, auctorem agnoscunt Cassiodorum, nec inferior aetas eis assignari potest quam saeculum sextum. Alii antiquiores primis fidei temporibus prodire potuerunt cum illis Latinis interpretationibus Scripturarum, quas innumerabiles supra dicebat Augustinus. Quidquid sit de vetustate et auctoribus capitulorum quae divinis voluminibus leguntur praefixa indubitata res est, parentem illa capitula non habuisse Hieronymum. Lemmata enim hujusmodi barbara et inepta, imperitum prorsus auctorem ubique prae se ferunt, quod de Hieronymo vel cogitasse nefas esset. Praeterea nullum apparet vestigium in [Col. 0104D] S. Doctoris operibus, unde horum titulorum usus apud ipsum receptus dignoscatur, et capitula, quorum ille saepius meminit, partes sunt ipsiusmet contextus librorum, non tituli extrinsecus positi, vel in fronte praefixi, qui summatim repraesentent easdem partes in textu positas. Utque rem probemus exemplis, nonnulla loca recenseo e Quaestionibus Hebraicis in Genesim, ubi ter aut quater capitula nominat Hieronymus sectiones scripturae quas suscepit exponendas. Capitulum verb. gr. appellat quae leguntur Genes. XXV, a versu 13 ad versum 18: Quod autem, inquit, in extremo hujus capituli juxta Septuaginta legimus: Contra faciem omnium fratrum suorum habitavit, verius est illud quod nos posuimus, coram [Col. 0105A] omnibus fratribus suis occubuit, id est in manibus omnium filiorum suorum mortuus est, superstitibus liberis, et nullo prius morte praerepto. Capitulum intelligit hoc loco sex tantum versus, ut dixi, qui etiam continentur in capitulo XLVI nostrae editionis, col. 25 et 26; sed convenientiam hujus capituli fortuitam ostendunt caetera quae sequuntur. Nam quod capitulum dixit infra Hieronymus, unicum comme est, sive versus unus recentioris illius, quam hodie sequimur, divisionis. Genesis cap. XXXVI, 14: Ipse est Ana, qui invenit Jamim in deserto: cum pasceret asinos Zebeon patris sui. De isto commate ita disserit Hieronymus: Multa et varia apud Hebraeos de hoc capitulo disputantur: apud Graecos quippe et nostros super hoc silentium est, etc. Nihil tale reperies in divisione [Col. 0105B] titulorum veterum; angustior est enim unius versiculi continentia ad constituendum integrum capitulum, quod pluribus versibus et sententiis constare perspicuum est ex congerie omnium capitulationum. Diversa proinde dicenda sunt Hieronymi capitula ab iis, quae nos edidimus in fronte Geneseos, auctoritatem codicum mss. secuti. Quod iterum probari potest ex Quaestionibus Hebraicis, ubi capitulum dixit Hieronymus duos versus hodiernae divisionis, 5 scilicet et 6 cap. XLVIII, Gen.: Et nunc ecce duo filii tui, qui nati sunt in terra Aegypti, etc. Si quis ambigebat, inquit Hieronymus, quod Septuaginta animae introissent Aegyptum, praesenti capitulo confirmatur. Istud capitulum praesens non invenies notatum in aliqua [Col. 0105C] serie antiquarum divisionum seu capitulationum a nobis editarum, unde colligas necesse est, propriam esse Hieronymo hujusmodi divisionem ac distinctionem capitulorum in libro Geneseos. Nec aliquem moveat, quod aequalia interdum inveniantur capitula Hieronymi cum titulis veteribus mss. codicum; casu enim quasi involuntario haec acciderunt; sicut aequalitas quam aliquando habere dignoscuntur cum capitulis hodiernis. Libro quinto Commentariorum in Isaiam totum contextum capituli nostri vigesimi cum descripsisset Hieronymus, ejus expositionem sic auspicatur: Totam posuimus capituli hujus continentiam, ut per partes singula disseramus, etc. Nemo virorum est qui, propter pares capituli hujusce terminos, novissimae [Col. 0105D] nostrae in Vulgata Latina divisionis auctorem faciat Hieronymum. Quare nec eidem tamquam auctori ascribere debemus veteres titulos sive capitulationes; etsi nonnumquam illae conveniant cum sectionibus Scripturae, quas suis Commentariis illustrat maximus Latinorum interpres. Sane tota haec distinguendi ratio ex auctorum librariorumque arbitrio pependit, et unusquisque veterum scriptorum pro captu suo distinxit contextum sacrum: unde nullam tum fuisse distinctionem prae caeteris probatam ac vulgo receptam, consentiunt eruditi, probantque tam diversae eorumdem librorum sectiones ac distinctiones. Quatuor diversas capitulationes, id est, seriem quadruplicem titulorum sive capitulorum [Col. 0106A] edidimus ad frontem Geneseos, sicut leguntur in diversis exemplaribus mss. versionis Hieronymianae. Nulla tamen ex illis usu communi recepta fuit, sed indiscriminatim modo hanc modo aliam exscriptores usurpabant. Qui exemplaria Canonis descripserunt, titulos praeferebant, qui aliis divisionibus numero pauciores erant: caeteris placuit capitula praeponere, multo plura numero, et sententiis diversa, arbitrantibus commodiorem esse methodum quae textum Scripturae in multas partes secat, quam quae sub eadem divisione materias diversas complectitur. Ingenii igitur et arbitrii exscriptorum fuit tot diversas in exemplaribus translationis Hieronymi praefigere species capitulorum: quarum nulla a S. Doctore adornata creditur, ut [Col. 0106B] facilis est probatio in jam allatis superius argumentis.

II. Indices autem et ordines illi sectionum indiscriminatim ac promiscue tituli, breves, et capitula vocantur apud veteres. Id jam cursim observavimus in Cassiodoro, qui prioribus duobus capitibus lib. I de Institutione divinarum litterarum, summaria et lemmata praefixa libris sacris vocat titulos; quae tamen capite quinto appellat capitula. In mss. autem codicibus adeo inconstantes reperiuntur hujusmodi appellationes, ut saepius in illis scriptum legamus: Incipiunt tituli libri, etc.; vel etiam alio modo: Incipiunt breves libri Genesis; et postea ad finem: Expliciunt capitula libri Genesis. Canon Hebraicae veritatis notatus num. 9 in nostra San-Germanensi bibliotheca, [Col. 0106C] variam habet inscriptionem in fronte plurimorum librorum. Et titulos quidem libri Exodi sic inscribit: Incipiunt capitula libri Exodi; Levitici vero non item, ibi enim legit: Incipiunt tituli libri Levitici, id est, Vajecra; et ad calcem sectionum: Expliciunt tituli Levitici. Et ita consequenter in caeteris Mosis voluminibus: at in Josue, Incipiunt capitula. Expliciunt capitula? In libris tandem Malachim, id est, tertio et quarto Regum volumine, primum posuit: Incipiunt capitula libri Malachim, et deinde: Expliciunt tituli Malachim. In novo etiam Testamento diversimode inscribuntur lemmata sacrorum librorum. Quamplures mss. legunt juxta receptum magis communemque modum: Incipiunt capitula Matthaei; alii vero tum Vaticani, tum Gallicani codices [Col. 0106D] non pauci ita habent: Incipit Breviarium Matthaei; et in fine, Explicit Breviarium Matthaei. Quod similiter legunt in aliis evangelistis. Exstat in bibliotheca nostra San-Germanensi codex Bibliorum manuscriptus, venerandae admodum aeque ac curiosae antiquitatis, qui quamplures libros sacros veteris ac novi Testamenti retinet juxta veterem Latinam versionem sive Italicam. In eo igitur codice tituli veteres Evangeliorum hanc habent inscriptionem: Incipit capitulatio Matthaei, Incipit capitulatio Marci, etc.; et ad calcem titulorum, Explicit capitulatio Matthaei, etc. In fronte Actuum apostolorum singularem prorsus habet titulum, seu potius annotationem et admonitionem istam: Indiculum quid [Col. 0107A] fecerint apostoli in actibus suis, ut facile invenias id quod vis, si per numeros percurrens capitula perquisieris. Huic annotationi subjungit Capitula LIII, et consequenter, Finiunt capitula. Ex tot diversis nominibus lemmatum, quae praefixa inveniuntur in fronte sacrorum Bibliorum mss. liquido apparet, liberum cuique fuisse ea vocare titulos, breves, breviaria, capitula, capitulationes et indicula, sive indices; his enim gaudebant appellationibus tam minores, quam copiosi indices diversarum sectionum Scripturae sacrae. Non sic in hac praesenti divina Bibliotheca errantes inveniuntur et vagae appellationes editorum a nobis lemmatum: ad tres siquidem species ac nominationes revocamus diversas omnes sacrorum Bibliorum sectiones quae apud antiquos scriptores [Col. 0107B] erant usurpatae. Et primo gradu titulorum series collocatur; secundo loco breves posuimus; tertio denique capitula, quocumque numero describantur, sive plura, sive pauciora sint. Ad hunc modum in fronte Geneseos editi sunt a nobis tituli XXXVIII, breves XLVI, capitula LXXXII, et iterum in alio indice capitula CLIV. In libro Exodi tres item sectionum indices praeposuimus, titulos scilicet XVIII, breves XXI, capitula CXXXVIII. Et ita consequenter in toto Heptateucho. In voluminibus autem Samuelis, et Malachim, id est, in quatuor Regum libris, nihil apposuimus praeter titulos, qui leguntur scripti in tribus exemplaribus Canonis Hebraicae veritatis, Memmiano nempe, Carcassonensi, et San-Germanensi nostro. Quod Prophetarum volumina spectat, nullum prorsus [Col. 0107C] indicem sectionum putavimus praefigendum in fronte horum librorum, ne quid contra mentem et usum Hieronymi edidisse videremur: certo namque certius est, non alias eum agnoscere Prophetarum sectiones in genere quam quae ab ipso dictae sunt visiones; nec capitula ille alicubi appellat nisi lemmata quaedam contextus sacri, et partes quas in suis commentariis pro arbitrio et captu distinxit, et illustravit. Haec capitula Hieronymi longe diversa esse ab iis, quae sacris libris praefixa sunt, supra ostendimus; et adhuc aliquot exemplis, quantum res exigit, probare non refugio. Duos Vulgatae divisionis versiculos cap. I Osee dum exponeret Hieronymus, ita monuit lectorem: Et quia commentarios, non lata volumina scribimus, singulis capitulis explanationes [Col. 0107D] proprias in suis locis reservantes, nunc tantum de praesenti capitulo disputemus. Capitulum illud, praesens quod vocat, 3 et 4 versum cap. I Osee, ut dixi, solummodo continet, et quae praecesserunt similia capitula, quinque vel sex numerantur in commentariis Hieronymi, qui singulis capitulis explanationes proprias adhibebat. Quatuor igitur priores versus Osee prophetae in sex capitula vel septem distinxit S. Doctor. Primum vero capitulum ejusdem prophetae in mss. codicibus, et in editione Cari, novem complectitur versiculos integros: nam secundum capitulum istud habet exordium: Et erit numerus filiorum Israel, etc.; quae verba leguntur initio decimi versus, capite supradicto. Hinc videas Biblia [Col. 0108A] sacra diverso sane modo secta esse ac distincta ab Hieronymo, atque ab antiquis aliis scriptoribus vel interpretibus. Quod ut magis magisque exploratum habeas ac compertum, audi ipsum de Hebraeis, Graecis, Latinisque capitulis disserentem in Sophoniae cap. 3, vers. 14: Non videatur mirum, inquit, ut saepe diximus, aliter Hebraica capitula, et aliter LXX, Graeca videlicet Latinaque finiri. Ubi enim in sensu diversa translatio est, ibi necesse est diversa esse vel principia vel fines. Quid amplius ad judicium de Hieronymi et aliorum capitulis faciendum possit desiderari, certe non video. Manifestissime enim distinxit capitula sive sectiones suas a caeteris omnibus, tam Graecorum quam Latinorum, dicens, in sua translatione Hebraica, diversa esse principia et fines [Col. 0108B] Sectionum ab illis, quae in LXX interpretatione legebantur. Prophetia Sophoniae habet in commentariis Hieronymi plusquam viginti sectiones sive capitula; in editione autem Cari presbyteri unicum capitulum huic libro praefixum conspicitur. Merito igitur lemmata hujusmodi abjecimus in libris propheticis, cum adeo diversa reperiantur ab iis capitulis, quae Hieronymianis commentariis distincta sunt et illustrata. Praeterea in Prophetarum voluminibus speciales Scriptura sacra, et quasi nativas sortita est divisiones ratione diversarum materiarum, quarum contextus sensu separatur in diversas ac distinctas quamplurimas partes, quae ab invicem minime dependent. Sectiones illae cum libris nascuntur, et apud veteres Scriptores nomen visionum [Col. 0108C] obtinent: quaeque interdum etiam cum hodiernis capitulis inveniuntur concordes. Hieronymus primam secundamque visionem Isaiae vocat juxta morem suae aetatis, quod nos dicimus primum et secundum caput ejusdem prophetae. Unde haec apud eum leguntur in Commentariis ad caput II Isaiae: Et in priore visione, quam jam exposuimus, ubi LXX interpretati sunt. Quam vidit contra Judaeam et contra Jerusalem, in Hebraico scriptum est, AL JUDA UJERUSALEM, id est, super Judam et Jerusalem, et in hac quae secunda est, in Hebraico similiter continetur. Et miror, etc. Priorem, ut vides, dicit visionem, itemque secundam, quod nos prius, et secundum appellamus capitulum. Ordo igitur sectionum hucusque in Isaia idem est apud nos, qui usu receptus [Col. 0108D] erat tempore Hieronymi apud Patres et Ecclesiae proceres. In praefatione quoque translationis Jeremiae ex Hebraeo, idem Hieronymus meminit hujusmodi visionum; nec mediocrem operam Ecclesiae Christi contulit, cum ordini primaevo eas studuit reddere: Praeterea, inquit, ordinem visionum, qui apud Graecos et Latinos omnino confusus est, ad pristinam fidem correximus. Denique visiones sive περικοπάς Danielis absentes ab Hebraico fonte obelis dicit se praenotasse: Unde et nos ante annos plurimos quum verteremus Danielem, has Visiones obelo praenotavimus, significantes eas in Hebraico non haberi. Vide prooemium Comment. in Danielem. Et ne quid desit curiositati, monendus est lector studiosus, librum [Col. 0109A] Danielis sectum esse ab Antiquis in duodecim visiones: quae in mss. codicibus Canonis Hebraicae veritatis, inque aliis vetustissimis melioris notae, summa fide expressae sunt ac descriptae prout a nobis nunc editae sunt in hac divina Bibliotheca. Capitula vero praefixa in fronte Danielis numerantur multo plura, tam in editione Cari quam in mss. aliquot codicibus, ubi ad numerum 31 usque extenta visuntur: qua divisione hodierna nostra minor est media parte capitulorum ad minus: Vulgata enim Versio XIV tantum habet sectiones in toto Danielis volumine. Ergo nec cum hodiernis, nec cum antiquis veterum Scriptorum divisionibus convenit illa, quae per Visiones distributa est in veris exemplaribus Hieronymianae translationis ex Hebraeo.

[Col. 0109B] Caeterum sine capitulis praefixis edidimus volumina Paralipomenon, Ezrae, et Estheris: quia nulla fuisse apposita his libris ab Hieronymo, docuit nos supra Cassiodorus, et mss. codices pervetusti ac optimae notae nullum retinent indicem capitulorum vel titulorum, sed tantummodo Hieronymi praefationes cum sacro contextu per membra plurima distincto et diviso juxta modum, quo nos illum expressimus ad fidem praestantissimorum mss. exemplarium Regiorum, Colbertinorum, Corbeiensium, et San Germanensium. Omissas tamen capitulationes, quarum auctor fuit Cassiodorus, supplere curabimus, cum veteris Vulgatae seu Italicae versionis quamplurimos libros integros evulgandos, Deo juvante, suscipiemus. Nostris etenim votis ac studiis [Col. 0109C] tantum praestitit largitor omnium bonorum Deus, ut non solum Hieronymianae versionis in angulis obscuris archivorum et bibliothecarum delitescentem ingentem thesaurum nobis revelaret: sed donis cumulans, manibus nostris etiam tradere voluit non pauca Italicae versionis exemplaria, tum veteris, tum novi Testamenti, quae suo tempore publici juris fierent ad studiosorum et Christianae reipublicae summam utilitatem. Provocati igitur veneratione antiquissimae versionis, et magnis compulsi hortatoribus, monumenta isthaec sacra rediviva exhibere statuimus. Quare ne ab aliis, quam a nobis in regno Franciae ederentur, jam cautum est Diplomate Regio, quod nobis speciatim concessum est ad hanc Italicae versionis editionem. A Matthaei volumine exordiemur [Col. 0109D] eam praelo committere, et seorsum typis evulgabimus illud Evangelium propter ferventem controversiam duorum hujus temporis scriptorum, qui occasione manuscripti Cantabrigensis multa disputant de antiqua versione Latina Evangeliorum, de ea scilicet quae obtinebat in Ecclesia occidentali ante Hieronymianam castigationem. Multa leguntur in nostris exemplaribus manuscriptis, quae longe absunt ab amborum conjecturis: nonnulla vero quibus nunc hujus, nunc illius dicto vera esse comprobantur. Cujus demum causae potissimum faveant mss. codices nostri, non ante ipsorum impressionem perdisces.

III. Longum esset, si vellem cunctos quorumdam [Col. 0110A] criticorum errores huic articulo inserere, et falsas eorum opiniones de versuum divisionibus ac distinctionibus usitatis apud Antiquos, singillatim refellere, propositisque capitulis ad singula respondere. Unde laciniosae disputationis fastidia fugiens, et in arctum verba compingens, illud tantum breviter lectorem admoneo, nullum adhuc nuperorum scriptorum satis accurate dixisse de antiquis versibus seu commatibus Scripturarum divinarum. Pleraque ex Augustini Speculo afferunt in suis notis et observationibus, quae ad fidem vetustissimorum codicum probata statim evanescunt, et falsa demonstrantur. Scribit vir doctus, et mihi summa veneratione semper colendus, Augustinum quidem ita Bibliorum versus distinxisse sibi visum, ut sex dictiones unusquisque [Col. 0110B] versus contineret: subditque verba isthaec: Sed id Augustiniano codici videtur fuisse peculiare, non omnibus commune. Libros Scripturae plerosque, et fortasse omnes per versus distinxit Hieronymus, sed hodiernae distinctionis nulla apud eum exstant vestigia. At pace eruditissimi scriptoris dicere fas sit, innumeros fuisse antiquitus in totis Bibliorum voluminibus, qui duas vel tres tantum dictiones continerent, nec aliquo vocabulorum numero praefinito circumscribendos esse hujusmodi versus, cum nulla certa lege, nunc plures in eis, nunc pauciores dictiones decurrant. Deinde Augustiniano codici nihil fuit peculiare in distinctionibus versuum, sed totum commune habuit cum aliis exemplaribus Graecorum ac Latinorum Patrum. Tertio denique apud Hieronymum [Col. 0110C] nonnulla exstant vestigia hodiernae distinctionis versuum; uti subjectis exemplis infra declarabimus, nullo tamen animo litigandi, sed proponendae solius veritatis studio.

Distinctiones autem versuum in libris veterum scriptorum usitatissimas fuisse, facile nobis concedent qui animum attenderint ad Historiam Josephi, ad Hesychii presbyteri testificationem, atque ad vetustissima Scripturarum sacrarum monumenta, quae ante mille et centum annos in membranis pretiosissimis exarata supersunt. Josephus igitur vernaculus Judaeorum scriptor, et Apostolicorum temporum aequalis vel suppar, notat ad finem libri XX Ἀρχαιολογίας suae, versus in his viginti Antiquitatum voluminibus exstitisse sexaginta millia: quae profecto nec tot [Col. 0110D] numerari possent in textu Graeco Josephi, nisi breviores fuissent hodiernis nostris Biblicis, nec ad certum numerum praefiniri, nisi distincte et per intervalla fuissent descripti in autographo ejusdem auctoris. Morem hunc describendi multa versibus valde superiorem Josepho ostendit Hesychius presbyter Jerosolymorum, cum in tractatu, quem vocat Στιχηρόν dudecim prophetarum eum refert ad tempora Davidis et Salomonis, sive etiam Jobi his Regibus vetustioris: addens insuper similem versuum distinctionem se invenisse in aliquot exemplaribus librorum apostolicorum: Πλὴν ἀλλὰ καὶ τὴν ἀποστολικὴν Βίβλον οὕτω τινὶ συγγραφεῖσαν εὑρὼν , etc. Non ergo recensuerat tempore Hesychii sed jam recepta et inolita [Col. 0111A] versuum distinctio in libris sacris veteris ac novi Testamenti. Nec unum solummodo sacrum contextum versibus fuisse distinctum ac descriptum novimus; sed versiones etiam Graecas quascumque Instrumenti veteris ab Origene per membra sive versuum cola fuisse divisas docuit nos Eusebius Caesariensis lib. VI Eccl. Hist. cap. 16, ubi haec habet de opere Hexaplorum Origenis: Has igitur omnes interpretationes cum in unum corpus collegisset, et per cola ac membra distinxisset, et sibi invicem e regione opposuisset, una cum Hebraico textu, Hexaplorum nobis exemplaria reliquit. De verbis hisce Graecis, διελών τε πρὸς κῶλον , fuse satis disputavit Henricus Valesius Eusebii interpres eruditissimus, jure merito castigans Christophorsonum quod verterit praedicta [Col. 0111B] verba collumellis inter se distinxit: cola enim sunt versus seu membra sensum integrum absolventia. Verum ipse Valesius non videtur naturam versuum Scripturae plene assecutus, quia confundit in Hieronymi praefatiunculis cola versuum cum commatibus, quae partes sunt et membra colorum, sensum integrum saepius non absoventia. Sed age, proferamus in medium annotationem Valesianam in locum Eusebii jam laudatum. Primus, inquit, apud Latinos Hieronymus interpretationem suam per versus distinxit, imitatus Origenem, qui in Hexaplis idem praestiterat. Porro Origenes, in eo maxime consuluit legentium utilitati. Nam quaecumque per versus distincta sunt, ea facilius, tum intelliguntur, tum memoriae mandantur. Adde quod ad Graecas editiones inter se [Col. 0111C] comparandas, prorsus necessaria fuit hujusmodi distinctio. Exemplum Origenis secuti sunt postea complures, et in novo testamento idem praestiterunt, quod ille prius fecerat in vetere instrumento, ut testatur Hesychius Jerosolymitanus in libro quem inscripsit Στιχηρὸν , duodecim prophetarum. Quem quidem librum ideo sic inscripsit, quod ad marginem singulorum versuum apposuerat expositionem locorum difficilium, quod παρατίθεσθαι et παράθεσιν ipse vocat. Verba Hesychii sunt haec: ἔστι μὲν ἀρχαῖον τοῦτο τοῖς θεοφύροις τὸ σπούδασμα, στιχηδὸν ὡς τὰ πολλὰ πρὸς τὴν τῶν μελετωμένων σαφήνειαν, τὰς προφητείας ἐκτίθεσθαι , etc., quae Latine ita reddimus. Libros propheticos majoris perspicuitatis causa per versuum cola dividere, vetus inventum est sanctorum Patrum. Nam [Col. 0111D] initio sine ulla distinctione legebantur. Postea vero viri docti et sacrarum litterarum studiosi, majoris ut dixi perspicuitatis causa, hujusmodi versuum distinctionem excogitarunt. Ita Prophetarum libri ab illis editi sunt. Sic Davidis Psalmi; sic Proverbia, et Ecclesiastes, et Canticum canticorum. Sic liber Jobi per versus distinctus reperitur. Sed et librum Apostolicum, id est, Actus et Epistolas apostolorum hoc modo ab aliquibus descriptum inveni. Subjungit deinde Hesychius haec verba: Ἀλλ` ἐπειδὴ πολλὰ μὲν τῶν ἀσαφῶν ἡ τῶν στίχων σαφηνίζει διαίρεσις . Ubi στίχους vocat quae κῶλα dicere debuisset . . . . . . . . supra monuimus, quid primum ab Origene praestitum sit in Hexaplorum editione: quod singulas interpretationes [Col. 0112A] per versuum cola distinxit. Itaque versuum distinctio quam hodie in Septuaginta Seniorum interpretatione cernimus, Origenis inventum est. Sic ille Origenis quidem inventum est, quod interpretationes Graecas e regione sibi invicem opposuerit: at non facile acquiesceremus Valesii sententiae in priori Origenis invento, quo scilicet versuum distinctionem derivatam dicit in Septuaginta Seniorum interpretationem. Credibilius est, ni fallor, aliqualem versuum et commatum divisionem observasse veteres illos Graecos interpretes, Septuaginta dico, Aquilam, Symmachum et Theodotionem, quam confuso prorsus et indistincto imperitorum scriptorum more suas versiones condidisse. Ex Josepho ostensum quoque est supra, consuetissimum fuisse morem apud veteres [Col. 0112B] auctores, aetate apostolis aequales, Opera dividendi per versus, ac eorum numerum in fine librorum annotandi. Praeterea libri στιχήρεις dicti, id est, Job, Psalmi, Proverbia Ecclesiastes et Canticum canticorum, versibus ab initio conscripti sunt. Unde evidens exsurgit argumentum, quod in illis saltem libris divisio versuum inventum Origenis haberi nullatenus debet. Plura sunt in annotatione Valesii, praecipue Graecorum verborum Hesychii interpretationem spectantia, quae eruditorum judicio permittimus. Tantum dicam Hesychium apposite versus appellasse στίχους , non κῶλα , ut voluit Valesius: colon enim sumitur apud Hieronymum pro sententia integra, quae duobus vel tribus caesis decurrit in sacris libris: στίχος , vero dicitur quodlibet caesum coli, et [Col. 0112C] quaelibet subdistinctio in periodis sermonum. Rem exemplis manifestam facere juvabit. Psalmus I hanc habuit antiquitus versuum dispositionem ac distinctionem in vetustissimis Ecclesiarum monumentis:

Duo ibi sunt κῶλα , id est, duae sententiae, prior trimembris, et posterior bimembris: quinque autem membra et quinque στίχοι seu versus Hesychiani, qui singulis sententiolis et lineis constituuntur. In exemplaribus Canonis Hebraicae veritatis cola semper incipiunt ab una littera majuscula, saepius etiam [Col. 0112D] miniata: στίχοι seu versus indiscriminatim a minuta littera vel majuscula, juxta morem quorumvis scriptorum, et eorum temporum, quibus libri descripti sunt. In Psalterio v. g. monasterii San-Germani, cujus usuram habuisse dicitur sanctissimus antistes Parisiensis, ac patronus noster, litterae omnes versiculorum initiales ubique visuntur aequales, quia universae unciales sunt sive majusculae per totum contextum: sic enim legimus psal. I:

IDEO NON RESURGENT IMPII IN JUDICIO. NEQUE PECCATORES IN CONCILIO JUSTORUM. QUONIAM NOVIT DOMINUS VIAM JUSTORUM ET ITER IMPIORUM PERIBIT.

Contra quatuor hos στίχους , id est, versus in duobus [Col. 0113A] colis exscriptos retinent Canonis exemplaria, ad hunc modum:

Inter στίχους igitur et inter κῶλα eamdem distinctionem adhibere debuit Valesius, quam omnes agnoscimus in circuitum perfectum orationis, et inter membra ejusdem circuitus, id est inter περίοδον et inter κῶλα . Quae ut ex Augustino manifestiora fiant, in consideratione eorum quae leguntur cap. 7, lib. IV de Doctrina Christiana, paulisper immoremur: nonnihil enim lucis accedet si recte intelligatur quod de periodis, colis, et commatibus ibi reperitur [Col. 0113B] scriptum: Agnoscitur, inquit Augustinus, et aliud decus, quoniam post aliqua pronuntiationis voce singula finita, quae nostri membra et caesa, Graeci autem κῶλα et κόμματα vocant, sequitur ambitus sive circuitus, quem περίοδον illi appellant, cujus membra suspenduntur voce dicentis, donec ultimo finiatur. Nam eorum quae praecedunt, circuitum membrum illud est primum, quoniam tribulatio patientiam operatur: secundum, patientia autem probationem: tertium, probatio vero spem. Deinde subjungitur ipse circuitus, qui tribus peragitur membris, quorum primum est, spes autem non confundit: secundum, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris: tertium, per Spiritum sanctum, qui datus est nobis, At haec atque hujusmodi in elocutionis arte traduntur; et iterum [Col. 0113C] paulo inferius: Porro autem qui novit, agnoscit quod ea caesa, quae κόμματα Graeci vocant, et membra, et circuitus, de quibus paulo ante disserui, etc. Caesa ergo sunt quae commata a Graecis vocantur: cola membra integra, et majora commatibus: periodi vero, circuitus qui pluribus membris peraguntur, ita ut circuitus in κῶλα , cola in κόμματα divisa sint in oratione, juxta elocutionis artem, de qua ibidem disputat sanctus Augustinus, qui tres distinctionum species propriis vocabulis ostendit in una B. Pauli περικόπῃ . His non ex aequo respondent Hieronymianae versuum distinctiones: duo enim genera divisionum in Scripturis solum memorat Hieronymus, ejus scilicet quae fit per κῶλα integra, et asterius quae per κῶλα et κόμματα distincta est. De priori distinctione [Col. 0113D] versuum per integra κῶλα meminit expresse in praefatione librorum Paralipomenon, quos ex Hebraeo Latine reddidit: Et quod nunc, inquit, DABRE AJAMIM, id est, Verba dierum, interpretatus sum: idcirco feci, ut inextricabiles moras, et silvam nominum, quae scriptorum confusa sunt vitio, sensuumque barbariem, apertius et per versuum cola digererem. Eadem versuum cola, membra vocat praefatione in Josue: Monemusque lectorem, ut silvam Hebraicorum nominum, et distinctiones per membra divisas diligens scriptor conservet. Praefationibus autem in Isaiam et in Ezechielem non solum per cola, sed per cola et commata suam versionem novam ex Hebraeo distinctam fuisse, docet ad morem librorum Demosthenis et Ciceronis: [Col. 0114A] Nemo, inquit, cum prophetas versibus viderit esse descriptos, metro eos aestimet apud Hebraeos ligari, et aliquid simile habere de Psalmis et Operibus Salomonis: sed quod in Demosthene et in Tullio solet fieri, ut per cola scribantur, et commata, qui utique prosa, et non versibus conscripserunt. Nos quoque utilitati legentium providentes, interpretationem novam novo scribendi genere distinximus. Ita Hieronymus praefatione in Isaiam, et in Ezechielem de Hebraeo similiter ab eo versum, hoc modo invitat Paulam et Eustochium ad lectionem ejusdem prophetae: Legite igitur et hunc juxta translationem nostram: quoniam per cola scriptus, et commata, manifestiorem legentibus sensum tribuit. Colis igitur et commatibus distincta erat nova Hieronymiana interpretatio prophetarum, [Col. 0114B] cum tantum colis libros Paralipomenon divisisset. Quare lectorem non praemonuit praefationibus in volumina Historica Josue et Paralipomenon, ne crederet ex sua colorum distinctione, metra esse in illis libris: sicut revera illam opinionem docet esse praecavendam in libris propheticis; quia per cola et commata descripti speciem habent metricae compositionis. Quae ut oculis omnium perspecta sint et manifesta, nonnullas sententias, tum ex Prophetis, tum ex Paralipomenis, hic loci describere non gravabor. Sic igitur per cola et commata edidimus sequentes Isaiae prophetae sententias sive periodos cap. I:

Modus hic dividendi contextum sacrum prophetarum, nihil differt ab eo, quo psalmi descripti sunt in exemplaribus Canonis Hebraice veritatis: nam psalmo nono verbi gratia similem habes versuum distinctionem.

Prophetarum itaque et Psalmorum descriptio, cum eadem fuerit in nova Hieronymi translatione ex Hebraeo, non abs re monuit S. Doctor praefatione in Isaiam, ne quis, cum videret Prophetas versibus descriptos, metro eos aestimaret apud Hebraeos ligari et aliquid habere simile de Psalmis et operibus Salomonis, cui addendum est, et de Jobi volumine: Job namque, teste Hieronymo, metro ligatur apud Hebraeos, et versibus in versione ejusdem descriptus legitur ad morem Psalmorum et operum Salomonis. Non sic Paralipomena, quae, ut dixi, colis tantummodo descripta sunt et distincta ad vitandam [Col. 0115A] sensuum barbariem et confusionem. Unde cola isthaec ita descripta reperiuntur cap. I libri prioris:

Quam diversa sit ista distinctio per cola versuum ab ea, quae fit per cola et commata, nemo prudens ex propositis exemplis perspectum modo habere non potest. Quis enim sibi persuadere patietur, cola in Paralipomenis descripta, speciem praeferre metricae cujusdam compositionis? Econtra quis inficias ibit, distinctionem prophetarum per cola et commata similem esse metricis descriptionibus? In ea distinctione [Col. 0115B] versiculorum diceres Prophetas decurrere hexametris et Pentametris, licet prosa et non versu conscripti sint. Paralipomena vero nullam habent imaginem hexametri aut pentametri, sed solius orationis per membra divisae, id est, per suas περικοπὰς et circuitus distinctae. Ergo colis tantum Paralipomenon, et Josue libros distinxit Hieronymus, cum omnes prophetas per cola et commata descripserit, ut ipse fidem facit in suis praefatiunculis. Quod distinctionis duplex genus facilius intelliges, si noveris eadem volumina Scripturarum diversimode fuisse secta et descripta in variis ac diversis mss. codicibus. Neque vero colis et commatibus ubique distinctus invenitur liber Jobi, vel liber Psalmorum; sed nunc per versuum integra cola, nunc per cola [Col. 0115C] et commata, sicut unicuique scriptorum veterum placuit, descriptos fuisse nulli dubium est. Librum Jobi per cola distinxit ms. codex monasterii nostri Majoris prope Turones, quem per cola et commata dividunt Exemplaria tria Canonis Hebraicae veritatis, Memmianum dico, Carcassonense, et San-Germanense nostrum. Cap. III libri Job sic legimus scriptum in codice Majoris monasterii, ante sexcentos annos in membranis pulchre exarato:

[Col. 0115D] Tria, ut vides, hic cola versuum descripta sunt, quae in omnibus aequalia sunt divisioni hodiernae, et Massoretharum distinctionibus. In exemplaribus autem Canonis eadem verba diversam habent versuum distinctionem, quia per cola, et commata separantur juxta morem vetustissimorum Scriptorum, qui aliquanto tempore post Hieronymum Biblia sacra describebant in hunc modum:

[Col. 0116A] In aliis quamplurimis mss. libris liber Job nec primum habet, nec secundum genus distinctionis, sed uno quasi ductu et eodem tenore descriptus est, sicut describuntur Mosis et Regum volumina. Nec alio modo versus in illis ex ordine secantur, quam punctis adhibitis, duobus vel tribus pro voluntate scriptorum veterum, qui Cassiodorum secuti videntur in eo quod docuit cap. 12 de Institutione divin. litterarum. Nam quod per intervalla Hieronymus in sua translatione descripsit, illud consequenter posuisse et adunasse Cassiodorus credendus est ex iis, quae loco citato leguntur: Hunc autem pandecten, inquit, propter copiam lectionis minutiore manu in senionibus quinquaginta tribus aestimavimus conscribendum, ut quod lectio copiosa tetendit, scripturae densitas [Col. 0116B] adunata contraheret. Copiosissima erat in editione Hieronymi lectio Scripturae propter distincta intervalla colorum et commatum: eam breviorem fecit et contractiorem Cassiodorus, cum et minutioribus characteribus litterarum, et adunatis partibus prius distinctis in unum veluti densum corpus contraxit. Infinita supersunt mss. exemplaria sacrorum Bibliorum, ubi versus, tam in Psalmis, quam in reliquis notis, tantum interpunctis distincti reperiuntur: sed rariora in quibus Psalmi, et praecipue libri Jobi, colis versuum sunt descripti; rarissimi autem codices illi sunt qui per cola et commata adhuc retinent descriptos libros στιχήρεις Jobum nempe cum Psalmis Davidis, et operibus Salomonis. Quod igitur spectat distinctionem versuum in toto Canone [Col. 0116C] Hebraicae veritatis, eam mutuati sumus e vetustissimis monumentis, quorum ope destituti in Mosis voluminibus, Josue, Judicum, etc., nihil per cola versuum ibidem dividere nobis permisimus, sed tantum interpunctionibus ad versuum distinctionem adhibitis editionem nostram absolvimus prout licuit mediocritati nostrae.

Notandum vero cum primis, duo genera distinctionum, quae in versibus Jobi et psalmorum diximus usitata, in pluribus Hebraeis voluminibus mss. nondum esse obsoleta: nam quaecumque observavimus in Latinis libris de distinctione versuum nunc per cola, modo per cola et commata, eadem prorsus occurrunt in antiquis Hebraeorum monumentis, haud incuriose a nobis eruditionis causa perlustratis. Hebraica [Col. 0116D] Biblia mss. quae in Bibliotheca Oratorii Parisiensis asservantur, hisque litteris et numeris, BB. 33 notata sunt, non aliam agnoscunt versuum distinctionem in libris Jobi, Davidis, et Salomonis, quam quae a Massorethis praefinita est per puncta dicta Silouc, sive Soph Pasuc. At regia Hebraica sacrorum Bibliorum volumina mss. num. 5 et 6 eosdem libros descriptos retinent per cola versuum et commata, ita ut diceres exemplaria Canonis Latina ex illis Hebraeis expressa fuisse. Tanta namque reperitur inter utrosque codices affinitas et concordia, ut nobis saepius admirationi fuerit, quando cum Hebraeis comparabamus exemplaria Latina. Liber Job, attestante Hieronymo, prosa incipit, versu labitur, pedestri sermone finitur, [Col. 0117A] id est, a principio voluminis usque ad verba Job, ubi ait: Pereat dies, etc., prosa oratio est: ab illo autem commate usque ad finem libri versibus absolvitur, nempe usque ad haec verba, et ago poenitentiam in favilla et cinere. Parvum autem comma sive Capitulum quod remanet prosa oratione contexitur. Totum istud libri Job artificium religiose observatum videmus in regiis mss. Hebraeis jam laudatis totum item in exemplaribus Canonis Hebraicae veritatis, quem Latinum fecit Hieronymus. In eo tantum discrepabant, quod Hebraeorum versuum commata spatiis vacuis ab invicem separantur in eadem linea: quae commata sibi subjecta et subnexa reperiuntur in Latina versione, propter majorem verborum Latinorum copiam, qua proprietas hujus linguae completur. Res erit facilior intellectu, si hujus discriminis exempla proponamus. [Col. 0117B] Jobi itaque capite tertio talis est apud Hebraeos commatum distinctio in versibus. ** ▩ [Hebrew Text] Jovad jom havaled bo valaela amar hora gaver.

Haec duo commata ejusdem versus in Latina versione sibi subnexa sunt, ut diximus, et hoc modo descripta:

Ita consequenter per totum Jobum, et in Hebraeis mss. codicibus, et in Latinis Canonis exemplaribus, cola versuum et commata descripta reperiuntur. Quorum distinctionem etsi in pluribus mss. codicibus minime observatam videamus, nullum propterea movere debent [Col. 0117C] exemplariorum tantae discrepantiae, quia inductae sunt a librariis et scriptoribus antiquis, qui nunc plures sententias conjungunt, nunc distrahunt, prout in calamum fluerent, et animus scriptoris, tum Hebraei, tum Latini, operi esset intentus, aut vagus; ut in magnis et diuturnis operibus fieri solet. Scriptor codicis Hebraei Oratoriani supra memorati integros versus continue descripsit in toto psalterio, nec ullam ibi observavit commatum distinctionem, quam tamen prosecutus est libro primo Paralipomenon, cum cap. XVI ejusdem libri psalmum CIV non segniter exscribere voluit. Idem esto judicium de scriptore Latino, ms. codicis Bibliorum, quem Colbertinae bibliothecae donarunt canonici Anicienses: is enim colis versuum distinxit priores octo vel decem psalmos Davidis, [Col. 0117D] reliquos vero sequentes descripsit absque simili colorum distinctione, interpunctionibus solummodo adhibitis in fine versuum. His addendae essent aliquot variantes distinctiones versuum interdum occurrentes in regiis Hebraeis codicibus, inque tribus exemplaribus Latinis Canonis Hebraicae veritatis nisi curioso lectori sufficerent quae praemisimus exempla ad causae explicationem.

Nunc si ad periodos, cola et commata ab Augustino observata in Epistolis Pauli redeamus, proclivis est atque expedita responsio, sanctissimum antistitem respexisse lib. IV de Doctrina Christiana, non ad distinctionem versuum usitatam in libris sacris, sed ad hagiographorum scriptorum eloquentiam, quam [Col. 0118A] ostendere studuit e contextu Epistolarum B. Pauli, ubi grammaticae artis distinctiones, ac leges elegantioris sermonis probantur retentae. Cola igitur et commata S. Augustini nihil hoc loco spirant praeter gradationem grammaticam, qua verba vel sensa connectuntur alterum ex altero, sicut Rom. V, III, ex tribulatione patientiam, ex patientia probationem, ex probatione spem connexam videmus: vel decus aliud orationis, quo post aliqua pronuntiantis voce singula finita, sequitur ambitus sive circuitus, quem περίοδον appellant: grammaticorum et oratorum sunt ista cola et commata: Hieronymiana autem κῶλα et κόμματα in praefatiunculis S. Doctoris memorata, distinctiones sunt Scripturarum per membra divisae, quae numerum versuum constituunt in libris sacris. [Col. 0118B] Quas distinctiones versuum, nunc majores fuisse apud veteres Scriptores, nunc breviores supra dicebamus. Utrumque autem id distinctionum genus ab Hieronymo agnitum et usurpatum, ex ejusdem verbis breviter demonstrandum est. Versuum distinctio ab antiquo aevo usurpata in libris sacris, ea primum haud dubie recensenda est quae in editione Vulgata ante Hieronymum obtinebat: quaeque copiosior fuit caeteris omnibus divisionibus tam antiquis, quam hodiernis. Hac distinctione versuum partiti olim psalmi, duplo majorem habuere numerum versiculorum, vel interdum triplo majorem, quam nunc habent in Vulgata nostra Latina. Verbi causa psal. XIII juxta hodiernam divisionem decem versibus distinctus legitur, juxta antiquam divisionem in Psalterio Romano [Col. 0118C] duodecim habuit versus, vel tredecim, numerato titulo psalmi pro uno commate. In communi autem et veteri Latina translatione viginti quinque numerantur στίχοι , aut viginti sex cum titulo. Istius copiosissimae divisionis versuum meminit Hieronymus, dum virgini eruditissimae Eustochio respondet prooemio in lib. XVI Commentariorum in Isaiam: Non parvam, inquit, mihi quaestiunculam delulisti, quod scilicet octo versus qui leguntur in Ecclesiis, et in Hebraico non habentur, tertii decimi psalmi, Apostolus usurparit, scribens ad Romanos: Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, venenum aspidum sub labiis eorum. Quorum os maledictione et amaritudine plenum est, veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. Contritio et infelicitas [Col. 0118D] in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt; non est timor Dei ante oculos eorum. Quod cum audissem, quasi a fortissimo pugile percussus essem, coepi tacitus aestuare, et stuporem mentis vultus pallore signare, etc. Octo illi versus, qui tres tantum habent distinctiones in nostra Vulgata Latina, et in Romano Psalterio, hoc ordine et numero decurrunt in Psalterio S. Germani, veterem Vulgatam et Κοινὴν complexo, et uncialibus, ut vocant, litteris aureis atque argenteis exarato:

In Ecclesiis Latinorum legebantur octo illi versus, teste Hieronymo, ac virgine Eustochio, in eorum quoque codicibus modo jam exhibito scribebantur cum totidem versuum distinctionibus, quae duplam vel triplam habent divisionem cum nostra hodierna comparatae. Eamdem versuum distinctionem numerosam agnoscit Hieronymus epistola ad Sunniam et Fretelam, ubi haec habet ad psal. XVII, 13: Grando et carbones ignis, etc. Et quaeritis cur Graecus istum versiculum secundo non habeat, interpositis duobus versibus. Sed sciendum quia de Hebraico, et Theodotionis editione in Septuaginta Interpretibus sub asterisco [Col. 0119B] additum sit. Ita est, Graecus contextus ad quem vetus antiqua Latina expressa est, non legebat in Κοινῇ Grando et carbones ignis; post ista: Et Altissimus dedit vocem suam; sed semel tantum ante: Et intonuit de coelo Dominus. Unde illum versiculum cum asterisco reposuit Hieronymus in hunc modum:

Tres ultimi versus hujus divisionis, unicum constituunt vers. XIV in Vulgata Latina. Unde colligas maximum discrimen quod intercidit inter hodiernam, et inter antiquissimam distinctionem versuum, in libris sacris usurpatam primis fidei temporibus. De [Col. 0119C] numerosa hac versuum divisione consulatur adhuc Hieronymus in C. XXI Ezech., in C. LXIII Isaiae, et aliis innumeris locis, quorum recitationi indulgere non juvat, eo quod jam allata testimonia lectori studioso satis esse credidimus. Unum superest, ut nonnulla vestigia hodiernae distinctionis versuum ostendamus existere apud Hieronymum, quod supra me facturum promisi. Sciendum igitur verba Jobi cap. XLII, vers. VI, quibus poenitentiam suam praedicat, unum efficere versum apud S. Hieronymum, ut unum dicimus juxta hodiernam versiculorum divisionem, a Massorethis mutuatam. Nam postquam monuerat praefatione in librum Job ex Hebraeo conversum, hexametris versibus ipsum decurrere apud Hebraeos, a verbis scilicet Job, in quibus ait, Pereat dies, etc., [Col. 0119D] usque ad eum locum, ubi ante finem voluminis scriptum est: Idcirco ipse me reprehendo, et ago poenitentiam in favilla et cinere: subdidit statim: A supradicto autem versu usque ad finem libri, parvum comma quod remanet, prosa oratione contexitur. Ubi duo observari velim, primum eamdem distinctionem, et eamdem unius versus continentiam in supradictis verbis Job, usurpatam fuisse ab Hieronymo, quae in Vulgata hodierna versuum distinctione usu recepta est: unde sequitur nonnulla hodiernae distinctionis vestigia apparere apud Hieronymum. Deinde comma ab eodem S. Doctore vocatum hoc loco non esse promiscue accipiendum cum colis et commatibus versuum, de quorum divisionibus in hoc articulo [Col. 0120A] disputatur: quia comma quod remanet a supradicto versu Jobi usque ad finem libri, integrum est capitulum, plurimis constans sententiis, id est plurimis versibus, et versuum commatibus. Comma itaque hic loci dictum, idem est quod περικοπὴ apud Origenem ac caeteros Graeciae tractatores. Aliud vestigium hodiernae distinctionis versuum putabam me invenisse lib. I Commentariorum Hieronymi in Danielem C. III de illis enim verbis, Benedicite sancti et humiles corde Domino, laudate et superexaltate eum in saecula, ita disserit S. Hieronymus: Humilitatem cordis habere, et praesens versiculus docet, etc. At inspectis diligenter mss. codicibus Commentariorum in Danielem, fidem nullam esse deprehendi in editis libris: ita enim textum praedictum Danielis describunt, [Col. 0120B] ac si integrum vers. 87 C. III recitaret, et commentariis illustraret Hieronymus, cum certum sit mediam tantum partem versiculi nostri positam ab eo fuisse et expositam in suis Commentariis, istam nempe: Benedicite sancti et humiles corde Domino. Et hoc est, quod Hieronymus vocat praesentem versiculum, juxta antiquam, et non juxta hodiernam distinctionem versuum. Ad alia proinde exempla divertendum nobis est. In Ps. CXVIII duplicem distinctionem versuum usitatam fuisse apud veteres discimus e vetustissimis monumentis, ex Hieronymi epistolis non paucis, et egregio Augustini Speculo. Monumenta vetustissima ista sunt: Psalterium S. Germani toties laudatum, et exemplaria tria Canonis Hebraicae veritatis, ubi Psal. CXVIII sedecim habet [Col. 0120C] versus sub unaquaque littera alphabeti Hebraici, qui sic describuntur in Vulgata veteri, quam continet Psalterium ante nuncupatum S. Germani:

Haec erat numerosa versuum distinctio in Ps. CXVIII, quae e Vulgata antiqua versione Latina in novam S. Hieronymi translationem illico derivata est, uti [Col. 0121A] res est in promptu ex Speculo S. Augustini, qui hujus psalmi versus quamplurimos citavit, et eorum numerum determinat, dicens duos esse versus ab illis verbis: Praecepta tua non sum oblitus, usque ad ista quae leguntur vers. 85: Foderunt mihi superbi foveas, quae non erant juxta legem tuam. Totidem etiam ab his usque ad ea: Paulo minus consummaverunt me in terra, etc., numeri ergo versuum, quos assignat Augustinus, saepius iterando: Et post duos versus: Et post septem versus, etc., perfecte quadrant ad distinctionem jam dictam, usitatam in veteribus Ecclesiarum monumentis, quae sedecim versuum divisiones exhibent ad singula Alphabeti Hebraici elementa. Alii mss. codices Psalmorum antiquissimi quamplures ac optimae notae, octo tantum versus [Col. 0121B] habent ascriptos sub singulis litteris Hebraicis, tam in veteri editione juxta LXX Interpretes, quam in nova Hieronymiana ex Hebraeis voluminibus prognata. Ita Psalterium triplex S. Hieronymi in codice vetustissimo Carnutensi descriptum per tres columellas sibi invicem oppositas, ad similitudinem Tetraplorum et Hexaplorum Origenis. Itaque quoque aliud triplex Psalterium bibliothecae Sorbonicae, quod Graecam LXX Seniorum editionem, Latinis tamen scriptam elementis, curiosissime retinet cum Psalterio Romano et translatione Hieronymi Hebraica. Sic denique Vaticani, Regii, Colbertini, San-Germanenses, et alii innumeri codices mss. Psalmorum, in quibus exstat editio nova Hieronymi, aut vetus juxta Septuaginta Interpretes. Per cola versuum, sive per [Col. 0121C] octonos versus descripti sunt universi codices illi, secundum hodiernam versuum distinctionem et enumerationem in psalmo centesimo decimo octavo, de quo Hieronymus ad Paulam Urbicam: Studiosissime perquisisti, quid sibi velint Hebraeae litterae, quae psalmo quem legebamus, videbantur insertae. Respondi secundum ordinem litterarum eum esse compositum, quod videlicet ex prima littera, quae apud eos vocatur ALEPH, octo versus inciperent, rursus ex sequenti BETH, totidem versus exordium sumerent, ac postea ex GIMEL idem numerus compleretur, atque ita usque ad TAU, quae apud eos extrema littera est, psalmum esse conscriptum, etc. Eamdem versuum distinctionem seqnuntur Hilarius et Ambrosius in suis ad psalm. CXVIII commentariis: unde manifestum nobis est, non solum [Col. 0121D] apud Hieronymum, sed apud alios etiam Ecclesiae doctores et antiquissimos scriptores nonnulla exstare vestigia hodiernae versuum divisionis et enumerationis. Idem intellige de ultima sectione Proverbiorum, quod de Psal. CXVIII: nam apud Hieronymum illa περικοπὴ quae laudes mulieris fortis prosequitur, viginti duobus constat versibus juxta numerum litterarum Hebraicarum: Proverbia quoque Salomonis, inquit Hieronymus epistola jam laudata, extremum claudit Alphabetum, quod tetrametro iambico supputatur ab eo loco, in quo ait: Mulierem fortem quis inveniet? In exemplaribus autem Canonis, inque vetustissimis aliquot aliis mss. codicibus, numerantur in illa sectione, non tantum 22 versus, sed 44, [Col. 0122A] quia per cola et commata descriptum ibi legitur ultimum alphabetum:

Quatuor hi versus antiquae distinctionis, unicum constituunt in nostra Vulgata Latina Luc. XXIV, 13. Tanta igitur erit distantia numerorum in versibus Biblicis apud nos et apud Antiquos, quanta est unius partis ad quatuor partes. Quare neminem moveant adeo dissonantes numeri versuum, qui hodie supputantur in sacris voluminibus, cum illis versuum enumerationibus, quae leguntur in veteribus Bibliorum sacrorum exemplaribus manuscriptis, Graecis atque Latinis: Incredibile visum est nupero scriptori critico, in solo Jobi volumine defuisse septingentos vel octingentos versus ante editionem ejusdem libri, [Col. 0123A] quam sub asteriscis et obelis edidit Hieronymus: at si fuisset mediocriter versatus in antiquis versuum distinctionibus, judiciumque de illis fecisset ex vetustissimis exemplaribus divinorum voluminum, et non ex propria praesumptione, ineptam pervidisset conjecturam suam, qua sollicitare voluit germanam lectionem praefationis Hieronymi in librum Job, et hoc modo adulterandam: Septuaginta, vel octoginta versus desunt: pro septingentis, septuaginta, vel pro octingentis, octoginta. Qualis restitutor lectionum Hieronymianarum! Utinam abscindantur qui vos conturbant.

Plura praetermisimus, ne nimia longitudo molesta sit lectori, et quod prodest scriptoris exercitationi, noceat corporis ipsius valetudini. Ad manifestandas [Col. 0123B] igitur versuum Biblicorum quaslibet distinctiones, antiquas ac recentiores, numerum versuum, quem singuli divinarum Scripturarum libri continent, in tetraplis exhibemus, ut sic uno intuitu diversas hujusmodi distinctiones quilibet studiosus liquido habeat perspectas, neque deinceps uniuscujusque critici errores sequi cogatur.

Liber Judith, quae non est in Canone Hebraeorum, habet versus 1300 juxta antiquam distinctionem; 1100 in codicibus versionis Hieronymi; et 1700 apud Nicephorum Constantinopolitanum. Tobias autem habet versus 1000 in antiqua divisione, et apud Nicephorum 800, alibi omittuntur. In Novo Testamento diversae quidem sunt versuum enumerationes, sed minor est inter indices distantia, quam sit in libris veteris Instrumenti, quod subjecta tetrapla docebunt.

Primam versuum enumerationem, quam vocamus antiquam ante Hieronymum, mutuati sumus ex vetustissimo Catalogo codicis ms. San-Germanensis, qui complectitur Epistolas Pauli Graece ac Latine, litterisque uncialibus exaratas. Scriptor hujus libri [Col. 0124C] adtexuit in fine ante Epistolam ad Hebraeos Catalogum omnium divinorum librorum veteris ac novi Testamenti, annotans e regione numerum versuum uniuscujusque voluminis. Praetermisit nihilominus V. T. nonnullos libros, et epistolas aliquot Pauli apostoli. Hunc nos defectum suis locis notavimus hoc modo, omittuntur hic, supple versus libri, qui non recensentur in pervetusto illo indice sacrorum Bibliorum. Sub nomine Barnabae, versus Epistolae ad Hebraeos videtur enumerasse: neque vero mente adeo vagus credendus est, ut Epistolam quam ob oculos habebat, dum Catalogum describeret, incuriose omnino praetermitteret. Doctorum tamen hic adsit judicium. Versus singulorum librorum numerat, prout inveniebantur distincti in antiqua versione [Col. 0124D] Latina usu recepta ante Hieronymum. Quod manifeste probari potest ex unico libro Job, quem dicit continere versus mille sexcentos. Ubi advertas velim Job antequam apud Graecos cum asteriscis restitueretur ab Origene, habuisse versus sive στίχους 160. Restitutus vero habebat versus 2200, id est, sexcentos supra numerum praecedentem. Consule testimonia veterum Scriptorum posita in fronte ejusdem libri Job, a nobis editi, cum asteriscis et obelis, II parte hujus divinae Bibliothecae. Secundam versuum enumerationem invenimus in mss. codicibus versionis Hieronymianae, eumque numerum hic in tetraplis nostris proposuimus sicut exstat in illis exemplaribus vetustissimis. Errores igitur hujusmodi [Col. 0125A] numerorum, quotquot sunt, penes antiquos erunt librarios, et exscriptores imperitos. Porro tertium Canonem librorum sacrorum cum numero versuum singulis libris annotato, Nicephori patriarchae constantinopolitani esse diximus. Hunc edidit nobis eruditissimus P. Pithoeus in opusculo de Latinis SS. Bibliorum interpretibus, quo curiosus lector se amandari patietur. Indicem denique columnae quartae e Graecis exemplaribus deprompsit ante nos Robertus Stephanus, in quo si quid difficultatis emerserit, recurrere debes ad editionem Graecam novi testamenti, elegantissimis typis ab eodem scriptore adornatam.

Injuriam nobiscum expostulare possent studiosi lectores, si dissimularem silentio errores nuperi [Col. 0125B] critici scriptoris, qui pro more suis indulgens conjecturis multa statuit de versuum Biblicorum distinctionibus ac numero, in quibus nulla est veritas: dumque aliena saepius nititur emendare vitia, ostendit sua. Putavit vir multae lectionis veteres scriptores versus appellasse quascumque distinctiones contextus librorum, quas nos Gallico sermone vocamus lignes; Graeci autem στίχους . Lineas vero vocabulorum certo numero fuisse praefinitas; ita ut ex numero versuum in fine librorum annotato, facile sciretur quot essent dictiones in singulis libris. Denique Augustinum frequenter meminisse in speculo hujusmodi versuum, et ex nonnullis ab eo recitatis colligi posse, unumquemque versum sex tantum habuisse dictiones. Ita docuit criticus auctor, qui secum exortam [Col. 0125C] divinarum scripturarum peritiam apud catholicos sibi gratulatur, ac secum aliquando prorsus exstinguendam pertimescit. Sed vanitatem hujus opinionis ostendere in promptu nobis est ex uno Ruth volumine, quod magna curiositate totum perlegens in plurimis mss. codicibus, numeravi lineas, et singulas dictiones, ut judicium haberem de falsis observationibus viri supradicti. Eam vero rem expendere, et dictiones enumerare volui in libro Ruth, quod ipse brevitate sua sit accommodatior nostro consilio, eumdemque habeat numerum versuum in codicibus mss. vetustissimis annotatum ad finem. Liber Ruth in ms. Regio Bibliorum sacrorum codice num. 3563, descriptus in duabus columnis minutiore manu sive caractere, habet lineas 335; singulae columnae complectuntur [Col. 0125D] lineas 42; lineae vero tres interdum habent dictiones, nonnullae quatuor integras cum dimidiata dictione, aliquando quinque, vel sex, vel septem. Colbertinus ms. num. 157 librum Ruth integrum describit 216 lineis. In columnis ejus lineae 43 numerantur. Lineae quinque habent dictiones, aut 6, aut 7, cum aliquot syllabis, vel etiam 8. Alter Colbertinus num. 74 totum librum Ruth absolvit 363 lineis. Columnae habent 30 lineas; lineae continent nunc duas dictiones aut tres; alibi tres cum dimidia, nunc quatuor vel quinque. Codex Bibliorum San-Germanensis ante octingentos annos in membranis exaratus, notatusque num. 3, lineas habet in toto Ruth volumine tantum 243; columnae continent 55 lineas; lineae 4, 5, 6, 7, vel 8 dictiones, integras [Col. 0126A] aliquando, nonnumquam in fine sectas et imperfectas. His adjungendus Biblicus codex Corbeiensis ejusdem aetatis cum superiori, in quo Ruth habet lineas 218. In columnis singulis lineae sunt 45, et in lineis dictiones 4, 5, 6, 7, vel 8, ut leguntur in praecedentibus mss. codicibus. Nunc si meminerimus librum Ruth apud antiquos scriptores ecclesiasticos habuisse tantum versus 250, tam in antiqua divisione ante Hieronymum, quam in codicibus Hieronymianae versionis, quis aequanimiter feret tot tantosque errores nuperae criticae veteris Testamenti, quae multis studiosis hominibus impune fucum facit in rebus nunc levioris, nunc gravissimi momenti. Falsum est veteres appellasse versus quascumque lineas scripturae; falsum quoque illas lineas constare sex dictionibus, [Col. 0126B] falsissimum denique ex adnotato numero versuum innotuisse lectoribus, quot essent dictiones in singulis libris. Quinque antiquissima monumenta a nobis citata, nec pares habent lineas, nec aequalem dictionum numerum in lineis, nec similem in toto libro linearum numerum: etsi pro libro Ruth aequalis in eis annotatus sit versuum numerus in fine ejusdem voluminis, nempe versus 250. Proferat in medium criticus noster, si tamen potuerit, vetustissimum aliquod exemplar Bibliorum, in quo aequalis sit numerus versuum annotatus in fine, cum numero linearum, quibus illud exemplar descriptum est. Ostendat iterum singulas lineas in illo exemplari habere sex tantum dictiones, et ex eo dictionum numero ita circumscripto, statim agnosci quot [Col. 0126C] sint dictiones in tali, vel tali libro. Si hoc fecerit, erit nobis magnus Apollo, et ego criticorum abortivus proferam in medium sexcenta volumina, quae fidem excludant eruditi hujus viri.

IV. In hoc praesenti articulo breviter quaerimus an sint metra in Scripturis sacris, ac praecipue in Psalmis Davidis? famosissima quidem quaestio, sed apud eos dumtaxat, qui rudes sunt in lingua sancta, nec solvendae huic difficultati ex se pares inveniuntur. Nam inter doctiores et exercitatos in libris sacris haud ambigitur metricam esse in Canticis Bibliorum compositionem. Id Philo Judaeorum disertissimus, et sapientissimus Josephus expresse docuerunt. Et post vernaculos illos Judaeorum scriptores idem quoque attestati sunt Origenes, Eusebius, Ambrosius, [Col. 0126D] et Hieronymus cum innumeris aliis recentioris aevi auctoribus ecclesiasticis, cumque eruditissimo scholiaste Canonis Hebraicae veritatis, qui diserte eamdem sententiam tuetur in suis Quaestionibus Hebraicis ad c. 23 libri posterioris Samuelis: Haec sunt verba David novissima. Novissima sunt, inquit scholiastes, quia post Psalterium et caetera metra, hoc composuisse metrum dicitur, in quo ait: Dixit David filius Isai. Dixit vir, cui constituta est scala Christo Dei Jacob. Non solum metra agnoscit in Psalterio Davidis, et in caeteris ejus Canticis, sed metricam insuper compositionem et melodiam Davidicam observat in supradictis verbis Scripturae, a versu primo capitis XXIII lib. II Regum ad octavum usque versum. [Col. 0127A] Quae si quis curiosius perscrutatus fuerit, facile discedet a sententia quorumdam neotericorum existimantium metra non esse in libris sacris, quia illud edocti sunt abs novis prudentibus, quorum nomina taceo, ne quemquam laedere videar. Fuit siquidem, inquit non nemo, communis antiquorum opinio plures Scripturae partes maximeque Psalterium, et omnia ferme Cantica, versibus constare. Verum cum huic opinioni refragentur nonnulli recentiores, qui Psalmos Davidicos carminis vocabulo insigniunt, ita explicari possunt, ut eorum dictionem non tam vinctam pedibus, quam grandem, patheticam, atque ad cantum accommodatam esse significent. Falluntur qui ita scripserunt, non possunt explicari hoc modo scriptores veteres, qui Psalmos Davidicos carminis vocabulo insigniunt. [Col. 0127B] Nisi forte dixeris apud Josephum lib. II Antiqq. capite ultimo, ἐν ἐξαμέτρῳ τόνῳ συντιθήσιν hexametro versu composuit, idem esse quod sermone grandi et pathetica dictione laudes Dei cecinit. Apud Philonem similiter, et apud Hieronymum versus tremetro, et tetrametro iambico constantes, explicabuntur per grandem et patheticam dictionem, si fides habeatur supra memoratis observationibus. Non sic illudamus simplicitati lectorum, ne in nos chartis illudant scriptores periti. Vera est ergo Antiquorum opinio de metris ac carminibus Scripturarum, quorum utique ratio carminum non ab aliquo nesciente, sed ab Hebraeorum eruditissimis discenda est, et sedulo inquirenda. Doceat te R. Asarias libri Meor anaim nuncupati parte 3, cap. 60: Sine dubio esse [Col. 0127C] mensuras et proportiones certas Canticorum sacrorum, sed illas non consistere in numero motionum ( id est syllabarum) vel pedum perfectorum, aut imperfectorum, juxta formam carminum hodiernorum, sed in numero rerum et illarum partium, subjecti scilicet, praedicati, et ejus quod illa inter se copulat in unaquaque sententia et enuntiatione, sive, in unoquoque versu. Sic est versus duabus mensuris seu propositionis partibus constans, quibus si secundus accedat, fiunt quatuor (partes sive mensurae). Alius qui constat ex tribus mensuris, quibus si alter accedat versus, fiunt sex mensurae seu partes. Exempli gratia, in Cantico Mosis Exod XV, 6: ▩ [Hebrew Text] (jeminecha Adonai) est unus versus, duobus constans terminis: ▩ [Hebrew Text] (nedari bakkoahh) est ei similis et cohaerens, qui juncti faciunt [Col. 0127D] quatuor, id est, tetrametrum, etc. Alia exempla ex Canticis sacris proponit Asarias, quibus probat illa cantica constare tetrametris vel hexametris, id est, quatuor vel sex partibus, quas terminos vocat. At haec videsis apud Joannem Buxtorfium filium, in Mantissa aliquot dissertationum ad finem libri Cozri.

V. Nullam apud eruditos quaestionem esse dixi, an sint nonnullae partes in sacra Scriptura, quae constent aliqua metrica compositione. Id enim negare contra unanimem consensum celebratissimorum omnium veterum scriptorum, non sapere esset, ut oportet, sed gratis ineptire. Constans igitur sententia est virorum doctorum, metricam esse in aliquot libris sacris artem [Col. 0128A] et compositionem. Sed valde celebris haec est quaestio: Quaenam veteris Poeseos sacrae olim fuerit ratio? Tantis namque difficultatibus obsita est, ut vix certi aliquid de ea possit haberi. Et, si quamplures studiosos audiamus, tantum abest, ut quae Josephus, Philo, Eusebius, Hieronymus, Theodoretus, et Isidorus de carminibus Bibliorum scripserunt, rem obscuram illustriorem reddiderint, et lectoribus satisfecerint, quin potius incertos magis et perplexos animos eorum reddiderint: quia id, quod illi tradiderunt, nuspiam invenire potuerunt. Unde vel aliter verba eorum esse intelligenda volunt et exponenda, vel fumos lectoribus vendidisse, et nimis audacter de rebus non satis cognitis atque perspectis eos pronuntiasse. Hujusmodi expostulationes ab Hieronymo amovere [Col. 0128B] decrevimus, eumque non fumorum venditorem, sed Scripturarum divinarum consultissimum interpretem ostendere conabimur. Quae res prospere ut nobis eveniat, loca prius proponenda sunt, in quibus fumos vendidisse Hieronymum, conqueritur Buxtorfius nomine aliorum studiosorum. Praefatione igitur in Chronica Eusebii Caesariensis de interpretationis difficultate disserens Hieronymus, haec de metuis Scripturarum obiter observat: Denique quid Psalterio canorius, quod in morem nostri Flacci et Graeci Pindari nunc iambo currit, nunc Alcaico personat, nunc Sapphico tumet, nunc semipede ingreditur? Quid Deuteronomii et Isaiae cantico pulchrius? Quid Salomone gravius? Quid perfectius Job? Quae omnia Hexametris et Pentametris versibus, ut Josephus et Origenes scribunt, [Col. 0128C] apud suos composita decurrunt. Haec cum Graece legimus, aliud quiddam sonant; cum Latine, penitus non haerent. Non insolens est Hieronymo vulgares primum opiniones sequi, et postea ab illis discedere cum unicuique rei debitum tempus impertire licuit, de hac inconstantia lectorem ipse suum praemonuit, dum nomen ▩ [Hebrew Text] Daphca interpretaretur epist. 127, mansione 9: Hoc nomen, inquit, apud Hebraeos κροῦμα , id est, pulsatio dicitur, juxta quod et Dominus ait: Pulsate, et aperietur vobis. In libro autem Hebraicorum nominum, adhaesionem, retentionemque transtulimus, quod lectorem turbare non debet, nec putet nos dissonantia scribere. Ibi enim, juxta hoc quod vulgo habetur, edidimus, si medium verbum scribatur per BETH litteram: hic autem in Hebraico volumine [Col. 0128D] scriptum reperi per PHE, quod elementum magis pulsationem quam glutinum sonat . . . Prudentem studiosumque lectorem rogatum velim, ut sciat me vertere nomina juxta Hebraicam veritatem. Alioquin in Graecis et Latinis codicibus, praeter pauca, omnia corrupta reperimus, et miror quosdam eruditos et ecclesiasticos viros ea voluisse transferre, quae in Hebraico non habentur, etc. Istius admonitionis mox recordari oportebit: quia canticum Deuteronomii, quod Josephum et Origenem supra secutus versu hexametro compositum voluit, iambico tetrametro constare testificatur epist. 155, ad Paulam Urbicam, in qua de Psalmis et caeteris metricis compositionibus sat abunde disputavit: Ac priusquam de singulis disseram, [Col. 0129A] ait, scire debes quatuor Psalmos secundum ordinem Hebraeorum incipere elementorum, centesimum decimum et centesimum undecimum, et hunc de quo nunc scribimus, et centesimum quadragesimum quartum. Verum debes scire in prioribus psalmis, singulis litteris singulos versiculos, qui trimetro iambico constant, esse subnexos: inferiores vero tetrametro iambico constare, sicuti et Deuteronomii Canticum scriptum est. In centesimo decimo octavo psalmo, singulas litteras octoni versus sequuntur. In centesimo quadragesimo quarto; singulis litteris singuli versus deputantur. Sunt qui et alios hoc ordine putant incipere, sed falsa eorum opinio est. Habes et in Lamentationibus Jeremiae quatuor alphabeta, e quibus duo prima quasi Sapphico metro scripta sunt: quia tres versiculos qui sibi connexi sunt, [Col. 0129B] et ab una tantum littera incipiunt, Heroici comma concludit, Tertium vero alphabetum trimetro scriptum est, et a ternis litteris, sed eisdem terni versus incipiunt. Quartum alphabetum simile est primo et secundo. Proverbia quoque Salomonis extremum claudit alphabetum, quod tetrametro iambico supputatur, ab eo loco, in quo ait: Mulierem fortem quis inveniet? Opera Salomonis et Canticum Deuteronomii, quae hexametris et pentametris apud suos composita decurrere docuit praefatione in Chronica Eusebii, hic ad Paulam scribens, asserit tetrametro iambico eadem opuscula constare. Melius sibi constat in versibus Jobi, ait enim praefatione in eumdem librum: A principio itaque voluminis usque ad verba Job, apud Hebraeos prosa oratio est. Porro a verbis Job, in quibus ait: Pereat dies, in qua [Col. 0129C] natus sum, etc., usque ad eum locum, ubi ante finem voluminis scriptum est: Idcirco ipse me reprehendo, etc., hexametri versus sunt, dactylo, spondaeoque currentes, et propter linguae idioma, crebro recipiendos et alios pedes, non earumdem syllabarum, sed eorumdem temporum. Interdum quoque rythmus ipse dulcis et tinnulus fertur numeris lege metri solutis: quod metrici magis quam simplex lector, intelligunt. . . . . . . . Quod si cui videtur incredulum, metra scilicet esse apud Hebraeos, et in morem Flacci, Graecique Pindari, Alcaei et Sappho, vel Psalterium, vel Lamentationes Jeremiae, vel omnia ferme Scripturarum Cantica comprehendi, legat Philonem, Josephum, Origenem, Caesariensem Eusebium, et eorum testimonio me verum dicere comprobabit. Psalmographum quoque Davidem nostrum [Col. 0129D] aemulum objicit Graecis Latinisque poetis, in epistola ad Paulinum scripta de omnibus divinae Historiae libris; David Simonides noster, inquit, Pindarus, et Alcaeus, Flaccus quoque, Catullus atque Serenus, Christum lyra personat, et in decachordo Psalterio ab inferis excitat resurgentem. Quod genus carminis lyrici conceptis verbis iterum praedicat lib. IX Commentariorum in cap. XXX. Ezechielis prophetae: Sed in Psalmis facilis responsio est, carmen esse Lyricum, et in hujusmodi opere non quaeri ordinem historiae, sed factorum carmina singulorum. Praefatione demum in Jeremiam quadruplicis alphabeti, et mensurae metri mentionem fecit his verbis: Unde in Juda tantum, et in Benjamin prophetavit, et civitatis suae ruinas quadruplici [Col. 0130A] planxit alphabeto, quod nos mensurae metri versibusque reddidimus. Haec sunt loca celebriora, ut puto, in quibus et suam, et praecessorum suorum opinionem circa metra sacrorum Bibliorum declaravit Hieronymus. Quae si eodem spiritu quo scripta sunt, a nobis explicata proponi potuissent, validissime injuriam fumorum prius impactam defendere ab Hieronymo non desperarem. Sed vereor, ne rei difficultate superatus, post Hieronymi susceptam expositionem clamare cum eo compellar: Ignosce, lector, difficultati, et veniam tribue pauperi intelligentiae. Per fenestras enim obliquas, et in modum retis factas, et quae semper clausae sunt, oculum intromittimus, varia genera carminum in libris sacris rimari tentantes. Operae tamen pretium sit vel illud conari ad absolutionem [Col. 0130B] Prolegomenorum nostrorum, quae non alio consilio adornata sunt, quam in elucidationem et defensionem maximi Scripturarum interpretis. Ejus igitur sententiam de metris et versibus divinorum voluminum ut manifestam faciamus, ad tres aut quatuor carminum species revocanda videntur recitata superius testimonia. Nam primum in libro Job versus hexametros, dactylo spondaeoque currentes agnoscit sanctus Doctor. In Psalmis autem trimetra et tetrametra iambica, ut in Cantico Deuteronomii, quod tetrametro iambico constare pronuntiat, quamvis alias hexametro versu dixisset compositum. Lamentationes denique quasi versu Sapphico asserit scriptas, propter comma heroici, quod tres versiculos sibi connexos concludit. Quodque ait de Lamentationibus [Col. 0130C] quasi Sapphico versu conscriptis, idem intelligendum et de aliis carminum speciebus. Neque vero Graecorum ac Latinorum hexametris et pentametris pedes omnino similes pateretur idioma Hebraicum, quo libri sacri conditi sunt ab hagiographis auctoribus. Quare cum audis hexametra et pentametra, similitudinem quamdam Heroicorum versuum intelligere debes, et sic in caeteris metrorum generibus, iambico et Alcaico, quibus currere ac personare Psalterium dicitur apud Hieronymum. Ergo Carmina heroica elegiaca et lyrica in Scripturis sacris, non eadem sunt cum Graecis aut Latinis metris, sed illorum metrorum instar: quas tamen imagines versuum ac similitudines supra omnes Pindaricos longe modos, Flaccicos, Horatianos et Homericos praestare nullus [Col. 0130D] dubitet. Sed novis modo experimentis propositum nostrum exsequamur, a libro Job initium sumentes similitudinis illius metricae, quam in libris sacris exstare diximus, Jobi versus cap. III hoc modo incipiunt in veteribus Hebraeis exemplaribus: ▩ [Hebrew Text] Quae verba ita legi possunt juxta morem antiquorum Hebraeorum, et tempore sancti Hieronymi receptum:

Non mireris quod in tertia voce prioris versus pulverem havaled, pro Hebraeo ▩ [Hebrew Text] hanc enim, teste Hieronymo, consuetudinem habebant veteres Hebraei, ut aleph legerent per he: et he per aleph. Unde ipse libro Quaestionum Hebraicarum in Genesim: Nec mirandum, quare cum apud Graecos et nos A littera videatur addita (in nomine Abram) nos HE litteram Hebraeam additam dixerimus: idioma enim linguae illius est per HE quidem scribere, sed per A legere: sicut [Col. 0131B] econtrario A litteram saepe per HE pronuntiant. Notandum etiam me Hieronymi auctoritate ductum legisse gabor pro hodierno gaver, et Hosach pro choscech. Nam epistola ad Evagrium de Melchisedeco scribens, Hebraeum ▩ [Hebrew Text] , Salim, vel Salem indiscriminatim legi docet: Non refert, inquit, utrum Salem, an Salim nominetur, cum vocalibus in medio litteris perraro utantur Hebraei, et pro voluntate lectorum, atque veritate regionum, eadem verba diversis sonis atque accentibus proferantur. Litteram ▩ [Hebrew Text] , Heth, lego etiam per H majusculam, ad distinctionem simplicis ▩ [Hebrew Text] , he: quod observatum quoque legimus in appendicula Canonis Hebraicae veritatis, quam consuli velim cum scholiis ad finem ejus appositis. Ex praemissa sic antiqua lectione Hebraicorum verborum, haud impossibile [Col. 0131C] erit Hieronymi causam obtinere adversus iniquos reprehensores, qui in condemnationem vocant quidquid a saliva propria viderint discrepare. Versus igitur libri Job aliqualem speciem hexametri praeferunt in dictionibus quibus constant: nam in priori versu, verbi gratia, dactyli pedes spondaeique decurrunt, nec absurde instituitur aliqualis comparatio inter versum primum Aeneidos et istum Jobi versiculum Hebraeum.

In Hebraeo versu Jobi tot sunt syllabae, quot sunt in versu latino Maronis: caesum item perfecte convenit inter utrumque, et si dactyli non consonant, nec in syllabis brevibus, nec in numero pedum, [Col. 0131D] nonnullae tamen sunt voces constantes tribus syllabis, quae vicem supplent dactylorum Graecorum et Latinorum. Praeterea versus Hebraeus similem habet sonum, sive rythmum, ut Gallice dicunt, in fine commatum: quia utrumque comma terminatur in o, bo, et bor. Hoc decus obtinent Hebraea carmina supra Graecorum vel Latinorum metra. Porro ex eadem concordia versuum Hebraeorum cum Latinis hexametris, quae sexcentis locis occurrit in toto Jobi volumine, plane demonstratur Hieronymum absque temeritatis vel inscitiae nota pronuntiasse de hexametris versibus ejusdem libri, nec inepte speciem in eo ac imaginem dactyli et spondaei perspexisse. Nec vetat quod talem convenientiam multa saepius impediant: [Col. 0132A] quia et hoc ipsum praemonuit, dicens, librum Jobi crebro recipere alios pedes et modos propter linguae ipsius idioma. Haec raptim et pro tempore de hexametris Job, dixisse sufficiant in defensionem S. Doctoris. Nunc pauca et de versu Sapphico perstringere liceat in Lamentationibus Jeremiae. Prior Lamentationum Jeremiae illud habet exordium in contextu Hebraico: ▩ [Hebrew Text]

Ista Latine mensurae metri et versibus reddidit hoc modo S. Hieronymus:

Tres hi versus sibi connexi, et ab una littera Aleph incipientes, unius strophae hymnicae similitudinem gerunt, et quasi Sapphico versu scripti videntur, in Hebraeo maxime contextu, ubi hajetha lamas, comma perfectum heroici, ultimum versum concludit. Deinde similem habent versus in fine desinentiam, quam nos Gallice dicimus rime: priores enim duo desinunt, in ▩ [Hebrew Text] , mem, et prior cum tertio in vocalem a, am scilicet et mas. Tandem si versuum syllabae numerentur, aequalem in eis numerum deprehendes. Unde perspectum atque exploratum habemus, nihil temere [Col. 0132C] ab Hieronymo fuisse scriptum, cum diceret: Habes et in Lamentationibus Jeremiae quatuor alphabeta, e quibus duo prima quasi Sapphico metro scripta sunt: quia tres versiculos, qui sibi connexi sunt, et ab una tantum littera incipiunt, Heroici comma concludit.

De cantico Deuteronomii, quod vel hexametris versibus, vel tetrametro iambico constare dicitur, et hoc etiam adjiciendum. Praestantissimum illud carmen in eo habet speciem hexametri, quod singuli ferme versus per sex dictiones decurrant, quasi per totidem pedes et metra: ▩ [Hebrew Text]

Haazinu haschamaim vaadabbera vethismah haarets imrephi jaaroph kammatar licchi tizzal kattal imrathi.

Nonne veram Heroicorum carminum speciem prae se ferunt illa Deuteronomii versuum κῶλα ? Mirare tu rythmum in disticho isto Virgiliano:

Mirare, inquam, modulos illos metricos in poeta gentili: ego divini vatis sacra carmina semper praedicabo, in rythmo aequalitatem ac gravitatem, in caesis lenitatem tinnuli alterius rythmi late sumpti, et in sex dictionibus versus quasi hexametros majestatem [Col. 0133A] plane divinam ubique retinentes. Et si aliam metrorum speciem, quae tetrametro constet iambico, curiosus lector requirat in Mosis cantico, meminerit imperfecti tetrametri, quod saepius in sacris hymnis decurrit, cui utique possunt comparari Deuteronomii versus. Verbi gratia, duo priores versus cantici supradicti:

Haazinn aschamaim vaadebbera vethismah haareets imre-phi jaaroph kammatar licchi tizzal kaltal imrathi.

aliqualem habent similitudinem cum istis tetrametris iambicis:

Quamvis enim ad tetrametrum perfectum desint nonnullae syllabae in posteriori versu Deuteronomii, [Col. 0133B] et in priori nonnullae redundent; suavius tamen decurrunt illa sacra iambica imperfecta, quam ista apud Terentium:

Trimetra quasi iambica in psalmis CX et CXI, cum Hieronymo facile concedent, qui hos Hebraeos versus legere et intelligere studuerint. Psalmo CX scriptum legitur in Hebraeorum voluminibus: ▩ [Hebrew Text]

Advertat lector eumdem esse sonum vocalium in fine hujusmodi versuum Hebraicorum: nam levav et veeda unam habent desinentiam sive rythmum late sumptum. Similiter in psalmo CXI meod in vocalem o terminatum, eumdem habet sonum cum Jaho. Ita enim legi debet nomen Dei tetragrammaton; non ut hodie corrupte legitur: Jehova. His vero versibus iambicis sacris majorem inesse melodiam, quam sit [Col. 0134A] in metris Catulli, Horatii et aliorum, quis non videat? Terminantur in dictionibus duarum syllabarum, sex habent quasi pedes, vel ut melius dicamus, pedum imagines, tres voces integras saepius, nec plures in eodem versu retinent; ecquid istud vocas nisi trimetra iambica? Fateantur ergo fastidiosi homines totum Psalterium, et omnia Scripturarum cantica poetico quodam charactere esse animata, nec fumos vendidisse Hieronymum cum diceret: Denique quid Psalterio canorius, quod in morem nostri Flacci et Graeci Pindari nunc iambo currit, nunc Alcaico personat, nunc Sapphico tumet? Legerat Pindarum, sciebat quid sit iambicum, quid Alcaicum, et quid Sapphicum metrum. Cum Hebraeorum eruditissimis colloquia quotidie miscens, ipse linguae Hebraicae callentissimus [Col. 0134B] non potuit ignorare quaenam sint in libris sacris opera metrica, et quibus legibus metricis adstricta. Quamobrem fides Hieronymo habenda est, potiusquam Scaligero, ejusque reconditioris disciplinae sectatoribus, qui et ipsi opinionem propriam de metris Scripturarum, ac praecipue Psalterii statuentes, totum ordinem pervertunt in sententiis et versibus Bibliorum sacrorum, in quibus saepissime ordo verborum mysterium est. Unde idem Hieronymus in cap. III. Epistolae ad Ephesios: Quia ita habetur in Graeco, et singuli sermones, syllabae, apices, puncta, in divinis Scripturis plena sunt sensibus: propterea magis volumus in compositione structuraque verborum, quam intelligentia, periclitari. Non sic Scriptor nuperus, qui pro libitu sacrum Contextum [Col. 0134C] pervertit in psalmis II, CLXXI et CL, ut poesim rythmicam in illis inveniat. Tantam viri eruditi libertatem cohibere in promptu esset ex distinctionibus Hebraeorum codicum antiquissimis, et ex versiculis per intervalla descriptis in exemplaribus Canonis Hebraicae veritatis; sed hanc disputationem majoribus otiis, et alteri tempori reservavimus, contenti hoc loco quaedam futurae domus stravisse fundamenta. Haec vero qualiacumque sint, non frivola videantur esse lectori, licet, et mihi ipsi, qui dico, displiceant, sentiens me clausam pulsare januam. Sed legenda cum venia sunt, alioquin potui simpliciter ignorantiam confiteri, et omne studiosorum amputare desiderium. Sicut enim a perfecta scientia procul sumus: levioris culpae arbitramur saltem parum de metris sacris, quam omnino nihil dicere.

[Col. 0133D] Ergo legenda sunt cum pace Prolegomena nostra, et conatus nostri favore potius et orationibus adjuvandi, quam spernendi aure malivola, quia carpere et detrahere vel imperiti possunt. Doctorum autem est, et qui laborantium novere sudorem, vel lassis manum porrigere, vel errantibus iter ostendere. Et quid prodest spumantibus labiis, et latratu adversum nos garrire canum: cum simplex et moderata responsio, aut possit te placare si vera est, aut si falsa, leniter a te et placabiliter emendari. Haec interim propter aemulos, quos censoriam virgulam et [Col. 0134D] multa convicia operi nostro intentare scimus. Caeterum spem, quae nos tenuit apud aequos ac eruditos lectores nequaquam abjecimus, veniam enim illi nobis facile concedent, si quid peccavimus in editione hujus divinae Bibliothecae. Idque potissimum si animo ita me comparatum noverint, ut non multopere criticorum quorumdam supercilium pertimescens, benevolis reprehensoribus quibusque parere multum gaudeam. Cavcant alii, qui fulmen intentant, ne in alium, quam in Fratrem Joannem Martianay tela contorqueant sua: quidquid enim in hac editione [Col. 0135A] sancti Hieronymi peccatum est, mihi imputandum admoneo. Caeteris sodalibus meis nulla conviciorum tela debent adhaerere, quia imperitiae meae nullatenus participes fuerunt. Bona igitur, si quae sint, ut vere multa sunt in hoc opere, Patri luminum ut reddas etiam atque etiam rogo. Laudem etiam [Col. 0136A] Domno Antonio Pouget, mihi fraternitatis amore et studiis conjunctissimo, debitam non negabis, cum mira dexteritate canones Evangeliorum suis locis inveneris restitutos. In caeteris, aut profer meliores epulas, et me conviva utere, aut qualicumque nostra coenacula contentus esto.

Quamvis non defuerit temporibus nostris presbyter Hieronymus, homo doctissimus et omnium trium linguarum peritus, qui non ex Graeco, sed ex Hebraeo in Latinum eloquium easdem Scripturas converterit. [Col. 0139B] Sed ejus tam litteratum laborem quamvis Judaei fateantur esse veracem: Septuaginta vero interpretes in multis errasse contendant, etc.

Non autem secundum Septuaginta . . . . , sed sicut ex Hebraeo in Latinum eloquium, presbytero Hieronymo, utriusque linguae perito, interpretante translata sunt.

In hac autem epistola hoc addo, quod postea didicimus, ex Hebraeo Job a te interpretatum, cum jam quamdam haberemus interpretationem tuam ejusdem prophetae ex Graeco eloquio versam in Latinum: ubi tamen asteriscis notasti quae in Hebraeo sunt, et [Col. 0139C] in Graeco desunt, obelis autem quae in Graeco inveniuntur, et in Hebraeo non sunt: tam mirabili diligentia, ut quibusdam in locis ad verba singula, singulas stellas videamus; significantes, eadem verba esse in Hebraeo, in Graeco autem non esse.

Ideo autem desidero interpretationem tuam de Septuaginta, ut et tanta Latinorum interpretum, qui qualescumque hoc ausi sunt, imperitia careamus; et hi, qui me invidere putant utilibus laboribus tuis, tandem aliquando, si fieri potest, intelligant, etc.

Proinde non parvas Deo gratias agimus de opere tuo, quo Evangelium ex Graeco interpretatus es: [Col. 0139D] quia pene in omnibus nulla offensio est, cum Scripturam Graecam contulerimus. Unde si quisquam veteri falsitati contentiosus faverit, prolatis collatisque codicibus, vel docetur facillime, vel refellitur. Et si quaedam rarissima merito movent; quis tam durus est qui labori tam utili non facile ignoscat, cui vicem laudis referre non sufficit?

Tunc etiam Bethlei praeclari nominis hospes,

Hebraeo simul et Graio, Latioque venustus

Eloquio, morum exemplum, mundique magister

Hieronymus libris valde excellentibus hostem

Dissecuit, etc.

Hieronymus, qui supra, praecipuus in omnibus, elementorum quoque peritissimus Hebraeorum, in lege Domini, quod scriptum est, diurna nocturnaque meditatione continuus, studia operis sui reliquit innumera.

Hieronymus apud Bethleem oppidum degens, ubi et monasterium sibi condidit, et alia multa ecclesiastica litteris quoque Hebraicis edoctus scripsit . . . . . Catholicis quidem inexpugnabilis Ecclesiae turris, haereticis autem omnibus infatigabilis hostis, tam proposito vitae suae, quam librorum a se editorum assertionibus depugnans.

Verum enimvero hunc ego felicem dixerim, hujus fugae eventum corrigentis, Christi judicio dispensatum, quia pravorum hominum persecutionibus paratum fore existimo: scilicet, ut Romana Ecclesia Petri instituta [Col. 0140C] regimine, omniumque veteris Testamenti librorum edecta veritate, Christo Deo volente, et Hieronymi speciali studio desudante, Hebraicam quoque habeat veritatem, et Graecorum quorumdam levitas, quae sibi Romanos a se omnes Scripturas divinitus inspiratas accepisse plaudebat, eos habere quod non habet, recognoscat.

Christi itaque gratia Hieronymus fidem adeptus, litterisque Graecis ac Latinis atque Hebraicis doctus, cuncta Hebraeorum volumina, quae in Canone continentur ex veteri Testamento, vera editione in linguam latinam vertit, eaque omnia commentatus est.

[Col. 0140D] Hieronymus noster, litteris Graecis ac Latinis Romae apprime eruditus . . . . . . Litteris quoque Hebraicis atque Chaldaicis ita edoctus, ut omnes veteris Testamenti libros, ex Hebraeorum scilicet codicibus, verterit in Latinum: Danielem quoque prophetam Chaldaico stylo locutum, et Job justum Arabico, in Romanam linguam, utrumque auctorem perfecta interpretatione mutaverit. Matthaei nihilominus Evangelium ex Hebraeo fecit esse Romanum.

Idem legitur in ms. codice Colbertino num. 2807, qui post Elogium Hieronymi, quod Epitaphium vocat, subdit ista: Haec sunt verba auctorum de beato Hieronymo presbytero. Explicit Epitaphium.

Beatus etiam Hieronymus, Latinae linguae dilatator eximius, qui nobis in translatione divinae Scripturae tantum praestitit, ut ad Hebraeum fontem pene non egeamus accedere, quando nos facundiae suae cognoscitur ubertate satiasse.

Quod si tamen alia verba reperiuntur absurde posita, aut ex his codicibus, quos beatus Hieronymus in editione Septuaginta Interpretum emendavit, vel quos ipse ex Hebraeo transtulit, intrepide corrigenda sunt.

Novam vero translationem dissero; sed ut comprobationis causa exigit, nunc novam, nunc veterem per testimonia assumo: ut quia sedes apostolica (cui, [Col. 0141B] auctore Deo, praesideo) utraque utitur; mei quoque labor studii ex utraque fulciatur.

Sed quia haec nova translatio ex Hebraeo nobis Arabicoque eloquio cuncta verius transfudisse perhibetur, credendum est quidquid in ea dicitur: et oportet, ut verba illius nostra expositio subtiliter rimetur.

Presbyter quoque Hieronymus trium linguarum peritus, ex Hebraeo in Latinum eloquium easdem Scripturas convertit, eloquenterque transfundit. Cujus interpretatio merito caeteris antefertur: nam est verborum tenacior et perspicuitate sententiae clarior.

De Hebraeo autem in Latinum eloquium tantummodo Hieronymus presbyter sacras Scripturas convertit; cujus editione generaliter omnes Ecclesiae usquequaque utuntur; pro eo quod veracior sit in sententiis et clarior in verbis.

In Bethlehem Judae depositio sancti Hieronymi presbyteri, cujus vita et doctrina ubique in Ecclesiis Christi laudabilis exstat; quomodo divinos libros ex Hebraea lingua in Latinum transtulerit, etc.

Fixa autem mihi stat sententia, quam a nullo prudentium redarguendam autumo, ut sicut reverendissimus ejusdem Hebraicae veritatis interpres obtrectatoribus [Col. 0141D] sui operis: Non damno, inquit, non reprehendo LXX, sed omnibus his apostolos praefero: ita et ego confidenter profiteor, quia non reprehendo veteres chronographos . . . . sed omnibus his Hebraicae veritatis integram praefero puritatem, cum praeeminentissimi doctorum, Hieronymus in libris Hebr. Quaest., Augustinus in libris de Civitate Dei . . . comprobant.

Haec de cursu praeteriti saeculi ex Hebraica veritate, prout potuimus, elucubrare curavimus, aequum rati, ut sicut Graeci LXX translatorum editione utentes, de ea sibi suisque temporum libros condidere; ita et nos, qui beati interpretis Hieronymi industria, puro Hebraicae veritatis fonte potamur, temporum quoque rationem juxta hanc scire queamus . . . . . Caeterum cunctis in commune suademus, ut sive quis ex Hebraica veritate, quae ad nos per memoratum interpretem pura pervenisse etiam hostibus Judaeis in professo est: sive, etc.

De Hebraeo autem in Latinum eloquium tantummodo Hieronymus presbyter sacras Scripturas convertit: [Col. 0142B] cujus editione generaliter omnes Ecclesiae usquequaque utuntur, pro eo quod veneratior sit in sententiis, et clarior in verbis. Haec ex Isidoro transcripsit Maurus. Vide supra, et lege, veracior pro veneratior.

Ibi enim inveniet, quid Pater Augustinus, quidve insignis interpres divinorum Librorum Hieronymus senserint.

Quapropter sciendum est, quod inter Scripturas veteris Testamenti, praesens historia Paralipomenon non ignobilem locum tenet: de qua divinorum Librorum peritissimus interpres beatus Hieronymus, ita ait, etc.

Hieronymus presbyter et monachus . . . . . vir in divinis Scripturis inter omnes doctores eruditissimus, multarum linguarum peritia insignis, sacrae Legis interpres, haereticorum malleus et expugnator fortissimus. Hic est verus dispensator evangelicus, fidelis et prudens, qui proferens de thesauro suo nova et vetera, dansque in tempore spiritalis tritici mensuram conservis suis, Hebraeos superbos spoliavit, humilesque ditavit Latinos.

Inter omnes enim Ecclesiae doctores nullus plus Hieronymo profuit, qui praeter innumera opuscula, vetus Testamentum de Hebraico in Latinum transtulit, ac novum ad Graecam veritatem correxit, atque legendum Ecclesiae fideliter obtulit.

Deus, qui Ecclesiae tuae in exponendis Scripturis beatum Hieronymum, confessorem tuum, Doctorem maximum, providere dignatus es: praesta, quaesumus, ut ejus suffragantibus meritis, quod ore simul et opere docuit, te adjuvante, exercere valeamus. Per Dominum, etc.

[Col. 0163C] [ ⁜ c T. I, B. I, C. I, Cap. I.] In principio creavit Deus coelum et terram. Terra autem erat inanis et vacua, et tenebrae [ Vulg. addit erant] super faciem abyssi, et Spiritus Dei ferebatur super aquas. Dixitque Deus: Fiat lux. Et facta est lux. Et vidit Deus lucem quod esset bona: Et divisit Deus lucem ac tenebras [ Vulg. tenebris]. Appellavitque lucem Diem, et tenebras Noctem: Factumque est vespere et mane, dies unus. [B. II, C. II.] Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis. Et fecit Deus firmamentum, divisitque aquas quae erant sub firmamento, ab his quae erant super firmamentum. Et factum est ita. Vocavitque Deus [Col. 0164C] firmamentum, Coelum: et factum est vespere et mane, dies secundus. [B. III, C. III.] Dixit vero Deus: Congregentur aquae, quae sub coelo sunt, in locum unum, et appareat arida. Factumque est ita. Et vocavit Deus aridam Terram, congregationesque aquarum appellavit Maria. Et vidit Deus quod esset bonum. Et ait: Germinet terra herbam virentem et facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum juxta genus suum, cujus semen in semetipso sit super terram. Et factum est ita. Et protulit terra herbam virentem, et ferentem [ Vulg. facientem] semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum, et habens unumquodque semen [ Vulg. sementem] secundum [Col. 0165A] speciem suam. Et vidit Deus quod esset bonum. Factumque est vespere et mane, dies tertius. [B. IV, C. IV.] Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, ut [ Vulg. et] dividant diem ac noctem, et sint in signa, et tempora, et dies et annos, et [ Vulg. ut] luceant in firmamento coeli, et illuminent terram. Et factum est ita. Fecitque Deus duo magna luminaria: luminare majus, ut praeesset diei, et luminare minus, ut praeesset nocti, et stellas. Et posuit eas Deus in firmamento coeli, ut lucerent super terram, et praeessent diei ac nocti, et dividerent lucem ac tenebras. Et vidit Deus quod esset bonum. Et factum est vespere et mane, dies quartus. [B. V, C. V.] Dixit etiam Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento [Col. 0165B] coeli. Creavitque Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem, quam produxerant aquae in species suas, et omne volatile secundum genus suum. Et vidit Deus quod esset bonum. Benedixitque eis, dicens: Crescite, et multiplicamini, et replete aquas maris: avesque multiplicentur super terram. Et factum est vespere et mane, dies quintus. [B. VI, C. VI.] Dixit quoque Deus: Producat terra animam viventem in genere suo, jumenta, et reptilia, et bestias terrae secundum species suas. Factumque est ita. Et fecit Deus bestias terrae juxta species suas, et jumenta et omne reptile terrae in genere suo. Et vidit Deus quod esset bonum, et ait: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et praesit piscibus maris, et volatilibus coeli, [Col. 0165C] et bestiis, universaeque terrae, omnique reptili quod movetur in terra. Et creavit Deus hominem ad imaginem suam: ad imaginem Dei creavit illum, masculum et feminam creavit eos. Benedixitque illis Deus, et ait: Crescite, et multiplicamini, et replete terram, et subjicite eam, et dominamini piscibus maris, et volatilibus coeli, et universis animantibus, quae moventur super terram. Dixitque Deus: Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram, et universa ligna quae habent in semetipsis sementem generis sui, ut sint vobis in escam, et cunctis animantibus terrae, omnique volucri coeli, et universis quae moventur in terra, et in quibus est anima vivens, ut habeant ad vescendum. Et factum est ita. Viditque [Col. 0166A] Deus cuncta quae fecit [ Vulg. fecerat]. et erant valde bona. Et factum est vespere et mane, dies sextus.

[B. VII, C. VII, Cap. II] Igitur perfecti sunt coeli et terra, et omnis ornatus eorum. Complevitque Deus die septimo opus suum quod fecerat, et requievit die septimo ab universo opere quod patrarat. Et benedixit diei septimo, et sanctificavit illum: quia in ipso cessaverat ab omni opere suo quod creavit Deus ut faceret. [C. VIII.] Istae generationes [ Vulg. interserit sunt] coeli et terrae, quando creata sunt in die, quo fecit Dominus Deus coelum et terram: Et omne virgultum agri antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis priusquam germinaret: non enim pluerat Dominus Deus super terram, et homo non erat qui operaretur terram; sed fons ascendebat e [Col. 0166B] terra, irrigans universam superficiem terrae. Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Plantaverat autem Dominus Deus Paradisum voluptatis a principio, in quo posuit hominem quem formaverat. Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave: lignum etiam vitae in medio paradisi, lignumque scientiae boni et mali. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita: Nomen uni Phison: ipse est qui circuit omnem terram ⁜ a Evila, ubi nascitur aurum. Et aurum terrae illius optimum est: ibique invenitur ⁜ b bdellium, et lapis onychinus. Et nomen fluvii secundi Gion [ Vulg. Gehon]: [Col. 0166C] ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae. Nomen vero fluminis tertii, Tigris: ipse vadit contra Assyrios. Fluvius autem quartus, ipse est Euphrates. [C. IX.] Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum: praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede: de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas: in quocumque enim die comederis ex eo, morte morieris. Dixit quoque Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum: ⁜ c faciamus ei adjutorium simile sui [ Vulg. sibi]. [B. VIII.] Formatis igitur, Dominus Deus, de humo cunctis animantibus terrae, et universis volatilibus coeli, adduxit ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea: [Col. 0167A] omne enim quod vocavit Adam animae viventis, ipsum est nomen ejus. Appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia, et universa volatilia coeli, et omnes bestias terrae.

Adam [ Vulg. Adae] vero non inveniebatur adjutor similis ejus. Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam: cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea. Et aedificavit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam, in mulierem, et adduxit eam ad Adam. Dixitque Adam: Hoc nunc, os ex ossibus meis, et caro de carne mea, haec vocabitur Virago, quoniam de viro sumpta est. Quamobrem relinquet homo patrem suum et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. [C. X.] ⁜ a Erant autem uterque nudi, Adam scilicet [Col. 0167B] et uxor ejus, et non erubescebant.

[CAP. III.] Sed et serpens erat callidior cunctis animantibus terrae, quae fecerat Dominus Deus. Qui dixit ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus ut non comederetis de omni ligno paradisi? Cui respondit mulier: De fructu lignorum, quae sunt in paradiso ⁜ b vescimur; de fructu vero ligni, quod est in medio paradisi, praecepit nobis Deus ne comederemus, et ne tangeremus illud, ne forte moriamur. Dixit autem serpens ad mulierem: Nequaquam morte moriemini. Scit enim Deus quod in quocumque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile, et tulit de [Col. 0167C] fructu illius, et comedit: deditque viro suo, qui comedit. Et aperti sunt oculi amborum, cumque cognovissent se esse nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi perizomata. [C. XI.] Et cum audissent vocem Domini Dei deambulantis in paradiso ad auram post meridiem, abscondit se Adam et uxor ejus a facie Domini Dei in medio ligni paradisi. Vocavitque Dominus Deus Adam, et dixit ei: Ubi es? Qui ait: Vocem tuam audivi in paradiso, et timui eo quod nudus essem, et abscondi me. Cui dixit: Quis enim indicavit tibi quod nudus esses, nisi quod ex [Col. 0168A] ligno de quo praeceperam tibi, ne comederes, comedisti? Dixitque Adam: Mulier quam dedisti sociam mihi, dedit mihi de ligno, et comedi. Et dixit Dominus Deus ad mulierem: Quare hoc fecisti? Quae respondit: Serpens decepit me, et comedi. [B. IX.] Et ait Dominus Deus ad serpentem: Quia fecisti hoc, maledictus es inter omnia animantia, et bestias terrae: super pectus tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae. Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius: ⁜ c ipse conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo ejus. Mulieri quoque dixit: Multiplicabo aerumnas tuas et conceptus tuos: in dolore paries filios, et sub viri ⁜ d potestate eris, et ipse dominabitur tui. Adae vero dixit: Quia audisti vocem uxoris tuae, et [Col. 0168B] comedisti de ligno, ex quo praeceperam tibi, ne comederes, maledicta terra in opere tuo, in laboribus comedes eam [ Vulg. ex ea] cunctis diebus vitae tuae. Spinas et tribulos germinabit tibi, et comedes herbam terrae. In sudore vultus tui vesceris pane, donec revertaris in terram de qua sumptus es: quia pulvis es, et in pulverem reverteris. Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva: eo quod mater esset cunctorum viventium. [T. II, C. XII.] Fecit quoque Dominus Deus Adam [ Vulg. Adae] et uxori ejus tunicas pellicias, et induit eos, et ait: Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis, sciens bonum et malum: nunc ergo ne forte mittat manum suam, et sumat etiam de ligno vitae, et comedat, et vivat in aeternum. Et emisit eum Dominus Deus de paradiso voluptatis, [Col. 0168C] ut operaretur terram, de qua sumptus est. Ejecitque Adam, et collocavit ante paradisum voluptatis Cherubim et flammeum gladium atque versatilem, ad custodiendam viam ligni vitae.

[B. X, C. XIII, Cap. IV.] Adam vero cognovit Evam uxorem suam, quae concepit et peperit Cain, dicens: Possedi hominem per Deum. Rursumque peperit fratrem ejus Abel. Fuit autem Abel pastor ovium, et Cain agricola. Factum est autem post multos dies ut offerret Cain de fructibus terrae munera Domino. Abel quoque obtulit de primogenitis gregis [Col. 0169A] sui, et de adipibus eorum, et respexit Dominus ad Abel, et ad munera ejus. Ad Cain vero, et ad munera illius non respexit: iratusque est Cain vehementer, et concidit vultus ejus. Dixitque Dominus ad eum: Quare iratus es? et cur concidit facies tua? Nonne si bene egeris, recipies? sin autem male, statim in foribus peccatum aderit? sed sub te erit appetitus ejus, et tu dominaberis illius. [C. XIV.] Dixitque Cain ad Abel fratrem suum: ⁜ a Egrediamur foras. Cumque essent in agro, consurrexit Cain adversus Abel fratrem suum, et interfecit eum. Et ait Dominus ad Cain: Ubi est Abel frater tuus? Qui respondit, Nescio. Num custos fratris mei ⁜ b sum? Dixitque ad eum: Quid fecisti? vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Nunc igitur maledictus [Col. 0169B] eris super terram, quae aperuit os suum, et suscepit sanguinem fratris tui de manu tua. Cum operatus fueris eam, non dabit tibi fructus suos: vagus et profugus eris super terram. Dixitque Cain ad Dominum: Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear. Ecce ejicis me hodie a facie terrae, et a facie tua abscondar, et ero vagus et profugus in terra: omnis igitur qui invenerit me, occidet me. Dixitque ei Dominus: Nequaquam ita fiet, sed omnis qui occiderit Cain, septuplum punietur. Posuitque Dominus ⁜ c Cain signum, ut non eum interficeret omnis qui invenisset eum. Egressusque Cain a facie Domini, habitavit in terra profugus ad orientalem plagam Edem. Cognovit autem Cain uxorem suam, quae concepit et peperit Enoch, et aedificavit civitatem, [Col. 0169C] vocavitque nomen ejus ex nomine filii sui, Enoch. Porro Enoch genuit Irad, Irad genuit Maujael, et Maujael genuit Mathusael, et Mathusael genuit Lamech. Qui accepit duas uxores, nomen uni Ada, et nomen alteri Sella. Genuitque Ada Jabal, qui fuit Pater habitantium in tentoriis, atque pastorum. Et nomen fratris ejus Jubal: ipse fuit pater canentium cithara et organo. Sella quoque genuit Thubal Cain, qui fuit malleator, et faber in cuncta opera aeris et ferri. Soror vero Thubal Cain, Noema. Dixitque Lamech uxoribus suis, Adae et Sellae: Audite vocem meam, uxores Lamech, auscultate sermonem meum: quoniam occidi virum in vulnus meum, et adolescentulum in livorem meum. Septuplum ultio dabitur de Cain: de Lamech vero septuagies septies. [Col. 0169D] [B. XI, C. XV.] Cognovit quoque adhuc [ Vulg. tac. adhuc] Adam uxorem suam, et peperit filium, [Col. 0170A] vocavitque nomen ejus Seth, dicens: Posuit mihi Deus semen aliud pro Abel, quem occidit Cain. Sed et Seth natus est filius quem vocavit Enos: iste coepit invocare nomen Domini.

[C. XVI, Cap. V.] Hic est liber generationis Adam. In die qua creavit Deus hominem, ad similitudinem Dei fecit illum. Masculum et feminam creavit eos, et benedixit illis, et vocavit nomen eorum Adam, in die quo creati sunt. Vixit autem Adam centum triginta annis, et genuit ad imaginem et similitudinem suam, vocavitque nomen ejus Seth. Et facti sunt dies Adam. postquam genuit Seth, octingenti anni: genuitque filios et filias. Et factum est omne tempus quod vixit Adam anni nongenti triginta, et mortuus est. Vixit quoque Seth centum [Col. 0170B] quinque annis, et genuit Enos. Vixitque Seth postquam genuit Enos, octingentis septem annis, genuitque filios et filias. Et facti sunt omnes dies Seth nongentorum duodecim annorum, et mortuus est. Vixit vero Enos nonaginta annis, et genuit Cainam. Post cujus ortum vixit octingentis quindecim annis, et genuit filios et filias. Factique sunt omnes dies Enos nongentorum quinque annorum, et mortuus est. Vixit quoque Cainan septuaginta annis, et genuit Malaleel. Et vixit Cainan postquam genuit Malaleel, octingentis quadraginta annis, genuitque filios et filias. Et facti sunt omnes dies Cainan nongenti decem anni, et mortuus est. Vixit autem Malaleel sexaginta quinque annis, et genuit Jared. Et vixit Malaleel postquam genuit Jared, octingentis [Col. 0170C] triginta annis, et genuit filios et filias. Et facti sunt omnes dies Malaleel octingenti nonaginta quinque anni, et mortuus est. Vixitque Jared centum sexaginta duobus annis, et genuit Enoch. Et vixit Jared postquam genuit Enoch, octingentis annis, et genuit filios et filias. Et facti sunt omnes dies Jared nongenti sexaginta duo anni, et mortuus est. [C. XVII.] Porro Enoch vixit sexaginta quinque annis, et genuit Mathusalam, et ambulavit Enoch cum Deo ⁜ d postquam genuit Mathusalam, trecentis annis, et genuit filios et filias. Et facti sunt omnes dies Enoch trecenti sexaginta quinque anni. Ambulavitque cum Deo, et non apparuit: quia tulit eum Deus. ⁜ e Vixit quoque Mathusala centum octoginta septem annis, et genuit Lamech. Et vixit Mathusala, [Col. 0170D] postquam genuit Lamech, septingentis octoginta duobus annis, et genuit filios et filias. Et [Col. 0171A] facti sunt omnes dies Mathusalae nongenti sexaginta novem anni, et mortuus est. Vixit autem Lamech centum octoginta duobus annis, et genuit filium, vocavitque nomen ejus Noe, dicens: Iste consolabitur nos ab operibus manuum nostrarum, in terra cui maledixit Dominus. Vixitque Lamech postquam genuit Noe, quingentis nonaginta quinque annis, et genuit filios et filias. Et facti sunt omnes dies Lamech septingenti septuaginta septem anni, et mortuus est.

[T. III, B. XII, C. XVIII, Cap. VI.] Noe vero cum quingentorum esset annorum, genuit Sem, Cham et Japheth. Cumque coepissent homines multiplicari super terram, et filias procreassent, videntes filii Dei filias hominum quod essent pulchrae, acceperunt sibi uxores ex omnibus, quas elegerant. [Col. 0171B] Dixitque Deus: Non ⁜ a permanebit spiritus meus in homine in aeternum, quia caro est: eruntque dies illius centum viginti annorum. Gigantes autem erant super terram in diebus illis; postquam enim ingressi sunt filii Dei ad filias hominum, illaeque genuerunt, isti sunt potentes a saeculo viri famosi. Videns autem Deus quod multa malitia hominum esset in terra, et cuncta cogitatio cordis intenta esset ad malum omni tempore, poenituit eum quod hominem fecisset in terra. Et tactus dolore cordis intrinsecus: Delebo, inquit, hominem, quem creavi a facie terrae, ab homine usque ad animantia, a reptili usque ad volucres coeli: poenitet enim me fecisse eos. [C. XIX.] Noe vero invenit gratiam coram Domino. Hae [ Vulg. addit sunt] generationes Noe: Noe vir justus atque perfectus fuit in generationibus [Col. 0171C] suis, cum Deo ambulavit. Et genuit tres filios Sem, Cham, et Japheth: corrupta est autem terra coram Deo, et repleta est iniquitate. Cumque vidisset Deus terram esse corruptam (omnis quippe caro corruperat viam suam super terram) dixit ad Noe: Finis universae carnis venit coram me, repleta est terra iniquitate a facie eorum, et ego disperdam eos cum terra. Fac tibi arcam de lignis ⁜ b laevigatis, mansiunculas in arca facies, et bitumine linies intrinsecus et extrinsecus. Et sic facies eam: Trecentorum cubitorum erit longitudo arcae, quinquaginta cubitorum latitudo, et triginta cubitorum altitudo illius. Fenestram in arca facies, et in cubito consummabis summitatem ejus: ostium autem arcae [Col. 0171D] pones ex latere deorsum, coenacula, et tristega facies in ea. Ecce ego adducam diluvii aquas super terram, ut interficiam omnem carnem, in qua spiritus [Col. 0172A] vitae est subter coelum: [ Vulg. add. et] universa quae in terra sunt consummentur. Ponamque foedus meum tecum, et ingredieris arcam tu, et filii tui, uxor tua, et uxores filiorum tuorum tecum. Et ex cunctis animantibus universae carnis bina induces in arcam, ut vivant tecum, masculini sexus et feminini. De volucribus juxta genus suum, et de jumentis in genere suo, et ex omni reptili terrae secundum genus suum: bina de omnibus ingredientur tecum, ut possint vivere. Tolles igitur tecum ex omnibus escis, quae mandi possunt, et comportabis apud te, et erunt tam tibi quam illis in cibum. Fecit ergo Noe omnia quae praeceperat illi Deus.

[Cap. VII.] Dixitque Dominus ad eum: Ingredere tu, et omnis domus tua in arcam, te enim vidi [Col. 0172B] justum coram me in generatione hac. Ex omnibus animantibus mundis tolle septena et septena, masculum et feminam; de animantibus vero non mundis duo et duo, masculum et feminam. Sed et de volatilibus coeli septena et septena, masculum et feminam, ut salvetur semen super faciem universae terrae. Adhuc enim et post dies septem ego pluam super terram quadraginta diebus et quadraginta noctibus, et delebo omnem substantiam quam feci, de superficie terrae. Fecit ergo Noe omnia quae mandaverat ei Dominus. Eratque sexcentorum annorum quando diluvii aquae inundaverunt super terram. [C. XX.] Et ingressus est Noe et filii ejus, uxor ejus et uxores filiorum ejus cum eo, in arcam propter aquas diluvii. De animantibus quoque mundis [Col. 0172C] et immundis, et de volucribus, et ex omni quod movetur super terram, duo et duo ingressa sunt ad Noe in arcam, masculus et femina, sicut praeceperat Deus Noe. Cumque transissent septem dies, aquae diluvii inundaverunt super terram. Anno sexcentesimo vitae Noe, mense secundo, septimo decimo die mensis, rupti sunt omnes fontes abyssi magnae, et cataractae coeli apertae sunt, et facta est pluvia super terram quadraginta diebus et quadraginta noctibus. In articulo diei illius ingressus est Noe, et Sem, et Cham, et Japheth, filii ejus, uxor illius, et tres uxores filiorum ejus cum eis, in arcam: ipsi et omne animal secundum genus suum, universaque jumenta in genere suo, et omne quod movetur super terram in genere suo, cunctumque [Col. 0172D] volatile secundum genus suum, universae aves, omnesque volucres, ingressae sunt ad Noe in arcam; bina et bina ex omni carne, in qua erat spiritus [Col. 0173A] vitae. Et quae ingressa sunt, masculus et femina ex omni carne introierunt, sicut praeceperat ei Deus: et inclusit eum Dominus de foris. Factumque est diluvium quadraginta diebus super terram: et multiplicatae sunt aquae, et elevaverunt arcam in sublime a terra. Vehementer enim inundaverunt: et omnia repleverunt in superficie terrae: porro arca ferebatur super aquas. Et aquae praevaluerunt nimis super terram: opertique sunt omnes montes excelsi sub universo coelo. Quindecim cubitis altior fuit aqua super montes, quos operuerat. Consumptaque est omnis caro quae movebatur super terram, volucrum, animantium, bestiarum, omniumque reptilium, quae reptant super terram: universi homines, et cuncta, in quibus spiraculum vitae est in terra, [Col. 0173B] mortua sunt. Et delevit omnem substantiam, quae erat super terram, ab homine usque ad pecus, tam reptile quam volucres coeli: et deleta sunt de terra: remansit autem solus Noe, et qui cum eo erant in arca. Obtinueruntque aquae terram centum quinquaginta diebus.

[T. IV, C. XXI, Cap. VIII.] Recordatus autem Deus Noe, cunctorumque animantium, et omnium jumentorum, quae erant cum eo in arca, adduxit spiritum super terram, et imminutae sunt aquae. Et clausi sunt fontes abyssi, et cataractae coeli: et prohibitae sunt pluviae de coelo. Reversaeque sunt aquae de terra euntes et redeuntes: et coeperunt minui post centum quinquaginta dies. Requievitque arca mense septimo, ⁜ a vigesima septima die mensis, super montes [Col. 0173C] Armeniae. At vero aquae ibant et decrescebant usque ad decimum mensem: decimo enim mense, prima die mensis apparuerunt cacumina montium. Cumque transissent quadraginta dies, aperiens Noe fenestram arcae, quam fecerat, dimisit corvum: qui egrediebatur, ⁜ b et revertebatur, donec siccarentur aquae super terram. Emisit quoque columbam post eum, ut videret si jam cessassent aquae super faciem terrae. Quae cum non invenisset ubi requiesceret pes ejus, reversa est ad eum in arcam: aquae enim erant super universam terram: extenditque manum, et apprehensam intulit in arcam. Exspectatis autem ultra septem diebus aliis, rursum dimisit columbam ex arca. At illa venit ad eum ad [Col. 0174A] vesperam, portans ramum olivae virentibus foliis in ore suo. Intellexit ergo Noe quod cessassent aquae super terram. Exspectavitque nihilominus septem alios dies: et emisit columbam, quae non est reversa ultra ad eum. [C. XXII.] Igitur sexcentesimo primo anno, primo mense, prima die mensis, imminutae sunt aquae super terram: et aperiens Noe tectum arcae, aspexit, viditque quod exsiccata esset superficies terrae. Mense secundo septima et vigesima die mensis, arefacta est terra. [B. XIII.] Locutus est autem Deus ad Noe, dicens: Egredere de arca, tu et uxor tua, filii tui, et uxores filiorum tuorum tecum: cuncta animantia quae sunt apud te, ex omni carne, tam in volatilibus quam in bestiis et universis reptilibus quae reptant super terram, educ [Col. 0174B] tecum, et ingredimini super terram: crescite et multiplicamini super eam. Egressus est ergo Noe, et filii ejus, uxor illius, et uxores filiorum ejus, cum eo. Sed et omnia animantia, jumenta, et reptilia quae reptant super terram, secundum genus suum, de arca egressa sunt. [T. V.] Aedificavit autem Noe altare Domino, et tollens de cunctis pecoribus et volucribus mundis, obtulit holocausta super altare. Odoratusque est Dominus odorem suavitatis, et ait ⁜ c ad eum: Nequaquam ultra maledicam terrae propter homines: sensus enim et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua; non igitur ultra percutiam omnem animam viventem, sicut feci. Cunctis diebus terrae, sementis et messis, frigus et aestus, aestas et hyems, nox et dies non [Col. 0174C] requiescent.

[C. XXIII, Cap. IX.] Benedixitque Deus Noe et filiis ejus. Et dixit ad eos: Crescite et multiplicamini, et implete [ Vulg. replete] terram. Et terror vester ac tremor sit super cuncta animalia terrae, et super omnes volucres coeli, cum universis quae moventur in terra [ Vulg. super terram], omnes pisces maris manui vestrae traditi sunt. Et omne quod movetur et vivit, erit vobis in cibum, quasi olera virentia tradidi vobis omnia: Excepto, quod carnem cum sanguine comedetis. Sanguinem enim animarum vestrarum requiram de manu cunctarum bestiarum, et de manu hominis, de manu viri et fratris ejus, requiram animam hominis. Quicumque [Col. 0175A] effuderit humanum sanguinem, fundetur sanguis illius, ad imaginem quippe Dei factus est homo. Vos autem crescite et multiplicamini, et ingredimini super terram, et implete eam. [C. XXIV.] Haec quoque dixit Deus ad Noe et ad filios ejus cum eo. Ecce ego statuam pactum meum vobiscum, et cum semine vestro post vos: et ad omnem animam viventem, quae est vobiscum, tam in volucribus quam in jumentis et pecudibus terrae cunctis, quae egressa sunt de arca, et universis bestiis terrae. Statuam pactum meum vobiscum, et nequaquam ultra interficietur omnis caro ab aquis diluvii, neque erit deinceps diluvium dissipans terram. Dixitque Deus: Hoc signum foederis quod do inter me et vos, et ad omnem animam viventem, quae est vobiscum in generationes [Col. 0175B] sempiternas. Arcum meum ponam in nubibus, et erit signum foederis inter me et inter terram. Cumque obduxero nubibus coelum, apparebit arcus meus in nubibus: et recordabor foederis mei vobiscum, et cum omni anima vivente quae carnem vegetat: et non erunt ultra aquae diluvii ad delendam universam carnem. Eritque arcus in nubibus, et videbo illum, et recordabor foederis sempiterni, quod pactum est inter Deum et inter omnem animam viventem universae carnis quae est super terram. Dixitque Deus Noe: Hoc erit signum foederis, quod constitui inter me et inter omnem carnem super terram. [B. XIV, C. XXV.] Erant igitur filii Noe, qui egressi sunt de arca, Sem, Cham, et Japheth: porro Cham ipse est pater Chanaan. Tres isti sunt [Col. 0175C] filii Noe: et ab his disseminatum est omne hominum genus super universam terram. Coepitque Noe vir agricola exercere terram, et plantavit vineam. Bibensque vinum inebriatus est, et nudatus in tabernaculo suo. Quod cum vidisset Cham pater Chanaan, verenda scilicet patris sui esse nudata, nuntiavit duobus fratribus suis foras. At vero Sem et Japheth pallium imposuerunt humeris suis, et incedentes retrorsum, operuerunt verenda patris sui: faciesque eorum aversae erant, et patris virilia non viderunt. Evigilans autem Noe ex vino, cum didicisset quae fecerat ei filius suus minor, ait: Maledictus Chanaan, servus servorum erit fratribus suis. Dixitque: Benedictus Dominus Deus Sem, sit Chanaan servus ejus. Dilatet Deus Japheth, et habitet in [Col. 0175D] tabernaculis Sem, sitque Chanaan servus ejus. [C. XXVI.] Vixit autem Noe post diluvium trecentis quinquaginta annis. Et impleti sunt omnes dies ejus nongentorum quinquaginta annorum, et mortuus est.

[T. VI, B. XV, Cap. X.] Hae generationes filiorum Noe, Sem, Cham et Japheth: natique sunt eis filii post diluvium. Filii Japheth: Gomer, et Magog, et Madai, et Javan, et Thubal, et Mosoch, et Thiras. Porro filii Gomer: Ascenez et Riphath et Thogorma. Filii autem Javan: Elisa et Tharsis, Cetthim, et Dodanim. Ab his divisae sunt insulae gentium in regionibus suis: unusquisque secundum linguam suam et familias suas in nationibus suis. Filii autem Cham: Chus et Mesraim, et Phuth, et Chanaan. [Col. 0176A] Filii Chus: Saba, et Evila, et Sabatha, et Regma, et Sabathaca. Filii Regma: Saba, et Dadan. Porro Chus genuit Nemrod: ipse coepit esse potens in terra, et erat robustus venator coram Domino. Ob hoc exivit proverbium: Quasi Nemrod robustus venator coram Domino. Fuit autem principium regni ejus Babylon, et Arach, et Achad, et Challane, in terra Sennaar. De terra illa egressus est Assur, et aedificavit Nineven, et plateas civitatis, et Chale. Resen quoque inter Nineven et Chale: haec est civitas magna. At vero Mesraim genuit Ludim, et Anamim, et Laabim: Nephtuim, et Phetrusim, et Chasluim, de quibus egressi sunt Philisthiim et Chaphturim. Chanaan autem genuit Sidonem primogenitum suum, Ethaeum, et Jebusaeum, et Amorrhaeum, Gergesaeum, [Col. 0176B] Evaeum, et Aracaeum: Sinaeum, et Aradium, Samaraeum, et Amathaeum: et post haec disseminati sunt populi Chananaeorum. Factique sunt termini Chanaan venientibus a Sidone Geraram usque Gazam, donec ingrediaris Sodomam et Gomorram, et Adamam, et Seboim, usque Lesa. Hi filii Cham in cognationibus, et linguis, et generationibus, terrisque et gentibus suis. De Sem quoque nati sunt, patre omnium filiorum Heber, fratre Japhet majore. Filii Sem: Aelam et Assur, et Arphaxad, et Lud, et Aram. Filii Aram: Hus, et Hul et Gether, et Mes. At vero Arphaxad genuit Sale, de quo ortus est Heber. Natique sunt Heber filii duo, nomen uni Phaleg, eo quod in diebus ejus divisa sit terra et nomen fratris ejus Jectan: Qui Jectan genuit Elmodad, et Saleph, et Asarmoth, [Col. 0176C] Jare, et Aduram, et Uzal, et Decla, et Ebal, et Abimael, Saba, et Ophir, et Evila, et Jobab; omnes isti filii Jectan. Et facta est habitatio eorum de Messa pergentibus usque Sephar montem orientalem. Isti filii Sem, secundum cognationes, et linguas, et regiones, in gentibus suis. Hae familiae Noe juxta populos et nationes suas. Ab his divisae sunt gentes in terra post diluvium.

[B. XVI, C. XXVII, Cap. XI.] Erat autem terra labii unius, et sermonum eorumdem. Cumque proficiscerentur de oriente, invenerunt campum in terra Sennaar, et habitaverunt in eo. Dixitque alter ad proximum suum: Venite, faciamus lateres, et coquamus eos igni. Habueruntque lateres pro saxis, et bitumen pro caemento: et dixerunt: Venite, faciamus [Col. 0176D] nobis civitatem et turrim, cujus culmen pertingat ad coelum: et celebremus nomen nostrum antequam dividamur in universas terras. Descendit autem Dominus ut videret civitatem et turrim, quam aedificabant filii Adam, et dixit: Ecce, unus est populus, et unum labium omnibus: coeperuntque hoc facere, nec desistent a cogitationibus suis, donec eas opere compleant. Venite igitur, descendamus et confundamus ibi linguam eorum, ut non audiat unusquisque vocem proximi sui. Atque ita divisit eos Dominus ex illo loco in universas terras, et cessaverunt aedificare civitatem. Et idcirco vocatum est nomen ejus Babel, quia ibi confusum est labium universae terrae: et inde dispersit eos Dominus super faciem cunctarum [Col. 0177A] regionum. Hae sunt generationes Sem: Sem centum erat annorum quando genuit Arphaxad, biennio post diluvium. Vixitque Sem postquam genuit Arphaxad, quingentis annis: et genuit filios et filias. Porro Arphaxad vixit triginta quinque annis, et genuit Sale. Vixitque Arphaxad postquam genuit Sale, quadringentis tribus annis [ Ita cod. ms. S. German. n. 3, Heb. Syr. et Arab. At vero Sam. editi Latini et mss. plurimi libri legunt 303], et genuit filios et filias. Sale quoque vixit triginta annis, et genuit Heber. Vixitque Sale postquam genuit Heber, quadringentis [ Vulg. quadraginta] tribus annis, et genuit filios et filias. Vixit autem Heber triginta quatuor annis, et genuit Phaleg. Et vixit Heber postquam genuit Phaleg, quadringentis triginta annis: et genuit filios [Col. 0177B] et filias. Vixit quoque Phaleg triginta annis, et genuit Reu. Vixitque Phaleg postquam genuit Reu, ducentis novem annis: et genuit filios et filias. Vixit autem Reu triginta duobus annis, et genuit Sarug. Vixit quoque Reu postquam genuit Sarug, ducentis septem annis, et genuit filios et filias. Vixit vero Sarug triginta annis, et genuit Nahor. Vixitque Sarug postquam genuit Nahor, ducentis annis, et genuit filios et filias. Vixit autem Nahor viginti novem annis, et genuit Thare. Vixitque Nahor postquam genuit Thare, centum decem et novem annis: et genuit filios et filias. Vixitque Thare septuaginta annis, et genuit Abram, et Nahor, et Aran. [C. XXV, 121.] Hae sunt autem generationes Thare: Thare genuit Abram, et Nahor, et [Col. 0177C] Aran. Porro Aran genuit Lot. Mortuusque est Aran ante Thare patrem suum in terra nativitatis suae in Ur Chaldaeorum. Duxerunt autem Abram et Nahor uxores: nomen uxoris Abram, Sarai, et nomen uxoris Nahor, Melcha, filia Aran, patris Melchae et patris Ieschae. Erat autem Sarai sterilis, nec habebat liberos. Tulit itaque Thare Abram filium suum, et Lot filium Aran, filium filii sui, et Sarai nurum suam, uxorem Abram filii sui, et eduxit eos de Ur Chaldaeorum, ut irent in terram Chanaan: veneruntque usque Haran, et habitaverunt ibi. Et facti sunt dies Thare ducentorum quinque annorum, et mortuus est in Haran.

[T. VII, B. XVII, C. XXIX, Cap. XII.] Dixit autem Dominus ad Abram: Egredere de terra tua, et [Col. 0177D] de cognatione tua, et de domo patris tui, [ Vulg. add. et veni] in terram quam monstrabo tibi. Faciamque te in gentem magnam, et benedicam tibi, et magnificabo nomen tuum, erisque benedictus. Benedicam benedicentibus tibi, et maledicam maledicentibus tibi, atque in te benedicentur universae cognationes terrae. Egressus est itaque Abram sicut praeceperat ei Dominus: et ivit cum eo Lot. Septuaginta quinque annorum erat Abram cum egrederetur de Haran. Tulitque Sarai uxorem suam, et Lot [Col. 0178A] filium fratris sui, universamque substantiam quam possederant, et animas quas fecerant in Haran. [C. XXX.] Et egressi sunt ut irent in terram Chanaan. Cumque venissent in eam, pertransivit Abram terram usque ad locum Sichem, usque ad convallem illustrem: Chananaeus autem tunc erat in terra. [B. XVIII.] Apparuitque Dominus Abram, et dixit ei: Semini tuo dabo terram hanc. Qui aedificavit ibi altare Domino, qui apparuerat ei. Et inde transgrediens ad montem, qui erat contra orientem Bethel, tetendit ibi tabernaculum suum, ab occidente habens Bethel, et ab oriente Al: aedificavit quoque ibi altare Domino, et invocavit nomen ejus. Perrexitque Abram vadens, et ultra progrediens ad meridiem. Facta est autem fames in terra: descenditque [Col. 0178B] Abram in Aegyptum, ut peregrinaretur ibi: praevaluerat enim fames in terra. Cumque prope esset, ut ingrederetur Aegyptum, dixit Sarai uxori suae: Novi quod pulchra sis mulier: et quod cum viderint te Aegyptii, dicturi sunt: Uxor ipsius est: et interficient me, et te reservabunt. Dic ergo, obsecro te, quod soror mea sis: ut bene sit mihi propter te, et vivat anima mea ob gratiam tui. Cum itaque ingressus esset Abram Aegyptum, viderunt Aegyptii mulierem quod esset pulchra nimis. Et nuntiaverunt principes Pharaoni, et laudaverunt eam apud illum: et sublata est mulier in domum Pharaonis. Abram vero bene usi sunt propter illam: fueruntque ei oves, et boves, et asini, et servi, et famulae, et asinae, et cameli. Flagellavit autem Dominus [Col. 0178C] Pharaonem plagis maximis, et domum ejus, propter Sarai uxorem Abram. Vocavitque Pharao Abram, et dixit ei: Quidnam est, quod fecisti mihi? quare non indicasti quod uxor tua esset? Quam ob causam, dixisti esse sororem tuam, ut tollerem eam mihi in uxorem? Nunc igitur ecce conjux tua, accipe eam, et vade. Praecepitque Pharao super Abram viris: et deduxerunt eum, et uxorem illius, et omnia quae habebat.

[B. XIX, Cap. XIII.] Ascendit ergo Abram de Aegypto, ipse et uxor ejus, et omnia quae habebat, et Lot cum eo, ad Australem plagam. Erat autem ⁜ a dives valde in possessione argenti et auri. Reversusque est per iter, quo venerat, a meridie in Bethel, usque ad locum ubi prius fixerat tabernaculum [Col. 0178D] inter Bethel et Ai, in loco altaris quod fecerat prius, et invocavit ibi nomen Domini. Sed et Lot qui erat cum Abram, fuerunt greges ovium, et armenta, et tabernacula. Nec poterat eos capere terra, ut habitarent simul: erat quippe substantia eorum multa, et non quibant habitare communiter. Unde et facta est rixa inter pastores gregum Abram et Lot. Eo autem tempore Chananaeus et Pherezaeus habitabant in terra illa. Dixit ergo Abram ad Lot: Ne, quaeso, sit jurgium inter me et te, et inter pastores meos et [Col. 0179A] pastores tuos: fratres enim sumus. Ecce universa terra coram te est: recede a me, obsecro: si ad sinistram ieris, ego dexteram tenebo: si tu dexteram elegeris, ego ad sinistram pergam. Elevatis itaque Lot oculis, vidit omnem circa regionem Jordanis, quae universa irrigabatur, antequam subverteret Dominus Sodomam et Gomorrham, sicut paradisus Domini, et sicut Aegyptus venientibus in Segor. Elegitque sibi Lot regionem circa Jordanem, et recessit ab Oriente, divisique sunt alterutrum a fratre suo. Abram habitavit in terra Chanaam: Lot vero moratus est in oppidis, quae erant circa Jordanem, et habitavit in Sodomis. Homines autem Sodomitae pessimi erant, et peccatores ⁜ a coram Domino nimis. [B. XX, C. XXXI.] Dixitque Dominus ad [Col. 0179B] Abram, postquam divisus est Lot ab eo: Leva oculos tuos, et vide a loco, in quo nunc es, ad aquilonem et ad meridiem, ad orientem et ad occidentem. Omnem terram, quam conspicis, tibi dabo et semini tuo usque in sempiternum. Faciamque semen tuum sicut pulverem terrae: si quis potest hominum numerare pulverem terrae, semen quoque tuum numerare poterit. Surge et perambula terram in longitudinem et in latitudinem suam, quia tibi daturus sum eam. Movens igitur Abram tabernaculum suum, venit et habitavit juxta convallem Mamre, quae est in Hebron: aedificavitque ibi altare Domino.

[T. VIII, C. XXXII, Cap. XIV.] Factum est autem in illo tempore, ut Amraphel, Rex Sennaar, et Arioch rex Ponti, et Chodorlahomor, rex Elamitarum, et [Col. 0179C] Thadal, rex Gentium, inirent bellum contra Bara, regem Sodomorum, et contra Bersa, regem Gomorrhae, et contra Sennaab, regem Adamae, et contra Semeber, regem Seboim, contraque regem Balae, ipsa est Segor. Omnes hi convenerunt in vallem Silvestrem, quae nunc est mare salis. Duodecim enim annis servierant Chodorlahomor, et tertio decimo anno recesserunt ab eo. Igitur anno quartodecimo venit Chodorlahomor, et reges qui erant cum eo: percusseruntque Raphaim in Astaroth Carnaim, et Zuzim ⁜ b cum eis, et Emim in Save Cariathaim, et Horrhaeos in montibus Seir, usque ad Campestria Pharan, quae est in solitudine. Reversique sunt, et venerunt ad fontem Mesphat, ipsa est Cades: et percusserunt omnem regionem Amalecitarum, et [Col. 0179D] Ammorhaeum qui habitabat in Asason Thamar. Et egressi sunt rex Sodomorum et rex Gomorrhae, [Col. 0180A] rexque Adamae, et rex Seboim, nec non et rex Balae, quae est Segor: et direxerunt aciem contra eos in valle Silvestri, scilicet adversum Chodorlahomor, regem Elamitarum, et Thadal, regem Gentium, et Amraphel, regem Sennaar, et Arioch, regem Ponti: quatuor reges adversus quinque. Vallis autem Silvestris habebat puteos multos bituminis. Itaque rex Sodomorum et Gomorrhae terga verterunt, cecideruntque ibi, et qui remanserant, fugerunt ad montem. Tulerunt autem omnem substantiam Sodomorum et Gomorrhae, et universa quae ad cibum pertinent, et abierunt: necnon et Lot et substantiam ejus, filium fratris Abram, qui habitabat in Sodomis. Et ecce unus qui evaserat, nuntiavit Abram Hebraeo, qui habitabat in convalle Mamre [Col. 0180B] Amorrhaei, fratris Escol, et fratris Aner: hi enim pepigerant foedus cum Abram. Quod cum audisset Abram, captum videlicet Lot fratrem suum, numeravit expeditos vernaculos suos trecentos decem et octo, et persecutus est ⁜ c eos usque Dan. Et divisis sociis, irruit super eos nocte: percussitque eos, et persecutus est eos usque Hoba, quae est ad laevam Damasci. Reduxitque omnem substantiam, et Lot fratrem suum cum substantia illius, mulieres quoque et populum. Egressus est autem rex Sodomorum in occursum ejus, postquam reversus est a caede Chodorlahomor et regum qui cum eo erant in valle Save, quae est vallis regis. At vero Melchisedec, rex Salem, proferens panem et vinum (erat enim sacerdos Dei altissimi), benedixit ei, et ait: [Col. 0180C] Benedictus Abram Deo excelso, qui creavit coelum et terram, et benedictus Deus excelsus, quo protegente, hostes in manibus tuis sunt. Et dedit ei decimas ex omnibus. Dixit autem rex Sodomorum ad Abram: Da mihi animas, caetera tolle tibi. Qui respondit ei: Levo manum meam ad Dominum Deum excelsum, possessorem coeli et terrae, quod a filo subtegminis usque ad corrigiam caligae, non accipiam ex omnibus quae tua sunt, ne dicas: Ego ditavi Abram: exceptis his quae comederunt juvenes, et partibus virorum qui venerunt mecum, Aner, Escol, et Mamre; isti accipient partes suas.

[T. IX, B. XXI, C. XXXIII, Cap. XV.] His ita transactis, factus est sermo Domini ad Abram per visionem, dicens: Noli timere, Abram: ego protector [Col. 0180D] tuus sum, et merces tua magna nimis: Dixitque Abram, Domine Deus, quid dabis mihi? ego vadam [Col. 0181A] absque liberis, et filius procuratoris domus meae, iste Damascus Eliezer. Addiditque Abram: Mihi autem non dedisti semen, et ecce vernaculus meus, haeres meus erit. Statimque sermo Domini factus est ad eum, dicens: Non erit hic haeres tuus, sed qui egredietur de utero tuo, ipsum habebis haeredem. Eduxitque eum foras, et ait illi: Suspice coelum, et numera stellas, si potes. Et dixit ei: Sic erit semen tuum. Credidit ⁜ a Domino, et reputatum est illi ad justitiam. Dixitque ad eum: Ego Dominus qui eduxi te de Ur Chaldaeorum, ut darem tibi terram istam, et possideres eam. At ille ait: Domine Deus, unde scire possum, quod possessurus sim eam? Et respondens Dominus: Sume, inquit, mihi vaccam triennem, et capram trimam, et arietem [Col. 0181B] annorum trium, turturem quoque et columbam. Qui tollens universa haec, divisit ea per medium, et utrasque partes contra se altrinsecus posuit: aves autem non divisit. Descenderuntque volucres super cadavera, et abigebat eas Abram. Cumque sol occumberet, sopor irruit super Abram, et horror magnus, et tenebrosus invasit eum. Dictumque est ad eum: Scito praenoscens quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subjicient eos servituti, et affligent quadringentis annis. Verumtamen gentem, cui servituri sunt, ego judicabo, et posthaec egredientur cum magna substantia. Tu autem ibis ad patres tuos in pace, sepultus in senectute bona. Generatione autem quarta revertentur huc: necdum enim completae sunt iniquitates [Col. 0181C] Amorrhaeorum usque ad praesens tempus. Cum ergo occubuisset sol, facta est caligo tenebrosa, et apparuit clibanus fumans, et lampas ignis transiens inter divisiones illas. In die illo pepigit Dominus cum Abram foedus, dicens: Semini tuo dabo terram hanc a fluvio Aegypti usque ad fluvium magnum Euphratem. Cinaeos, et Cenezaeos, et Cedmonaeos, et Ethaeos, et Pherezaeos, Raphaim quoque, et Amorrhaeos, et Chananaeos, et Gergesaeos, et Jebusaeos.

[T. X, Cap. XVI.] Igitur Sarai, uxor Abram, non genuerat liberos; sed habens ancillam Aegyptiam nomine Agar, dixit marito suo: Ecce conclusit me Dominus, ne parerem, ingredere ad ancillam meam, si forte saltem ex illa suscipiam filios. Cumque [Col. 0181D] ille acquiesceret deprecanti, tulit Agar Aegyptiam ancillam suam, post annos decem quam habitare coeperant in terra Chanaan, et dedit eam viro suo uxorem. Qui ingressus est ad eam. At illa concepisse se videns, despexit dominam suam. Dixitque Sarai ad Abram: Inique agis contra me: ego dedi ancillam meam in sinum tuum, quae videns quod conceperit, despectui me habet: judicet Dominus inter me et te. Cui respondens Abram: Ecce, ait, ancilla tua in manu tua est, utere ea ut libet. Affligente igitur eam Sarai, fugam iniit. [Col. 0182A] Cumque invenisset illam angelus Domini juxta fontem aquae in solitudine, qui [ Vulg. quae] est in via Sur, ⁜ b dixit ad illam: Agar ancilla Sarai, unde venis? et quo vadis? quae respondit: A facie Sarai dominae meae ego fugio. Dixitque ei angelus Domini: Revertere ad dominam tuam, et humiliare sub manu ipsius. Et rursum: Multiplicans, inquit, multiplicabo semen tuum, et non numerabitur prae multitudine. Ac deinceps: Ecce, ait, concepisti, et paries filium: vocabisque nomen ejus Ismael, eo quod audierit Dominus afflictionem tuam. Hic erit ferus homo, manus ejus contra omnes, et manus omnium contra eum, et e regione universorum fratrum suorum figet tabernacula. Vocavit autem nomen Domini qui loquebatur ad eam: Tu, Deus, [Col. 0182B] qui vidisti me. Dixit enim: Profecto hic vidi posteriora videntis me. Propterea appellavit puteum illum, Puteum viventis et videntis me. Ipse est inter Cades et Barad. Peperitque Agar Abrae filium: qui vocavit nomen ejus Ismael. Octoginta et sex annorum erat Abram, quando peperit ei Agar Ismaelem.

[B. XXII, C. XXXIV, Cap. XVII.] Postquam vero nonaginta et novem annorum esse coeperat, apparuit ei Dominus: dixitque ad eum: Ego Deus omnipotens, ambula coram me, et esto perfectus. Ponamque foedus meum inter me et te, et multiplicabo te vehementer nimis. Cecidit Abram pronus in faciem. Dixitque ei Deus: Ego sum, et pactum meum tecum, erisque pater multarum gentium. Nec ultra vocabitur nomen tuum Abram: sed appellaberis Abraham, [Col. 0182C] quia patrem multarum gentium constitui te. Faciamque te crescere vehementissime, et ponam te in gentibus, regesque ex te egredientur. Et statuam pactum meum inter me et te, et inter semen tuum post te in generationibus suis, foedere sempiterno: ut sim Deus tuus, et seminis tui post te. Daboque tibi et semini tuo terram peregrinationis tuae, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, eroque Deus eorum. [T. XI.] Dixit iterum Deus ad Abraham: Et tu ergo custodies pactum meum, et semen tuum post te in generationibus suis. Hoc est pactum meum quod observabitis inter me et vos, et semen tuum post te: Circumcidetur ex vobis omne masculinum, et circumcidetis carnem praeputii vestri, ut sit in signum foederis inter me et vos. Infans octo [Col. 0182D] dierum circumcidetur in vobis, omne masculinum in generationibus vestris, tam vernaculus, quam emptitius circumcidetur, et quicumque non fuerit de stirpe vestra: eritque pactum meum in carne vestra in foedus aeternum. Masculus, cujus praeputii caro circumcisa non fuerit, delebitur anima illa de populo suo: quia pactum meum irritum fecit. Dixit quoque Deus ad Abraham: Sarai uxorem tuam non vocabis Sarai, sed Saram. Et benedicam ei, et ex illa dabo tibi filium cui benedicturus sum, eritque in nationes, et reges populorum orientur ex eo. Cecidit Abraham in faciem [Col. 0183A] suam, et risit, dicens in corde suo: Putasne, centenario nascetur filius? et Sara nonagenaria pariet? Dixitque ad Deum: Utinam Ismael vivat coram te. Et ait Deus ad Abraham: Sara, uxor tua, pariet tibi filium, vocabisque nomen ejus Isaac, et constituam pactum meum illi in foedus sempiternum, et semini ejus post eum. Super Ismael quoque exaudivi te: ecce, benedicam ei, et augebo, et multiplicabo eum valde, duodecim duces generabit, et faciam illum in gentem magnam. Pactum vero meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sara tempore isto in anno altero. Cumque finitus esset sermo loquentis cum eo, ascendit Deus ab Abraham. Tulit autem Abraham Ismaelem, filium suum, et omnes vernaculos domus suae, universosque quos emerat, cunctos mares ex [Col. 0183B] omnibus viris domus suae, et circumcidit carnem praeputii eorum statim in ipsa die, sicut praeceperat ei Deus. Abraham nonaginta et novem erat annorum quando circumcidit carnem praeputii sui. Et Ismael filius ejus [ Vulg. tac. ejus] tredecim annos impleverat tempore circumcisionis suae. Eadem die circumcisus est Abraham et Ismael filius ejus. Et omnes viri domus illius, tam vernaculis, quam emptitii et alienigenae pariter circumcisi sunt.

[T. XII, B. XXXIII, C. XXXV, Cap. XVIII.] Apparuit autem ei Dominus in convalle Mamre sedenti in ostio tabernaculi sui, in ipso fervore diei. Cumque elevasset oculos, apparuerunt ei tres viri stantes propter [ Vulg. prope] eum, quos cum vidisset, cucurrit in occursum eorum de ostio tabernaculi, et [Col. 0183C] adoravit in terram: Et dixit: Domine, si inveni gratiam in oculis tuis, ne transeas servum tuum; sed afferam pauxillum aquae, et lavate pedes vestros, et requiescite sub arbore. Ponamque buccellam panis, et confortate cor vestrum, postea transibitis: idcirco enim declinastis ad servum vestrum. Qui dixerunt: Fac ut locutus es. Festinavit Abraham in tabernaculum ad Saram, dixitque ei: Accelera, tria sata similae commisce, et fac subcineritios panes. Ipse vero ad armamentum cucurrit, et tulit inde vitulum tenerrimum et optimum, deditque puero, qui festinavit et coxit illum. Tulit quoque butyrum et lac, et vitulum quem coxerat, et posuit coram eis: ipse vero stabat juxta eos sub arbore. Cumque comedissent, dixerunt ad eum: Ubi est Sara, uxor tua? [Col. 0183D] ille respondit: Ecce in tabernaculo est. Cui dixit: Revertens veniam ad te tempore isto, vita comite, et habebit filium Sara uxor tua. Quo audito, Sara risit post ostium tabernaculi. Erant autem ambo senes, provectaeque aetatis, et desierunt Sarae fieri muliebria. Quae risit occulte, dicens: Postquam consenui, et dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo? Dixit autem Dominus ad Abraham: Quare risit Sara, dicens: Num vere paritura sum anus? Numquid Deo est quidquam difficile? juxta condictum revertar ad te hoc eodem tempore, vita comite, et habebit Sara [Col. 0184A] filium. Negavit Sara dicens, Non risi, timore perterrita. Dominus autem: Non est, inquit, ita; sed risisti. Cum ergo surrexissent inde viri, direxerunt oculos contra Sodomam, et Abraham simul gradiebatur, deducens eos. Dixitque Dominus: Num celare potero Abraham quae gesturus sum, cum futurus sit in gentem magnam, ac robustissimam, et benedicendae sint in illo omnes nationes terrae? Scio enim quod praecepturus sit filiis suis, et domui suae post se, ut custodiant viam Domini, et faciant justitiam et judicium, ut adducat Dominus propter Abraham omnia quae locutus est ad eum. Dixit itaque Dominus: Clamor Sodomorum et Gomorraeorum multiplicatus est, et peccatum eorum aggravatum est nimis. Descendam et videbo, utrum clamorem qui venit ad [Col. 0184B] me, opere compleverint: an non est ita, ut sciam. Converteruntque se inde, et abierunt Sodomam: Abraham vero adhuc stabat coram Domino. Et appropinquans ait: Numquid perdes justum cum impio? Si fuerint quinquaginta justi in civitate, peribunt simul, et non parces loco illi propter quinquaginta justos, si fuerint in ea? Absit a te, ut rem hanc facias, et occidas justum cum impio, fiatque justus sicut impius. Non est hoc tuum. Qui judicas omnem terram, nequaquam facies judicium [ Vulg. add. hoc]. Dixitque Dominus ad eum: Si invenero Sodomis quinquaginta justos in medio civitatis, dimittam omni loco propter eos. Respondens Abraham ait: Quia semel coepi, loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis. Quid si minus quinquaginta justis, [Col. 0184C] quinque fuerint? delebis, propter ⁜ a quinque, universam urbem? Et ait; Non delebo, si invenero ibi quadraginta et quinque. Rursumque locutus est ad eum: Sin autem quadraginta ⁜ b inventi fuerint, quid facies? Ait: Non percutiam propter quadraginta. Ne, quaeso, inquit, indigneris, Domine, si loquar: Quid si inventi fuerint ibi triginta? Respondit: Non faciam, si invenero ibi triginta. Quia semel, ait, coepi, loquar ad Dominum meum: Quid si inventi fuerint ibi viginti? Dixit: Non interficiam propter viginti. Obsecro, inquit, ne irascaris, Domine, si loquar adhuc semel: Quid si inventi fuerint ibi decem? Et dixit: Non delebo propter decem. Abiit Dominus, postquam cessavit loqui ad Abraham, et ille reversus est in locum suum.

[Col. 0184D] [C. XXXVI, Cap. XIX.] Veneruntque duo angeli Sodomam vespere, sedente Lot in foribus civitatis. Qui cum vidisset, surrexit [ Vulg. add. eos], et ivit obviam eis: adoravitque pronus in terram, et dixit: Obsecro, domini, declinate in domum pueri vestri, et manete ibi: lavate pedes vestros: et mane proficiscemini in viam vestram. Qui dixerunt: Minime, sed in platea manebimus. Compulit illos oppido ut diverterent ad eum: ingressisque domum illius fecit convivium, coxit azyma, et comederunt. Prius autem quam irent cubitum, viri civitatis vallaverunt [Col. 0185A] domum a puero usque ad senem, omnis populus simul. Vocaveruntque Lot, et dixerunt ei: Ubi sunt viri qui introierunt ad te nocte? educ illos huc, ut cognoscamus eos. Egressus ad eos Lot, post tergum occludens ostium, ait: Nolite, quaeso, fratres mei, nolite malum hoc facere. Habeo duas filias, quae necdum cognoverunt virum: educam eas ad vos, et abutimini eis sicut placuerit vobis, dummodo viris istis nihil faciatis mali, quia ingressi sunt sub umbraculum culminis mei. At illi dixerunt: Recede illuc. Et rursus: ingressus es, inquiunt, ut advena; numquid ut judices? te ergo ipsum magis quam hos affligemus. Vimque faciebant Lot vehementissime: jam prope erant [ Vulg. jamque erat] ut infringerent fores. Et ecce miserunt manum [Col. 0185B] viri, et introduxerunt ad se Lot, clauseruntque ostium, et eos, qui erant foris, percusserunt caecitate a minimo usque ad maximum, ita ut ostium invenire non possent. Dixerunt autem ad Lot: Habes hic tuorum quempiam? generum, aut filios, aut filias, omnes, qui tui sunt, educ de urbe hac: delebimus enim locum istum, eo quod increverit clamor eorum coram Domino, qui misit nos ut perdamus illum [ Vulg. illos]. Egressus itaque Lot, locutus est ad generos suos, qui accepturi erant filias ejus, et dixit: Surgite, egredimini de loco isto: quia delebit Dominus civitatem hanc. Et visus est eis quasi ludens loqui. Cumque esset mane, cogebant eum angeli, dicentes: Surge, tolle uxorem tuam et duas filias quas habes: ne et tu pariter pereas in scelere civitatis. [Col. 0185C] Dissimulante illo, apprehenderunt manum ejus, et manum uxoris, ac duarum filiarum ejus, eo quod parceret Dominus illi. Et eduxerunt eum, et posuerunt extra civitatem. Ibi ⁜ a locutus est Dominus ad eum: Salva animam tuam: noli respicere post tergum, nec stes in omni circa regione: sed in monte salvum te fac, ne et tu simul pereas. Dixitque Lot ad eos: Quaeso, Domine mi, quia invenit servus tuus gratiam coram te, et magnificasti misericordiam tuam quam fecisti mecum, ut salvares animam meam, nec possum in monte salvari, ne forte apprehendat me malum, et moriar: Est civitas haec juxta, ad quam possum fugere, parva, et salvabor in ea: numquid non modica est, et vivet anima mea? Dixitque ad eum: Ecce etiam in hoc suscepi preces tuas, ut non [Col. 0185D] subvertam urbem pro qua locutus es. Festina et salvare ibi, quia non potero facere quidquam donec ingrediaris illud. Idcirco vocatum est nomen urbis illius Segor. Sol egressus est super terram, et Lot [Col. 0186A] ingressus est Segor. [C. XXXVII.] Igitur Dominus pluit super Sodomam et Gomorrham sulphur et ignem a Domino de coelo, et subvertit civitates has, et omnem circa regionem, universos habitatores urbium, et cuncta terrae virentia. Respiciensque uxor ejus post se, versa est in statuam salis. [B. XXIV.] Abraham autem consurgens mane, ubi steterat prius cum Domino, intuitus est Sodomam et Gomorrham, et universam terram regionis illius: viditque ascendentem favillam de terra quasi fornacis fumum. Cum enim subverteret Deus civitates regionis illius, recordatus est Abrahae, et liberavit Lot de subversione urbium in quibus habitaverat. [T. XIII.] Ascenditque Lot de Segor, et mansit in monte, duae quoque filiae ejus cum eo (timuerat enim manere in Segor), [Col. 0186B] et mansit in spelunca ipse, et duae filiae ejus cum eo. Dixitque major ad minorem: Pater noster senex est, et nullus virorum remansit in terra qui possit ingredi ad nos juxta morem universae terrae. Veni, inebriemus eum vino, dormiamusque cum eo, ut servare possimus ex patre nostro semen. Dederunt itaque patri suo bibere vinum nocte illa: Et ingressa est major, dormivitque cum patre: at ille non sensit, nec quando accubuit filia, nec quando surrexit. Altera quoque die dixit major ad minorem: Ecce dormivi heri cum patre meo, demus ei bibere vinum etiam hac nocte, et dormies cum eo, ut salvemus semen de patre nostro. Dederunt et illa nocte patri ⁜ b vinum, ingressaque minor filia, dormivit cum eo, et nec tunc quidem sensit quando concubuerit, vel quando illa [Col. 0186C] surrexerit. Conceperunt ergo duae filiae Lot de patre suo. Peperitque major filium, et vocavit nomen ejus Moab: ipse est pater Moabitarum usque in praesentem. diem. Minor quoque peperit filium, et vocavit nomen ⁜ c Ammon, id est, filius populi mei: ipse est pater Ammonitarum usque hodie.

[T. XIV, B. XXV, C. XXXVIII, Cap. XX.] Profectus inde Abraham in terram australem, habitavit inter Cades et Sur, et peregrinatus est in Geraris. Dixitque de Sara uxore sua: Soror mea est. Misit ergo Abimelech rex Gerarae, et tulit eam. Venit autem Deus ad Abimelech per somnium nocte, et ait illi: En morieris propter mulierem quam tulisti: habet enim virum. Abimelech vero non tetigerat eam, et ait: Domine, num gentem ignorantem et [Col. 0186D] justam interficies? Nonne ipse dixit mihi: Soror mea est, et ipsa ait: Frater meus est? in simplicitate cordis mei et munditia manuum mearum feci hoc. Dixitque ad eum Deus: Et ego scio quod simplici [Col. 0187A] corde feceris, et ideo custodivi te ne peccares in me, et non dimisi ut tangeres eam. Nunc igitur redde viro suo uxorem, quia propheta est: et orabit pro te, et vives: si autem nolueris reddere, scito quod morte morieris tu, et omnia quae tua sunt. Statimque de nocte consurgens Abimelech, vocavit omnes servos suos, et locutus est universa verba haec in auribus eorum, timueruntque omnes viri valde. Vocavit autem Abimelech etiam Abraham, et dixit ei: Quid fecisti nobis? quid peccavimus in te, quia induxisti super me et super regnum meum peccatum grande? quae non debuisti facere, fecisti nobis. Rursusque expostulans, ait: Quid vidisti, ut hoc faceres? Respondit Abraham: Cogitavi mecum, dicens: Forsitan non est timor Dei in loco isto, et interficient me [Col. 0187B] propter uxorem meam: alias autem vere soror mea est, filia patris mei, et non filia matris meae, et duxi eam in uxorem. Postquam autem eduxit me Deus de domo patris mei, dixi ad eam: Hanc misericordiam facies mecum: in omni loco, ad quem ingrediemur, dices, quod frater tuus sim. Tulit igitur Abimelech oves et boves, et servos et ancillas, et dedit Abraham: reddiditque illi Saram uxorem suam, et ait: Terra coram vobis est, ubicumque tibi placuerit, habita. Sarae autem dixit: Ecce mille argenteos dedi fratri tuo: hoc erit tibi in velamen oculorum ad omnes qui tecum sunt, et quocumque perrexeris: mementoque te deprehensam. Orante autem Abraham, sanavit Deus Abimelech, et uxorem ancillasque ejus, et pepererunt: concluserat enim Dominus omnem [Col. 0187C] vulvam domus Abimelech propter Saram uxorem Abrahae.

[T. XV, B. XXVI, C. XXXVIII, Cap. XXI.] Visitavit autem Dominus Saram, sicut promiserat, et implevit quae locutus est. Concepitque et peperit filium in senectute sua, tempore quo praedixerat ei Deus. Vocavitque Abraham nomen filii sui, quem genuit ei Sara, Isaac: et circumcidit eum octavo die, sicut praeceperat ei Deus, cum centum esset annorum: hac quippe aetate patris, natus est Isaac. Dixitque Sara; Risum fecit mihi Deus: quicumque audierit, corridebit mihi. Rursumque ait: Quis auditurum crederet Abraham, quod Sara lactaret filium, quem peperit ei jam seni? Crevit igitur puer et ablactatus est: fecitque Abraham grande convivium in die [Col. 0187D] ablactationis ejus. [C. XL.] Cumque vidisset Sara filium Agar Aegyptiae ludentem ⁜ a , dixit ad Abraham: Ejice ancillam hanc et filium ejus; non enim erit haeres filius ancillae cum filio meo Isaac. Dure accepit hoc Abraham pro filio suo. Cui dixit Deus: non tibi videatur asperum super puero, et super ancilla [Col. 0188A] tua, omnia quae dixerit tibi Sara, audi vocem ejus; quia in Isaac vocabitur tibi semen. Sed et filium ancillae faciam in gentem magnam, quia semen tuum est. Surrexit itaque Abraham mane, et tollens panem et utrem aquae, imposuit scapulae ejus, tradiditque puerum, et dimisit eam. Quae cum abiisset, errabat in solitudine Bersabee. Cumque consumpta esset aqua in utre, abjecit puerum subter unam arborum, quae ibi erant. Et abiit, seditque e regione procul quantum potest arcus jacere. Dixit enim: Non videbo morientem puerum: et sedens contra, levavit vocem suam, et flevit. Exaudivit autem Deus vocem pueri: vocavitque angelus Dei Agar de coelo, dicens: Quid agis, Agar? noli timere: exaudivit enim Deus vocem pueri de loco in quo est: surge, tolle puerum, et [Col. 0188B] tene manum illius: quia in gentem magnam faciam eum. Aperuitque oculos ejus Deus: quae videns puteum aquae, abiit, et implevit utrem, deditque puero bibere. Et fuit cum eo: qui crevit, et moratus est in solitudine, factusque est juvenis sagittarius. Habitavitque in deserto Pharan, et accepit illi mater sua uxorem de terra Aegypti. [C. XLI.] Eodem tempore dixit Abimelech, et Phichol, princeps exercitus ejus, ad Abraham: Deus tecum est in universis, quae agis. Jura ergo per Deum, ne noceas mihi, et posteris meis, stirpique meae: sed juxta misericordiam, quam feci tibi, facies mihi, et terrae in qua versatus es advena. Dixitque Abraham: Ego jurabo. Et increpavit Abimelech propter puteum aquae, quem vi abstulerant servi illius. Responditque Abimelech: [Col. 0188C] Nescivi quis fecerit hanc rem: sed et tu non indicasti mihi, et ego non audivi praeter hodie. Tulit itaque Abraham oves et boves, et dedit Abimelech: percusseruntque ambo foedus. Et statuit Abraham septem agnas gregis seorsum. Cui dixit Abimelech: Quid sibi volunt septem agnae istae, quas stare fecisti seorsum? At ille: Septem, inquit, agnas accipies de manu mea, ut sint in testimonium mihi, quoniam ego fodi puteum istum. Idcirco vocatus est locus ille Bersabee: quia ibi uterque juraverunt. Et inierunt foedus pro puteo juramenti. Surrexit autem Abimelech et Phicol, princeps militiae ejus, reversique sunt in terram Philistinorum. Abraham vero plantavit nemus in Bersabee, et invocavit ibi nomen Domini Dei aeterni. Et fuit colonus [Col. 0188D] terrae Philistinorum diebus multis.

[T. XVI, B. XXVII, C. XLII, Cap. XXII.] Quae postquam gesta sunt, tentavit Deus Abraham, et dixit ad eum: Abraham! Ille respondit: Adsum. Ait illi: tolle filium tuum unigenitum, quem diligis, Isaac ⁜ b , et vade in terram visionis: atque offer eum [Col. 0189A] ibi in holocaustum super unum montium quem monstravero tibi: Igitur Abraham de nocte consurgens, stravit asinum suum, ducens secum duos juvenes et Isaac, filium suum. Cumque concidisset ligna in holocaustum, abiit ad locum quem praeceperat ei Deus. Die autem tertio, elevatis oculis, vidit locum procul: dixitque ad pueros suos: Exspectate hic cum asino: ego et puer illuc usque properantes, postquam adoraverimus, revertemur ad vos. Tulit quoque ligna holocausti, et imposuit super Isaac filium suum: ipse vero portabat in manibus ignem et gladium. Cumque pergerent duo simul, dixit Isaac patri suo: Pater mi! At ille respondit: quid vis, fili? Ecce, inquit, ignis et ligna: ubi est victima holocausti? Dixit Abraham: Deus providebit sibi victimam [Col. 0189B] holocausti, fili mi. Pergebant ergo pariter: veneruntque ad locum quem ostenderat ei Deus, in quo aedificavit altare, et desuper ligna composuit: cumque colligasset Isaac filium suum, posuit eum in altari super struem lignorum. Extenditque manum, et arripuit gladium, ut immolaret filium suum. Et ecce angelus Domini de coelo clamavit dicens: Abraham! Abraham! Qui respondit: Adsum. Dixitque ei: non extendas manum tuam super puerum, neque facias illi quidquam: nunc cognovi quod timeas Deum, et non pepercisti unigenito filio tuo propter me. Levavit Abraham oculos suos, viditque post tergum arietem inter ⁜ a vepres haerentem cornibus ⁜ b suis, quem assumens obtulit holocaustum pro filio suo. Appellavitque nomen loci illius, Dominus videt. [Col. 0189C] Unde usque hodie dicitur: In monte Dominus ⁜ c videbit. Vocavit autem angelus Domini Abraham secundo de coelo, dicens: Per memetipsum juravi, dicit Dominus: quia fecisti rem hanc, et non pepercisti filio tuo unigenito ⁜ d : benedicam tibi, et multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli, et velut arenam quae est in littore maris: possidebit semen tuum portas inimicorum suorum, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, quia obedisti voci meae. Reversus est Abraham ad pueros suos, abieruntque Bersabee simul, et habitavit ibi. His ita gestis, nuntiatum est Abraham quod Melcha quoque genuisset [Col. 0190A] filios Nahor fratri suo: Hus primogenitum, et Buz fratrem ejus, et Camuel patrem Syrorum, et Chased, et Azau, Pheldas quoque et Jedlaph, ac Bathuel, de quo nata est Rebecca: octo istos genuit Melcha, Nahor fratri Abraham. Concubina vero illius nomine Roma, peperit Tabee, et Gaham, et Tahas et Maacha.

[T. XVII, C. XLIII, Cap. XXIII.] Vixit autem Sara centum viginti septem annis. Et mortua est in civitate Arbee, quae est Hebron, in terra Chanaan: venitque Abraham ut plangeret et fleret eam. Cumque surrexisset ab officio funeris, locutus est ad filios Heth, dicens: Advena sum et peregrinus apud vos: date mihi jus sepulcri vobiscum, ut sepeliam mortuum meum. Responderuntque filii Heth, dicentes: [Col. 0190B] Audi nos, domine, princeps Dei es apud nos: in electis sepulcris nostris sepeli mortuum tuum: nullusque te prohibere poterit quin in monumento ejus sepelias mortuum tuum. Surrexit Abraham, et adoravit populum terrae, filios videlicet Heth: dixitque ad eos: Si placet animae vestrae ut sepeliam mortuum meum, audite me, et intercedite pro me apud Ephrom, filium Sohar [ Vulg. Seor], ut det mihi speluncam duplicem, quam habet in extrema parte agri sui: pecunia digna tradat mihi eam coram vobis in possessionem sepulcri. Habitabat autem Ephron in medio filiorum Heth. Responditque Ephron ⁜ e Hetthaeus ad Abraham cunctis audientibus qui ingrediebantur portam civitatis illius, dicens: Nequaquam ita fiat, domine mi, sed [ Vulg. add. tu] [Col. 0190C] magis ausculta quod loquor: Agrum trado tibi et speluncam quae in eo est; praesentibus filiis populi mei, sepeli mortuum tuum. Adoravit Abraham coram populo terrae. Et locutus est ad Ephron, circumstante plebe: Quaeso, ut audias me: Dabo pecuniam pro agro; suscipe eam, et sic sepeliam mortuum meum in eo. Respondit Ephron: Domine mi, audi: Terram quam postulas, quadringentos argenti siclos valet: istud est pretium inter me et te: sed quantum est hoc? sepeli mortuum tuum. Quod cum audisset Abraham, appendit pecuniam, quam ⁜ f Ephron postulaverat, audientibus filiis Heth, quadringentos [Col. 0191A] siclos argenti et [ Vulg. tac. et] probatae monetae publicae. Confirmatusque est ager quondam Ephronis, in quo erat spelunca duplex, respiciens Mamre, tam ipse quam spelunca, et omnes arbores ejus in cunctis terminis ⁜ a per circuitum, Abrahae in possessionem, videntibus filiis Heth et cunctis qui intrabant portam civitatis illius. Atque ita sepelivit Abraham Saram uxorem suam in spelunca agri ⁜ b duplici, quae respiciebat Mamre. Haec est Hebron in terra Chanaan. Et confirmatus est ager, et antrum quod erat in eo, Abrahae in possessionem monumenti a filiis Heth.

[T. XVIII, B. XXVIII, C. XLIV, Cap. XXIV.] Erat autem Abraham senex, dierumque multorum: et Dominus in cunctis benedixerat ei. Dixitque ad [Col. 0191B] servum seniorem domus suae qui praeerat omnibus quae habebat: Pone manum tuam subter femur meum, ut adjurem te per Dominum Deum coeli et terrae, ut non accipias uxorem filio meo de filiabus Chananaeorum, inter quos habito: sed ad terram ⁜ c meam et ad cognationem meam proficiscaris, et inde accipias uxorem filio meo Isaac. Respondit servus: Si noluerit mulier venire mecum in terram hanc, num reducere debeo filium tuum ad locum, de quo egressus es? Dixit Abraham: Cave nequando reducas illuc filium meum: Dominus Deus coeli, qui tulit me de domo patris mei, et de terra nativitatis meae, qui locutus est mihi, et juravit ⁜ d , dicens: Semini tuo dabo terram hanc: ipse mittet angelum suum coram te, et accipies inde uxorem [Col. 0191C] filio meo; sin autem mulier sequi te noluerit, non teneberis juramento: filium tantum meum ne reducas illuc. Posuit ergo servus manum sub femore Abraham domini sui, et juravit illi super sermone hoc. Tulitque decem camelos de gregibus domini sui et abiit, ex omnibus bonis ejus portans secum, profectusque perrexit Mesopotamiam ad urbem Nahor. Cumque camelos fecisset accumbere extra oppidum justa puteum aquae vespere, eo tempore quo solent mulieres egredi ad hauriendam aquam, dixit: Domine Deus domini mei Abraham, occurre, obsecro, mihi hodie, et fac misericordiam cum domino meo Abraham. Ecce ego sto propter fontem aquae, et filiae habitatorum hujus civitatis egredientur [Col. 0192A] ad hauriendam aquam. Igitur puella, cui ego dixero: Inclina hydriam tuam ut bibam: et illa responderit, bibe; quin et camelis tuis dabo potum: ipsa est, quam praeparasti servo tuo Isaac: et per hoc intelligam quod feceris misericordiam cum domino meo. Necdum intra se verba compleverat, et ecce Rebecca egrediebatur, filia Bathuel, filii Melchae, uxoris Nahor, fratris Abraham, habens hydriam in scapula [ Vulg. add. sua juxta Hebr.]: puella decora nimis, virgoque pulcherrima, et incognita viro: descenderat autem ad fontem, et impleverat hydriam, ac revertebatur. Occurritque ei servus, et ait: Pauxillum mihi ad sorbendum praebe aquae de hydria tua. Quae respondit: Bibe, domine mi; celeriterque deposuit hydriam super ulnam suam, et dedit [Col. 0192B] ei potum. Cumque ille bibisset, adjecit; Quin etiam et camelis tuis hauriam aquam, donec cuncti bibant. Effundensque hydriam in canalibus, recurrit ad puteum ut hauriret aquam: et haustam omnibus camelis dedit. Ille autem contemplabatur eam tacitus, scire volens utrum prosperum fecisset Dominus iter suum, an non. Postquam ergo [ Vulg. autem] biberunt cameli, protulit vir inaures aureas, ⁜ e appendentes siclos duos, et armillas totidem pondo siclorum decem. Dixitque ad eam: Cujus es filia? indica mihi: est in domo patris tui locus ad manendum? Quae respondit: Filia Bathuelis sum filii Melchae, quem peperit [ Vulg. add. ipsi] Nahor. Et addidit, dicens: Palearum quoque et feni plurimum est apud nos, et locus spatiosus ad manendum. Inclinavit se homo, [Col. 0192C] et adoravit Dominum, dicens: Benedictus Dominus Deus domini mei Abraham, qui non abstulit misericordiam et veritatem suam a domino meo, et recto itinere me perduxit in domum fratris domini mei. Cucurrit itaque puella, et nuntiavit in domum matris suae omnia quae audierat. Habebat autem Rebecca fratrem nomine Laban, qui festinus egressus est ad hominem, ubi erat fons. Cumque vidisset inaures et armillas in manibus sororis suae, et audisset cuncta verba referentis: Haec locutus est mihi homo: venit ad virum, qui stabat juxta camelos, et prope fontem [ Vulg. add. aquae]: dixitque ad eum: Ingredere, benedicte Domini: cur foris stas? praeparavi domum et locum camelis. Et introduxit eum [Col. 0193A] in hospitium: ac destravit camelos, deditque paleas et fenum camelis [ Vulg. tac. camelis], et aquam ad lavandos pedes ejus, et virorum qui venerant cum eo. Et appositus est in conspectu ejus panis. Qui ait: Non comedam, donec loquar sermones meos. Respondit ei: Loquere. At ille: Servus, inquit, Abraham sum: et Dominus benedixit domino meo valde, magnificatusque est: et dedit ei oves et boves, argentum et aurum, servos et ancillas, camelos et asinos. Et peperit Sara, uxor domini mei, filium domino meo in senectute sua, deditque illi omnia quae habuerat. Et adjuravit me dominus meus, dicens: Non accipies uxorem filio meo de filiabus Chananaeorum, in quorum terra habito: sed ad domum patris mei perges, et de cognatione mea accipies [Col. 0193B] uxorem filio meo: ego vero respondi domino meo: Quid si noluerit venire mecum mulier? Dominus, ait, in cujus conspectu ambulo, mittet angelum suum tecum, et diriget viam tuam; accipiesque uxorem filio meo de cognatione mea, et de domo patris mei. Innocens eris a maledictione mea cum veneris ad propinquos meos, et non dederint tibi. Veni ergo hodie ad fontem [ Vulg. add. aquae], et dixi: Domine Deus domini mei Abraham, si direxisti viam meam, in qua nunc ambulo, ecce sto juxta fontem aquae; et ⁜ a virgo, quae egredietur ad hauriendam aquam, audierit a me: Da mihi pauxillum aquae ad bibendum ex hydria tua, et dixerit mihi: Et tu bibe, et camelis tuis hauriam, ipsa est mulier quam praeparavit Dominus filio domini mei. Dum haec mecum tacitus [Col. 0193C] volverem, apparuit Rebecca veniens cum hydria, quam portabat in scapula, descenditque ad fontem, et hausit aquam. Et aio ad eam: Da mihi paululum bibere. Quae festinans deposuit hydriam de humero, et dixit mihi: Et tu bibe, et camelis tuis potum tribuam. Bibi, et adaquavit camelos. Interrogavique eam, et dixi: Cujus es filia? Quae respondit: Filia Bathuelis sum, filii Nahor, quem peperit ei Melcha. Suspendi itaque inaures ad ornandam faciem ejus, et armillas posui in manibus ejus. Pronusque adoravi Dominum, benedicens Domino Deo domini mei Abraham, qui perduxit me recto itinere, ut sumerem filiam fratris domini mei filio ejus. Quamobrem si facitis misericordiam et veritatem cum domino meo, indicate mihi: sin autem aliud placet, [Col. 0193D] et hoc dicite [ Vulg. add. mihi] ut vadam ad dexteram sive ad sinistram. Responderuntque [h. respondit] Laban et Bathuel: A Domino egressus est sermo, non possumus extra placitum ejus quidquam aliud tecum loqui. En Rebecca coram te est, tolle [Col. 0194A] eam, et proficiscere, et sit uxor filii domini tui, sicut locutus est Dominus. Quod cum audisset puer Abraham, ( Vulg. add. procidens] adoravit in terra Dominum. Prolatisque vasis argenteis, et aureis, ac vestibus, dedit ea Rebeccae pro munere, fratribus quoque ejus et matri dona obtulit. Initoque convivio, vescentes pariter et bibentes manserunt ibi. Surgens autem mane, locutus est puer: Dimitte me, ut vadam ad dominum meum. Responderunt fratres ejus et mater: Maneat puella saltem decem dies apud nos, et postea proficiscetur. Nolite, ait, me retinere, quia Dominus direxit viam meam: dimititte me ut pergam ad dominum meum. Dixerunt: Vocemus puellam, et quaeramus ipsius voluntatem. Cumque vocata venisset, sciscitati sunt: Vis [Col. 0194B] ire cum homine isto? Quae ait: Vadam. Dimiserunt ergo eam, et nutricem illius, servumque Abraham, comites ejus, imprecantes prospera sorori suae, atque dicentes: Soror nostra, crescas in mille millia, et possideat semen tuum portas inimicorum suorum. Igitur Rebecca et puellae illius, ascensis camelis, secutae sunt virum: qui festinus revertebatur ad dominum suum. Eo tempore Isaac deambulabat per viam quae ducit ad Puteum, cujus nomen est Viventis [ Vulg. add. et] videntis: habitabat enim in terra australi, et egressus fuerat ad meditandum in agro, inclinata jam die: cumque levasset oculos suos, vidit camelos venientes procul. Rebecca quoque, conspecto Isaac, descendit de camelo, et ait ad puerum: Quis est ille homo qui venit [Col. 0194C] per agrum in occursum nobis? Dixitque ei: Ipse est dominus meus. At illa tollens cito pallium, operuit se. Servus autem cuncta, quae gesserat, narravit Isaac. Qui introduxit eam in tabernaculum Sarae, matris suae, et accepit eam uxorem, et in tantum dilexit eam, ut dolorem, qui ex morte matris ejus acciderat, temperaret.

[T. XVIII, B. XXIV, Cap. XXX.] Abraham vero aliam duxit uxorem nomine Ceturam, quae peperit ei Zamran et Jecsan, et Madan, et Madian, et Jesboc, et Sue. Jecsan quoque genuit Saba, et Dadan. Filii Dadan fuerunt, Asurim, et Latusim, et Laomim. At vero ex Madian ortus est Epha, et Epher [ Vulg. Opher], et Enoch, et Abida, et Eldaa: omnes hi filii Ceurae. Deditque Abraham cuncta quae possederat, [Col. 0194D] Isaac: filiis autem concubinarum largitus est munera, et separavit eos ab Isaac, filio suo, dum adhuc ipse viveret, ad plagam orientalem. [C. XLV.] Fuerunt autem dies vitae Abrahae, centum septuaginta quinque anni. ⁜ b Et deficiens mortuus est in senectute [Col. 0195A] bona, provectaeque aetatis, et plenus die rum: congregatusque est ad populum suum. Et sepelierunt eum Isaac et Ismael, filii sui, in spelunca duplici, quae sita est in agro Ephron, filii Sohar [ Vulg. Seor] Hetthaei, e regione Mamre, quem emerat a filiis Heth: ibi sepultus est ipse, et Sara uxor ejus. Et post obitum illius benedixit Deus Isaac, filio ejus, qui habitabat juxta puteum nomine Viventis [ Vulg. add. et] videntis [C. XLVI.] Hae sunt generationes Ismael, filii Abrahae, quem peperit ei Agar Aegyptia, famula Sarae, et haec nomina filiorum ejus in vocabulis et generationibus suis. Primogenitus Ismaelis Nabajoth, deinde Cedar, et Adbeel, et Mabsam, Masma quoque, et Duma, et Masa, Hadar, et Thema, et Itur [ Vulg. Jethur], et [Col. 0195B] Naphis, et Cedma. Isti sunt filii Ismael, et haec nomina per castella et oppida eorum duodecim principes tribuum suarum. ⁜ a Anni vitae Ismaelis centum triginta septem, et deficiens mortuus est, et appositus ad populum suum. Habitavit autem ab Evila usque Sur, quae respicit Aegyptum introeuntibus Assyrios. ⁜ b Coram cunctis fratribus suis obiit [C. XLVII.] Hae quoque sunt generationes Isaac, filii Abraham: Abraham genuit Isaac: qui cum quadraginta esset annorum, duxit uxorem Rebeccam, filiam Bathuel Syri de Mesopotamia, sororem Laban. Deprecatusque est Isaac Dominum pro uxore sua, eo quod esset sterilis: qui exaudivit eum, et dedit conceptum Rebeccae. Sed collidebantur in utero ejus parvuli; quae ait: Si sic mihi futurum [Col. 0195C] erat, quid necesse fuit concipere? Perrexitque ut consuleret Dominum. Qui respondens, ait: Duae gentes in utero tuo sunt, et duo populi ex ventre duo dividentur, populusque populum superabit, et major serviet minori. Jam tempus pariendi advenerat, et ecce gemini in utero ejus reperti sunt. Qui prior egressus est, rufus erat, et totus in morem pellis hispidus: vocatumque est nomen ejus Esau. Protinus alter egrediens, plantam fratris tenebat manu, et idcirco appellavit eum Jacob. Sexagenarius erat Isaac, quando nati sunt ei parvuli. Quibus adultis, factus est Esau vir gnarus venandi, et homo agricola: Jacob autem vir simplex habitabat in tabernaculis. Isaac amabat Esau, eo quod de venationibus illius vesceretur; et Rebecca diligebat Jacob. [Col. 0196A] [B. XXX.] Coxit autem Jacob pulmentum, ad quem cum venisset Esau de agro lassus, ait: Da mihi de coctione hac rufa, quia oppido lassus sum. Quam ob causam vocatum est nomen ejus Edom. Cui dixit Jacob: Vende mihi primogenita tua. Ille respondit: En morior, quid mihi proderunt primogenita? Ait Jacob: Jura ergo mihi. ⁜ c Juravit Esau, et vendidit primogenita. Et sic accepto pane et lentis edulio, et comedit, et bibit, et abiit, parvipendens quod primogenita vendidisset.

[C. XLVIII, Cap. XXVI.) Orta autem fame super terram, post eam sterilitatem quae acciderat in diebus Abraham, abiit Isaac ad Abimelech regem Philistinorum in Gerara. [T. XX, B. XXX.] Apparuitque ei Dominus, et ait: Ne descendas in Aegyptum, sed [Col. 0196B] quiesce in terra, quam dixero tibi. Et peregrinare in ea, eroque tecum, et benedicam tibi: tibi enim et semini tuo dabo universas regiones has, complens juramentum quod spopondi Abraham patri tuo. Et multiplicabo semen tuum, sicut stellas coeli; daboque posteris tuis universas regiones has, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, eo quod obedierit Abraham voci meae, et custodierit praecepta et mandata mea, et caeremonias legesque servaverit. Mansit itaque Isaac in Geraris. Qui cum interrogaretur a viris loci illius super uxore sua, respondit: Soror mea est; timuerat enim confiteri quod sibi esset sociata conjugio, reputans ne forte interficerent eum propter illius pulchritudinem. Cumque pertransissent dies plurimi, et ibidem moraretur; [Col. 0196C] prospiciens Abimelech, Philistinorum rex, per fenestram, vidit eum jocantem cum Rebecca, uxore sua. Et accersito, ait: Perspicuum est quod uxor tua sit, cur mentitus es eam sororem tuam esse? Respondit: timui ne morerer propter eam. Dixitque Abimelech: Quare imposuisti nobis? potuit coire quispiam de populo cum uxore tua, et induxeras super nos grande peccatum. Praecepitque omni populo, dicens: Qui tetigerit hominis hujus uxorem, morte morietur. Sevit autem Isaac in terra illa, et invenit in ipso anno centuplum: benedixitque ei Dominus. Et locupletatus est homo, et ibat proficiens atque succrescens, donec magnus vehementer effectus est: habuit quoque possessiones ovium et armentorum, et familiae plurimum. Ob hoc [Col. 0197A] invidentes ei Philistini, omnes puteos, quos foderant servi patris illius Abraham, illo tempore obstruxerunt, implentes humo, in tantum, ut ipse Abimelech diceret ad Isaac: Recede a nobis, quoniam potentior nostri [ Vulg. nobis] factus es valde. Et ille discedens, ut veniret ad torrentem Gerarae, habitaretque ibi: rursumque fodit alios puteos, quos foderant servi patris sui Abraham, et quos, illo mortuo, olim obstruxerant Philisthiim: appellavitque eos iisdem nominibus quibus ante pater vocaverat. Foderuntque in Torrente et repererunt aquam vivam. Sed et ibi jurgium fuit pastorum Gerarae adversum pastores Isaac, dicentium: Nostra est aqua: quam ob rem nomen putei ex eo quod acciderat, vocavit Calumniam. Foderunt et alium, et pro illo quoque rixati sunt, appellavitque eum, ⁜ a Inimicitias. Profectus [Col. 0197B] inde fodit alium puteum, pro quo non contenderunt, itaque vocavit nomen ejus, Latitudo, dicens: Nunc dilatavit nos Dominus, et fecit crescere super terram. [T. XXI.] Ascendit autem ex illo loco in Bersabee, ubi apparuit ei Dominus in ipsa nocte, dicens: Ego sum Deus Abraham patris tui, noli metuere, quia tecum sum, et benedicam tibi, et multiplicabo semen tuum propter servum meum Abraham. Itaque aedificavit ibi altare, et invocato nomine Domini, extendit tabernaculum: praecepitque servis suis ut foderent puteum. Ad quem locum cum venisset de Geraris, Abimelech, et Ohuzath [ Vulg. Ohozath] amicus illius, et Phichol, dux militum, locutus est eis Isaac: Quid venistis ad me, hominem quem odistis, et expulistis a vobis? Qui responderunt: [Col. 0197C] Vidimus tecum esse Dominum, et idcirco nunc [ Vulg. nos] diximus: Sit juramentum inter nos, et ineamus foedus, ut non facias nobis quidquam mali, sicut et nos nihil tuorum attigimus, nec fecimus quod te laederet: sed cum pace dimisimus auctum benedictione Domini. Fecit ergo eis convivium, et post cibum et potum, surgentes mane, juraverunt sibi mutuo, dimisitque eos Isaac pacifice in locum suum. Ecce autem venerunt in ipso die servi Isaac, annuntiantes ei de puteo quem foderant, atque dicentes: Invenimus aquam. Unde appellavit eum, Abundantiam, et nomen urbi impositum est Bersabee, usque in praesentem diem. Esau vero quadragenarius duxit uxores, Judith, filiam Beeri Hethaei, et Basemath, filiam Elon ejusdem loci, quae [Col. 0197D] ambae offenderant animum Isaac et Rebeccae.

[T. XXII, B. XXXII, C. XLVIII, Cap. XXVII.] Senuit autem Isaac, et caligaverunt oculi ejus, et videre non poterat: vocavitque Esau filium suum majorem, et dixit ei: Fili mi! Qui respondit: Adsum. Cui pater: Vides, inquit, quod senuerim, et ignorem diem mortis meae. Sume arma tua, pharetram et arcum, et egredere foras: Cumque venatu aliquid apprehenderis, fac mihi inde pulmentum sicut velle me nosti, et affer, ut comedam, et benedicat [Col. 0198A] tibi anima mea antequam moriar. Quod cum audisset Rebecca, et ille abiisset in agrum ut jussionem patris expleret, dixit filio suo Jacob: Audivi patrem tuum loquentem cum Esau, fratre tuo, et dicentem ei: Affer mihi de venatione tua, et fac cibos ut comedam, et benedicam tibi coram Domino antequam moriar. Nunc ergo, fili mi, acquiesce consiliis meis: et pergens ad gregem, affer mihi duos haedos optimos, ut faciam ex eis escas patri tuo, quibus libenter vescitur, quas cum intuleris, et comederit, benedicat tibi priusquam moriatur. Cui ille respondit: Nosti quod Esau, frater meus, homo pilosus sit, et ego lenis: si attrectaverit me pater meus, et senserit, timeo ne putet me sibi voluisse illudere, et in ducam super me maledictionem pro benedictione. [Col. 0198B] Ad quem mater: In me sit, ait, ista maledictio, fili mi, tantum audi vocem meam, et pergens affer quae dixi. Abiit, et attulit, deditque matri. Paravit illa cibos, sicut noverat velle patrem illius. Et vestibus Esau valde bonis, quas apud se habebat domi induit eum: pelliculasque haedorum circumdedit manibus, et colli nuda protexit. Dedit pulmentum; et panes, quos coxerat, tradidit. Quibus illatis, dixit: Pater mi! At ille respondit: Audio. Quis es tu, fili mi? Dixitque Jacob: Ego sum Esau primogenitus tuus; feci sicut praecepisti mihi: surge, sede et comede de venatione mea, ut benedicat mihi anima tua. Rursum Isaac ad filium suum: Quomodo, inquit, tam cito invenire potuisti, fili mi? Qui respondit: Voluntas Dei fuit ut cito mihi occurreret quod volebam. [Col. 0198C] Dixitque Isaac: Accede huc, ut tangam te, fili mi, et probem utrum tu sis filius meus Esau, an non. Accessit ille ad patrem, et palpato eo, dixit Isaac: Vox quidem, vox Jacob est: sed manus, manus sunt Esau. Et non cognovit eum, quia pilosae manus similitudinem majoris expresserant. Benedicens ergo illi, ait: Tu es filius meus Esau? Respondit, Ego sum. At ille: Affer mihi, inquit, cibos de venatione tua, fili mi, ut benedicat tibi anima mea. Quos cum oblatos comedisset, obtulit ei etiam vinum, quo hausto, dixit ad eum: Accede ad me, et da mihi osculum, fili mi. Accessit, et osculatus est eum. Statimque ut sensit vestimentorum illius fragrantiam, benedicens [ Vulg. add. illi], ait: Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni, cui benedixit [Col. 0198D] Dominus. Det tibi Deus de rore coeli, et de pinguedine terrae, abundantiam frumenti et vini. Et serviant tibi populi, et adorent te tribus: esto dominus fratrum tuorum, et incurventur ante te filii matris tuae: qui maledixerit tibi, sit maledictus; et qui benedixerit tibi, benedictionibus repleatur. Vix Isaac sermonem impleverat: et egresso Jacob foras, venit Esau, coctosque de venatione cibos intulit patri, dicens: Surge, pater mi, et comede de venatione filii tui: ut benedicat mihi anima tua. Dixitque illi Isaac: Quis enim es tu? Qui respondit: [Col. 0199A] Ego sum filius tuus primogenitus Esau. Expavit Isaac stupore vehementi, et ultra quam credi potest, admirans ait: Quis igitur ille est qui dudum captam venationem attulit mihi, et comedi ex omnibus, priusquam tu venires? benedixique ei, et erit benedictus. Auditis Esau sermonibus patris irrugiit clamore magno, et consternatus ait: Benedic etiam mihi, pater mi. Qui ait: Venit germanus tuus fraudulenter, et accepit benedictionem tuam. At ille subjunxit: Juste vocatum est nomen ejus Jacob: supplantavit enim me in altera vice, primogenita mea ante tulit, et nunc secundo surripuit benedictionem meam. Rursumque ad patrem: Numquid non reservasti, ait, et mihi benedictionem? Respondit Isaac: Dominum tuum illum constitui, et omnes [Col. 0199B] fratres ejus servituti illius subjugavi, frumento et vino stabilivi eum, et tibi post haec, fili mi, ultra quid faciam? Cui Esau: Num unam, inquit, tantum benedictionem habes, pater? mihi quoque obsecro ut benedicas. Cumque ejulatu magno fleret, motus Isaac, dixit ad eum: In pinguedine terrae et in rore coeli desuper, erit benedictio tua. Vives in gladio, et fratri tuo servies: tempusque veniet, cum excutias et solvas jugum ejus de cervicibus tuis. [B. XXXIII]. Oderat ergo semper Esau Jacob pro benedictione qua benedixerat ei pater: dixitque in corde suo: Venient dies luctus patris mei, ⁜ a et occidam Jacob, fratrem meum. Nuntiata sunt haec Rebeccae, quae mittens et vocans Jacob, filium suum, dixit ad eum: Ecce Esau frater tuus minatur ut occidat te. Nunc ergo, [Col. 0199C] [ Vulg. add. mi] fili, audi vocem meam, et consurgens fuge ad Laban, fratrem meum in Haran: habitabisque cum eo dies paucos, donec quiescat furor fratris tui, et cesset indignatio ejus, obliviscaturque eorum quae fecisti in eum: postea mittam, et adducam te inde huc. Cur utroque orbabor filio in uno die? Dixit quoque Rebecca ad Isaac: Taedet me vitae meae propter filias Heth; si acceperit Jacob uxorem de stirpe hujus terrae, nolo vivere.

[T. XXIII, C. L., Cap. XXVIII.] Vocavit itaque Isaac Jacob, et benedixit ei, praecepitque ei dicens: Noli accipere conjugem de genere Chanaan: sed vade et proficiscere in Mesopotamiam Syriae, ad domum Bathuel patris matris tuae, et accipe tibi inde uxorem de filiabus Laban avunculi tui. Deus autem [Col. 0199D] omnipotens benedicat tibi, et crescere te faciat, atque multiplicet: ut sis in turbas populorum. Et det tibi benedictionem Abraham, et semini tuo post te: ut possideas terram peregrinationis tuae, quam pollicitus est avo tuo. Cumque dimisisset eum Isaac, profectus venit in Mesopotamiam Syriae ad Laban, filium Bathuel Syri, fratrem Rebeccae matris suae. Videns autem Esau quod benedixisset pater suus Jacob, et misisset eum in Mesopotamiam [Col. 0200A] Syriae, ut inde uxorem duceret; et quod post benedictionem praecepisset ei, dicens: Non accipias conjugem de filiabus Chanaan: quodque obediens Jacob parentibus ⁜ b isset in Syriam: probans quoque quod non libenter aspiceret filias Chanaan pater suus: ivit ad Ismaelem, et duxit uxorem, absque iis quas prius habebat, Mahelath, filiam Ismael, filii Abraham, sororem Nabajoth. [T. XXIV, C. LI.] Igitur egressus Jacob de Bersabee pergebat Haran. Cumque venisset ad quemdam locum, et vellet in eo requiescere post solis occubitum, tulit de lapidibus qui jacebant, et supponens capiti suo, dormivit in eodem loco. Viditque in somnis scalam stantem super terram, et cacumen illius tangens coelum: angelos quoque Dei ascendentes et descendentes per [Col. 0200B] eam, et Dominum innixum scalae dicentem sibi: Ego sum Dominus Deus Abraham patris tui, et Deus Isaac: Terram, in qua dormis, tibi dabo et semini tuo. Eritque ⁜ c semen tuum quasi pulvis terrae: dilataberis ad Occidentem, et Orientem, Septentrionem, et Meridiem: et benedicentur in te et in semine tuo cunctae tribus terrae. Et ero custos tuus quocumque perrexeris, et reducam te in terram hanc: nec dimittam nisi complevero universa quae dixi. Cumque evigilasset Jacob de somno, ait: Vere Dominus est in loco isto, et ego nesciebam. Pavensque, Quam terribilis, inquit, est locus iste! non est hic aliud nisi domus Dei et porta coeli. Surgens ergo Jacob mane tulit lapidem quem supposuerat capiti suo, et erexit in titulum, fundens oleum desuper. Appellavitque [Col. 0200C] nomen urbis Bethel, quae prius Luza vocabatur. Vovit etiam votum, dicens: Si fuerit Deus mecum, et custodierit me in via, per quam [ Vulg. add. ego] ambulo, et dederit mihi panem ad vescendum, et vestimentum ad induendum, reversusque fuero prospere ad domum patris mei: erit mihi Dominus in Deum, et lapis iste, quem erexi in titulum, vocabitur Domus Dei: cunctorumque quae dederis mihi, decimas offeram tibi.

[B. XXXIV, C. LII, Cap. XXIX.] Profectus ergo Jacob venit ad terram Orientalem. Et vidit puteum in agro, tres quoque greges ovium accubantes juxta eum: nam ex illo adaquabantur pecora, et os ejus grandi lapide claudebatur. Morisque erat, ut cunctis ovibus congregatis, devolverent lapidem, et refectis [Col. 0200D] gregibus, rursum super os putei ponerent. Dixitque ad pastores: Fratres, unde estis? Qui responderunt: De Haran. Quos interrogans, Numquid, ait, nostis Laban, filium Nahor? Dixerunt: Novimus. Sanusne est? inquit. Valet, inquiunt: et ecce Rachel, filia ejus venit cum grege [ Vulg. add. suo]. Dixitque Jacob: Adhuc multum diei superest, nec est tempus ut reducantur ad caulas greges: date ante potum ovibus, et sic ad pastum eas reducite. Qui responderunt: [Col. 0201A] non possumus, donec omnia pecora congregentur, et amoveamus lapidem de ore putei, ut adaquemus greges. Adhuc loquebantur, et ecce Rachel veniebat cum ovibus patris sui: nam gregem ipsa pascebat. Quam cum vidisset Jacob, et sciret consobrinam suam, ovesque Laban avunculi sui: amovit lapidem quo puteus claudebatur. Et adaquato grege, osculatus est eam: elevataque voce flevit, et indicavit ei quod frater esset patris sui, et filius Rebeccae: at illa festinans nuntiavit patri suo. Qui cum audisset venisse Jacob filium sororis suae, cucurrit obviam ei, complexusque eum, et in oscula ruens, duxit in domum suam. Auditis autem [ Vulg. tamen] causis itineris, respondit: Os meum es, et caro mea. Et postquam expleti sunt dies mensis unius, dixit ei: [Col. 0201B] Num quia frater meus es, gratis servies mihi? dic quid mercedis accipias [ Vulg. accipies]. Habebat vero filias duas, nomen majoris Lia [h. Lea]: minor vero appellabatur Rachel. Sed Lia lippis erat oculis: Rachel decora facie, et venusto aspectu. Quam diligens Jacob, ait: Serviam tibi pro Rachel filia tua minore, septem annis. Respondit Laban: Melius est ut tibi eam dem quam viro alteri, mane apud me. Servivit ergo Jacob pro Rachel septem annis: et videbantur illi pauci dies prae amoris magnitudine. Dixitque ad Labam: Da mihi uxorem meam: quia jam tempus expletum est, ut ingrediar ad illam. Qui, vocatis multis amicorum turbis ad convivium, fecit nuptias. Et vespere filiam suam Liam introduxit ad eum, dans ancillam filiae, Zelpham nomine. Ad quam cum ex [Col. 0201C] more Jacob fuisset ingressus, facto mane, vidit Liam: et dixit ad socerum suum [ Vulg. tac. suum]: Quid est quod facere voluisti? Nonne pro Rachel servivi tibi? quare imposuisti mihi? Respondit Laban: Non est in loco nostro consuetudinis, ut minores ante tradamus ad nuptias. Imple hebdomadam dierum hujus copulae: hanc quoque dabo tibi pro opere quo serviturus es mihi septem annis aliis. Acquievit placito, et hebdomada transacta, Rachel duxit uxorem: cui pater servam Balam dederat. Tandemque potitus optatis nuptiis, amorem sequentis priori praetulit, serviens apud eum septem annis aliis. [T. XXV, C. LIII.] Videns autem Dominus quod despiceret Liam, aperuit vulvam ejus, sorore sterili permanente. Quae conceptum genuit filium, vocavitque nomen [Col. 0201D] ejus Ruben, dicens: Vidit Dominus humilitatem meam: nunc amabit me vir meus. Rursumque concepit et peperit filium, et ait: Quoniam audivit me Dominus haberi contemptui, dedit etiam istum mihi, vocavitque nomen ejus Simeon. Concepit tertio, et genuit alium: dixitque: Nunc quoque copulabitur mihi maritus meus, eo quod pepererim ei tres filios, et idcirco appellavit nomen ejus, Levi. Quarto concepit, [Col. 0202A] et peperit filium, et ait: Modo confitebor Domino, et ob hoc vocavit eum, Judam: cessavitque parere.

[C. LIV, Cap. XXX.] Cernens autem Rachel quod infecunda esset, invidit sorori suae, et ait marito suo: Da mihi liberos, alioquin moriar. Cui iratus respondit Jacob: Num pro Deo ego sum, qui privavit te fructu ventris tui? At illa: Habeo, inquit, famulam Balam: ingredere ad illam, ut pariat super genua mea, et habeam ex ea filios. Deditque illi Balam in conjugium, quae, ingresso ad se viro, concepit, et peperit filium. Et dixit Rachel: Judicavit mihi Deus, et exaudivit vocem meam, et dedit mihi filium: et idcirco appellavit nomen illius, Dan. Rursumque Bala concipiens peperit alterum pro quo ait Rachel: Comparavit me Deus cum sorore mea, et invalui. Vocavitque [Col. 0202B] eum, Nephthali. [C. LV.] Sentiens Lia quod parere desiisset, Zelpham ancillam suam marito tradidit. Qua post conceptum edente filium, dixit: Feliciter: et idcirco vocavit nomen ejus, Gad. Peperit quoque Zelpha alterum. Dixitque Lia: Hoc pro beatitudine mea: Beatam quippe me dicent mulieres. Propterea appellavit eum, Aser. Egressus autem Ruben tempore messis triticeae in agrum, reperit mandragoras: quas matri Liae detulit. Dixitque Rachel: Da mihi partem de mandragoris filii tui. Illa respondit: Parumne tibi videtur, quod praeripueris maritum mihi, nisi etiam mandragoras filii mei tuleris? Ait Rachel: Dormiat tecum hac nocte pro mandragoris filii tui. Redeuntique ad vesperam de agro Jacob, egressa est in occursum ejus Lia: et, Ad me, [Col. 0202C] inquit, intrabis: quia mercede conduxi te pro mandragoris filii mei. Dormivit cum ea nocte illa. Et exaudivit Deus preces ejus: concepitque et peperit filium quintum, et ait: Dedit Deus mercedem mihi, quia dedi ancillam meam viro meo, appellavitque nomen ejus, ⁜ a Issachar. Rursum Lia concipiens, peperit sextum filium, et ait: Dotavit me Deus dote bona: etiam hac vice mecum erit maritus meus, eo quod genuerim ei sex filios: et idcirco appellavit nomen ejus, Zabulon. Post quem peperit filiam, nomine Dinam. [C. LVI.] Recordatus quoque Deus Rachelis, exaudivit eam, et aperuit vulvam ejus. Quae concepit et peperit filium, dicens: Abstulit Deus opprobrium meum. Et vocavit nomen illius Joseph, dicens: Addat mihi Dominus filium alterum. Nato [Col. 0202D] autem Joseph, dixit Jacob socero suo: Dimitte me ut revertar in patriam, et ad terram meam. Da mihi uxores, et liberos meos, pro quibus servivi tibi, ut abeam; tu nosti servitutem quae servivi tibi. Ait ei Laban: Inveniam gratiam in conspectu tuo; experimento didici, quod benedixerit mihi Deus propter te: constitue mercedem tuam quam dem tibi. At ille respondit: Tu nosti quomodo servierim tibi, et [Col. 0203A] quanta in manibus meis fuerit possessio tua. Modicum habuisti antequam venirem [ Vulg. add. ad te], et nunc dives effectus es: benedixitque tibi Dominus ad introi tum meum. Justum est igitur, ut aliquando provideam etiam domui mae. Dixitque Laban: Quid dabo tibi? At ille ait: Nihil volo: sed si feceris quod postulo, iterum pascam, et custodiam pecora tua. Gyra omnes greges tuos, et separa cunctas oves varias et sparso vellere: et quodcumque fulvum et maculosum, variumque fuerit, tam in ovibus, quam in capris, erit merces mea. Respondebitque mihi cras justitia mea, quando placiti tempus advenerit coram te, et omnia quae non fuerint varia, et maculosa, et rufa [ Vulg. furva], tam in ovibus quam in capris, furti [Col. 0203B] me arguent. Dixitque Laban: Gratum habeo quod petis. Et separavit in die illo capras, et oves, hircos, et arietes varios atque maculosos, cunctum autem gregem unicolorem, id est, albi et nigri velleris, tradidit in manu filiorum suorum. Et posuit spatium itineris trium dierum inter se et [h. Jacob] generum, qui pascebat reliquos greges ejus. [T. XXVI.] Tollens ergo Jacob virgas populeas virides, et amygdalinas, et ex platanis, ex parte decorticavit eas: detractisque corticibus, in his quae spoliata fuerant candor apparuit: illa vero quae integra fuerant, viridia permanserunt: atque in hunc modum color effectus est varius. Posuitque eas in canalibus, ubi effundebatur aqua: ut cum venissent greges ad bibendum, ante oculos haberent virgas, et in aspectu [Col. 0203C] earum conciperent. Factumque est ut in ipso calore coitus oves intuerentur virgas, et parerent maculosa, et varia, et diverso colore respersa. Divisitque gregem Jacob, et posuit virgas [ Vulg. add. in canalibus] ante oculos arietum; erant autem alba quaeque et nigra Laban: caetera vero, Jacob, separatis inter se gregibus. Igitur quando primo tempore ascendebantur oves, ponebat Jacob virgas in canalibus aquarum ante oculos arietum et ovium, ut in earum contemplatione conciperent: quando vero serotina admissura erat, et conceptus extremus, non ponebat eas. Factaque sunt ea, quae erant serotina, Laban: et quae primi temporis, Jacob. Ditatusque est homo ultra modum, et habuit greges multos, ancillas et servos, camelos et asinos.

[Col. 0203D] [C. LVII, Cap. XXXI.] Postquam autem audivit verba filiorum Laban dicentium: Tulit Jacob omnia quae fuerant patris nostri, et de illius facultate ditatus, factus est inclytus: animadvertit quoque faciem Laban, quod non esset erga se sicut heri et nudiustertius, maxime dicente sibi Domino: Revertere in terram patrum tuorum, et ad generationem tuam, eroque tecum. Misit et vocavit Rachel et Liam in agrum ubi pascebat greges, dixitque eis: Video faciem patris vestri quod non sit erga me sic ut heri [Col. 0204A] et nudiustertius: Deus autem patris mei fuit mecum. Et ipsae nostris quod totis viribus meis servierim patri vestro. Sed pater vester circumvenit me, et mutavit mercedem meam decem vicibus: et tamen non dimisit eum Deus, ut noceret mihi. Si quando dixit: Variae erunt mercedes tuae: pariebant omnes oves varios fetus; quando vero econtrario ait: Alba quaeque accipies pro mercede: omnes greges alba pepererunt. Tulitque Deus substantiam patris vestri, et dedit mihi. Postquam enim conceptus ovium tempus advenerat, levavi oculos meos, et vidi in somnis ascendentes mares super feminas, varios et maculosos et diversorum colorum. Dixitque angelus Dei ad me in somnis: Jacob! Et ego respondi: Adsum. Qui ait: Leva oculos tuos, et vide universos masculos [Col. 0204B] ascendentes super feminas, varios, maculosos atque respersos. Vidi enim omnia quae fecit tibi Laban. Ego sum Deus Bethel, ubi unxisti lapidem, et votum vovisti mihi. Nunc ergo surge, et egredere de terra hac, revertens in terram nativitatis tuae. Responderuntque Rachel et Lia: Numquid habemus residui quidquam in facultatibus et haereditate domus patris nostri? Nonne quasi alienas reputavit nos, et vendidit, comeditque pretium nostrum? Sed Deus tulit opes patris nostri, et nobis eas tradidit, ac filiis nostris: unde omnia quae praecepit tibi Deus, fac. [B. XXXV.] Surrexit itaque Jacob, et impositis liberis et conjugibus suis super camelos, abiit. Tulitque omnem substantiam suam, et greges, et quidquid in Mesopotamia acquisierat, pergens ad Isaac patrem [Col. 0204C] suum in terram Chanaan. Eo tempore Laban ierat ad tondendas oves, ⁜ a et Rachel furata est idola patris sui. Noluitque Jacob confiteri socero suo quod fugeret. Cumque abiisset tam ipse quam omnia quae juris ejus erant, et amne transmisso pergeret contra montem ⁜ b Galaad, nuntiatum est Laban die tertio quod fugeret Jacob. Qui, assumptis fratribus suis, persecutus est eum diebus septem: et comprehendit eum in monte Galaad. Viditque in somnis dicentem sibi Deum: Cave ne quidquam aspere loquaris contra Jacob. Jamque Jacob extenderat in monte tabernaculum: cumque ille consecutus fuisset eum cum fratribus suis, in eodem monte Galaad fixit tentorium. Et dixit ad Jacob: Quare ita egisti, ut clam me abigeres filias meas quasi captivas gladio? Cur [Col. 0204D] ignorante me, fugere voluisti, nec indicare mihi, ut prosequerer te cum gaudio, et canticis, et tympanis, et citharis? Non es passus ut oscularer filios meos ac filias: stulte operatus es: et nunc quidem valet manus mea reddere tibi malum: sed Deus patris vestri heri dixit mihi: Cave ne loquaris cum [ Vulg. contra] Jacob quidquam durius. Esto, ad tuos ire cupiebas, et desiderio tibi erat domus patris tui: cur furatus es deos meos? Respondit Jacob: Quod inscio te profectus sum, timui ne violenter auferres [Col. 0205A] filias tuas. Quod autem furti me arguis, apud quem cumque inveneris deos tuos, necetur coram fratribus nostris. Scrutare quidquid tuorum apud me inveneris, et aufer: haec dicens, ignorabat quod Rachel furata esset idola. Ingressus itaque Laban tabernaculum Jacob et Liae, et utriusque famulae, non invenit. Cumque intrasset tentoriorum Rachelis, illa festinans abscondit idola subter stramenta cameli, et sedit desuper: scrutantique omne tentorium, et nihil invenienti, ait: Ne irascatur dominus meus quod coram te assurgere nequeo: quia juxta consuetudinem feminarum nunc accidit mihi: sic delusa sollicitudo quaerentis est. Tumensque Jacob, cum jurgio ait: Quam ob culpam meam, et ob quod peccatum meum sic exarsisti post me, et scrutatus es omnem supellectilem [Col. 0205B] meam? Quid invenisti de cuncta substantia domus tuae? pone hic coram fratribus meis et fratribus tuis, et judicent inter me et te. Idcirco viginti annis fui tecum? oves tuae et caprae steriles non fuerunt, artetes gregis tui non comedi: nec captum a bestia ostendi tibi, ego damnum omne reddebam: quidquid furto periebat, a me exigebas: die noctuque aestu urebar, et gelu, fugiebatque somnus ab oculis meis. Sic per viginti annos in domo tua servivi tibi, quatuordecim pro filiabus, et sex pro gregibus tuis: immutasti quoque mercedem meam decem vicibus. Nisi Deus patris mei Abraham, et timor Isaac adfuisset mihi, forsitan modo nudum me dimisisses: afflictionem meam et laborem manuum mearum respexit Deus, et arguit te heri. Respondit [Col. 0205C] ei Laban: Filiae meae et filii, et greges tui et omnia quae cernis, mea sunt: quid possum facere filiis et nepotibus meis? Veni ergo, et incamus foedus, ut sit in testimonium inter me et te. Tulit itaque Jacob lapidem, et erexit illum in titulum: dixitque fratribus suis: Afferte lapides. Qui congregantes fecerunt tumulum, comederuntque super eum: quem vocavit Laban, Tumulum testis: et Jacob, Acervum testimonii; ⁜ a uterque juxta proprietatem linguae suae. Dixitque Laban: Tumulus iste testis erit inter me et te hodie, et idcirco appellatum est nomen ejus Galaad, id est, Tumulus testis. Intueatur Dominus et judicet inter nos quando recesserimus a nobis, si afflixeris filias meas, et si introduxeris uxores alias super eas: nullus sermonis nostri testis est absque Deo, [Col. 0205D] qui praesens respicit. Dixitque rursus ad Jacob: En tumulus hic, et lapis quem erexi inter me et te, testis erit: tumulus, inquam, iste et lapis sint in testimonium, si aut ego transiero illum pergens ad te, aut tu praeterieris, malum mihi cogitans. Deus Abraham, et Deus Nahor, judicet inter nos, Deus patris [Col. 0206A] eorum. Juravitque Jacob per timorem patris sui Isaac, immolatisque victimis in monte, vocavit fratres suos, ut ederent panem. Qui cum comedissent, manserunt ibi. Laban vero, de nocte consurgens, osculatus est filios et filias suas, et benedixit illis: reversusque est in locum suum.

[T. XXVII, C. LVIII, Cap. XXXII.] Jacob quoque abiit itinere quo coeperat; fueruntque ei obviam angeli Dei, quos cum vidisset, ait: Castra Dei sunt haec: et appellavit nomen loci illius Mahnaim, id est, Castra. Misit autem et nuntios ante se ad Esau fratrem suum in terram [ Vulg. in regionem] Seir, regionis Edon: praecepitque eis: dicens: Sic loquimini domino meo Esau: Haec dicit frater tuus Jacob: Apud Laban peregrinatus sum, et fui usque in praesentem [Col. 0206B] diem. Habeo boves, et asinos, oves, et servos, atque ancillas: mittoque nunc legationem ad dominum meum, ut inveniam gratiam in conspectu tuo. Reversi sunt nuntii ad Jacob, dicentes: Venimus ad Esau fratrem tuum, et ecce properat in occursum tibi cum quadringentis viris. Timuitque Jacob valde: et perterritus divisit populum qui secum erat, greges quoque et oves et boves et camelos, in duas turmas, dicens: Si venerit Esau ad unam turmam, et percusserit eam, alia turma, quae reliqua est, salvabitur. Dixitque Jacob: Deus patris mei Abraham, et Deus patris mei Isaac: Domine, qui dixisti mihi, Revertere in terram tuam, et in locum nativitatis tuae, et benefaciam tibi: minor sum cunctis miserationibus, et veritate [ Vulg. miserationibus et veritate tua], quam explesti [Col. 0206C] servo tuo. In baculo meo transivi Jordanem istum: et nunc cum duabus turmis regredior. Erue me de manu fratris mei, de manu [ Vulg. tac. de manu] Esau, quia valde eum timeo: ne forte veniens percutiat matrem cum filiis. Tu locutus es quod benefaceres mihi, et dilatares semen meum sicut arenam maris, quae prae multitudine numerari non potest. Cumque dormisset ibi nocte illa, separavit de his quae habebat, munera Esau fratri suo, capras ducentas, hircos viginti, oves ducentas, et arietes viginti, camelos fetas cum pullis suis triginta, vaccas quadraginta, et tauros ⁜ b decem, asinas viginti, et pullos earum decem. Et misit per manus servorum suorum singulos seorsum greges: dixitque pueris suis: Antecedite me, et sit spatium inter gregem et gregem. Et [Col. 0206D] praecepit priori dicens: Si obvium habueris Esau fratrem meum, et interrogaverit te, Cujus es? aut, Quo vadis? et [ Vulg. aut], Cujus sunt ista quae sequeris? Respondebis: Servi tui Jacob, munera misit domino meo Esau: ipse quoque post nos venit. Similiter mandata dedit secundo, et tertio, et cunctis [Col. 0207A] qui sequebantur greges, dicens: Iisdem verbis loquimini ad Esau, cum inveneritis eum. Et addetis: Ipse quoque servus tuus Jacob iter nostrum insequitur: dixit enim: Placabo illum muneribus quae praecedunt, et postea videbo eum, forsitan propitiabitur mihi. Praecesserunt itaque munera ante eum, ipse vero mansit nocte illa in castris. Cumque mature surrexisset, tulit duas uxores suas, et totidem famulas, cum undecim filiis et transivit vadum Jebboc. Transductisque omnibus quae ad se pertinebant, remansit solus: ecce vir luctabatur cum eo usque mane. Qui cum videret quod eum superare non posset, tetigit nervum femoris ejus, et statim emarcuit. Dixitque ad eum: Dimitte me, jam enim ascendit aurora. Respondit: Non dimittam te, nisi [Col. 0207B] benedixeris mihi. Ait ergo: Quod nomen est tibi? Respondit: Jacob. At ille, Nequaquam, inquit, Jacob appellabitur nomen tuum, sed Israel: quoniam si contra Deum fortis fuisti, quanto magis contra homines praevalebis! Interrogavit eum Jacob: Dic mihi, quo appellaris nomine? Respondit: Cur quaeris nomen meum? Et benedixit ei in eodem loco. Vocavitque Jacob nomen loci illius Phanuel, dicens: Vidi Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Ortusque est ei statim sol, postquam transgressus est Phanuel: ipse vero claudicabat pede. Quam ob causam non comedunt filii Israel nervum, qui emarcuit in femore Jacob, usque in praesentem diem: eo quod tetigerit nervum femoris ejus, et obstupuerit.

[Col. 0207C] [Cap. XXXIII.] Levans autem Jacob oculos suos, vidit venientem Esau, et cum eo quadringentos viros, divisitque filios Liae et Rachel, ambarumque famularum; et posuit utramque ancillam, et liberos earum, in principio; Liam vero, et filios ejus, in secundo loco; Rachel autem et Joseph, novissimos. Et ipse progrediens adoravit pronus in terram septies, donec appropinquaret frater ejus. Currens itaque Esau obviam fratri suo, amplexatus est eum: stringensque collum ejus et osculans flevit. Levatisque oculis, vidit mulieres et parvulos earum, et ait: Quid sibi volunt isti? et si ad te pertinent? Respondit: Parvuli sunt, quos donavit mihi Deus servo tuo. Et appropinquantes ancillae et filii earum, incurvati sunt. Accessit quoque Lia cum liberis [ Vulg. [Col. 0207D] pueris] suis: et cum simililer adorassent, extremi Joseph et Rachel adoraverunt. Dixitque Esau: Quaenam sunt istae turmae, quas obviam habui? Respondit: Ut invenirem gratiam coram domino meo. At ille ait: Habeo plurima, frater mi, sint tua tibi. Dixitque Jacob; Noli ita, obsecro: sed si inveni gratiam in oculis tuis, accipe munusculum de manibus meis: sic enim vidi faciem tuam, quasi viderim [Col. 0208A] vultum Dei: esto mihi propitius, et suscipe benedictionem quam attuli tibi, et quam donavit mihi Deus tribuens omnia. Vix fratre compellente suscipiens, ait: Gradiamur simul, eroque socius itineris tui. Dixitque Jacob; Nosti, domine mi, quod parvulos habeam teneros, et oves et boves fetas, mecum; quas si plus in ambulando fecero laborare, morientur una die cuncti greges. Praecedat dominus meus ante servum suum, et ego sequar paulatim vestigia ejus sicut videro posse parvulos meos, donec veniam ad dominum meum in Seir. Respondit Esau: Oro te, ut de populo qui mecum est, saltem socii remaneant viae tuae. Non est, inquit, necesse; hoc uno tantum indigeo, ut inveniam gratiam in conspectu ⁜ a domini mei. Reversus est itaque illo die Esau itinere quo [Col. 0208B] venerat in Seir. [C. LIX.] Et Jacob venit in Sochoth; ubi aedificata domo et fixis tentoriis, appellavit nomen loci illius Sochoth, id est, tabernacula. [B. XXXVI.] Transivitque in ⁜ b Salem urbem Sichimorum, quae est in terra Chanaan, postquam reversus est de Mesopotamia Syriae, et habitavit juxta oppidum. Emitque partem agri in qua fixerat tabernacula, a filiis Emor patris Sichem, centum agnis. Et erecto ibi altari, invocavit super illud fortissimum Deum Israel.

[T. XXVIII, Cap. XXXIV.] Egressa est autem Dina, filia Liae, ut videret mulieres regionis illius. Quam cum vidisset Sichem filius Emor Evaei, princeps terrae illius, adamavit eam, et rapuit, et dormivit cum illa, vi opprimens virginem. Et conglutinata [Col. 0208C] est anima ejus cum ea, tristemque blanditiis delinivit. Et pergens ad Emor patrem suum, Accipe mihi, inquit, puellam hanc conjugem. Quod cum audisset Jacob, absentibus filiis, et in pastu pecorum occupatis, siluit donec redirent. Egresso autem Emor patre Sichem, ut loqueretur ad Jacob, ecce filii ejus veniebant de agro, auditoque quod acciderat, irati sunt valde, eo quod foedam rem esset operatus in Israel, et, violata filia Jacob, rem illicitam perpetrasset. Locutus est itaque Emor ad eos, et dixit; Sichem filii mei adhaesit anima filiae vestrae: date eam illi uxorem, et jungamus vicissim connubia; filias vestras tradite nobis, et filias nostras accipite. Et habitate nobiscum: terra in potestate vestra est: exercete, negotiamini, et possidete eam. Sed et Sichem [Col. 0208D] ad patrem et fratres ejus ait: Inveniam gratiam coram vobis, et quaecumque statueritis, dabo: augete dotem, munera postulate, et libens [ Vulg. libenter] tribuam quod petieritis: tantum date mihi puellam hanc uxorem. Responderunt filii Jacob Sichem et patri ejus in dolo, saevientes ob stuprum sororis: Non possumus facere quod petitis, nec dare sororem nostram homini incircumciso: quod illicitum [Col. 0209A] et nefarium est apud nos. Sed in hoc valebimus foederari, si esse volueritis nostri similes, et circumcidatur in vobis omne [ Vulg. omnis] masculini sexus: tunc dabimus et accipiemus mutuo filias nostras ac vestras, et habitabimus vobiscum, erimusque unus populus: sin autem circumcidi nolueritis, tollemus filiam nostram, et recedemus. Placuit oblatio eorum Emor, et Sichem filio ejus: nec distulit adolescens quin statim quod petebatur, expleret: amabat enim puellam valde, et ipse erat inclytus in omni domo patris sui. Ingressique portam urbis, locuti sunt populo: Viri isti pacifici sunt, et volunt habitare nobiscum: negotientur in terra, et exerceant eam, quae spatiosa et lata cultoribus indiget: filias eorum accipiemus uxores, et nostras illis dabimus. Unum [Col. 0209B] est, quo differtur tantum bonum: Si circumcidamus masculos nostros, ritum gentis imitantes. Et substantia eorum, et ⁜ a pecora, et cuncta quae possident nostra erunt: tantum in hoc acquiescamus, et habitantes simul, unum efficiemus populum. Assensi sunt omnes, circumcisis cunctis maribus. Et ecce die tertio, quando gravissimus vulnerum dolor est, arreptis, duo Jacob filii Simeon et Levi, fratres Dinae, gladiis, ingressi sunt urbem confidenter: interfectisque omnibus masculis, et Emor et Sichem ⁜ b filium suum pariter necaverunt, tollentes Dinam de domo Sichem sororem suam. Quibus egressis, irruerunt super occisos caeteri filii Jacob [In h. non habet, caeteri filii Jacob, sed filii Jacob venerunt super occisos ], et depopulati sunt urbem in ultionem stupri. [Col. 0209C] Oves eorum, et armenta, et asinos, cunctaque vastantes quae in domibus et in agris erant; parvulos quoque et uxores eorum duxerunt captivas. Quibus patratis audacter, Jacob dixit ad Simeon et Levi: Turbastis me, et odiosum me fecistis Chananaeis et Pherezaeis habitatoribus terrae hujus. Nos pauci sumus; illi congregati percutient me, et delebor ego, et domus mea. Responderunt: Numquid ut scorto abuti debuere sorore nostra?

[C. LX, Cap. XXXV.] Interea locutus est Deus ad Jacob; Surge, et ascende Bethel, et habita ibi, facque altare Deo qui apparuit tibi quando fugiebas Esau fratrem tuum. Jacob vero, convocata omni domo sua, ait: Abjicite deos alienos qui in medio vestri sunt, et mundamini, ac mutate vestimenta vestra. [Col. 0209D] Surgite, et ascendamus in Bethel, et [ Vulg. ut] faciamus ibi altare Deo, qui exaudivit me in die tribulationis meae, et socius fuit itineris mei. Dederunt ergo ei omnes deos alienos quos habebant, et inaures quae erant in auribus eorum: at ille infodit eas subter terebinthum, quae est post urbem Sichem. Cumque profecti essent, terror Dei invasit omnes per circuitum civitates, et non sunt ausi persequi recedentes. [C. LXI, B. XXXVII.] Venit igitur Jacob Luzam, quae est in terra Chanaan, cognomento Bethel; ipse et omnis populus cum eo. Aedificavitque [Col. 0210A] ibi altare, et appellavit nomen loci [ Vulg. add. illius], Domus Dei: ibi enim apparuit ei Deus cum fugeret fratrem suum [ Vulg. tac. suum]. Eodem tempore mortua est Debbora nutrix Rebeccae, et sepulta est ad radices Bethel subter quercum: vocatumque est nomen loci [ Vulg. add. illius], Quercus fletus. Apparuit autem iterum Deus Jacob postquam reversus est de Mesopotamia Syriae, benedixitque ei dicens: Non vocaberis ultra Jacob, sed Israel erit nomen tuum. Et appellavit eum Israel, dixitque ei: Ego Deus omnipotens, cresce et multiplicare: gentes et populi nationum erunt ex te, reges de lumbis tuis egredientur. Terramque quam dedi Abraham et Isaac, dabo tibi et semini tuo post te. Et recessit ab eo. [C. LXII.] Ille vero erexit titulum [Col. 0210B] lapideum in loco quo locutus fuerat ei Deus: libans super eum libamina et effundens oleum: vocansque nomen loci illius, Bethel. [T. XXIX.] Egressus autem inde, venit verno tempore ad terram quae ducit Ephratam; in qua cum parturiret Rachel, ob difficultatem partus periclitari coepit. Dixitque ei obstetrix: Noli timere, quia et hunc habebis filium. Egrediente autem anima prae dolore, et imminente jam morte, vocavit nomen filii sui Benoni, id est, filius doloris mei: pater vero appellavit eum Benjamin, id est, filius dextrae. Mortua est ergo Rachel, et sepulta in via quae ducit Ephratam, haec est Bethlehem. Erexitque Jacob titulum super sepulcrum ejus. Hic est titulus monumenti Rachel, usque in praesentem diem. Egressus inde, fixit tabernaculum trans [Col. 0210C] turrem gregis. Cumque habitaret in illa regione, abiit Ruben, et dormivit cum Bala concubina patris sui, quod illum minime latuit. Erant autem filii Jacob duodecim. Filii Liae: primogenitus Ruben, et Simeon et Levi, et Judas, et Issachar, et Zabulon. Filii Rachel: Joseph et Benjamin. Filii Balae ancillae Rachelis, Dan et Nephtali. Filii Zelphae ancillae Liae, Gad et Aser; hi filii Jacoh, qui nati sunt ei in Mesopotamia Syriae. Venit etiam ad Isaac patrem suum in Mamre, civitatem Arbee, haec est Hebron; in qua peregrinatus est Abraham et Isaac. Et completi sunt dies Isaac centum octoginta annorum. Consumptusque aetate mortuus est: et appositus est populo suo senex et plenus dierum: et sepelierunt eum Esau et Jacob filii sui.

[Col. 0210D] [T. XXX, C. LXIII, Cap. XXXVI.] Hae sunt autem generationes Esau, ipse est Edom. Esau accepit uxores de filiabus Chanaan; Ada filiam Elon Hetthaei, et Oolibama filiam Ana, filiam Sebeon Hevaei: Basemath quoque filiam Ismael sororem Nabajoth. Peperit autem Ada, Eliphaz: Basameth genuit Rahuel: Oolibama edidit Jesus et Jalam [ Vulg. genuit Jelom] et Core. Hi filii Esau qui nati sunt ei in terra Chanaan. Tulit autem Esau uxores suas et filios et filias, et omnem animam domus suae, et substantiam, et pecora, et cuncta quae habere poterat [Col. 0211A] in terra Chanaan: et abiit in ⁜ a alteram regionem, recessitque a fratre suo Jacob. Divites enim erant valde, et simul habitare non poterant: nec sustinebat eos terra peregrinationis eorum prae multitudine gregum. Habitavitque Esau in monte Seir, ipse est Edom. Hae sunt autem generationes Esau patris Edom in monte Seir, et haec nomina filiorum ejus: Eliphaz filius Ada uxoris Esau: Rahuel quoque filius Basemath uxoris ejus. Fueruntque filii Eliphaz: Theman, Omar, Sephu, et Gatham, et Cenez. Erat autem Thamna, concubina Eliphaz filii Esau: quae peperit ei Amalech. Hi sunt filii Adae uxoris Esau. Filii autem Rahuel: Nabat et Zara, Semma et Miza [ Vulg. Samma et Meza]. Hi filii Basemath uxoris Esau. Isti quoque erant filii Oolibama [Col. 0211B] filiae Ana, filiae Sebeon, uxoris Esau, quos genuit ei, Jeus et Jalam, et Core. [C. LXIV.] Hi duces filiorum Esau: filii Eliphaz primogeniti Esau: dux Theman, dux Omar, dux Sephu, dux Cenez, dux Core, dux Gatham, dux Amalech. Hi duces Eliphaz in terra Edom, et hi ⁜ b filii Adae. Hi quoque filii Rahuel filii Esau, dux Nahath, dux Zara, dux Semma, dux Miza. Hi autem duces Rahuel in Terra Edom: isti filii Basemath uxoris Esau. Hi autem filii Oolibama uxoris Esau: dux Jeus, dux Jalam, dux Core. Hi duces Oolibama filiae Ana uxoris Esau. Isti filii Esau, et hi duces eorum: ipse est Edom. Isti sunt filii Seir Horraei, habitatores terrae: Lotan, et Sobal, et Sebeon, et Ana, Dison, et Eser, et Disan. Hi duces Horrhaei, filii Seir, in Terra Edom. Facti [Col. 0211C] sunt autem filii Lotan: Hori et Heman; erat autem soror Lothan, Thamna. Et isti filii Sobal: Alvan et Manahath et Hebal, et Sepho et Onam. Et hi filii Sebeon: Aja et Ana. Iste est Ana qui invenit aquas calidas [ in Hebr. ▩ [Hebrew Text] , mulos in solitudine], cum pasceret asinos Sebeon patris sui: habuitque filium Disan, et filiam Oolibama. Et isti filii Disan: Amdam, et Eseban, et Jethran, et Charan. Hi quoque filii Eser: Balaan et Zavan, et Acan. Habuit autem filios Disan: Hus et Aram. Isti duces Horraeorum: dux Lotan, dux Sobal, dux Sebeon, dux Ana, dux Dison, dux Eser, dux Disan: isti duces Horraeorum qui imperaverunt in terra Scir. [C. LXV.] Reges autem qui regnaverunt in terra Edom antequam haberent regem filii Israel, fuerunt hi: Bela filius Beor, [Col. 0211D] nomenque urbis ejus Denaba. Mortuus est autem Bela, et regnavit pro eo Jobab filius Zarae de Bosra. Cumque mortuus esset Jobab, regnavit pro eo Husam de terra [Col. 0212A] Themanorum. Hoc quoque mortuo, regnavit pro eo Adad filius Badad, qui percussit Madian in regione Moab, et nomen urbis ejus Havith. Cumque mortuus esset Adad, regnavit pro eo Semla de Masereca. Hoc quoque mortuo, regnavit pro eo Saul de fluvio Rooboth. Cumque et hic obiisset, successit in regnum Bahalanan filius Achobor. Isto quoque mortuo, regnavit pro eo Adad [ Vulg. Adar], nomenque urbis ejus Phau, et appellabatur uxor illius Mehetabel, filia Matred, filia Mesaab. Haec ergo nomina ducum Esau, in cognationibus, et locis, et vocabulis suis: dux Thamna, dux Alva, dux Jetheth, dux Oolibama, dux Ela, dux Phinon, dux Cenez, dux Theman, dux Mabsar, dux Magdiel, dux Iram: hi duces Edom habitantes in terra imperii sui: ipse [Col. 0212B] est Esau pater Idumaeorum.

[Cap. XXXVII.] Habitavit autem Jacob in terra Chanaan, in qua peregrinatus est pater suus. Et hae sunt generationes ejus [ Hebr. Jacob. Vulg tacet ]. [T. XXXI, B. XXXVIII, C. LXVI.] Joseph cum ⁜ c sexdecim esset annorum, pascebat gregem cum fratribus suis adhuc puer, et erat cum filiis Balae et Zelphae uxorum patris sui, accusavitque fratres suos apud patrem crimine pessimo. Israel autem diligebat Joseph super omnes filios suos, eo quod in senectute genuisset eum, ⁜ d fecitque ei tunicam polymitam. Videntes autem fratres ejus quod a patre plus cunctis filiis amaretur, oderant eum, nec poterant ei quidquam pacifice loqui. Accidit quoque ut visum somnium referret fratribus suis, quae causa [Col. 0212C] majoris odii seminarium fuit. Dixitque ad eos: Audite somnium meum quod vidi: Putabam ligare nos manipulos in agro, et quasi consurgere manipulum meum, et stare, vestrosque manipulos circumstantes adorare manipulum meum. Responderunt fratres ejus: Numquid rex noster eris? aut subjiciemur ditioni tuae? Haec ergo causa somniorum atque sermonum, invidiae et odii fomitem ministravit. Aliud quoque vidit somnium, quod narrans fratribus suis [ Vulg. tac. suis], ait: Vidi per somnium, quasi solem et lunam, et stellas undecim adorare me. Quod cum patri suo et fratribus retulisset, increpavit eum pater [ Vulg. add. suus], et dixit: Quid sibi vult hoc somnium quod vidisti? num ego et mater tua et fratres tui adorabimus te [Col. 0212D] super terram? Invidebant ei igitur fratres sui: pater vero rem tacitus considerabat. Cumque fratres illius in pascendis gregibus patris morarentur in Sichem, [Col. 0213A] dixit ad eum Israel: Fratres tui pascunt oves in Sichimis: veni, mittam te ad eos. Quo respondente, Praesto sum, ait [ Vulg. add. ei]: Vade et vide si cuncta prospera sint erga fratres tuos, et pecora, et renuntia mihi quid agatur. Missus de valle Hebron, venit in Sichem: invenitque eum vir errantem in agro, et interrogavit quid quaereret. At ille respondit: Fratres meos quaero, indica mihi ubi pascant greges. Dixitque ei vir: Recesserunt de loco isto: audivi autem eos dicentes: Eamus in Dothain. [C. LXVII.] Perrexit ergo Joseph post fratres suos, et invenit eos in Dothain. Qui cum vidissent eum procul, antequam accederet ad eos, cogitaverunt illum occidere, et mutuo loquebantur: Ecce somniator venit: venite, occidamus eum, et [Col. 0213B] mittamus in cisternam veterem: dicemusque; Fera pessima devoravit eum: et tunc apparebit quid illi prosint somnia sua. Audiens hoc Ruben, nitebatur liberare eum de manibus eorum, et dicebat: Non ⁜ a interficiamus animam ejus, nec effundatis sanguinem: sed projicite eum in cisternam hanc, quae est in solitudine, manusque vestras servate innoxias: hoc autem dicebat, volens eripere eum de manibus eorum, et reddere patri suo. Confestim igitur ut pervenit ad fratres [ Vulg. add. suos], nudaverunt eum tunica talari et polymita: miseruntque [ Vulg. add. eum] in cisternam, quae non habebat aquam. Et sedentes ut comederent panem, viderunt viatores Ismaelitas venire de Galaad, et camelos eorum, portantes aromata, et resinam, et stacten, in Aegyptum. [Col. 0213C] Dixit ergo Judas fratribus suis: Quid nobis prodest si occiderimus fratrem nostrum, et celaverimus sanguinem ipsius? Melius est ut venundetur Ismaelitis, et manus nostrae non polluantur: frater enim et caro nostra est. Acquieverunt fratres sermonibus ejus. Et praetereuntibus Madianitis negotiatoribus, extrahentes eum de cisterna, vendiderunt [ Vulg. add. eum] Ismaelitis, viginti argenteis, qui duxerunt eum in Aegyptum. Reversusque Ruben ad cisternam, non invenit puerum, et, scissis vestibus, pergens ad fratres suos, ait: Puer non comparet, et ego quo ibo? Tulerunt autem tunicam ejus, et in sanguine haedi, quem occiderant, tinxerunt: mittentes qui ferrent ad patrem, et dicerent - Hanc invenimus: vide utrum tunica filii tui sit, an non. [Col. 0213D] Quam cum agnovisset pater, ait: Tunica filii mei est, fera pessima comedit eum, bestia devoravit Joseph. Scissisque vestibus, indutus est cilicio, lugens filium multo tempore. Congregatis autem cunctis liberis ejus, ut lenirent dolorem patris, noluit consolationem [Col. 0214A] recipere, et [ Vulg. sed] ait: Descendam ad filium meum lugens in infernum. Et illo perseverante in fletu, Madianitae vendiderunt Joseph in Aegypto Putiphari eunucho Pharaonis, magistro militiae.

[T. XXXII, C. LXVIII, Cap. XXXVIII.] Eodem tempore descendens Judas a fratribus suis divertit ad virum Odollamitem, nomine Hiram. Viditque ibi filiam hominis Chananaei, vocabulo Sua: et uxore accepta, ingressus est ad eam. Quae concepit, et peperit filium, vocavitque nomen ejus Her. Rursus concepto fetu, natum filium nominavit Onam. Tertium quoque peperit: quem appellavit Sella: quo nato, parere ultra cessavit. Dedit autem Judas uxorem primogenito suo Her, nomine Thamar. Fuit [Col. 0214B] quoque Her primogenitus Judae, nequam in conspectu Domini: et ab eo occisus est. Dixit ergo Judas ad Onam filium suum: Ingredere ad uxorem fratris tui, et sociare illi, ut suscites semen fratri tuo. Ille autem sciens non sibi nasci filios, introiens ad uxorem fratris sui, semen fundebat in terram, ne liberi fratris nomine nascerentur. Et idcirco percussit eum Dominus, quod rem detestabilem faceret. Quamobrem dixit Judas Thamar nurui suae: Esto vidua in domo patris tui, donec crescat Sela filius meus: timebat enim, ne et ipse moreretur sicut fratres ejus. Quae abiit, et habitavit in domo patris sui. Evolutis autem multis diebus, mortua est filia Sua uxor Judae: qui post luctum consolatione suscepta, ascendebat ad tonsores ovium suarum, [Col. 0214C] ipse et Hiras ⁜ b opilio gregis Odollamita, in ⁜ c Timnatha. Nuntiatumque est Thamar quod socer illius ascenderet in Thimnata ad tondendas oves. Quae, depositis viduitatis vestibus, assumpsit theristrum: et mutato habitu, sedit in bivio itineris, quod ducit Timnatham: eo quod crevisset Sela, et non eum accepisset maritum. Quam cum vidisset Judas, suspicatus est esse meretricem: operuerat enim vultum suum, ne agnosceretur. Ingrediensque ad eam, ait: Dimitte me, ut coeam tecum: nesciebat enim quod nurus sua esset. Qua respondente: Quid mihi dabis ut fruaris concubitu meo? dixit: Mittam tibi haedum de gregibus. Rursumque illa dicente: Patiar quod vis, si dederis mihi arrhabonem, donec mittas quod polliceris. Ait Judas: Quid vis tibi pro arrhabone [Col. 0214D] dari? Respondit: Annulum tuum, et armillam, et baculum tuum [ Vulg. tacet tuum] quem in manu tenes. Ad unum igitur coitum concepit mulier, et surgens abiit: depositoque habitu, quem assumpserat, induta est viduitatis vestibus. Misit autem Judas haedum [Col. 0215A] per pastorem suum Odollamitem, ut reciperet pignus quod dederat mulieri, qui cum non invenisset eam, interrogavit homines loci illius? Ubi est mulier, quae sedebat in bivio? Respondentibus cunctis: Non fuit in loco isto meretrix, reversus est ad Judam, et dixit ei: Non inveni eam: sed et homines loci illius dixerunt mihi, numquam ibi sedisse scortum. Ait Judas: Habeat sibi, certe mendacii nos arguere non poterit [ Vul. potest]: ego misi haedum quem promiseram, et tu non invenisti eam. Ecce autem post tres menses renuntiaverunt Judae, dicentes: Fornicata est Thamar nurus tua, et videtur uterus illius intumescere. Dixit Judas: Producite eam, ut comburatur. Quae cum educeretur ad poenam, misit ad socerum suum, dicens: De viro, cujus haec [Col. 0215B] sunt, concepi: agnosce cujus sit annulus, et armilla, et baculus. Qui, agnitis muneribus, ait: Justior me est, ⁜ a quia non tradidi eam Sela filio meo. Attamen ultra non cognovit illam. Instante autem partu, apparuerunt gemini in utero: atque in ipsa effusione infantum, unus protulit manum, in qua obstetrix ligavit coccinum, dicens: iste egredietur prior. Illo vero retrahente manum, egressus est alter: dixitque mulier: Quare divisa est propter te maceria? et ob hanc causam vocavit nomen ejus Phares. Postea egressus est frater ejus, in cujus manu erat coccinum: quem appellavit Zara.

[T. XXXIII, B. XXXIX, C. LXIX, Cap. XXXIX.] Igitur Joseph ductus in Aegyptum est, emitque eum Putiphar eunuchus Pharaonis, princeps exercitus [Col. 0215C] [ Vulg. add. sui], vir Aegyptius, de manu Ismaelitarum, a quibus perductus erat. Fuitque Dominus cum eo, et erat vir in cunctis prospere agens: habitavitque in domo domini sui, qui optime noverat esse Dominum cum eo, et omnia, quae gereret, ab eo dirigi in manu illius. Invenitque Joseph gratiam coram domino suo, et ministrabat ei, a quo praepositus omnibus gubernabat creditam sibi domum, et universa quae ei tradita fuerant: benedixitque Dominus domui Aegyptii propter Joseph, et multiplicavit tam in aedibus, quam in agris, cunctam ejus substantiam: nec quidquam aliud noverat, nisi panem quo vescebatur. Erat autem Joseph pulchra facie, et decorus aspectu. Post multos itaque dies injecit domina oculos suos in Joseph, et ait: Dormi [Col. 0215D] mecum. Qui nequaquam acquiescens operi nefario, dixit ad eam: Ecce dominus meus, omnibus mihi traditis, ignorat quid habeat in domo sua: nec quidquam est quod non in mea sit potestate, vel non tradiderit mihi, praeter te, quae uxor ejus es: quomodo ergo possum malum hoc facere, et peccare in [Col. 0216A] Deum [ Vulg. add. meum]? Hujuscemodi verbis per singulos dies, et mulier molesta erat adolescenti, et ille recusabat stuprum. Accidit autem quadam die, ut intraret Joseph domum, et operis quidpiam absque arbitris faceret: et illa, apprehensa lacinia vestimenti ejus, diceret: Dormi mecum. Qui, relicto in manu illius pallio, fugit, et egressus est foras. Cumque vidisset mulier vestem in manibus suis, et se esse contemptam, vocavit [ Vulg. add. ad se] homines domus suae, et ait ad eos: En introduxit virum Hebraeum, ut illuderet nobis: ingressus est ad me, ut coiret mecum, cumque ego succlamassem, et audisset vocem meam, reliquit pallium quod tenebam, et fugit foras. In argumentum ergo fidei retentum pallium ostendit marito revertenti in domum suam [Col. 0216B] [ Vulg. tacet in et suam], et ait: Ingressus est ad me servus Hebraeus quem adduxisti ut illuderet mihi: cumque ⁜ b audisset me clamare, reliquit pallium [ Vulg. add. quod tenebam], et fugit foras. His auditis dominus, et nimium credulus verbis conjugis, iratus est valde: tradiditque Joseph in carcerem, ubi vincti regis custodiebantur, et erat ibi clausus. Fuit autem Dominus cum Joseph, et misertus illius dedit ei gratiam in conspectu principis carceris, qui tradidit in manu ipsius universos vinctos qui in custodia tenebantur: et quidquid fiebat, sub ipso erat. Nec noverat aliquid cunctis ei creditis: Dominus enim erat cum illo, et omnia opera ejus dirigebat.

[T. XXXIV, C. LXX, Cap. XL.] His itaque gestis, accidit ut peccarent duo eunuchi, ⁜ c pincerna regis [Col. 0216C] Aegypti, et pistor, domino suo. Iratusque Pharao contra eos (nam alter pincernis praeerat, alter pistoribus) et misit eos in carcerem principis militum in quo erat vinctus et Joseph. At custos carceris tradidit eos Joseph, qui et ministrabat eis. Aliquantum temporis fluxerat, et illi in custodia tenebantur. Videruntque ambo somnium nocte una juxta interpretationem congruam sibi: ad quos cum introisset Joseph mane, et vidisset eos tristes, sciscitatus est dicens: Cur tristior est hodie solito facies vestra? Qui responderunt: Somnium vidimus, et non est qui interpretetur nobis. Dixitque ad eos Joseph: Numquid non Dei est interpretatio? referte mihi quid videritis. Narravit prior, praepositus pincernarum, somnium suum: Videbam coram me vitem, [Col. 0216D] in qua erant tres propagines, crescere paulatim in gemmas, et post flores uvas maturescere: calicemque Pharaonis in manu mea: tuli ergo uvas, et expressi in calicem quem tenebam, et tradidi poculum Pharaoni. Respondit Joseph: Haec est interpretatio somnii: Tres propagines, tres adhuc dies [Col. 0217A] sunt, post quos recordabitur Pharao ministerii tui, et restituet te in gradum pristinum: dabisque ei calicem juxta officium tuum, sicut facere ante consueveras. Tantum memento mei, cum tibi bene fuerit, et facias mecum misericordiam: ut suggeras Pharaoni, et [ Vulg. ut] educat me de isto carcere: quia furto sublatus sum de terra Hebraeorum, et hic innocens in lacum missus sum. Videns pistorum magister quod prudenter somnium dissolvisset, ait: Et ego vidi somnium: Quod haberem tria canistra farinae super caput meum: et in uno canistro quod erat excelsius, portare me omnes cibos qui fiunt arte pistoria, avesque comedere ex eo. Respondit Joseph: Haec est interpretatio somnii: Tria canistra, tres adhuc dies sunt: post quos auferet Pharao caput [Col. 0217B] tuum, ac suspendet te in cruce, et lacerabunt volucres carnes tuas. Exin dies tertius natalis [ Vulg. natalitius] Pharaonis erat: qui faciens grande convivium pueris suis, recordatus est inter epulas magistri pincernarum, et pistorum principis. Restituitque alterum in locum suum, ut porrigeret regi [ Vulg. ei] poculum: alterum suspendit in cruce [ Vulg. patibulo], ut conjectoris veritas probaretur. Et tamen succedentibus prosperis, praepositus pincernarum oblitus est interpretis sui.

[C. LXXI, Cap. XLI.] Post duos annos vidit Pharao somnium. Putabat se stare super fluvium, de quo ascendebant septem boves, pulchrae et crassae nimis: et pascebantur in locis palustribus. Aliae quoque septem emergebant de flumine, foedae confectaeque [Col. 0217C] macie: et pascebantur in ipsa amnis ripa in locis virentibus: devoraveruntque eas, quarum mira species et habitudo corporum erat. Expergefactus Pharao, rursum dormivit, et vidit alterum somnium: Septem spicae pullulabant in culmo uno plenae atque formosae: aliae quoque totidem, spicae tenues, et percussae uredine oriebantur, devorantes omnem priorum pulchritudinem. Evigilans Pharao post quietem, et facto mane, pavore perterritus, misit ad [ Vulg. add. omnes] conjectores Aegypti cunctosque sapientes, et accersitis narravit somnium, nec erat qui interpretaretur. Tunc demum reminiscens pincernarum magister ait: Confiteor peccatum meum: Iratus rex servis suis, me et magistrum pistorum retrudi jussit in carcerem [Col. 0217D] principis militum: ubi una nocte uterque vidimus somnium, praesagium futurorum. Erat ibi puer Hebraeus, ejusdem ducis militum famulus: cui narrantes somnia, audivimus quidquid postea rei probavit eventus: ego enim redditus sum officio meo: et ille suspensus est in cruce. [B. XL.] Protinus ad regis imperium eductum de carcere Joseph totonderuut: ac veste mutata, oblatus est ei. Cui ille ait: Vidi somnia, nec est qui edisserat: quae audivi te prudentissime [ Vulg. sapientissime] conjicere. Respondit [Col. 0218A] Joseph: absque me Deus respondebit ⁜ a prospera Pharaoni. Narravit ergo Pharao quod viderat: Putabam me stare super ripam fluminis, et septem boves de amne conscendere, pulchras nimis, et obesis carnibus, quae in pastu paludis vireta carpebant. Et ecce, has sequebantur aliae septem boves in tantum deformes et macilentae, ut numquam tales in terra Aegypti viderim: quae, devoratis et consumptis prioribus, nullum saturitatis dedere vestigium: sed simili macie et squalore torpebant. Evigilans, rursum sopore depressus, vidi somnium: septem spicae pullulabant in culmo uno plenae atque pulcherrimae. Aliae quoque septem tenues et percussae uredine, oriebantur e stipula: quae priorum pulchritudinem devorarunt. Narravi conjectoribus somniorum [ Vulg. somnium], [Col. 0218B] et nemo est qui edisserat. Respondit Joseph: Somnium regis unum est: quae facturus est Deus, ostendit Pharaoni. Septem boves pulchrae, et septem spicae plenae, septem ubertatis anni sunt: eamdemque vim somnii comprehendunt. Septem quoque boves tenues atque macilentae, quae ascenderunt post eas, et septem spicae tenues, et vento urente percussae: septem anni sunt venturae famis. Qui hoc ordine complebuntur: Ecce septem anni venient fertilitatis magnae in universa terra Aegypti: quos sequentur septem anni alii tantae sterilitatis, ut oblivioni tradatur cuncta retro abundantia: consumptura est enim fames omnem terram, et ubertatis magnitudinem perditura est inopiae magnitudo. Quod autem vidisti secundo ad eamdem rem pertinens [Col. 0218C] somnium, firmitatis indicium est, eo quod fiat sermo Dei, et velocius impleatur. Nunc ergo provideat rex virum sapientem et industrium, et praeficiat eum terrae Aegypti: qui constituat praepositos per singulas [ Vulg. cunctas] regiones, et quintam partem fructuum per septem annos fertilitatis [ Vulg. sterilitatis], qui jam nunc futuri sunt, congreget in horrea: et omne frumentum sub Pharaonis potestate condatur serveturque in urbibus. Et paretur futurae septem annorum fami, quae oppressura est Aegyptum, et non consumetur terra inopia. Placuit Pharaoni consilium et cunctis ministris ejus: locutusque est ad eos: Num invenire poterimus talem virum, qui spiritu Dei plenus sit? Dixit ergo ad Joseph: Quia ostendit Deus tibi omnia quae locutus [Col. 0218D] es, numquid sapientiorem et similem tui invenire potero? Tu eris super domum meam, et ad tui oris imperium cunctus populus obediet: uno tantum regni solio te praecedam. Dixit quoque rursum Pharao ad Joseph: Ecce, constitui te super universam terram Aegypti. Tulit annulum de manu sua et dedit eum in manu ejus: vestivitque eum stola byssina, et collo torquem auream circumposuit. Fecitque eum ascendere super currum suum secundum, clamante praecone, ut omnes coram eo genu flecterent, et [Col. 0219A] praepositum esse scirent universae terrae Aegypti. Dixit quoque rex ad Joseph: Ego sum Pharao: absque tuo imperio non movebit quisquam manum aut pedem in omni terra Aegypti. ⁜ a Vertitque nomen illius, et vocavit eum lingua Aegyptiaca, Salvatorem mundi. Deditque illi uxorem Aseneth, filiam Putiphares, sacerdotis Heliopoleos. [T. XXXV.] Egressus itaque Joseph ad terram Aegypti (triginta autem annorum erat quando stetit in conspectu regis Pharaonis), circuivit omnes regiones Aegypti. Venitque fertilitas septem annorum: et in manipulos redactae segetes congregatae sunt in horrea Aegypti. Omnis etiam frugum abundantia in singulis urbibus condita est. Tantaque fuit multitudo [ Vulg. abundantia] tritici, ut arenae maris coaequaretur, et copia [Col. 0219B] mensuram excederet. Nati sunt autem Joseph filii duo antequam veniret fames: quos ei peperit Aseneth, filia Putiphares, sacerdotis Heliopoleos. Vocavitque nomen primogeniti, Manasses, dicens: Oblivisci me fecit Deus omnium laborum meorum, et domus patris mei. Nomen quoque secundi apellavit Ephraim, dicens: Cresccre me fecit Deus in terra paupertatis meae. Igitur transactis septem annis ubertatis, qui fuerant in Aegypto, coeperunt venire septem anni inopiae, quos praedixerat Joseph: et in universo orbe fames praevaluit; in cuncta autem terra Aegypti deerat panis. Qua esuriente, clamavit populus ad Pharaonem, alimenta petens. Quibus ille respondit: Ite ad Joseph, et quidquid vobis dixerit, facite. Crescebat autem quotidie fames in [Col. 0219C] omni terra: aperuitque Joseph universa horrea, et vendebat Aegyptiis: nam et illos oppresserat fames. Omnesque provinciae veniebant in Aegyptum, ut emerent escas, et malum inopiae temperarent.

[B. XLI, C. LXXII, Cap. XLII.] Audiens autem Jacob quod alimenta venderentur in Aegypto, dixit filiis suis: Quare negligitis? audivi quod triticum venundetur in Aegypto: descendite et emite nobis necessaria, ut possimus vivere, et non consumamur inopia. Descendentes igitur fratres Joseph decem, ut emerent frumenta in Aegypto (Benjamin domi retento ab Jacob, qui dixerat fratribus ejus: Ne forte in itinere quidquam patiatur mali), ingressi sunt terram Aegypti cum aliis qui pergebant ad emendum. Erat autem fames in terra Chanaan. Et Joseph, [Col. 0219D] princeps [ Vulg. add. erat in terra] Aegypti, atque ad illius nutum frumenta populis vendebantur. Cumque adorassent eum fratres sui, et agnovisset eos, quasi ad alienos durius loquebatur, interrogans eos: [Col. 0220A] Unde venistis? Qui responderunt: De terra Chanaan, ut emamus victui necessaria. Et tamen fratres ipse cognoscens, non est agnitus ab eis. Recordatusque somniorum, quae aliquando viderat, ait ad eos: Exploratores estis: ut videatis infirmiora terrae, venistis. Qui dixerunt: Non est ita, domine, sed servi tui venerunt, ut emerent cibos. Omnes filii unius viri sumus: pacifici venimus, nec quidquam famuli tui machinantur mali. Quibus ille respondit: Aliter est: immunita terrae hujus considerare venistis. Et [ Vulg. At] illi: Duodecim, inquiunt, servi tui, fratres sumus, filii viri unius in terra Chanaan: minimus cum patre nostro est, et alius non est super. Hoc est, ait, quod locutus sum: Exploratores estis. Jam nunc experimentum vestri capiam: per [Col. 0220B] salutem Pharaonis non egrediemini hinc, donec veniat frater vester minimus. Mittite e vobis unum, et adducat eum: vos autem eritis in vinculis, donec probentur quae dixistis, utrum falsa an vera sint: alioquin per salutem Pharaonis exploratores estis. Tradidit ergo eos custodiae tribus diebus. Die autem tertio eductis e carcere, ait: Facite quae dixi, et vivetis: Deum enim timeo. Si pacifici estis, frater vester unus ligetur in carcere: vos autem abite, et ferte frumenta quae emistis, in domos vestras, et fratrem vestrum minimum ad me adducite, ut possim vestros probare sermones, et non moriamini. Fecerunt ut dixerat, et locuti sunt ad invicem: Merito haec patimur, quia peccavimus in fratrem nostrum, videntes angustiam animae illius, [Col. 0220C] cum deprecaretur nos, et non audivimus: idcirco venit super nos ista tribulatio. E quibus unus Ruben, ait: Numquid non dixi vobis: Nolite peccare in puerum, et non audistis me? en sanguis ejus exquiritur. Nesciebant autem quod intelligeret Joseph: eo quod per interpretem loqueretur ad eos. Avertitque se parumper, et flevit: et reversus locutus est ad eos. Tollensque Simeon, et ligans illis praesentibus, jussit ministris ut implerent saccos eorum tritico, et reponerent pecunias singulorum in sacculis suis, datis supra cibariis in viam: qui fecerunt ita. At illi portantes frumenta in asinis [ Vulg. add. suis] profecti sunt. Apertoque unus sacco, ut daret jumento pabulum in diversorio, contemplatus pecuniam in ore sacculi, dixit fratribus [Col. 0220D] suis: Reddita est mihi pecunia mea [ Vulg. tac. mea], en habetur in sacco. Et obstupefacti, turbatique, dixerunt mutuo: Quidnam est hoc quod fecit nobis Deus? Veneruntque ad Jacob patrem suum in [Col. 0221A] terram Chanaan, et narraverunt ei omnia quae accidissent sibi, dicentes: Locutus est nobis dominus terrae dure, et putavit nos exploratores provinciae. Cui respondimus: Pacifici sumus, nec ullas molimur insidias. Duodecim fratres uno patre geniti sumus: unus non est super, minimus cum patre versatur in terra Chanaan. Qui ait nobis: Sic probabo quod pacifici sitis: Fratrem vestrum unum dimittite apud me, et cibaria domibus vestris necessaria sumite, et abite, fratremque vestrum minimum adducite ad me, ut sciam quod non sitis exploratores, et istum, qui tenetur in vinculis, recipere possitis: ac deinceps emendi quae vultis habeatis licentiam. His dictis, cum frumenta effunderent, singuli repererunt in ore saccorum ligatas pecunias: exterritisque [Col. 0221B] simul omnibus, dixit pater Jacob: Absque liberis me esse fecistis, Joseph non est super, Simeon tenetur in vinculis, Benjamin auferetis: in me haec mala omnia reciderunt. Cui respondit Ruben: Duos filios meos interfice, si non reduxero illum tibi: trade illum in manu mea, et ego eum tibi restituam. At ille: Non descendet, inquit, filius meus vobiscum: frater ejus mortuus est, ipse solus remansit: si quid ei adversi acciderit in terra ad quam pergitis, deducetis canos meos cum dolore ad inferos.

[B. LXII, C. LXXIII, Cap. XLIII.] Interim fames omnem terram vehementer premebat. Consumptisque cibis, quos ex Aegypto detulerant, dixit Jacob ad filios suos: Revertimini, et emite [ Vulg. add. nobis] [Col. 0221C] pauxillum escarum. Respondit Judas: Denuntiavit vir nobis ille sub testificatione jurandi, dicens: Non videbitis faciem meam, nisi fratrem vestrum minimum adduxeritis vobiscum. Si ergo vis mittere eum nobiscum, pergemus pariter, et ememus tibi necessaria: sin autem non vis, non ibimus: vir enim, ut saepe diximus, denuntiavit nobis, dicens: Non videbitis faciem meam absque fratre vestro minimo. Dixit eis Israel: In meam hoc fecistis miseriam, ut indicaretis et alium habere vos fratrem. At illi responderunt: Interrogavit nos homo per ordinem nostram progeniem: si pater viveret, si haberemus fratrem, et nos respondimus ei consequenter juxta id quod fuerat sciscitatus: numquid scire poteramus quod dicturus esset: Adducite vobiscum fratrem vestrum? [Col. 0221D] Judas quoque dixit patri suo: Mitte puerum mecum, ut proficiscamur, et possimus vivere, ne moriamur nos et parvuli nostri. Ego suscipio puerum: de manu mea require illum: nisi reduxero, et tradidero eum tibi, ero peccati in te reus omni tempore. Si non intercessisset dilatio, jam vice altera venissemus. Igitur Israel pater eorum dixit ad eos: Si sic necesse est, facite quod vultis, sumite de optimis [ Vulg. add. fructibus] terrae in vasis vestris, et ferte viro munera, modicum resinae, et mellis, et styracis, stactes, et terebinthi, et amygdalarum. Pecuniam quoque duplicem ferte vobiscum, et illam, quam invenistis in sacculis, reportate, ne forte errore factum sit; sed [Col. 0222A] et fratrem vestrum tollite, et ite ad virum. Deus autem [ Vulg. add. meus] omnipotens faciat vobis eum placabilem, et remittat vobiscum fratrem vestrum quem tenet, et hunc Benjamin: ego autem quasi orbatus absque liberis ero. Tulerunt ergo viri munera, et pecuniam duplicem, et Benjamin: descenderuntque in Aegyptum, et steterunt coram Joseph. Quos cum ille vidisset, et Benjamin simul, praecepit dispensatori domus suae, dicens: Introduc viros domum, et occide victimas, et instrue convivium, quoniam [ Vulg. add. hodie] mecum sunt comesturi meridie. Fecit ille quod sibi fuerat imperatum, et introduxit viros domum. Ibique exterriti, dixerunt mutuo: Propter pecuniam, quam retulimus prius in saccis nostris, introducti sumus, ut devolvat in nos [Col. 0222B] calumniam, et violenter subjiciat servituti, et nos, et asinos nostros. Quamobrem in ipsis foribus accedentes ad dispensatorem [ Vulg. add. domus] locuti sunt: Oramus, domine, ut audias [ Vulg. add. nos]. Jam ante descendimus ut emeremus escas, quibus emptis, cum venissemus ad diversorium, aperuimus sacculos nostros, et invenimus pecuniam in ore saccorum: quam nunc eodem pondere reportavimus. Sed et aliud attulimus argentum, ut emamus quae [ Vulg. add. nobis] necessaria sunt: non est in nostra conscientia, quis eam posuerit in marsupiis nostris. At ille respondit. Pax vobiscum, nolite timere: Deus vester, et Deus patris vestri, dedit vobis thesauros in sacculis vestris; nam pecuniam, quam dedistis mihi, probatam ego habeo. Eduxitque [Col. 0222C] ad eos Simeon. Et introductis domum, attulit aquam, et laverunt pedes suos, deditque pabula asinis eorum. Illi vero parabant munera, donec ingrederetur Joseph meridie: audierant enim quod ibi comesuri essent panem. Igitur ingressus est Joseph domum suam, obtuleruntque ei munera, tenentes in manibus [ Vulg. add. suis]: et adoraverunt proni in terram. At ille clementer resalutatis eis, interrogavit [ Vulg. add. eos], dicens: Salvusne est pater vester senex, de quo dixeratis mihi? adhuc vivit? Qui responderunt: Sospes est servus tuus pater noster, adhuc vivit. Et incurvati, adoraverent eum. Attollens autem oculos Joseph, vidit Benjamin fratrem suum uterinum, et ait: Iste est frater vester parvulus, de quo dixeratis mihi? Et rursus: Deus, inquit, [Col. 0222D] misereatur tui, fili mi. Festinavitque, quia commota fuerunt viscera ejus super fratre suo, et erumpebant lacrymae, et introiens cubiculum, flevit. Rursusque lota facie egressus, continuit se et ait: Ponite panes. Quibus appositis seorsum Joseph, et seorsum fratribus, Aegyptiis quoque, qui vescebantur simul, seorsum (illicitum est enim Aegyptiis comedere cum Hebraeis, et profanum putant hujuscemodi convivium), sederunt coram eo, primogenitus juxta primogenita sua, et minimus juxta aetatem suam. Et mirabantur (nimis) [h. viri ad invicem] sumptis partibus, quas ab eo acceperant: majorque pars venit Benjamin, ita ut quinque partibus excederet. [Col. 0223A] ⁜ a Biberuntque et inebriati sunt cum eo.

[Cap. XLIV.] Praecepit autem Joseph dispensatori domus suae, dicens: Imple saccos eorum frumento, quantum possint capere, et pone pecuniam singulorum in summitate sacci. Scyphum autem meum argenteum, et pretium quod dedit tritici, ⁜ b pone in ore sacci junioris. Factumque est ita. Et orto mane, dimissi sunt cum asinis suis. Jamque urbe exierant, et processerant paululum: tunc Joseph accersito dispensatore domus: Surge, inquit, persequere viros: et apprehensis dicito: Quare reddidistis malum pro bono? Scyphum quem furati estis, ipse est in quo bibit dominus meus, et in quo augurari solet: pessimam rem fecistis. Fecit ille ut jusserat. Et apprehensis per ordinem locutus est. Qui responderunt: [Col. 0223B] Quare sic loquitur dominus noster, ut servi tui tantum flagitii commiserint? Pecuniam, quam invenimus in summitate saccorum, reportavimus ad te de terra Chanaan: et quo modo consequens est ut furati simus de domo domini tui aurum vel argentum? Apud quemcumque fuerit inventum servorum tuorum quod quaeris, moriatur, et nos servi erimus domini nostri. Qui dixit eis: Fiat juxta vestram sententiam: apud quemcumque fuerit inventum, ipse sit servus meus, vos autem eritis innoxii. Itaque festinato deponentes in terram saccos, aperuerunt singuli. Quos scrutatus, incipiens a majore usque ad minimum, invenit scyphum in sacco Benjamin. At illi, scissis vestibus, oneratisque rursum asinis, reversi sunt in oppidum. Primusque Judas cum fratribus [Col. 0223C] ingressus est ad Joseph (necdum enim de loco abierat) omnesque ante eum in terram pariter corruerunt. Quibus ille ait: Cur sic agere voluistis? an ignoratis quod non sit similis mei in augurandi scientia? Cui Judas: Quid respondebimus, inquit, domino meo? vel quid loquemur, aut juste poterimus obtendere? Deus invenit iniquitatem servorum tuorum: en omnes servi sumus domini mei, et nos, et apud quem inventus est scyphus. Respondit Joseph: Absit a me ut sic agam: qui furatus est scyphum, ipse sit servus meus: vos autem abite liberi ad patrem vestrum. Accedens autem propius Judas, confidenter ait: Oro, domine mi, loquatur servus tuus verbum in auribus tuis, et ne irascaris famulo tuo: tu es enim post Pharaonem dominus meus. Interrogasti prius servos [Col. 0223D] tuos: Habetis patrem, aut fratrem? et nos respondimus tibi domino meo: Est nobis pater senex, et puer parvulus, qui in senecta illius natus est: cujus uterinus frater mortuus est, et ipsum solum habet mater sua, pater vero tenere diligit eum. Dixistique servis tuis: Adducite eum ad me, et ponam oculos meos super illum. Suggessimus domino meo: Non potest puer relinquere patrem suum: si enim illum dimiserit, morietur. Et dixisti servis tuis: Nisi venerit [Col. 0224A] frater vester minimus vobiscum, non videbitis amplius faciem meam. Cum ergo ascendissemus ad famulum tuum, patrem nostrum, narravimus ei omnia quae locutus est dominus meus. Et dixit pater noster: Revertimini, et emite nobis parum tritici. Cui diximus. Ire non possumus: si frater noster minimus descendat [ Vulg. descenderit] nobiscum, proficiscemur simul: alioquin, illo absente, non audemus videre faciem viri. Ad quae ille respondit: Vos scitis quod duos genuerit mihi uxor mea. Egressus est unus, et dixistis: Bestia devoravit eum: et hucusque non comparet. Si tuleritis et istum, et aliquid ei in via contigerit, deducetis canos meos cum moerore ad inferos. Igitur si intravero ad servum tuum patrem nostrum, et puer defuerit (cum anima illius ex [Col. 0224B] hujus anima pendeat) videritque eum non esse nobiscum, morietur, et deducent famuli tui canos ejus cum dolore ad inferos. Ego proprie servus tuus sim, qui in meam hunc recepi fidem: et spopondi, dicens: Nisi reduxero eum, peccati reus ero in patrem meum omni tempore. Manebo itaque servus tuus pro puero in ministerium domini mei, et puer ascendat cum fratribus suis. Non enim possum redire ad patrem meum, absente puero, ne calamitatis, quae oppressura est patrem meum, testis assistam.

[Cap. XLV]. Non se poterat ultra cohibere Joseph multis coram astantibus: unde praecepit ut egrederentur cuncti foras, et nullus interesset alienus agnitioni mutuae. Elevavitque vocem cum fletu; quam audierunt Aegyptii, omnisque domus Pharaonis. Et dixit [Col. 0224C] fratribus suis: Ego sum Joseph: adhuc pater meus vivit? Non poterant respondere fratres nimio terrore perterriti. Ad quos ille clementer: Accedite, inquit, ad me. Et cum accessissent prope, Ego sum, ait, Joseph, frater vester, quem vendidistis in Aegyptum. Nolite pavere, nec vobis durum esse videatur, quod vendidistis me in his regionibus: pro salute enim vestra misit me Deus ante vos. Biennium est quod fames esse coepit in terra: et adhuc quinque anni restant, quibus nec arari poterit, nec meti. Praemisitque me Deus ut reservemini super terram, et escas ad vivendum habere possitis. Non vestro consilio, sed Dei huc voluntate missus sum: qui fecit me quasi patrem Pharaonis, et dominum universae domus ejus, ac principem in omni terra Aegypti. Festinate [Col. 0224D] et ascendite ad patrem meum, et dicetis ei: Haec mandat filius tuus Joseph: Deus me fecit Dominum universae terrae Aegypti: descende ad me, ne moreris, et habita [ Vulg. habitabis] in terra ⁜ c Gesen: erisque juxta me tu, et filii tui, et filii filiorum tuorum, oves tuae, et armenta tua, et universa quae possides. Ibique te pascam (adhuc enim quinque anni residui sunt famis), ne tu pereas, et domus tua, et omnia quae possides. En oculi vestri, [Col. 0225A] et oculi fratris mei Benjamin, vident quod os meum loquatur ad vos. Nuntiate patri meo universam gloriam meam, et cuncta quae vidistis in Aegypto. Festinate et adducite eum ad me. Cumque amplexatus recidisset in collum Benjamin fratris sui, flevit: illo quoque flente similiter super collum ejus. Osculatusque est Joseph omnes fratres suos, et ploravit super singulos. Post quae ausi sunt loqui ad eum. Auditumque est, et celebri sermone vulgatum in aula regis: Venerunt fratres Joseph: et gavisus est Pharao, atque omnis familia ejus. Dixitque ad Joseph ut imperaret fratribus suis, dicens: Onerantes jumenta, ite in terram Chanaan, et tollite inde patrem vestrum et cognationem, et venite ad me: et ego dabo vobis omnia bona Aegypti, ut comedatis [Col. 0225B] medullam terrae. Praecipe etiam ut tollant plaustra de terra Aegypti, ad subvectionem parvulorum suorum et conjugum: ac dicito: Tollite patrem vestrum, et properate quantocius venientes. Nec dimittatis [h. amittatis] quidquam de supellectili vestro; quia omnes opes Aegypti, vestrae erunt. [B. XLIII.] Feceruntque filii Israel, ut eis mandatum fuerat. Quibus dedit Joseph plaustra, secundum Pharaonis imperium: et cibaria in itinere. Singulisque proferri jussit binas stolas; Benjamin vero dedit trecentos argenteos cum quinque stolis optimis: tantumdem pecuniae et vestium mittens patri suo, addens et asinos decem, qui subveherent ex omnibus divitiis Aegypti; et totidem asinas, triticum in itinere panesque portantes. Dimisit ergo fratres suos, et proficiscentibus [Col. 0225C] ait: Ne irascimini in via. Qui ascendentes ex Aegypto, venerunt in terram Chanaan ad patrem suum Jacob. Et nuntiaverunt ei, dicentes; Joseph filius tuus vivit, et ipse dominatur in omni terra Aegypti. Quo audito [ Vulg. add. Jacob], quasi de gravi somno evigilans, tamen non credebat eis. Illi contra referebant omnem ordinem rei. Cumque vidisset plaustra et universa quae miserat, revixit spiritus ejus, et ait; Sufficit mihi si adhuc filius meus Joseph vivit: vadam, et videbo illum antequam moriar.

[T. XXXVI, C. LXXIV, Cap. XLVI.] Profectusque Israel cum omnibus quae habebat, venit ad Puteum juramenti, et mactatis ibi victimis Deo patris sui Isaac, audivit eum per visionem noctis vocantem se et dicentem sibi: Jacob, Jacob; qui respondit: Ecce [Col. 0225D] adsum. Ait illi Deus: Ego sum fortissimus Deus patris tui: noli timere, descende in Aegyptum, quia in gentem magnam faciam te ibi. Ego descendam tecum illuc, et ego inde adducam te revertentem: Joseph quoque ponet manum suam super oculos tuos. [C. LXXV.] Surrexit autem Jacob a Puteo juramenti; tuleruntque eum filii cum parvulis et uxoribus suis in plaustris quae miserat Pharao ad portandum senem et omnia quae possederant [In h. et duxerunt secum greges suos] in terra Chanaan: venitque in Aegyptum cum omni semine suo, filii ejus, et nepotes, filiae, et cuncta simul progenies. Haec sunt autem nomina filiorum Israel, qui ingressi sunt in Aegyptum, ipse cum liberis suis; Primogenitus [Col. 0226A] Ruben. Filii Ruben: Enoch et Phallu et Esron et Charmi. Filii Simeon: Jemuel et Jamin, et Ohad [ Vulg. Ahad], et Jachin et Soher, et Saul filius Chanaanitidis. Filii Levi: Gerson et Caath et Merari. filii Juda: Her et Onan et Sela et Phares et Zara, mortui sunt autem Her et Onan in terra Chanaan. Fueruntque filii [ Vulg. Natique sunt] Phares: Esron et Amul. Filii Issachar: Thola et Phua et Job et Simron. Filii Zabulon: Sared et Elon et Jahelel. Hi filii Liae quos genuit in Mesopotamia Syriae cum Dina filia sua, omnes animae filiorum ejus et filiarum, triginta et tres. Filii Gad: Sephion et Haggi, Suni, et Esebon et Heri et Arodi et Areli. Filii Aser: Jimna; et Jisua, et Jisui, et Beria, Sara quoque soror eorum. Filii Beria: Heber et Melchiel: hi [Col. 0226B] filii Zelphae, quam dedit Laban Liae, filiae suae, et hos genuit Jacob sexdecim animas. Filii Rachel uxoris Jacob: Joseph et Benjamin. Natique sunt Joseph filii in terra Aegypti, quos genuit ei Aseneth, filia Putiphare, sacerdotis Heliopoleos: Manasses et Ephraim. Filii Benjamin: Bela et Becher et Asbel, Gera et Naaman, et Ehi, et Ros, Mophim, et Ophim, et Ared. Hi filii Rachel quos genuit Jacob; omnes animae, quatuordecim. Filii Dan: Husim. Filii Nephthali: Jaseel, et Guni, et Jeser, et Sellem. Hi filiii Balae, quam dedit Laban Racheli, filiae suae: et hos genuit Jacob: omnes animae, septem. Cunctaeque animae, quae ingressae sunt cum Jacob in Aegyptum, et egressae sunt de femore illius, absque uxoribus filiorum ejus, sexaginta sex. Filii autem Joseph, qui [Col. 0226C] nati sunt ei in terra Aegypti, animae duae. Omnes animae domus Jacob, quae ingressae sunt Aegyptum, fuere septuaginta. [C. LXXVI.] Misit autem Judam ante se ad Joseph, ut nuntiaret ei, et ille occurreret in Gesen. Quo cum pervenisset, juncto Joseph curru suo, ascendit obviam patri suo ad eumdem locum: vidensque eum, irruit super collum ejus, et inter amplexus flevit. Dixitque pater ad Joseph: Jam laetus moriar, quia vidi faciem tuam, et superstitem te relinquam. [C. LXXVII.] Et [ Vulg. relinquo. At] ille locutus est ad fratres suos et ad omnem domum patris sui: Ascendam et nuntiabo Pharaoni, dicamque ei: Fratres mei, et domus patris mei, qui erant in terra Chanaan, venerunt ad me: et sunt viri pastores ovium, curamque habent alendorum gregum: [Col. 0226D] pecora sua, et armenta, et omnia quae habere potuerunt, adduxerunt secum. Cumque vocaverit vos, et dixerit: Quod est opus vestrum? Respondebitis: Viri pastores sumus servi tui ab infantia nostra usque in praesens, et nos et patres nostri. Haec autem dicetis, ut habitare possitis in terra Gesen: quia detestantur Aegyptii omnes pastores ovium.

[Cap. XLVII.] Ingressus ergo Joseph nuntiavit Pharaoni, dicens; Pater meus et fratres, oves eorum et armenta, et cuncta quae possident, venerunt de terra Chanaan; et ecce consistunt in terra Gesen. Extremos quoque fratrum suorum quinque viros statuit coram rege; quos ille interrogavit: Quid habetis operis? Responderunt: Pastores ovium sumus [Col. 0227A] servi tui, et nos, et patres nostri. Ad peregrinandum in terra tua venimus: quoniam non est herba gregibus servorum tuorum, ingravescente fame in terra Chanaan; petimusque ut esse nos jubeas servos tuos in terra Gesen. [C. LXXVIII.] Dixit itaque rex ad Joseph: Pater tuus et fratres tui venerunt ad te; terra Aegypti in conspectu tuo est: in optimo loco fac habitare eos, et trade eis terram Gesen. Quod si nosti esse in eis viros industrios, constitue illos magistros pecorum meorum. [B. XLIV.] Post haec introduxit Joseph patrem suum ad regem, et statuit eum coram eo; qui benedicens illi, et interrogatus ab eo: Quot sunt dies annorum vitae tuae? Respondit: Dies peregrinationis ⁜ a meae centum triginta annorum sunt, parvi et mali, et non pervenerunt usque ad dies patrum [Col. 0227B] meorum quibus peregrinati sunt, et benedicto rege, egressus est foras. Joseph vero patri et fratribus suis dedit possessionem in Aegypto in optimo terrae solo [ Vulg. loco], Ramesses, ut praeceperat Pharao. Et alebat eos, omnemque domum patris sui, praebens cibaria singulis: in toto enim orbe panis deerat, et oppresserat fames terram, maxime Aegypti et Chanaan. E quibus omnem pecuniam congregavit pro venditione frumenti, et intulit eam in aerarium regis. Cumque defecisset ⁜ b emptoribus pretium, venit cuncta Aegyptus ad Joseph, dicens: Da nobis panes: quare morimur coram te, deficiente pecunia? Quibus ille respondit: Adducite pecora vestra, et dabo vobis pro eis cibos, si pretium non habetis. Quae cum adduxissent, dedit eis alimenta pro equis, [Col. 0227C] et ovibus, et bobus, et asinis; sustentavitque eos illo anno pro commutatione pecorum. Venerunt quoque anno secundo, et dixerunt ei: Non celamus domino [ Vulg. celabimus donum] nostro, quod, deficiente pecunia, pecora simul defecerunt: nec clam te est, quod absque corporibus et terra nihil habeamus. Cur ergo moriemur, te vidente? et nos et terra nostra tui erimus: eme nos in servitutem regiam, et praebe semina, ne, pereunte cultore, redigatur terra in solitudinem. Emit igitur Joseph omnem terram Aegypti, vendentibus singulis possessiones suas prae magnitudine famis. Subjecitque eam Pharaoni, et cunctos populos ejus, a novissimis terminis Aegypti usque ad extremos fines ejus, praeter terram sacerdotum, quae a rege tradita fuerat eis: [Col. 0227D] quibus et statuta cibaria ex horreis publicis praebebantur, et idcirco non sunt compulsi vendere possessiones suas. Dixit ergo Joseph ad populos: En ut cernitis, et vos et terram vestram Pharao possidet: accipite semina, et serite agros, ut fruges habere possitis. Quintam partem regi dabitis; quatuor reliquas permitto vobis in sementem, et in cibum familiis et liberis vestris. Qui responderunt: Salus nostra in manu tua est: respiciat nos tantum Dominus noster, et laeti serviemus regi. Ex eo tempore [Col. 0228A] usque in praesentem diem, in universa terra Aegypti, regibus quinta pars solvitur, et factum est quasi in legem, absque terra sacerdotali, quae libera ab hac conditione fuit. [C. LXXIX.] Habitavit ergo Israel in Aegypto, id est, in terra Gesen, et possedit eam: auctusque est, et multiplicatus nimis. Et vixit in ea decem et septem annis: factique sunt omnes dies vitae illius centum quadraginta et septem annorum. Cumque appropinquare cerneret mortis diem [ Vulg. add. suae], vocavit filium suum Joseph, et dixit ad eum: Si inveni gratiam in conspectu tuo, pone manum tuam sub femore meo, et facies mihi misericordiam et veritatem: ut non sepelias me in Aegypto: sed dormiam cum patribus meis, et auferas me de hac terra, condasque in sepulcro majorum meorum. [Col. 0228B] Cui respondit Joseph: Ego faciam quod jussisti. Et ille: jura ergo, inquit, mihi. Quo jurante, adoravit Israel Deum, conversus ad lectuli caput.

[T. XXVII, C. LXXX, Cap. XLVIII.] His ita transactis, nuntiatum est Joseph quod aegrotaret pater suus: qui, assumptis duobus filiis Manasse et Ephraim, ire perrexit. Dictumque est seni: Ecce filius tuus Joseph venit ad te. Qui confortatus sedit in lectulo. Et ingresso ad se ait: Deus omnipotens apparuit mihi in Luza, quae est in terra Chanaan: Benedixitque mihi, et ait: Ego te augebo et multiplicabo, et faciam [ Vulg. add. te] in turbas populorum: daboque tibi terram hanc, et semini tuo post te, in possessionem sempiternam. Duo igitur filii tui, qui nati sunt [ Vulg. add. tibi] in terra Aegypti, antequam [Col. 0228C] huc venirem ad te, mei erunt: Ephraim et Manasses, sicut Ruben et Simeon reputabuntur mihi. Reliquos autem quos genueris post eos, tui erunt, et nomine fratrum suorum vocabuntur in possessionibus suis. Mihi enim, quando veniebam de Mesopotamia, mortua est Rachel in terra Chanaan in ipso itinere, eratque vernum tempus: et ingrediebar Ephratam, et sepelivi eam juxta viam Ephratae, quae alio nomine appellatur Bethlehem. Videns autem filios ejus dixit ad eum. Qui sunt isti? Respondit: Filii mei sunt, quos dedit mihi Deus in hoc loco. Adduc, inquit, eos ad me, ut benedicam illis. [B. XLV.] Oculi enim Israel caligaverant prae nimia senectute, et clare videre non poterat. Applicitosque ad se deosculatus est, et circumplexus [ Vulg. add. eos] dixit ad [Col. 0228D] filium suum: Non sum fraudatus aspectu tuo: insuper ostendit mihi Deus semen tuum. Cumque tulisset eos Joseph de gremio patris, adoravit pronus in terram. Et posuit Ephraim ad dexteram suam, id est, ad sinistram Israel: Manassen vero in sinistra sua, ad dexteram scilicet patris, applicuitque ambos ad eum. Qui extendens manum dexteram, posuit super caput Ephraim junioris [ Vulg. minoris] fratris: sinistram autem super caput Manasse, qui major natu [Col. 0229A] erat, commutans manus. Benedixitque ⁜ a Joseph filio suo, et ait: Deus, in cujus conspectu ambulaverunt patres mei, Abraham et Isaac, Deus qui pascit me ab adolescentia mea usque in praesentem diem; Angelus, qui eruit me de cunctis malis, benedicat pueris [ Vulg. add. istis]: et invocetur super eos nomen meum, nomina quoque patrum meorum Abraham et Isaac; et crescant in multitudinem super terram. Videns autem Joseph quod posuisset pater suus dexteram manum super caput Ephraim, graviter accepit: et apprehensam patris manum levare conatus est de capite Ephraim, et transferre super caput Manasse. Dixitque ad patrem: Non ita convenit pater: quia hic est primogenitus, pone dexteram tuam super caput ejus. Qui renuens, ait: Scio, fili mi, scio: et [Col. 0229B] iste quidem erit in populos, et multiplicabitur: sed frater ejus junior major illo erit: et semen illius crescet in gentes. Benedixitque eis in ipso tempore, dicens: In te benedicetur Israel, atque dicetur: Faciat tibi Deus sicut Ephraim et sicut Manasse. Constituitque Ephraim ante Manassem. Et ait ad Joseph filium suum: En ego morior, et erit Deus vobiscum, reducetque vos ad terram patrum vestrorum. Do tibi ⁜ b partem unam extra fratres tuos, quam tuli de manu Amorrhaei in gladio et arcu meo.

[T. XXXVIII, C. LXXXI, Cap. XLIX.] Vocavit autem Jacob filios suos, et ait eis: Congregamini, ut annuntiem quae ventura sunt vobis in diebus novissimis. Congregamini, et audite, filii Jacob, audite Israel patrem vestrum: ⁜ c Ruben primogenitus meus, [Col. 0229C] tu fortitudo mea, et principium doloris mei: prior in donis, major in imperio. Effusus es sicut aqua, non [Col. 0230A] crescas: quia ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus. ⁜ d Simeon et Levi fratres: vasa iniquitatis bellantia. In consilium eorum non veniat anima mea, et in coetu illorum non sit gloria mea; quia in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum. Maledictus furor eorum, quia pertinax; et indignatio eorum, quia dura; dividam eos in Jacob, et dispergam eos in Israel. Juda, te laudabunt fratres tui: manus tua in cervicibus inimicorum tuorum: adorabunt te filii patris tui. Catulus leonis Juda: ⁜ e ad praedam, fili mi, ascendisti: requiescens accubuisti ut leo, et quasi leaena, quis suscitabit eum? Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femoribus [ Vulg. femore] ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium. [Col. 0230B] Ligans ad vineam pullum suum ⁜ f , et ad vitem, o fili mi, asinam suam. Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae pallium suum. Pulchriores oculi ejus vino, et dentes lacte candidiores. Zabulon in littore maris habitabit [ Al. habitavit], et in statione navium pertingens usque ad Sidonem. ⁜ g Issachar asinus fortis accubans inter terminos. Vidit requiem quod esset bona, et terram quod optima, et supposuit humerum suum ad portandum, factusque est tributis serviens. Dan judicabit populum suum sicut et alia tribus in Israel. Fiat Dan coluber in via, cerastes in semita, mordens ungulas equi, ut cadat ascensor ejus retro. Salutare tuum exspectabo, Domine. ⁜ h Gad, accinctus praeliabitur ante eum, et ipse accingetur retrorsum. Aseer, pinguis panis ejus, et [Col. 0230C] praebebit delicias regibus. ⁜ i Nephthali, cervus emissus, et dans eloquia pulchritudinis. Filius accrescens [Col. 0231A] Joseph, ⁜ a filius accrescens et decorus aspectu: filiae discurrerunt super murum. Sed exasperaverunt eum, et jurgati sunt, invideruntque illi habentes jacula. Sedit in forti arcus ejus, et dissoluta sunt vincula brachiorum et manuum illius per manus potentis Jacob: inde pastor egressus est lapis Israel. Deus patris tui erit adjutor tuus, et omnipotens benedicet tibi benedictionibus coeli desuper, benedictionibus abyssi jacentis deorsum, benedictionibus uberum et vulvae. Benedictiones patris tui confortatae sunt benedictionibus patrum ejus: donec veniret desiderium collium aeternorum: fiant in capite Joseph, et in vertice Nazaraei inter fratres suos. Benjamin lupus rapax, mane comedet praedam, et vespere dividet spolia. Omnes hi in tribus Israel duodecim: haec [Col. 0231B] locutus est eis pater suus, benedixitque singulis, benedictionibus propriis. Et praecepit eis, dicens: Ego congregor ad populum meum: sepelite me cum patribus meis in spelunca duplici, quae est in agro Ephron Hetthaei contra Mamre in terra Chanaan, quam emit Abraham cum agro ab Ephron Hetthaeo in possessionem sepulcri. Ibi sepelierunt eum, et Saram uxorem ejus: ibi sepultus est Isaac cum Rebecca conjuge sua: ibi et Lia condita jacet. Finitisque mandatis quibus filios instruebat, collegit pedes suos super lectulum, et obiit: appositusque est ad populum suum.

[B. XLVI, Cap. L.] Quod cernens Joseph, ruit super faciem patris flens et deosculans eum. Praecepitque servis suis medicis ut aromatibus condirent [Col. 0231C] patrem. Quibus jussa explentibus, transierunt quadraginta dies: iste quippe mos erat cadaverum conditorum, flevitque eum Aegyptus septuaginta diebus. Et expleto planctus tempore, locutus est Joseph ad familiam Pharaonis: Si inveni gratiam in conspectu vestro, loquimini in auribus Pharaonis: eo quod pater meus adjuraverit me, dicens: En morior; in sepulcro meo, quod fodi mihi in terra Chanaan, sepelies me. Ascendam igitur, et sepeliam patrem meum, ac revertar. Dixitque ei Pharao: Ascende et sepeli patrem tuum sicut adjuratus es. Quo ascendente, ierunt cum eo omnes senes domus Pharaonis, cunctique majores natu terrae Aegypti; domus Joseph cum fratribus suis, absque parvulis et gregibus, atque armentis, quae dereliquerant in terra Gesen. [Col. 0232A] Habuit quoque in comitatu currus et equites, et facta est turba non modica. Veneruntque ad Aream Atad, quae sita est trans Jordanem: ubi celebrantes exsequias planctu magno atque vehementi, impleverunt septem dies. Quod cum vidissent habitatores terrae Chanaan, dixerunt: Planctus magnus est iste Aegyptiis. Et idcirco appellaverunt [ Vulg. vocatum est] nomen loci ejus, Planctus Aegypti. Fecerunt ergo filii Jacob sicut praeceperat eis. Et portantes eum in terram Chanaan, sepelierunt eum in spelunca duplici, quam emerat Abraham cum agro in possessionem sepulcri ab Ephron Hetthaeo contra faciem Mamre. Reversusque est Joseph in Aegyptum cum fratribus suis, et omni comitatu, sepulto patre. Quo mortuo, timentes fratres ejus, et mutuo colloquentes: [Col. 0232B] Ne forte memor sit injuriae quam passus est, et reddat nobis omne malum, quod fecimus, mandaverunt ei dicentes: Pater tuus praecepit nobis antequam moreretur, ut haec tibi verbis illius diceremus: Obsecro, ut obliviscaris sceleris fratrum tuorum, et peccati atque malitiae quam exercuerunt in te: nos quoque oramus, ut servis Dei patris tui dimittas iniquitatem hanc. Quibus auditis, flevit Joseph. Veneruntque ad eum fratres sui, et proni [ Vulg. add. adorantes] in terram dixerunt: Servi tui sumus. Quibus ille respondit: Nolite timere: num Dei possumus renuere [ Vulg. resistere] voluntati? Vos cogitastis de me malum, et Deus vertit illud in bonum, ut exaltaret me, sicut in praesentiarum cernitis, et salvos faceret multos populos. Nolite metuere: ego pascam [Col. 0232C] vos et parvulos vestros; consolatusque est eos, et blande ac leniter est locutus. Et habitavit in Aegypto cum omni domo patris sui: vixitque centum decem annis. Et vidit Ephraim filios usque ad tertiam generationem. Filii quoque Machir filii Manasse nati sunt in genibus Joseph. [C. LXXXII.] Quibus transactis, locutus est fratribus suis; Post mortem meam Deus visitabit vos, et ascendere faciet de terra ista ad terram, quam juravit Abraham, Isaac, et Jacob. Cumque adjurasset eos, atque dixisset: Deus visitabit vos: asportate vobiscum ossa mea de loco isto; mortuus est, expletis centum decem vitae suae annis. Et conditus aromatibus, repositus est in loculo in Aegypto.

[Col. 0231] Explicit liber Bresith, id est Geneseos.

[Col. 0239C] [T. I, B. I, C. I, Cap. I.] Haec sunt nomina filiorum Israel, qui ingressi sunt in Aegyptum cum Jacob: singuli cum domibus suis introierunt: Ruben, Simeon, Levi, Judas, Issachar, Zabulon, et Benjamin, Dan, et Nephthali, Gad, et Aser. Erant igitur omnes animae eorum ⁜ a qui egressi sunt de femore Jacob, septuaginta: Joseph autem in Aegypto erat. Quo mortuo, et universis fratribus ejus, ⁜ b omnique cognatione illa, filii Israel creverunt, et quasi germinantes multiplicati sunt: ac roborati nimis, impleverunt terram. Surrexit interea rex novus super Aegyptum, qui ignorabat Joseph: et ait ad populum suum: Ecce, populus filiorum Israel multus, [Col. 0240C] et fortior nobis est. Venite, sapienter opprimamus eum, ne forte multiplicetur, et si ingruerit contra nos bellum, addatur inimicis nostris, expugnatisque nobis, egrediatur e terra. Praeposuit itaque eis magistros operum, ut affligerent eos oneribus: aedifica veruntque urbes ⁜ c tabernaculorum Pharaoni, Phithom et Ramesses. Quantoque opprimebant eos, tanto magis multiplicabantur et crescebant: oderantque filios Israel Aegyptii, et affligebant illudentes eis ⁜ d : atque ad amaritudinem perducebant vitam eorum operibus duris luti et lateris, omnique famulatu, quo in terrae operibus premebantur. Dixit autem rex Aegypti obstetricibus Hebraeorum: quarum [Col. 0241A] una vocabatur Sephora [In h. Siphra], altera Phua, praecipiens eis: Quando obstetricabitis Hebraeas, et partus tempus advenerit, si masculus fuerit, interficite illum; si femina [ Vulg. add. fuerit], reservate. Timuerunt autem obstetrices Deum, et non fecerunt juxta praeceptum regis Aegypti, sed conservabant mares. Quibus ad se accersitis, rex ait: Quidnam est hoc quod facere voluistis, ut pueros servaretis? Quae responderunt: Non sunt Hebraeae sicut Aegyptiae mulieres: ipsae enim obstetricandi habent scientiam, et priusquam veniamus ad eas, pariunt. Bene ergo fecit Deus obstetricibus, et crevit populus, confortatusque est nimis. Et quia timuerunt obstetrices Deum, aedificavit illis domos. Praecepit ergo Pharao omni populo suo, dicens: [Col. 0241B] Quidquid masculini sexus natum fuerit, in flumen projicite: quidquid feminei, reservate.

[C. II, Cap. II.] Egressus est post haec vir de domo Levi, accepta uxore stirpis suae. Quae concepit, et peperit filium, et videns eum elegantem, abscondit tribus mensibus. Cumque jam celare non posset, sumpsit fiscellam scirpeam, et linivit eam bitumine ac pice: posuitque intus infantulum, et posuit eum in carecto ripae fluminis, stante procul sorore ejus et considerante eventum rei. Ecce autem descendebat filia Pharaonis, ut lavaretur in flumine, et puellae ejus gradiebantur per crepidinem alvei. Quae cum vidisset fiscellam in papyrione, misit unam e famulis suis, et allatam aperiens, cernensque in ea parvulum vagientem, miserta ejus, ait: De infantibus [Col. 0241C] Hebraeorum est hic. Cui soror pueri: Vis, inquit, ut vadam, et vocem tibi Hebraeam mulierem, quae nutrire possit infantulum? Respondit ei: Vade. Perrexit puella et vocavit matrem ⁜ a ejus. Ad quam locuta filia Pharaonis: Accipe, ait, puerum istum, et nutri mihi: ego tibi dabo mercedem tuam. Suscepit mulier, et nutrivit puerum: adultumque tradidit filiae Pharaonis. Quem illa adoptavit in locum filii, vocavitque nomen ejus, Moses, dicens: Quia de aqua tuli eum.

[C. III.) In diebus illis postquam creverat Moses, egressus ad fratres suos, vidit afflictionem eorum, et virum Aegyptium percutientem quemdam de Hebraeis fratribus suis. Cumque circumspexisset huc [Col. 0242A] atque illuc, et nullum adesse vidisset, percussum Aegyptium abscondit sabulo. Et egressus die altero conspexit duos Hebraeos rixantes; dixitque ei qui faciebant injuriam: Quare percutis proximum tuum? Qui respondit: Quis te constituit principem et judicem super nos? num occidere me tu vis, sicut occidisti heri Aegyptium? Timuit Moses, et ait: Quomodo palam factum est verbum istud? Audivitque Pharao sermonem hunc, et quaerebat occidere Mosen: qui fugiens de conspectu ejus, moratus est in terra Madian, et sedit juxta puteum. Erant autem sacerdoti Madian septem filiae, quae venerunt ad hauriendam aquam, et impletis canalibus, adaquare cupiebant greges patris sui. Supervenere pastores, et ejecerunt eas: surrexitque Moses, et, defensis [Col. 0242B] puellis, adaquavit oves earum. Quae cum revertissent ad Rahuel patrem suum, dixit ad eas: Cur velocius venisti solito? Responderunt: Vir Aegyptius liberavit nos de manu pastorum: insuper et hausit aquam nobiscum, potumque dedit ovibus. At ille: Ubi est? inquit: quare dimisistis hominem? vocate eum ut comedat panem. Juravit ergo Moses quod habitaret cum eo. Accepitque Sephoram filiam ejus ⁜ b uxorem: quae peperit ei filium, quem vocavit Gersom, dicens: Advena fui in terra aliena. [T. II, C. IV.] ⁜ c Post multum temporis mortuus est rex Aegypti: et ingemiscentes filii Israel propter opera, vociferati sunt: ascenditque clamor eorum ad Deum pro [ Vulg. ab] operibus. Et audivit gemitum eorum, ac recordatus est foederis quod pepigerat cum Abraham, [Col. 0242C] Isaac et Jacob. Et respexit Dominus filios Israel, et cognovit [ Vulg. add. eos].

[C. V, Cap. III.] Moses autem pascebat oves Jethro cognati [ Vulg. soceri] sui, sacerdotis Madian: Cumque minasset gregem ad interiora deserti, venit ad montem Dei Horeb. Apparuitque ei Dominus [h. apparuitque angelus Domini] in flamma ignis de medio rubi, et videbat quod rubus arderet, et non combureretur. Dixit ergo Moses: Vadam, et videbo visionem hanc magnam, quare non comburatur rubus. Cernens autem Dominus quod pergeret ad videndum, vocavit eum de medio rubi, et ait: Moses, Moses. Qui respondit: Adsum. At ille: Ne appropies? inquit, huc: solve calceamentum de pedibus [Col. 0243A] tuis: locus enim, in quo stas, terra sancta est. Et ait: Ego sum Deus patris tui, Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob. Abscondit Moses faciem suam: non enim audebat respicere contra Deum. Cui ait Dominus: Vidi afflictionem populi mei in Aegypto, et clamorem ejus audivi propter duritiam eorum qui praesunt operibus: et sciens dolor in ejus, descendi ut liberarem [ Vulg. liberem et educam] eum de manibus Aegyptiorum, et educerem de terra illa in terram bonam, et spatiosam, in terram quae fluit lacte et melle, ad loca Chananaei, et Hetthaei, et Amorrhaei, Pherezaei, et Hevaei, et Jebusaei. Clamor ergo filiorum Israel venit ad me: vidique afflictionem eorum, qua ab Aegyptiis opprimuntur. Sed veni, mittam te ad Pharaonem, ut educas populum meum, filios [Col. 0243B] Israel de Aegypto. Dixit Moses ad Deum: Quis ego sum, ut vadam ad Pharaonem, et educam filios Israel de Aegypto. Qui dixit ei: Ego ero tecum, et hoc habebis signum, quod miserim te: Cum eduxeris populum [ Vulg. add. meum] de Aegypto, immolabis Deo super montem istum. Ait Moses ad Deum: Ecce ego vadam ad filios Israel, et dicam eis: Deus patrum vestrorum misit me ad vos. Si dixerint mihi: Quod est nomen ejus? quid dicam eis? Dixit Deus ad Mosen: Ego sum qui sum. Ait: Sic Dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos: Dixitque iterum Deus ad Mosen: Haec dices filiis Israel: Dominus Deus patrum vestrorum, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob, misit me ad vos: hoc nomen mihi est in aeternum, et hoc memoriale meum in generationem [Col. 0243C] et generationem. Vade, congrega seniores Israel, et dices ad eos: Dominus Deus patrum vestrorum apparuit mihi, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob, dicens: Visitans visitavi vos, et vidi omnia quae acciderunt vobis in Aegypto: Et dixi ut educam vos de afflictione Aegypti, in terram Chananaei, et Hetthaei, et Amorrhaei, Pherezaei, et Evaei, et Jebuzaei, ad terram fluentem lacte et melle. Et audient vocem tuam: ingredierisque tu, et seniores Israel, ad regem Aegypti, et dicetis [ Vulg. dices] ad eum: Dominus Deus Hebraeorum vocavit nos: ibimus viam trium dierum per solitudinem, ut immolemus Domino Deo nostro. Sed ego scio quod non dimittet vos rex Aegypti, ut eatis, nisi per manum validam. Extendam enim manum [Col. 0243D] meam, et percutiam Aegyptum in cunctis mirabilibus meis, quae facturus sum in medio eorum: post haec dimittet vos. Daboque gratiam populo huic coram Aegyptiis, et cum egrediemini, non exibitis vacui: sed postulabit mulier a vicina sua et ad hospita sua, vasa argentea et aurea, ac vestes: ponetisque eas super filios et filias vestras, et spoliabitis Aegyptum.

[Col. 0244A] [Cap. IV.] Respondit Moses et ait: Non credent mihi, neque audient vocem meam; sed dicent: Non apparuit tibi Dominus. [B. III. C. VI.] Dixit ergo ad eum: Quid est hoc quod tenes in manu tua? Respondit: Virga. Dixitque Dominus: Projice eam in terram. Projecit, et versa est in colubrum, ita ut fugeret Moses. Dixitque Dominus: Extende manum tuam, et apprehende caudam ejus. Extendit, et tenuit, versaque est in virgam. Ut credant, inquit, quod apparuerit tibi Dominus Deus patrum ⁜ a suorum, Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob. [C. VII.] Dixitque Dominus rursum: Mitte manum tuam in sinum tuum. Quam cum misisset in sinum, protulit leprosam instar nivis. Retrahe, ait, manum [ Vulg. add. tuam] in sinum tuum. Retraxit, et protulit [Col. 0244B] iterum, et erat similis carni reliquae. Si non crediderint, inquit, tibi, neque audierint sermonem signi prioris; credent verbo signi sequentis. [C. VIII.] Quod si nec duobus quidem his signis crediderint, neque audierint vocem tuam, sume aquam fluminis, et effunde eam super aridam, et quidquid hauseris de fluvio, vertetur in sanguinem. Ait Moses: Obsecro, Domine, non sum eloquens ab heri et nudiustertius, et ex quo locutus es ad servum tuum, impeditioris et tardioris linguae sum. Dixit Dominus ad eum: Quis fecit os hominis? aut quis fabricatus est mutum aut surdum, videntem et caecum? nonne ego? Perge igitur, et ego ero in ore tuo: docehoque te quid loquaris. At ille: Obsecro, inquit, Domine, ⁜ b mitte quem missurus es. Iratus Dominus in Mosen, [Col. 0244C] ait: Aaron frater tuus Levites, scio quod eloquens sit; ecce ipse egredietur in occursum tuum, vidensque te, laetabitur corde. Loquere ad eum, et pone verba mea in ore ejus, et ego ero in ore tuo, et in ore illius, et ostendam vobis quid agere debeatis. Ipse loquetur pro te ad populum, et erit os tuum: tu autem eris [ Vulg. add. ei] in his quae ad Deum pertinent. Virgam quoque hanc sumes [ Vulg. sume] in manu tua, in qua facturus es signa. [C. IX.] Abiit Moses, et reversus est ad Jethro cognatum [ Vulg. socerum] suum, dixitque ei: Vadam, et revertar ad fratres meos in Aegyptum, ut videam, si adhuc vivunt. Cui ait Jethro: Vade in pace. [T. III, C. X.] Dixit ergo Dominus ad Mosen in Madian: Vade, et revertere in Aegyptum: [Col. 0244D] Mortui enim sunt omnes qui quaerebant animam tuam. Tulit ergo Moses uxorem suam, et filios suos, et imposuit eos super asinum, reversusque est in Aegyptum, portans virgam Dei in manu sua. Dixitque ei Dominus revertenti in Aegyptum: Vide ut omnia ostenta, quae posui in manu tua, facias coram Pharaone: ego indurabo cor ejus, et non dimittet populum. Dicesque ad eum: Haec dicit Dominus: [Col. 0245A] filius primogenitus meus est Israel. Dixi tibi: Dimitte filium meum, ut serviat mihi, et noluisti dimittere eum: ecce ego interficiam filium tuum primogenitum. Cumque esset in itinere, in diversorio occurrit ei Dominus, et volebat occidere eum. Tulit illico Sephora acutissimam petram, et circumcidit praeputium filii sui, tetigitque pedes ejus, et ait: Sponsus sanguinum tu mihi es. Et dimisit eum postquam dixerat: Sponsus sanguinum, ⁜ a ob circumcisionem. [C. XI.] Dixit autem Dominus ad Aaron: Vade in occursum Mosi in desertum. Qui perrexit ei obviam in Montem Dei, et osculatus est eum. Narravitque Moses Aaron omnia verba Domini, quibus miserat eum, et signa quae mandaverat. Veneruntque simul, et congregaverunt cunctos [Col. 0245B] seniores filiorum Israel. Locutusque est Aaron omnia verba, quae dixerat Dominus ad Mosen, et fecit signa coram populo, et credidit populus. Audieruntque, quod visitasset Dominus filios Israel, et quod respexisset afflictionem eorum, et proni adoraverunt.

[C. XII.] Post haec ingressi sunt Moses et Aaron, et dixerunt Pharaoni: Haec dixit Dominus Deus ⁜ b Israel: Dimitte populum meum ut sacrificet mihi in deserto. At ille respondit: Quis est Dominus, ut audiam vocem ejus, et dimittam Israel? nescio Dominum, et Israel non dimittam. Dixeruntque: Deus Hebraeorum vocavit nos, ut eamus viam trium dierum in solitudinem, et sacrificemus Domino Deo nostro: ne forte accidat nobis pestis aut gladius. Ait [Col. 0245C] ad eos rex Aegypti: Quare, Moses et Aaron, sollicitatis populum ab operibus suis? ite ad onera vestra: Dixitque Pharao: Multus est populus terrae: videtis quod turba succreverit: quanto magis si ⁜ c dederitis eis requiem ab operibus? Praecepit ergo in die illo praefectis operum et exactoribus populi, dicens: Nequaquam ultra dabitis paleas populo ad conficiendos lateres, sicut prius: sed ipsi vadant, et colligant stipulas. Et mensuram laterum, quos [ Vulg. quam] prius faciebant, imponetis super eos, nec minuetis quidquam; vacant enim, et idcirco vociferantur, dicentes: Eamus, et sacrificemus Deo nostro. Opprimantur operibus, et expleant ea, ut non acquiescant verbis mendacibus. Igitur egressi praefecti operum et exactores, ad populum dixerunt: Sic dicit Pharao: [Col. 0245D] Non do vobis paleas; ite, et colligite sicubi invenire poteritis, nec minuetur quidquam de opere vestro. [Col. 0246A] Dispersusque est populus per omnem terram Aegypti ad colligendas paleas. Praefecti quoque operum instabant, dicentes: Complete opus vestrum quotidie, ut prius facere solebatis, quando dabantur vobis paleae. Flagellatique sunt qui praeerant operibus filiorum Israel, ab exactoribus Pharaonis, dicentibus: Quare non impletis mensuram laterum sicut prius, nec heri, nec hodie? Veneruntque praepositi filiorum Israel, et vociferati sunt ad Pharaonem, dicentes: Cur ita agis contra servos tuos? Paleae non dantur nobis, et lateres similiter imperantur: en famuli tui flagellis caedimur, et injuste agitur contra populum tuum. Qui ait: Vacatis otio, et idcirco dicitis: Eamus, et sacrificemus Domino. Ite ergo, et operamini, paleae non dabuntur vobis, et reddetis consuetum [Col. 0246B] numerum laterum. Videbantque se praepositi filiorum Israel in malo, eo quod diceretur eis: Non minuetur quidquam de lateribus per singulos dies. Occurreruntque Mosi et Aaron, qui stabant ex adverso, egredientes [ Vulg. egredientibus] a Pharaone, et dixerunt ad eos: Videat Dominus, et judicet, quoniam foetere fecistis odorem nostrum coram Pharaone et servis ejus, et praebuisti ei gladium, ut occideret nos. Reversusque est Moses ad Dominum, et ait: Domine, cur afflixisti populum istum? quare misisti me? Ex eo enim quo ingressus sum ad Pharaonem ut loquerer in nomine tuo, afflixit populum tuum, et non liberasti eos.

[Cap. VI.) Dixitque Dominus ad Mosen; Nunc videbis quae facturus sim Pharaoni, per manum enim [Col. 0246C] fortem dimittet eos, et in manu robusta ejiciet illos de terra sua. [C. XIII.] Locutusque est Deus ad Mosen dicens: Ego Dominus, qui apparuit Abraham, Isaac, et Jacob, in Deo omnipotente, et nomen meum Adonai non indicavi eis. Pepigique cum eis foedus, ut darem illis terram Chanaam, terram peregrinationis eorum, in qua fuerunt advenae. Ego audivi gemitum filiorum Israel, quo Aegyptii oppresserunt eos, et recordatus sum pacti mei. Ideo dic filiis Israel: Ego Dominus, qui educam vos de ergastulo Aegyptiorum, et eruam de servitute, ac redimam in brachio excelso, et judiciis magnis. Et assumam vos mihi in populum, et ero vester Deus; et scietis quod ego sim Dominus Deus vester, qui eduxerim vos de ergastulo Aegyptiorum, et induxerim in terram, super [Col. 0246D] quam levavi manum meam, ut darem eam Abraham, Isaac, et Jacob, daboque illam vobis possidendam, [Col. 0247A] ego Dominus. [T. IV.] Narravit ergo Moses omnia filiis Israel, qui non acquieverunt ei, propter angustiam spiritus, et opus durissimum. Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Ingredere et loquere ad Pharaonem regem Aegypti, ut dimittat filios Israel de terra sua. Respondit Moses coram Domino: Ecce filii Israel non me audiunt, et quomodo audiet Pharao, praesertim cum sim incircumcisus labiis? [C. XIV.] Locutusque est Dominus ad Mosen et Aaron, et dedit mandatum ad filios Israel, et ad Pharaonem regem Aegypti, ut educerent filios Israel de terra Aegypti. [B. IV.] Isti sunt principes domorum per familias suas. Filii Ruben primogeniti Israelis: Enoch et Phallu, Esron et Charmi. Hae cognationes Ruben. Filii Simeon: Jamuel, et Jamin, et Ohad [Col. 0247B] [ Vulg. Ahod], Jachin, et Soar, et Saul filius Chananitidis. Hae progenies Simeon. Et haec nomina filiorum Levi per cognationes suas: Gerson, et Caath, et Merari. Anni autem vitae Levi fuerunt centum triginta septem. Filii Gerson [h.] Libeni et Semei, per cognationes suas. Filii Caath: Amram, et Isaar, et Hebron, et Oziel, annique vitae Caath, centum triginta tres Filii Merari: Mooli [h. Mahali] et Musi: Hae cognationes Levi per familias suas. Accepit autem Amram uxorem [h.] Jochebed patruelem suam, quae peperit ⁜ a ei Aaron et Mosen. ⁜ b Fueruntque anni vitae Amram, centum triginta septem. Filii quoque Isaar: Core, et Nepheg, et Zechri. Filii quoque Oziel: Misael, et Elsaphan, et Sithri. Accepit autem Aaron uxorem ⁜ c Elisabe, filiam Aminadab, sororem [Col. 0247C] Naason, quae peperit ei Nadab, et Abiu, Eleazar, et Ithamar. Filii quoque Core: Asir, et Elcana, et Abiasaph. Hae sunt cognationes Coritarum. At vero Eleazar filius Aaron accepit uxorem de filiabus Phutiel; quae peperit ei Phinees. Hi sunt principes familiarum Leviticarum per cognationes suas. Iste est Aaron et Moses, quibus praecepit Dominus, ut educerent filios Israel de terra Aegypti per turmas suas. Hi sunt, qui loquuntur ad Pharaonem regem Aegypti, ut educant filios Israel de Aegypto: iste Moses et Aaron, in die qua locutus est Dominus ad Mosen, in terra Aegypti. [C. XV.] Et locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Ego Dominus: loquere ad Pharaonem regem Aegypti, omnia quae ego loquor tibi. Et ait Moses coram Domino: En incircumcisus labiis [Col. 0247D] sum, quomodo audiet me Pharao?

[Cap. VII.] Dixitque Dominus ad Mosen: Ecce [Col. 0248A] constitui te Deum Pharaonis: et Aaron frater tuus erit propheta tuus. Tu loqueris [ Vulg. add. ei] omnia quae mando tibi: ille loquetur ad Pharaonem, ut dimittat filios Israel de terra sua. Sed ego indurabo cor ejus, et multiplicabo signa et ostenta mea in terra Aegypti, et non audient vos: immittamque manum meam super Aegyptum, et educam exercitum et populum meum filios Israel de terra Aegypti per judicia maxima. Et scient Aegyptii quod ego sim Dominus qui extenderim manum meam super Aegyptum, et eduxerim filios Israel de medio eorum. Fecit itaque Moses, et Aaron sicut praeceperat eis [ Vulg. tacet eis] Dominus: ita egerunt. [C. XVI.] Erat autem Moses octoginta annorum, et Aaron octoginta trium, quando locuti sunt ad Pharaonem. Dixitque Dominus [Col. 0248B] ad Mosen et Aaron: cum dixerit vobis Pharao, Ostendite signa: dices ad Aaron: Tolle virgam tuam, et projice eam coram Pharaone, ac vertetur in colubrum: Ingressi itaque Moses et Aaron ad Pharaonem, fecerunt sicut praeceperat Dominus, tulitque Aaron virgam coram Pharaone et servis ejus, quae versa est in colubrum. Vocavit autem Pharao sapientes et maleficos; et fecerunt etiam ipsi per incantationes Aegyptias et arcana quaedam similiter. Projeceruntque singuli virgas suas, quae versae sunt in dracones; sed devoravit virga Aaron virgas eorum. Induratumque est cor Pharaonis, et non audivit eos, sicut [h.] dixerat Dominus. [1 Plaga. ] Dixit autem Dominus ad Mosen: Ingravatum est cor Pharaonis, non vult dimittere populum. Vade ad eum [Col. 0248C] mane, ecce egredietur ad aquas: et stabis in occursum ejus super ripam fluminis: et virgam, quae conversa est in draconem, tolles in manu tua. Dicesque ad eum: Dominus Deus Hebraeorum misit me ad te, dicens: Dimitte populum meum, ut mihi sacrificet in deserto: et usque ad praesens audire noluisti. Haec igitur dicit Dominus: In hoc scies quod Dominus sim: ecce percutiam virga, quae in manu mea est, aquam fluminis, et vertetur in sanguinem: Pisces quoque, qui sunt in fluvio, morientur, et computrescent aquae, et affligentur Aegyptii bibentes aquam fluminis. Dixit quoque Dominus ad Mosen: Dic ad Aaron: Tolle virgam tuam, et extende manum tuam super aquas Aegypti, et super fluvios eorum, et rivos ac paludes, et omnes lacus aquarum, ut vertantur in [Col. 0248D] sanguinem: et sit cruor in omni terra Aegypti, tam in ligneis vasis quam in saxeis. Feceruntque ita Moses [Col. 0249A] et Aaron, sicut praeceperat Dominus: et elevans virgam, percussit aquam fluminis coram Pharaone et servis ejus; quae versa est in sanguinem. Et pisces, qui erant in flumine, mortui sunt: computruitque fluvius, et non poterant Aegyptii bibere aquam fluminis, et fuit sanguis in tota terra Aegypti. Feceruntque similiter malefici Aegyptiorum incantationibus suis: et induratum est cor Pharaonis, nec audivit eos, sicut [h.] dixerat Dominus. Avertitque se, et ingressus est domum suam, nec apposuit cor etiam hac vice. Foderunt autem omnes Aegyptii per circuitum fluminis aquam, ut biberent: non enim poterant bibere de aqua fluminis. Impletique sunt septem dies, postquam percussit Dominus fluvium.

[B. V, Cap. VIII, 2 Plaga.] Dixit quoque Dominus [Col. 0249B] ad Mosen: Ingredere ad Pharaonem, et dices ad eum: Haec dicit Dominus: Dimitte populum meum, ut sacrificet mihi: sin autem nolueris dimittere, ecce ego percutiam omnes terminos tuos ranis. Et ebulliet fluvius ranas: quae ascendent, et ingredientur domum tuam, et cubiculum lectuli tui, et super stratum tuum, et in domos servorum tuorum, et in populum tuum, et in furnos tuos, et in reliquias ciborum tuorum, et ad te, et ad populum tuum, et ad omnes servos tuos, intrabunt ranae. Dixitque Dominus ad Mosen: Dic ad Aaron: Extende manum tuam super fluvios et super rivos ac paludes, et educ ranas super terram Aegypti. Et extendit Aaron manum super aquas Aegypti, et ascenderunt ranae [In h. rana], operueruntque terram [Col. 0249C] Aegypti. Fecerunt autem et malefici per incantationes suas similiter, eduxeruntque ranas super terram Aegypti. Vocavit autem Pharao Mosen et Aaron, et dixit eis: Orate Dominum, ut auferat ranas a me et a populo meo: et dimittam populum ut sacrificet Domino. Dixitque Moses Pharaoni: Constitue mihi quando deprecer pro te, et pro servis tuis, et pro populo tuo, ⁜ a ut abigantur ranae a te, et a domo tua: et tantum in flumine remaneant. Qui respondit: Cras. At ille: Juxta verbum, inquit, tuum faciam: ut scias quoniam non est sicut Dominus Deus noster. Et recedent ranae a te, et a domo tua, et a servis tuis, et a populo tuo: tantum in flumine remanebunt. Egressique sunt Moses et Aaron a Pharaone: et clamavit Moses ad Dominum pro [Col. 0249D] sponsione ranarum quam condixerat Pharaoni. Fecitque Dominus juxta verbum Mosi, et mortuae sunt ranae de domibus, et de villis, et de agris. Congregaveruntque eas in immensos aggeres, et computruit terra. Videns autem Pharao quod data esset requies, ingravavit cor suum, et non audivit eos, sicut dixerat [ Vulg. praeceperat] Dominus. [T. V, 3 Plag. ] Dixitque Dominus ad Mosen: Loquere ad Aaron: Extende virgam tuam, et percute pulverem terrae: et sint ciniphes in universa terra Aegypti. Feceruntque ita. Et extendit Aaron manum, virgam tenens: [Col. 0250A] percussitque pulverem terrae, et facti sunt ciniphes in hominibus, et in jumentis: omnis pulvis terrae versus est in ciniphes per totam terram Aegypti. Feceruntque similiter malefici per incantationes suas, ut educerent ciniphes, et non potuerunt: erantque ciniphes tam in hominibus quam in jumentis. Et dixerunt malefici ad Pharaonem: Digitus Dei est hoc [ Vulg. hic], induratumque est cor Pharaonis, et non audivit eos sicut locutus est [ Vulg. praeceperat] Dominus. [4 Plaga. ] Dixit quoque Dominus ad Mosen: Consurge diluculo, et sta coram Pharaone, egredietur enim ad aquas: et dices ad eum: Haec dicit Dominus: Dimitte populum meum ut sacrificet mihi. Quod si non dimiseris eum, ecce ego immittam in te, et in servos tuos, in populum tuum, et in domos [Col. 0250B] tuas, omne genus muscarum: et implebuntur domus Aegyptiorum muscis diversi generis, et universa terra in qua fuerint. Faciamque mirabilem in die illa terram Gesen, in qua populus meus est, ut non sint ibi muscae, et scias quoniam ego Dominus in medio terrae. Ponamque divisionem inter populum meum et populum tuum: cras erit signum istud. Fecitque Dominus ita. Et venit musca gravissima in domos Pharaonis et servorum ejus, et in omnem terram Aegypti, corruptaque est terra ab hujuscemodi muscis. Vocavitque Pharao Mosen et Aaron, et ait eis: Ite, sacrificate Deo vestro in terra [ Vulg. et cod. Mem. addunt hac]. Et ait Moses: Non potest ita fieri: abominationes enim Aegyptiorum immolabimus Domino Deo nostro, quod si mactaverimus ea [Col. 0250C] quae colunt Aegyptii coram eis, lapidibus nos obruent, Viam trium dierum pergemus in solitudinem: et sacrificabimus Domino Deo nostro sicut praecepit nobis. Dixitque Pharao: Ego dimittam vos ut sacrificetis Domino Deo vestro in deserto: verumtamen longius ne abeatis, rogate pro me. Et ait Moses: Egressus a te, rogabo Dominum, et recedet musca a Pharaone, et a servis, et a populo ejus cras: verumtamen noli ultra fallere, ut non dimittas populum sacrificare Domino. Egressusque Moses a Pharaone, oravit Dominum. Qui fecit juxta verbum illius: et abstulit muscas a Pharaone, et a servis, et a populo ejus: non superfuit ne una quidem. Et ingravatum est cor Pharaonis, ita ut ne hac quidem vice dimitteret populum.

[Col. 0250D] [Cap. IX, 5 Plaga.] Dixit autem Dominus ad Mosen: Ingredere ad Pharaonem, et loquere ad eum: Haec dicit Dominus Deus Hebraeorum: Dimitte populum meum ut sacrificet mihi. Quod si adhuc renuis, et retines eos: ecce manus mea erit super agros tuos: super equos, et asinos, et camelos, et boves, et oves, pestis valde gravis. Et faciet Dominus mirabile, inter possessiones Israel et possessiones Aegyptiorum, ut nihil omnino percat ex his quae pertinent ad filios Israel. Constituitque Dominus tempus, dicens: Cras faciet Dominus [Col. 0251A] verbum istud in terra. Fecit ergo Dominus verbum hoc altera die: mortuaque sunt omnia animantia Aegyptiorum: de animalibus vero filiorum Israel nihil omnino periit. Et misit Pharao ad videndum: nec erat quidquam mortuum de his quae possidebat Israel. [6 Plaga. ] Ingravatumque est cor Pharaonis, et non dimisit populum. Et dixit Dominus ad Mosen et Aaron: Tollite plenas manus cineris de camino, et spargat illum Moses in coelum coram Pharaone: Sitque pulvis super omnem terram Aegypti: erunt enim hominibus et jumentis vulnera [ Vulg. ulcera], et vesicae turgentes, in universa terra Aegypti. Tuleruntque cinerem de camino, et steterunt coram Pharaone, et sparsit illum Moses in coelum: factaque sunt vulnera vesicarum turgentium [Col. 0251B] in hominibus, et jumentis, nec poterant malefici stare coram Mose propter vulnera, quae in illis erant, et in omni terra Aegypti. Induravitque Dominus cor Pharaonis, et non audivit eos sicut locutus est Dominus ad Mosen. [7 Plaga. ] Dixitque Dominus ad Mosen: Mane consurge, et sta coram Pharaone, et dices ad eum: Haec dicit Dominus Deus Hebraeorum: Dimitte populum meum, ut sacrificet mihi. Quia in hac vice mittam omnes plagas meas super cor tuum [ Vulg. add. et], super servos tuos, et super populum tuum: ut scias quod non sit similis mei in omni terra. Nunc enim extendens manum meam [ Vulg. tac. meam], percutiam te et populum tuum peste, peribisque de terra. Idcirco autem posui te, ut ostendam in te fortitudinem meam, et narretur [Col. 0251C] nomen meum in omni terra. Adhuc retines populum meum, et non vis cum dimittere? En pluam hac ipsa hora cras grandinem multam nimis, qualis non fuit in Aegypto, a die qua fundata est, usque in praesens tempus. Mitte ergo jam nunc, et congrega jumenta tua, et omnia quae habes in agro: homines enim, et jumenta, et universa, quae inventa fuerint foris, nec congregata de agris, cecideritque super ea grando, morientur. Qui timuit verbum Domini de servis Pharaonis, fecit confugere servos suos et jumenta in domos: qui autem neglexit sermonem Domini, dimisit servos suos et jumenta in agris. Et Dixit Dominus ad Mosen: Extende manum tuam in coelum, ut fiat grando in universa terra Aegypti super homines, et super jumenta, et super [Col. 0251D] omnem herbam agri in terra Aegypti. Extenditque Moses virgam in coelum, et Dominus dedit tonitrua, et grandinem, ac discurrentia fulgura super terram: pluitque Dominus grandinem super terram Aegypti. Et grando et ignis immista pariter ferebantur: tantaeque fuit magnitudinis, quanta ante numquam apparuit in universa terra Aegypti ⁜ a ex quo gens illa condita est. Et percussit grando in omni terra Aegypti cuncta quae fuerunt in agris, ab homine usque ad jumentum, cunctamque herbam agri percussit grando, et omne lignum regionis confregit. Tantum in terra Gesen, ubi erant filii Israel, grando [Col. 0252A] non cecidit. Misitque Pharao, et vocavit Mosen et Aaron, dicens ad eos: Peccavi etiam nunc: Dominus justus: ego et populus meus, impii. Orate Dominum, ut desinant tonitrua Dei, et grando: ut dimittam vos, et nequaquam hic ultra maneatis. Ait Moses: Cum egressus fuero de urbe, extendam palmas meas ad Dominum, et cessabunt tonitrua, et grando non erit: ut scias quia Domini est terra: novi autem, quod et tu, et servi tui, necdum timeatis Dominum Deum. Linum ergo et hordeum laesum est, eo quod esset hordeum virens, et linum jam folliculos germinaret: triticum autem et far non sunt laesa, quia serotina erant. Egressusque Moses a Pharaone ex urbe tetendit manus ad Dominum: et cessaverunt tonitrua et grando, nec ultra [Col. 0252B] stillavit pluvia super terram. Videns autem Pharao quod cessasset pluvia, et grando, et tonitrua, auxit peccatum, et ingravatum est cor ejus, et servorum illius, et induratum nimis: nec dimisit filios Israel, sicut locutus est Dominus per manum Mosi.

[T. VI, Cap. X, 8 Plaga.] Et dixit Dominus ad Mosen: Ingredere ad Pharaonem: ego enim induravi cor ejus, et servorum illius: ut faciam signa mea haec in eo, et narres in auribus filii tui, et nepotum tuorum, quoties contriverim Aegyptios, et signa mea fecerim in eis, et scietis [ Vulg. sciatis] quia ego Dominus. Introierunt ergo Moses et Aaron ad Pharaonem, et dixerunt ad eum: Haec dicit Dominus Deus Hebraeorum: Usquequo non vis subjici mihi? dimitte populum meum, ut sacrificet mihi. [Col. 0252C] Sin autem resistis, et non vis dimittere eum: ecce ego inducam cras locustam in fines tuos: quae operiat superficiem terrae, nec [ Vulg. ne] quidquam ejus appareat, sed comedatur quod residuum fuerit grandini: corrodet enim omnia ligna quae germinant in agris. Et implebunt domos tuas et servorum tuorum, et omnium Aegyptiorum: quantam non viderunt patres tui, et avi, ex quo orti sunt super terram usque in praesentem diem. Avertitque se, et egressus est a Pharaone. Dixerunt autem servi Pharaonis ad eum: Usquequo patiemur hoc scandalum? Dimitte homines, ut sacrificent Domino Deo suo: nonne vides quod perierit Aegyptus? Revoca veruntque Mosen et Aaron ad Pharaonem: qui dixit eis: Ite, sacrificate Domino Deo vestro: quinam sunt qui [Col. 0252D] ituri sunt? Ait Moses: Cum parvulis nostris et senibus [ Vulg. senioribus] pergemus, cum filiis et filiabus, cum ovibus et armentis: est enim solemnitas Domini Dei nostri. Et respondit Pharao: Sic Dominus sit vobiscum, quomodo ego dimittam vos, et parvulos vestros, cui dubium est quod pessime cogitetis? Non fiet ita, sed ite tantum viri, et sacrificate Domino: hoc enim, et ipsi petistis. Statimque ejecti sunt de conspectu Pharaonis. Dixit autem Dominus ad Mosen: Extende manum tuam super terram Aegypti ad locustam, ut ascendat super eam, et devoret omnem herbam quae residua fuerit grandini. [Col. 0253A] Et extendit Moses virgam super terram Aegypti; et Dominus induxit ventum urentem tota illa die, ac nocte, et mane facto, ventus urens levavit locustas. Quae ascenderunt super universam terram Aegypti, et sederunt in cunctis finibus Aegyptiorum innumerabiles, quales ante illud tempus non fuerant, nec postea futurae sunt. Operueruntque universam superficiem terrae, vastantes omnia. Devorata est igitur herba terrae, et quidquid pomorum in arboribus fuit, quae grando dimiserat, nihilque omnino virens relictum est in lignis et in herbis terrae, in cuncta Aegypto. Quam ob rem festinus Pharao vocavit Mosen et Aaron, et dixit eis: Peccavi in Dominum Deum vestrum, et in vos. Sed nunc dimittite peccatum mihi etiam hac vice, et rogate Dominum Deum [Col. 0253B] vestrum, ut auferat a me mortem istam Egressusque est de conspectu Pharaonis, et oravit Dominum. Qui flare fecit ventum, ab occidente vehementissimum, et arreptam locustam projecit in mare Rubrum: non remansit ne una quidem in cunctis finibus Aegypti. Et induravit Dominus cor Pharaonis, nec dimisit filios Israel. [9 Plaga. ] Dixit autem Dominus ad Mosen: Extende manum tuam in coelum, et sint tenebrae super terram Aegypti, tam densae, ut palpari queant. Extenditque Moses manum in coelum, et factae sunt tenebrae horribiles in universa terra Aegypti tribus diebus. Nemo vidit fratrem suum, nec movit se de loco in quo erat: ubicumque autem habitabant filii Israel, lux erat. ⁜ a Vocavitque Pharao Mosen, et dixit: Ite, sacrificate Domino, oves [Col. 0253C] tantum vestrae et armenta remaneant, parvuli vestri eant vobiscum. Ait Moses: Hostias quoque et holocausta dabis nobis, quae offeramus Domino Deo nostro. Cuncti greges pergent nobiscum: non remanebit ex eis ungula: quae necessaria sunt in cultum Domini Dei nostri: praesertim cum ignoremus quid debeat immolari, donec ad ipsum locum perveniamus. Induravit autem Dominus cor Pharaonis, et noluit dimittere eos. Dixitque Pharao ad Mosen: Recede a me [ Vulg. add. et], cave ne ultra videas faciem meam: quocumque die apparueris mihi, morieris. Respondit Moses: Ita ⁜ b fiet ut locutus es, non videbo ultra faciem tuam.

[C. XVII, Cap. XI]. Et dixit Dominus ad Mosen: Adhuc una plaga tangam Pharaonem et Aegyptum, [Col. 0253D] et post haec dimittet vos, et exire compellet. Dices ergo omni plebi, ut postulet vir ab amico suo, et mulier a vicina sua, vasa argentea et aurea. Dabit autem Dominus gratiam populo suo coram Aegyptiis. Fuitque Moses vir magnus valde in terra Aegypti, coram servis Pharaonis et omni populo. Et ait: Haec dicit Dominus: Media nocte egrediar [ Vulg. ingrediar] [Col. 0254A] in Aegyptum, et morietur omne primogenitum in terra Aegyptiorum, a primogenito Pharaonis, qui sedet in solio ejus, usque ad primogenitum ancillae, quae est ad molam, et omnia primogenita jumentorum. Eritque clamor magnus in universa terra Aegypti, qualis nec ante fuit, nec postea futurus est. Apud omnes autem filios Israel non mutiet canis ab homine usque ad pecus, ut sciatis quanto miraculo dividat Dominus Aegyptios, et Israel. Descendentque omnes servi tui isti ad me, et adorabunt me, dicentes: Egredere tu, et omnis populus, qui subjectus est tibi: post haec egrediemur. Et exivit a Pharaone iratus nimis. Dixit autem Dominus ad Mosen: Non audiet vos Pharao, ut multa signa fiant in terra Aegypti. Moses autem et Aaron fecerunt omnia ostenta, [Col. 0254B] quae scripta sunt, coram Pharaone; et induravit Dominus cor Pharaonis, nec dimisit filios Israel de terra sua [ Vulg. tacet de terra sua].

[T. VII, B. VI, C. XVIII, Cap. XII.] Dixit quoque Dominus ad Mosen et Aaron in terra Aegypti: Mensis iste, vobis principium mensium: primus erit in mensibus anni. Loquimini ad universum coetum filiorum Israel, et dicite eis: Decima die mensis hujus tollat unusquisque agnum ⁜ c per familias et domos suas. Sin autem minor est numerus, ut sufficere possit ad vescendum agnum, assumet vicinum suum qui junctus est domui ejus, juxta numerum animarum quae sufficere possunt ad esum agni. Erit autem agnus absque macula, masculus, anniculus: juxta quem ritum tolletis et haedum. Et [Col. 0254C] servabitis eum usque ad quartam decimam diem mensis hujus: immolabitque eum universa multitudo filiorum Israel ad vesperum. Et sument de sanguine ejus, ac ponent super utrumque postem, et in superliminaribus domorum, in quibus comedent illum. Et edent carnes nocte illa assas igni et azymos panes cum lactucis agrestibus. Non comedetis ex eo crudum quid, nec coctum aqua, sed assum tantum igni: caput cum pedibus ejus et intestinis vorabitis. Nec remanebit quidquam ex eo usque mane, si quid residuum fuerit, igne comburetis. Sic autem comedetis illum: Renes vestros accingetis, et calceamenta habebitis in pedibus, tenentes baculos in manibus, et comedetis festinanter: est enim Phase (id est transitus) Domini. Et transibo per terram Aegypti [Col. 0254D] nocte illa, percutiamque omne primogenitum in terra Aegypti ab homine usque ad pecus, et in cunctis diis Aegypti faciam judicia, ego Dominus. Erit autem sanguis vobis in signum in aedibus in quibus eritis, et videbo sanguinem, et transibo vos, nec erit in vobis plaga disperdens quando percussero terram Aegypti. Habebitis autem hanc diem in monumentum, [Col. 0255A] et celebrabitis eam solemnem Domino in generationibus vestris cultu sempiterno. Septem diebus azyma comedetis: ⁜ a in die primo non erit fermentum in domibus vestris: quicumque comederit fermentatum, peribit anima illa de Israel, a primo die usque ad diem septimum. Dies prima erit sancta atque solemnis, et dies septima eadem festivitate venerabilis: nihil operis facietis in eis, exceptis his quae ad vescendum pertinent. Et observabitis azyma, in eadem enim ipsa die educam exercitum vestrum de terra Aegypti, et custodietis diem istum in generationes vestras ritu perpetuo. Primo mense, quarta decima die mensis ad vesperam, comedetis azyma usque diem vigesimam primam ejusdem mensis ad vesperam. Septem diebus fermentum non invenietur [Col. 0255B] in domibus vestris: qui comederit fermentatum, peribit anima ejus de coetu Israel; tam de advenis quam de indigenis terrae. Omne fermentatum non comedetis: in cunctis habitaculis vestris editis azyma. Vocavit autem Moses omnes seniores [h.] Israel, et dixit ad eos: Ite tollentes animal per familias vestras, et immolate Phase. Fasciculumque hyssopi tingite in sanguine qui est in limine, et aspergite ex eo superliminare, et utrumque postem: nullus vestrum egrediatur ostium domus suae usque mane. Transibit enim Dominus percutiens Aegyptios: cumque viderit sanguinem in superliminari, et in utroque poste, transcendet ostium domus, et non sinet percussorem ingredi domus vestras et laedere. Custodi verbum istud legitimum tibi et filiis tuis usque [Col. 0255C] in aeternum. Cumque introieritis terram, quam Dominus daturus est vobis ut pollicitus est, observabitis caeremonias istas. Et cum dixerint vobis filii vestri: Quae est ista religio? dicetis eis: Victima transitus Domini est, quando transivit super domos filiorum Israel in Aegypto, percutiens Aegyptios, et domos nostras liberans. Incurvatusque populus adoravit. Et egressi filii Israel fecerunt sicut praeceperat Dominus Mosi et Aaron. [10 Plaga. ] Factum est autem in noctis medio, percussit Dominus omne primogenitum in terra Aegypti, a primogenito Pharaonis, qui sedebat in solio ejus, usque ad primogenitum captivae quae erat in carcere, et omne primogenitum jumentorum. Surrexitque Pharao nocte, et omnes servi ejus, cunctaque Aegyptus, et ortus est [Col. 0255D] clamor magnus in Aegypto: neque enim erat domus in qua non jaceret mortuus. Vocatisque [ Vulg. add. Pharao] Mose et Aaron nocte, ait: Surgite, egredimini a populo meo, et vos, et filii Israel: ite, immolate Domino sicut dicitis. Oves vestras et armenta assumite ut petieratis, et abeuntes benedicite mihi. Urgebantque Aegyptii populum de terra exire velociter, dicentes: Omnes [Col. 0256A] moriemur. Tulit igitur populus conspersam farinam antequam fermentaretur: et ligans in palliis, posuit super humeros suos. Feceruntque filii Israel sicut praeceperat Moses: et petierunt ab Aegyptiis vasa argentea et aurea, vestemque plurimam. Dedit autem Dominus gratiam populo coram Aegyptiis, ut commodarenteis: et spoliaverunt Aegyptios. [T. VIII.] Profectique sunt filii Israel de Ramesse in Soccoth, sexcenta fere millia peditum virorum, absque parvulis, ⁜ b et mulieribus [h. non habet, mulieribus]. Sed et vulgus promiscuum innumerabile ascendit cum eis, oves et armenta et animantia diversi generis multa nimis. Coxeruntque farinam, quam dudum conspersam de Aegypto tulerant: et fecerunt subcinericios panes azymos: neque enim poterant fermentari, [Col. 0256B] cogentibus exire Aegyptiis, et nullam facere sinentibus moram: nec pulmenti quidquam occurrerat praeparare. [C. XVIII.] Habitatio autem filiorum Israel, qui manserunt in Aegypto, fuit quadringentorum triginta annorum. Quibus expletis, eadem die egressus est omnis exercitus Domini de terra Aegypti. Nox est ista observabilis Domini, quando eduxit eos de terra Aegypti: hanc observare debent omnes filii Israel in generationibus suis. [C. XX.] Dixitque Dominus ad Mosen et Aaron: Haec est religio Phase: Omnis alienigena non comedet ex eo. Omnis autem servus emptitius circumcidetur, et sic comedet. Advena et mercenarius non edent ex eo. In una domo comedetur, nec efferatis de carnibus ejus foras, nec os illius confringetis. Omnis coetus [Col. 0256C] filiorum Israel faciet illud. Quod si quis peregrinorum in vestram voluerit transire coloniam, et facere Phase Domino, circumcidetur prius omne masculinum ejus, et tunc rite celebrabit: eritque sicut indigena terrae: si quis autem circumcisus non fuerit, non vescetur ex eo. Eadem lex erit indigenae et colono, qui peregrinatur apud vos. Feceruntque omnes filii Israel sicut praeceperat Dominus Mosi et Aaron. Et eadem die eduxit Dominus filios Israel de terra Aegypti per turmas suas.

[T. VII, C. XXI, Cap. XIII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Sanctifica mihi omne primogenitum, quod aperit vulvam in filiis Israel tam de hominibus quam de jumentis: mea sunt enim omnia. Et ait Moses ad populum: Mementote diei hujus, in [Col. 0256D] qua egressi estis de Aegypto et de domo servitutis, quoniam in manu forti eduxit vos Dominus de loco isto, ut non comedatis fermentatum panem. Hodie egredimini mense novarum frugum. Cumque introduxerit te Dominus in terram Chananaei et Hetthaei et Amorrhaei et Evaei et Jebusaei, quam juravit patribus tuis, ut daret tibi terram fluentem lacte et melle, celebrabis hunc morem sacrorum mense isto. [Col. 0257A] Septem diebus vesceris azymis, et in die septimo erit solemnitas Domini. Azyma comedetis septem diebus, non apparebit apud te aliquid fermentatum, nec in cunctis finibus tuis. Narrabisque filio tuo in die illo, dicens: Hoc est quod fecit Dominus mihi, quando egressus sum de Aegypto. Et erit quasi signum in manu tua, et quasi monumentum ante oculos tuos, et ut lex Domini semper sit in ore tuo: in manu enim forti eduxit te Dominus de Aegypto. Custodies hujuscemodi cultum statuto tempore a diebus in dies. Cumque introduxerit te Dominus in terram Chananaei, sicut juravit tibi et patribus tuis, et dederit eam tibi, separabis omne, quod aperit vulvam Domino, et quod primitivum est in pecoribus tuis, quidquid habueris masculini sexus, consecrabis [Col. 0257B] Domino. Primogenitum asini mutabis ove, quod si non redemeris, interficies. Omne autem primogenitum hominis de filiis tuis, pretio redimes. Cumque interrogaverit te filius tuus cras dicens: Quid est hoc? respondebis ei: In manu forti eduxit nos Dominus de terra Aegypti de domo servitutis. Nam cum induratus esset Pharao, et nollet nos dimittere, occidit Dominus omne primogenitum in terra Aegypti, a primogenito hominis usque primogenitum jumentorum: idcirco immolo Domino omne quod aperit vulvam masculini sexus, et omnia primogenita filiorum meorum redimo. Erit igitur quasi signum in manu tua, et quasi appensum quid, ob recordationem, inter oculos tuos: eo quod in manu forti eduxit nos Dominus de Aegypto. [C. XXII.] Igitur [Col. 0257C] cum emisisset Pharao populum, non eos eduxit Deus per viam terrae Philisthiim, quae vicina est, reputans ne forte poeniteret eum, si vidisset adversum se bella consurgere, et reverteretur in Aegyptum. Sed circumcidit per viam deserti, quae est juxta mare Rubrum, et armati ascenderunt filii Israel de terra Aegypti. Tulit quoque Moses ossa Joseph secum, eo quod adjurasset filios Israel, dicens: Visitabit vos Deus, efferte ossa mea hinc vobiscum. Profectique de Soccoth castrametati sunt in Etham in extremis finibus solitudinis. [C. VIII.] Dominus autem praecedebat eos ad ostendendam viam per diem in columna nubis, et per noctem in columna ignis: ut dux esset itineris utroque tempore. Numquam defuit columna nubis per diem, nec columna [Col. 0257D] ignis per noctem, coram populo.

[C. XXIII, Cap. XIV.] Locutus est autem Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel: Reversi castrametentur e regione Phiahiroth, quae est inter Magdalum et mare contra Beelsephon, in conspectu ejus castra ponetis super mare. Dicturusque est Pharao super filiis Israel: Coarctati sunt in terra, conclusit eos desertum. Et indurabo cor ejus, ac persequetur vos, et glorificabor in Pharaone, et in omni exercitu ejus: scientque Aegyptii, quia ego [Col. 0258A] sum Dominus. Feceruntque ita. Et nuntiatum est regi Aegyptiorum quod fugisset populus, immutatumque est cor Pharaonis et servorum ejus super populo, et dixerunt: Quid voluimus facere, ut dimitteremus Israel, ne serviret nobis? Junxit ergo currum, et omnem populum suum assumpsit secum. Tulitque sexcentos currus electos, et quidquid in Aegypto curruum fuit, et duces totius exercitus. Induravitque Dominus cor Pharaonis regis Aegypti, et persecutus est filios Israel, at illi egressi erant in manu excelsa. Cumque persequerentur Aegyptii vestigia praecedentium, repererunt eos in castris super mare; omnis equitatus et currus Pharaonis, et universus exercitus, erant in ⁜ a Phiahiroth contra Beelsephon. Cumque appropinquasset Pharao, levantes [Col. 0258B] filii Israel oculos, viderunt Aegyptios post se, et timuerunt valde, clamaveruntque ad Dominum, et dixerunt ad Mosen: Forsitan non erant sepulcra in Aegypto, ideo tulisti nos, ut moreremur in solitudine? quid hoc facere voluisti, ut educeres nos ex Aegypto: Nonne iste est sermo, quem loquebamur ad te in Aegypto dicentes: Recede a nobis, et serviamus Aegyptiis? multo enim melius est servire eis, quam mori in solitudine. Et ait Moses ad populum: Nolite timere: state, et videte magnalia Domini quae facturus est hodie: Aegyptios enim, quos nunc videtis, nequaquam ultra videbitis usque in sempiternum. Dominus pugnabit pro vobis, et vos tacebitis. Dixitque Dominus ad Mosen: Quid clamas ad me? Loquere filiis Israel, ut proficiscantur. Tu autem [Col. 0258C] eleva virgam tuam, et extende manum tuum super mare, et divide illud, ut gradiantur filii Israel in medio mari per siccum. Ego autem indurabo cor Aegyptiorum, ut persequantur vos, et glorificabor in Pharaone, et in omni exercitu ejus, in curribus et in equitibus illius. Et scient Aegyptii quia ego sum Dominus, cum glorificatus fuero in Pharaone, et in curribus atque in equitibus ejus. Tollensque se angelus Dei, qui praecedebat castra Israel, abiit post eos, et cum eo pariter columna nubis, priora dimittens, post tergum stetit, inter castra Aegyptiorum et castra Israel, et erat nubes tenebrosa, et illuminans noctem, ita ut ad se invicem toto noctis tempore accedere non valerent. Cumque extendisset Moses manum super mare, abstulit illud Dominus, flante [Col. 0258D] vento vehementi et urente tota nocte, et vertit in siccum: divisaque est aqua. Et ingressi sunt filii Israel per medium maris sicci: erat enim aqua quasi murus a dextra eorum et laeva. Persequentesque Aegyptii ingressi sunt post eos, omnis equitatus Pharaonis, currus ejus et equites, per medium maris. Jamque advenerat vigilia matutina, et ecce respiciens Dominus super castra Aegyptiorum per columnam ignis et nubis, interfecit exercitum eorum, et subvertit rotas curruum, ferebanturque in [Col. 0259A] profundum. Dixerunt ergo Aegyptii: Fugiamus Israelem: Dominus enim pugnat pro eis contra nos. Et ait Dominus ad Mosen: Extende manum tuam super mare, ut revertantur aquae ad Aegyptios super currus et equites eorum. Cumque extendisset Moses manum contra mare, reversum est primo diluculo ad priorem locum: fugientibusque Aegyptiis occurrerunt aquae, et involvit eos Dominus in mediis fluctibus. Reversaeque sunt aquae, et operuerunt currus et equites cuncti exercitus Pharaonis, qui sequentes ingressi fuerant mare, ne unus quidem superfuit ex eis. Filii autem Israel perrexerunt per medium sicci maris, et aquae eis erant quasi pro muro a dextris et a sinistris: liberavitque Dominus in die illa Israel de manu Aegyptiorum. Et viderunt [Col. 0259B] Aegyptios mortuos super littus maris, et manum magnam quam exercuerat Dominus contra eos, timuitque populus Dominum, et crediderunt Domino, et Mosi servo ejus.

Tunc cecinit Moses et filii Israel carmen hoc Domino, et dixerunt:

[Cap. XVI.] Profectique sunt de Elim, et venit omnis multitudo filiorum Israel in desertum Sin, quod est inter Elim et Sinai: quinto decimo die mensis secundi, postquam egressi sunt de terra Aegypti. Et murmuravit omnis congregatio filiorum Israel contra Mosen et contra Aaron in solitudine. Dixeruntque ad eos filii Israel: Utinam mortui essemus per manum Domini in terra Aegypti, quando sedebamus super ollas carnium, et comedebamus [h.] panem in saturitate: cur eduxistis nos in desertum [Col. 0261B] istud, ut occideretis omnem multitudinem fame? Dixit autem Dominus ad Mosen: Ecce ego pluam vobis [h.] panem de coelo: egrediatur populus, et colligat quae sufficiunt per singulos dies: ut tentem eum, utrum ambulet in lege mea, an non? Die autem sexta parent quod inferant, et sit duplum quam colligere solebant per singulos dies. Dixeruntque Moses et Aaron ad omnes filios Israel: Vespere scietis quod Dominus eduxerit vos de terra Aegypti, et mane videbitis gloriam Domini: audivit enim murmur vestrum contra Dominum: nos vero quid sumus, quia mussitatis [ Vulg. mussitastis] contra nos? Et ait Moses: Dabit vobis Dominus vespere carnes edere, et mane panes in saturitatem: eo quod audierit murmurationes vestras, quibus murmurati [Col. 0261C] estis contra eum, nos enim quid sumus? nec contra nos est murmur vestrum, sed contra Dominum. Dixitque Moses ad Aaron: Dic universae congregationi filiorum Israel: Accedite coram Domino. audivit enim murmur vestrum. Cumque loqueretur Aaron ad omnem coetum filiorum Israel, respexerunt ad solitudinem, et ecce gloria Domini apparuit in nube. [C. XXVIII.] Locutus est autem Dominus ad Mosen, dicens: Audivi murmurationes filiorum Israel, loquere ad eos: Vespere comeditis carnes, et mane saturabimini [h.] pane: scietisque quod sim [ Vulg. ego sum] Dominus Deus vester. Factum est ergo vespere, et ascendens coturnix operuit castra; mane quoque ros jacuit per circuitum castrorum. Cumque operuisset superficiem terrae, apparuit in [Col. 0261D] solitudine minutum, et quasi pilo tunsum, in similitudinem pruinae super terram. Quod cum vidissent filii Israel, dixerunt ad invicem, MANHU? quod significat: Quid est hoc? ignorabant enim quid esset. Quibus ait Moses: Iste est panis, quem dedit Dominus vobis ad vescendum. Hic est sermo, quem praecepit Dominus: Colligat unusquisque ex eo quantum sufficiat ad vescendum: gomor per singula capita, juxta numerum animarum vestrarum quae habitant in tabernaculo, sic tolletis. Feceruntque ita filii Israel; et collegerunt alius plus, alius minus. Et mensi sunt ad mensuram gomor: nec qui plus collegerat, habuit amplius: nec qui minus paraverat, reperit minus: sed singuli juxta id quod edere poterant, [Col. 0262A] congregaverunt. Dixitque Moses ad eos: Nullus relinquat ex eo in mane. Qui non audierunt eum, sed dimiserunt quidam ex eis usque mane, et scatere coepit vermibus, atque computruit, et iratus est contra eos Moses. Colligebant autem mane singuli, quantum sufficere poterat ad vescendum, cumque incaluisset sol, liquefiebat. In die vero sexta collegerunt cibos duplices, id est, duo gomor per singulos homines: venerunt autem omnes principes multitudinis, et narraverunt Mosi. Qui ait eis: Hoc est quod locutus est Dominus: Requies sabbati sanctificata erit Domino cras: quodcumque operandum est, facite, et quae coquenda sunt, coquite; quidquid autem reliquum fuerit, reponite usque in mane. Feceruntque ita ut praeceperat Moses, et non computruit, [Col. 0262B] neque vermis inventus est in eo. Dixitque Moses: Comedite illud hodie, quia sabbatum est Domini: non invenietur hodie in agro. Sex diebus colligite, in die autem septimo sabbatum est [ Vulg. add. Domini], idcirco non invenietur. Venit septima dies, et egressi de populo, ut colligerent, non invenerunt. Dixit autem Dominus ad Mosen: Usquequo non vultis custodire mandata mea, et legem meam? Videte quod Dominus dederit vobis sabbatum, et propter hoc die sexta tribuerit vobis cibos duplices: maneat unusquisque apud semetipsum, nullus egrediatur de loco suo die septimo. Et sabbatizavit populus die septimo. Appellavitque domus Israel nomen ejus MAN: quod erat quasi semen coriandri album, gustusque ejus quasi similae cum melle. Dixit [Col. 0262C] autem Moses: Iste est sermo, quem praecepit Dominus: Imple gomor ex eo, et custodiatur in futuras retro [h. non habet retro] generationes, ut noverint panem, quo alui vos in solitudine, quando educti estis de terra Aegypti. Dixitque Moses ad Aaron: Sume vas unum, et mitte ibi MAN, quantum potest capere gomor, et repone coram Domino, ad servandum in generationes vestras, sicut praecepit Dominus Mosi. Posuitque illud Aaron in tabenaculo reservandum. [C. XXIX.] Filii autem Israel comederunt MAN quadraginta annis, donec venirent in terram habitabilem hoc cibo aliti sunt, usquequo tangerent fines terrae Chanaan. Gomor autem decima pars est [h.] Epha.

[T. X, B. X, C. XXX, Cap. XVII.] Igitur profecta [Col. 0262D] omnis multitudo filiorum Israel de deserto Sin per mansiones suas, juxta sermonem Domini, castrametati sunt in Raphidim, ubi non erat aqua ad bibendum populo. Qui jurgatus contra Mosen, ait: Da nobis aquam, ut bibamus. Quibus respondit Moses: Quid jurgamini contra me? cur tentatis Dominum? Sitivit ergo populus ibi pro aquae penuria, et murmuravit contra Mosen, dicens: Cur nos exire fecisti de Aegypto, ut occideres et nos, et liberos nostros, ac jumenta siti? Clamavit autem Moses ad Dominum, dicens: Quid faciam populo huic? adhuc pauxillum et lapidabit me. Ait Dominus ad Mosen: Antecede populum, et sume tecum de senioribus Israel: et virgam, qua percussisti fluvium, tolle in [Col. 0263A] manu tua, et vade. En ego stabo coram te ibi, supra petram Horeb, percutiesque petram, et exibit ex ea aqua, ut bibat populus. Fecit Moses ita coram senioribus Israel: et vocavit nomen illius loci, Tentatio, [h] et lis, propter jurgium filiorum Israel, et quia tentaverunt Dominum, dicentes: Est ne Dominus in nobis, an non? [C. XXXI.] Venit autem Amalech: et pugnabat contra Israel in Raphidim. Dixitque Moses ad Josue: Elige viros, et egressus, pugna contra Amalech: cras ego stabo in vertice collis, habens virgam Dei in manu mea: Fecit Josue ut locutus ei erat Moses, et pugnavit contra Amalech: Moses autem et Aaron et Hur ascenderunt super verticem collis. Cumque levaret Moses manus, vincebat Israel: sin autem paululum remisisset, superabat [Col. 0263B] Amalech. Manus autem Mosi erant graves: sumentes igitur lapidem, posuerunt super eum, in quo sedit: Aaron autem et Hur sustentabant manus ejus ex utraque parte. Et factum est ut manus ipsius non lassarentur usque ad occasum solis. Fugavitque Josue Amalech et populum ejus in ore gladii. Dixit autem Dominus ad Mosen: Scribe hoc ob monimentum in libro, et trade auribus Josue: delebo enim memoriam Amalech sub coelo: Aedificavitque Moses altare: et vocavit nomen ejus, Dominus exaltatio mea, dicens: Quia manus super solium [ Vulg. solii] Domini, bellum Domini erit contra Amalech, a generatione in generationem.

[C. XXXII, Cap. XVIII.] Cumque audisset Jethro, sacerdos Madian, cognatus Mosi, omnia quae fecerat [Col. 0263C] Deus Mosi, et Israeli populo suo, eo quod adduxisset Dominus Israel de Aegypto: tulit Sephoram uxorem Mosi quam remiserat, et duos filios ejus, quorum unus vocabatur Gersom, dicente patre: Advena fui in terra aliena. Alter vero Eliezer: Deus enim, ait, patris mei adjutor meus, et eruit me de gladio Pharaonis. Venit ergo Jethro cognatus Mosi, et filii ejus, et uxor ejus, ad Mosen in desertum, ubi erat castrametatus juxta montem Dei. Et mandavit Mosi, dicens: Ego cognatus tuus Jethro venio ad te, et uxor tua, et duo filii tui cum ea. Qui egressus in occursum cognati sui, adoravit, et osculatus est eum, salutaveruntque se mutuo verbis pacificis. Cumque intrasset tabernaculum, narravit Moses cognato suo cuncta quae fecerat Dominus Pharaoni, et Aegyptiis [Col. 0263D] propter Israel, universum laborem, qui accidisset eis in itinere, quo [ Vulg. et quod] liberaverat eos Dominus. Laetatusque est Jethro super omnibus bonis, quae fecerat Dominus Israeli, eo quod eruisset eum de manu Aegyptiorum, et ait: Benedictus Dominus, qui liberavit vos de manu Aegyptiorum, et de manu Pharaonis, qui eruit populum suum de manu Aegypti. Nunc cognovi, quia magnus Dominus super omnes deos: eo quod superbe egerint contra illos. Obtulit ergo cognatus Mosi holocausta et hostias ⁜ a Deo: veneruntque Aaron et omnes seniores Israel, ut comederent panem cum eo coram Deo. [Col. 0264A] [C. XXXIII.] Altera autem die sedit Moses, ut judicaret populum, qui assistebat Mosi de mane usque ad vesperam. Quod cum vidisset cognatus ejus, omnia scilicet quae agebat in populo, ait: Quid est hoc quod facis in plebe? cur solus sedes, et omnis populus praestolatur de mane usque ad vesperam? Cui respondit Moses: Venit ad me populus quaerens sententiam Dei. Cumque acciderit eis aliqua disceptatio, veniunt ad me ut judicem inter eos, et ostendam praecepta Dei et leges ejus. At ille: Non bonam, inquit, rem facis: stulto labore consumeris et tu et populus iste qui tecum est: ultra vires tuas est negotium, solus illud non poteris sustinere. Sed audi verba mea atque consilia, et erit Deus tecum. Esto tu populo in his quae ad Deum pertinent, ut referas [Col. 0264B] quae dicuntur ad eum: ostendasque populo caeremonias et ritum colendi, viamque per quam ingredi debeant, et opus quod facere [ Vulg. add. debeant]. Provide autem de omni plebe viros potentes, et timentes Deum, in quibus sit veritas, et qui oderint avaritiam, et constitue ex eis tribunos, et centuriones, et quinquagenarios, et decanos, qui judicent populum omni tempore: quidquid autem majus fuerit, referant ad te, et ipsi minora tantummodo judicent, leviusque tibi sit, partito in alios onere. Si hoc feceris, implebis imperium Dei, et praecepta ejus poteris sustentare: et omnis hic populus revertetur cum pace ad loca sua. Quibus auditis, Moses fecit omnia quae ille suggesserat. Et, electis viris strenuis de cuncto Israel, constituit eos principes populi, tribunos, e [Col. 0264C] centuriones, et quinquagenarios, et decanos. Qui judicabant plebem omni tempore: quidquid autem gravius erat, referebant ad eum, faciliora tantummodo judicantes. Dimisitque cognatum [ Vulg. add. suum], qui reversus abiit in terram suam.

[T. XI, B. XI, C. XXXIV, Cap. XIX.] Mense tertio egressionis [h.] filiorum Israel de terra Aegypti, in die hac venerunt in solitudinem Sinai. Nam profecti de Raphidim, et pervenientes usque in desertum Sinai, castrametati sunt in eodem loco, ibique Israel fixit tentoria e regione montis. Moses autem ascendit ad Deum, vocavitque eum Dominus de monte, et ait: Haec dices domui Jacob, et annuntiabis filiis Israel: Vos ipsi vidistis quae fecerim Aegyptiis, quomodo portaverim vos super alas aquilarum, [Col. 0264D] et assumpserim mihi. Si ergo audieritis vocem meam, et custodieritis pactum meum, eritis mihi in peculium de cunctis populis: mea est enim omnis terra. Et vos eritis mihi in regnum sacerdotale, et gens sancta. Haec sunt verba quae loqueris ad filios Israel. Venit Moses: et convocatis majoribus natu populi, exposuit omnes sermones, quos mandaverat Dominus. Responditque universus populus simul: Cuncta quae locutus est Dominus, faciemus. Cumque retulisset Moses verba populi ad Dominum, ait ei Dominus; Jam nunc veniam ad te in caligine nubis, ut audiat me populus loquentem ad te, et credat [Col. 0265A] tibi in perpetuum. [C. XXXV.] Nuntiavit ergo Moses verba populi ad Dominum. Qui dixit ei: Vade ad populum: et sanctifica illos, hodie et cras, laventque vestimenta sua. Et sint parati in diem tertium: in die enim tertio descendet Dominus coram omni plebe super montem Sinai. Constituesque terminos populo per circuitum, et dices [ Vulg. ad. ad eos]: Cavete, ne ascendatis in montem, nec tangatis fines illius: omnis qui tetigerit montem, morte morietur. Manus non tanget eum, sed lapidibus opprimetur [h. Aliter, manus non tangat eum, quia si tetigerit, lapidibus opprimetur], aut confodietur jaculis: sive jumentum fuerit, sive homo, non vivet. Cum coeperit clangere buccina, tunc ascendant in montem. Descenditque Moses de monte ad populum, [Col. 0265B] et sanctificavit eum. Cumque lavissent vestimenta sua, ait ad eos: Estote parati in diem tertium, ne appropinquetis uxoribus vestris. Jam advenerat tertius dies, et mane inclaruerat: et ecce coeperunt audiri tonitrua, ac micare fulgura, et nubes densissima operire montem, clangorque buccinae vehementius perstrepebat: timuitque omnis [ Vulg. tac. omnis] populus, qui erat in castris. Cumque eduxisset eos Moses in occursum Dei de loco castrorum, steterunt ad radices montis. Totus [ Vulg. Tunc] autem mons Sinai fumabat, eo quod descendisset Dominus super eum in igne, et ascenderet fumus ex eo quasi de fornace: eratque mons omnis terribilis. Et sonitus buccinae paulatim crescebat in majus, et prolixius tendebatur. Moses loquebatur, et Deus respondebat [Col. 0265C] ei. Descenditque Dominus super montem Sinai in ipso montis vertice, et vocavit Mosen in cacumen ejus. Quo cum ascendisset, dixit ad eum: Descende, et contestare populum, ne forte velint transcendere terminos ad videndum Dominum: et pereat ex eis plurima multitudo. Sacerdotes quoque, qui accedunt ad Dominum, sanctificentur, ne percutiat eos. Dixitque Moses ad Dominum: Non poterit vulgus ascendere in montem Sinai: tu enim testificatus es, et jussisti: Pone terminos circa montem, et sanctifica illum. [C. XXXVI.] Cui ait Dominus: Vade, descende: ascendesque tu, et Aaron tecum: sacerdotes autem et populus ne transeant terminos, nec ascendant ad Dominum, ne forte interficiat illos. Descenditque Moses ad populum, et omnia narravit eis.

[Col. 0265D] [C. XXXVII, Cap. XX.] Locutusque est Deus cunctos sermones hos: [1 Praeceptum ] Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servitutis. [2 Praec. ] Non habebis deos alienos coram me. Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem, quae est in coelo desuper, et quae in terra deorsum, nec eorum quae sunt in aquis sub terra. Non adorabis ea, neque coles; ego enim sum Dominus Deus tuus fortis, zelotes, visitans iniquitatem patrum in filios, in tertiam et quartam generationem [Col. 0266A] eorum qui oderunt me: et faciens misericordiam in millia his qui diligunt me, et custodiunt praecepta mea. [3 Praec. ] Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum: nec enim habebit insontem Dominus eum qui assumpserit nomen Domini Dei sui frustra. [4 Praec. ] Memento, ut diem sabbati sanctifices. Sex diebus operaberis, et facies omnia opera tua. Septimo autem die sabbatum Domini Dei tui: non facies in eo omne opus, tu, et filius tuus et filia tua, servus tuus et ancilla tua, jumentum tuum, et advena, qui est intra portas tuas. Sex enim diebus fecit Dominus coelum et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt, et requievit in die septimo: idcirco benedixit Dominus diem sabbati et sanctificavit eum. [5 Praec. ] Honora patrem tuum et matrem tuam, ut [Col. 0266B] sis longaevus super terram, quam Dominus Deus tuus dabit tibi. [6 P. ] Non occides. [7 P. ] Non moechaberis. [8 P. ] Non furtum facies. [9 P. ] Non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium. [10 P. ] Non concupisces domum proximi tui: nec desiderabis uxorem ejus: non servum, non ancillam, non bovem, non asinum, nec omnia quae illius sunt. [C. XXXVIII.] Cunctus autem populus videbat voces et lampades, et sonitum buccinae, montemque fumantem; et perterriti ac pavore concussi, steterunt procul, dicentes Mosi: Loquere tu nobis, et audiemus: non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur. Et ait Moses ad populum: Nolite timere, ut enim probaret vos venit Deus, et ut terror illius esset in vobis, et non peccaretis. Stetitque populus [Col. 0266C] de longe. [T. XII, C. XXXIX.] Moses autem accessit ad caliginem in qua erat Deus. Dixit praeterea Dominus ad Mosen: Haec dices filiis Israel: Vos vidistis quod de coelo locutus sim vobis. Non facietis ⁜ a mecum deos argenteos, nec deos aureos facietis vobis. Altare de terra facietis mihi, et offeretis super eo holocausta et pacifica vestra, oves vestras et boves, in omni loco in quo memoria fuerit nominis mei, veniam ad te, et benedicam tibi. Quod si altare lapideum feceris mihi, non aedificabis illud de sectis lapidibus: si enim levaveris cultrum tuum [ Vulg. tac. tuum] super eum, polluetur. Non ascendes per gradus ad altare meum, ne reveletur turpitudo tua [h. super illud].

[C. XL, Cap. XXI.] Haec sunt judicia quae propones [Col. 0266D] eis. Si emeris servum Hebraeum, sex annis serviet tibi: in septimo egredietur liber gratis. Cum quali veste intraverit, cum tuli exeat: si habens uxorem, et uxor egredietur simul. Sin autem dominus dederit illi uxorem, et peperit filios et filias: mulier et liberi ejus erunt domini sui, ipse vero exibit cum vestitu suo. Quod si dixerit servus: Diligo dominum meum et uxorem ac liberos, non egrediar liber: offeret eum dominus diis, et applicabitur ad ostium et postes, perforabitque aurem ejus subula, [Col. 0267A] et erit ei servus ⁜ a in saeculum. [C. XLI.] Et si vendiderit filiam ejus in famulam, non egredietur sicut ancillae exire consueverunt. Si displicuerit oculis domini sui, cui tradita fuerit, dimittet eam: populo autem alieno vendendi non habebit potestatem, si spreverit eam. Sin autem filio suo desponderit eam, juxta morem filiarum faciet illi. Quod si alteram ei acceperit, providebit puellae nuptias, et vestimenta, et pretium pudicitiae non negabit. Si tria ista non fecerit, egredietur gratis absque pecunia. [C. XLII.] Qui percusserit hominem volens occidere, morte moriatur. Qui autem non est insidiatus, sed Deus illum tradidit in manus ejus: constituam tibi locum quo fugere debeat. [C. XLIII.] Si quis industria occiderit proximum suum, et per insidias: ab altari meo evelles [Col. 0267B] eum, ut moriatur. [C. XLIV.] Qui percusserit patrem suum et matrem, morte moriatur. [C. XLV.] Qui furatus fuerit hominem, et vendiderit eum, convictus noxae morte moriatur. [C. XLVI.] Qui maledixerit patri suo et matri, morte moriatur. [C. XLVII.] Si rixati fuerint viri, et percusserit alter proximum suum lapide vel pugno, et ille mortuus non fuerit, sed jacuerit in lectulo: si surrexerit, et ambulaverit foris super baculum suum, innocens erit qui percusserit: ita tamen ut operas ejus et impensas in medicos restituat. [C. XLVIII.] Qui percusserit servum suum vel ancillam virga, et ⁜ b mortuus fuerit in manibus ejus, criminis reus erit. Sin autem uno die supervixerit vel duobus, non subjacebit poenae, quia pecunia illius est. [C. XLIX.] Si rixati fuerint viri, [Col. 0267C] et percusserit quis mulierem praegnantem, et abortivum quidem fecerit, sed ipsa vixerit: subjacebit damno quantum expetierit maritus mulieris, et arbitri judicarint. [C. L.] Sin autem mors ejus fuerit subsecuta, reddet animam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro dente, manum pro manu, pedem pro pede, adustionem pro adustione, vulnus pro vulnere, livorem pro livore. [C. LI.] Si percusserit quispiam oculum servi sui aut ancillae, et luscos eos fecerit, dimittet eos liberos pro oculo quem eruit. Dentem quoque si excusserit servo vel ancillae suae, similiter eos dimittet liber. [C. LII.] Si bos cornu petierit [ Vulg. percusserit] virum aut mulierem, et mortui fuerint, lapidibus obruetur: et non comedentur carnes ejus, dominusque bovis innocens erit. [Col. 0267D] Quod si bos cornupeta fuerit ab heri et nudiustertius, et contestati sunt dominum ejus, nec recluserit eum, [Col. 0268A] occideritque virum aut mulierem: bos lapidibus obruetur, et dominum illius occident. Quod si pretium ei fuerit impositum, dabit pro anima sua quidquid fuerit postulatus. Filium quoque et filiam si cornu percusserit, simili sententiae subjacebit. Si servum ancillamque invaserit, triginta siclos argenti dabit domino, bos vero lapidibus opprimetur. [C. LIII.] Si quis aperuerit cisternam, et foderit, et non operuerit eam, cecideritque bos vel asinus in eam, dominus cisternae reddet pretium jumentorum: quod autem mortuum est, ipsius erit. [C. LIV.] Si bos alienus bovem alterius vulneraverit, et ille mortuus fuerit: vendent bovem vivum, et divident pretium, cadaver autem mortui inter se dispertient. Si autem sciebat quod bos cornupeta esset ab heri et nudiustertius, [Col. 0268B] et non custodivit eum dominus suus: reddet bovem pro bove, et cadaver integrum accipiet.

[C. LV, Cap. XXII.] Si quis furatus fuerit bovem, aut ovem, et occiderit, vel vendiderit: quinque boves pro uno bove restituet, et quatuor oves pro una ove. [C. LVI.] Si effringens fur domum, sive suffodiens fuerit inventus, et accepto vulnere, mortuus fuerit: percussor non erit reus sanguinis. Quod si, orto sole, hoc fecerit, homicidium perpetravit, et ipse morietur. Si non habuerit quod pro furto reddat, [ Vulg. add. ipse] venumdabitur. Si inventum fuerit apud eum quod furatus est, vivens, sive bos, sive asinus, sive ovis: duplum restituet. [C. LVII.] Si laeserit quispiam agrum vel vineam: et dimiserit jumentum suum, ut depascatur aliena: quidquid optimum [Col. 0268C] habuerit in agro suo, vel in vinea, pro damni aestimatione restituet. [C. LVIII.] Si egressus ignis invenerit ⁜ c spinas, et comprehenderit acervos frugum, sive stantes segetes in agris, reddet damnum qui ignem succenderit. [C. LIX.] Si quis commendaverit amico pecuniam, aut vas in custodiam, et ab eo qui susceperat, furto ablata fuerint: si invenitur fur, duplum reddet. Si latet fur, dominus domus applicabitur ad deos, et jurabit quod non extenderit manum in rem proximi sui, ad perpetrandam fraudem, tam in bove, quam in asino, et ove ac vestimento; et quidquid damni inferre potest: ad deos utriusque causa perveniet, et si illi judicaverint, duplum restituet proximo suo. [C. LX.] Si quis commendaverit proximo suo asinum, bovem, ovem, et [Col. 0268D] omne jumentum, ad custodiam, et mortuum fuerit, aut debilitatum, vel captum ab hostibus, nullusque [Col. 0269A] hoc viderit: jusjurandum erit in medio, quod non extenderit manum ad rem proximi sui: suscipietque dominus juramentum, et ille reddere non cogetur. Quod si furto ablatum fuerit, restituet damnum domino. Si comestum a bestia, ⁜ a proferat ad eum quod occisum est, et non restituet. [C. LXI.] Qui a proximo suo quidquam horum mutuo postulaverit, et debilitatum aut mortuum fuerit, domino non praesente, reddere compelletur. Quod si in praesentiarum fuerit dominus, non restituet, maxime si conductum venerat pro mercede operis sui. [C. LXII] Si seduxerit quis virginem necdum desponsatam, dormieritque cum ea: dotabit eam, et habebit eam uxorem. Si pater virginis dare noluerit, reddet pecuniam juxta modum dotis, quam virgines accipere consuerunt. [Col. 0269B] [C. LXIII.] Maleficos non patieris vivere. [C. LXIV.] Qui coierit cum jumento, morte moriatur. [C. LXV.] Qui immolat diis, occidetur, praeterquam Domino soli. [C. LXVI.] Advenam non contristabis, neque affliges eum: advenae enim et ipsi fuistis in terra Aegypti. [C. LXVII.] Viduae et pupillo non nocebitis. Si laeseritis eos, vociferabuntur ad me, et ego audiam clamorem eorum, et indignabitur furor meus, percutiamque vos gladio, et erunt uxores vestrae viduae, et filii vestri pupilli. [C. LVIII.] Si pecuniam mutuam dederis populo meo pauperi, qui habitat tecum, non urgebis eum quasi exactor, nec usuris opprimes. Si pignus a proximo tuo acceperis vestimentum, ante solis occasum reddes ei. Ipsum enim est solum quo operitur, indumentum carnis [Col. 0269C] ejus, nec habet aliud in quo dormiat; si clamaverit [h. Et erit, si clamaverit] ad me, exaudiam eum, quia misericors sum. [C. LXIX.] Diis non detrahes, et principi populi tui non maledices. [C. LXX.] Decimas tuas et primitias tuas non tardabis offerre. [C. LXXI.] Primogenitum filiorum tuorum dabis mihi. De bobus quoque, et ovibus similiter facies: septem diebus sit cum matre sua, die octava reddes illum mihi. [C. LXXII.] Viri sancti eritis mihi. Carnem, quae a bestiis fuerit praegustata, non comedetis, sed projicietis canibus.

[Col. 0270A] [C. LXXIII, Cap. XXIII.] Non suspicies vocem mendacii. [C. LXXIV.] Nec junges manum tuam, ut pro impio dicas falsum testimonium. [C. LXXV.] Non sequeris turbam ad faciendum malum: [C. LXXVI.] Nec in judicio, plurimorum acquiesces sententiae, ut a vero devies. [C. LXXVII.] Pauperis quoque non misereberis in ⁜ b negotio. [C. LXXVIII.] Si occurreris bovi inimici tui, aut asino erranti, reduc ad eum. [C. LXXIX.] Si videris asinum odientis te jacere sub onere, non pertransibis, sed sublevabis cum eo. [C. LXXX.] ⁜ c Non declinabis in judicio pauperis. [C. LXXXI.] Mendacium fugies. [C. LXXXII.] Insontem et justum non occides: quia aversor impium. [C. LXXXIII.] Nec accipies munera, quae excaecant etiam prudentes, et subvertunt verba justorum. [C. [Col. 0270B] LXXXIV.] Peregrino molestus non eris: scitis enim advenarum animas, quia et ipsi peregrini fuistis in terra Aegypti. [B. XII.] Sex annis seminabis terram tuam, et congregabis fruges ejus. Anno autem septimo dimittes eam, et requiescere facies, ut comedant pauperes populi tui, et quidquid reliquum fuerit, edant bestiae agri; ita facies in vinea et in oliveto tuo. [C. LXXXV.] Sex diebus operaberis: septima die cessabis, ut requiescat bos et asinus tuus, et refrigeretur filius ancillae tuae, et advena. [C. LXXXVI.] Omnia quae dixi vobis, custodite. Et per nomen aeternorum deorum non jurabitis, neque audietur ex ore vestro. [C. LXXXVII.] Tribus vicibus per singulos annos mihi festa celebrabitis. [C. LXXXVIII.] Solemnitatem azymorum custodies. Septem diebus comedes [Col. 0270C] azyma, sicut praecepi tibi, tempore mensis novorum quando egressus es de Aegypto. [C. LXXXIX.] Non apparebis in conspectu meo vacuus. Et solemnitatem messis primitivorum operis tui, quaecumque seminaveris in agro. Solemnitatem quoque in exitu anni, quando congregaveris omnes fruges tuas de agro. [C. XC.] Ter in anno apparebit omne masculinum tuum coram Domino Deo [ Vulg. add. tuo]. Non immolabis super fermento sanguinem victimae meae, nec remanebit adeps solemnitatis meae usque mane. [C. XCI.] Primitias frugum terrae tuae deferes in [Col. 0271A] domum Domini Dei tui. [C. XCII.] Non coques haedum in lacte matris suae. [C. XCIII.] Ecce ego mittam angelum, qui praecedat te, et custodiat in via, et introducat ad locum quem paravi. Observa cum, et audi vocem ejus, nec contemnendum putes, quia non dimittet cum peccaveritis, et est nomen meum in illo. [C. XCIV.] Quod si audieris vocem ejus, et feceris omnia quae loquor, inimicus ero inimicis tuis, et affligam affligentes te. Praecedetque te angelus meus, et introducet te ad Amorrhaeum, et Hetthaeum, et Pherezaeum, Chananaeumque, et Hevaeum, et Jebusaeum, quos ego conteram. [C. XCV.] Non adorabis deos eorum, nec coles eos: non facies opera eorum sed destrues eos, et confringes statuas eorum. Servietisque Domino Deo vestro, ut benedicam pani tuo [Col. 0271B] et aquis, et auferam infirmitatem de medio tui. Non erit infecunda nec sterilis in terra tua: numerum dierum tuorum implebo. [C. XCVI.] Terrorem meum mittam in praecursum tuum, et occidam omnem populum, ad quem ingredieris, cunctorumque inimicorum tuorum coram te terga vertam, emittens crabrones prius, qui fugabunt Hevaeum, et Chananaeum, et Hetthaeum, antequam introeas. Non ejiciam eos a facie tua anno uno, ne terra in solitudinem redigatur, et crescant contra te bestiae. Paulatim expellam eos de conspectu tuo, donec augearis, et possideas terram. Ponam autem terminos tuos a mari Rubro usque ad mare ⁜ a Philistinorum, et a deserto usque ad fluvium: tradam in manibus vestris habitatores terrae, et ejiciam eos de conspectu vestro. Non inibis [Col. 0271C] cum eis foedus, nec cum diis eorum. Non habitent in terra tua, ne forte peccare te faciant in me, si servieris diis eorum: quod tibi certe erit in scandalum.

[C. XCVII, Cap. XXIV.] Mosi quoque dixit: Ascende ad Dominum tu, et Aaron, Nadab, et Abiu, et septuaginta seniores ex Israel, et adorabitis procul. Solusque Moses ascendet ad Dominum, et illi non appropinquabunt: nec populus ascendet cum eo. [T. XIII, B. XIII.] Venit ergo Moses, et narravit plebi omnia verba Domini atque judicia: responditque cunctus populus una voce: Omnia verba Domini, quae locutus est, faciemus. [C. XCVIII.] Scripsit autem Moses universos sermones Domini, et mane consurgens aedificavit altare ad radices montis, [Col. 0271D] et duodecim titulos per duodecim tribus Israel. Misitque juvenes de filiis Israel, et obtulerunt holocausta, immolaveruntque victimas pacificas Domino, vitulos. Tulit itaque Moses dimidiam partem sanguinis, et misit in crateras: partem autem residuam fudit super altare. Assumensque volumen foederis, [Col. 0272A] legit, audiente populo, qui dixerunt: Omnia quae locutus est Dominus, faciemus, et erimus obedientes. Ille vero sumptum sanguinem respersit in populum, et ait: Hic est sanguis foederis, quod pepigit Dominus vobiscum super cunctis sermonibus his. [C. XCIX.] Ascenderuntque Moses et Aaron, Nadab et Abiu, et septuaginta de senibus Israel. [C. C.] Et viderunt Deum Israel, et sub pedibus ejus quasi opus lapidis sapphirini, et quasi coelum, cum serenum est. Nec super eos qui procul recesserant de filiis Israel, misit manum suam, videruntque Deum, et comederunt, ac biberunt. [C. CI.] Dixit autem Dominus ad Mosen: Ascende ad me in montem, et esto ibi: daboque tibi tabulas lapideas, et legem ac mandata, quae scripsi, ut doceas eos. Surrexerunt Moses et [Col. 0272B] Josue minister ejus: ascendensque Moses in montem Dei, senioribus ait: Exspectate his donec revertamur ad vos. Habetis Aaron et Hur vobiscum; si quid natum fuerit quaestionis, referetis ad eos. Cumque ascendisset Moses, operuit nubes montem, et habitavit gloria Domini super Sinai, tegens illum nube sex diebus. [C. CII.] Septimo autem die vocavit eum [ Vulg. add. Dominus] de medio caliginis. Erat autem species gloriae Domini, quasi ignis ardens super verticem montis, in conspectu filiorum Israel. Ingressusque Moses medium nebulae ascendit in montem: et fuit ibi quadraginta diebus, et quadraginta noctibus.

[C. CIII, Cap. XXV.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel, ut tollant mihi [Col. 0272C] primitias [h. oblationes], ab omni homine qui ⁜ b offeret ultroneus, accipietis eas. [C. CIV.] Haec sunt autem quae accipere debetis: Aurum, et argentum, et aes, hyacinthum et purpuram, coccumque bis tinctum, et byssum, pilos caprarum, et pelles arietum rubricatas, pellesque ianthinas, et ligna settim, oleum ad luminaria concinnanda [h. non habet, concinnanda]: aromata in unguentum, et thymiamata boni odoris: lapides onychinos et gemmas ad ornandum Ephod ac Rationale. Facientque mihi sanctuarium, et habitabo in medio eorum: juxta omnem similitudinem tabernaculi quod ostendam tibi, et omnium vasorum in cultum ejus: sicque facietis illud: [C. CV.] Arcam de lignis settim compingite, cujus longitudo habeat duos semis cubitos: [Col. 0272D] latitudo cubitum et dimidium: altitudo cubitum similiter ac semissem. Et deaurabis eam auro mundissimo intus et foris: faciesque supra coronam auream per circuitum, et quatuor circulos aureos, quos pones per quatuor arcae angulos; duo circuli sint in latere uno, et duo in altero. Facies quoque vectes de [Col. 0273A] lignis settim, et operies eos auro. Inducesque per circulos qui sunt in arcae lateribus, ut portetur in eis, qui semper erunt in circulis, nec umquam extrahentur ab eis. Ponesque in arca testificationem quam dabo tibi. Facies et propitiatorium de auro mundissimo, duos cubitos et dimidium tenebit longitudo ejus: semissem et cubitum latitudo. Duos quoque Cherubim aureos et productiles facies, ex utraque parte oraculi. ⁜ a Cherub unus sit in latere uno, et alter in altero. Utrumque latus propitiatorii tegant, expandentes alas et operientes oraculum, respiciantque se mutuo versis vultibus in propitiatorium quo operienda est arca, in qua pones testimonium quod dabo tibi. Inde praecipiam, et loquar ad te super propitiatorio ⁜ b scilicet, ac medio duorum Cherubim, [Col. 0273B] qui erunt super arcam testimonii, cuncta quae mandabo per te filiis Israel. Facies et mensam de lignis settim, habentem duos cubitos longitudinis, et in latitudine cubitum, et in altitudine cubitum ac semissem. Et inaurabis eam auro purissimo, faciesque illi labium aureum per circuitum, et ipsi labio coronam interrasilem altam quatuor digitis, et ⁜ c super illam, alteram coronam [h. non habet haec] aureolam. Quatuor quoque circulos aureos praeparabis, et pones eos in quatuor angulis ejusdem mensae per singulos pedes. Subter coronam erunt circuli aurei, ut mittantur vectes per eos, et possit mensa portari. Ipsos quoque vectes facies de lignis settim, et circumdabis auro ad subvehendam mensam. Et parabis acetabula, ac phialas, thuribula, et ciathos, in quibus offerenda [Col. 0273C] sunt libamina, ex auro purissimo. Et pones super mensam panes propositionis in conspectu meo semper. Facies et candelabrum ductile de auro mundissimo, hastile ejus, et calamos, scyphos, et sphaerulas, ac lilia, ipso procedentia. Sex calami egredientur de lateribus, tres ex uno latere, et tres ex altero. Tres scyphi quasi in nucis modum per calamos singulos, sphaerulaque simul et lilium, et tres similiter scyphi instar nucis in calamo altero, sphaerulaque simul et lilium. Hoc erit opus sex calamorum, qui producendi sunt de hastili: in ipso autem candelabro erunt quatuor scyphi in nucis modum, sphaerulaeque per singulos, et lilia. Sphaerula sub duobus calamis per tria loca, qui simul sex fiunt, procedentes de hastili uno. Et sphaerulae igitur [Col. 0273D] et calami ex ipso erunt, universa ductilia de auro purissimo. Facies et lucernas septem, et pones eas super candelabrum, ut luceant ex adverso. Emunctoria quoque, et ubi quae emuncta sunt exstinguantur, fiant de auro purissimo. Omne [Col. 0274A] pondus candelabri cum universis vasis suis habebit talentum auri mundissimi. Inspice, et fac secundum exemplar quod tibi in monte monstratum est.

[Cap. XXVI.] Tabernaculum vero ⁜ d ita facies: Decem cortinas de bysso retorta, et hyacintho, ac purpura, coccoque bis tincto, variatas opere plumario facies. Longitudo cortinae unius habebit viginti octo cubitos: latitudo, quatuor cubitorum erit. Unius mensurae fient universa tentoria. Quinque cortinae sibi jungentur mutuo, et aliae quinque nexu simili cohaerebunt. Ansulas hyacinthinas in lateribus ac summitatibus facies cortinarum, ut possint invicem copulari. Quinquagenas ansulas cortina habebit in utraque parte, ita insertas, ut ansae contra ansas [Col. 0274B] veniant, et altera alteri possit aptari. Facies et quinquaginta circulos aureos quibus cortinarum vela jungenda sunt, ut unum tabernaculum fiat. Facies et saga cilicina undecim, ad operiendum tectum tabernaculi. Longitudo sagi unius habebit triginta cubitos, et latitudo, quatuor: aequa erit mensura sagorum omnium. E quibus quinque junges seorsum et sex sibi mutuo copulabis, ita ut sextum sagum in fronte tecti duplices. Facies et quinquaginta ansas in ora sagi unius, ut conjungi cum altero queat, et quinquaginta ansas in ora sagi alterius, ut cum altero copuletur. ⁜ e Facies et quinquaginta fibulas aeneas, quibus jungantur ansae, ut unum ex omnibus operimentum fiat. Quod autem superfuerit in sagis quae parantur tecto, id est, unum sagum quod amplius [Col. 0274C] est, ex medietate ejus operies posteriora tabernaculi. Et cubitus ex una parte pendebit, et alter ex altera, qui plus est in sagorum longitudine, utrumque latus tabernaculi protegens. Facies et operimentum aliud tecto de pellibus arietum rubricatis, et super hoc rursum aliud operimentum de ianthinis pellibus. Facies et tabulas stantes tabernaculi de lignis settim, quae singulae denos cubitos in longitudine habeant, et in latitudine singulos ac semissem. In lateribus tabulae, duae incastraturae fient, quibus tabula alteri tabulae connectatur, atque in hunc modum cunctae tabulae parabuntur. Quarum viginti erunt in latere meridiano, quod vergit ad Austrum. Quibus quadraginta bases argenteas fundes, ut binae bases singulis tabulis per duos angulos subjiciantur. [Col. 0274D] In latere quoque secundo tabernaculi, quod vergit ad Aquilonem, viginti tabulae erunt, quadraginta habentes bases argenteas. Binae bases singulis tabulis supponentur. Ad occidentalem vero plagam tabernaculi facies sex tabulas, et rursum alias duas quae in [Col. 0275A] angulis erigantur post tergum tabernaculi. Eruntque conjunctae a deorsum usque sursum, et una omnes compago retinebit. Duabus quoque tabulis quae in angulis ponendae sunt, similis junctura servabitur. Et erunt simul tabulae octo, bases earum argenteae sedecim, duabus basibus per unam tabulam supputatis. Facies et vectes de lignis settim, quinque ad continendas tabulas in uno latere tabernaculi, et quinque alios in altero, et ejusdem numeri ad occidentalem plagam, qui mittentur per medias tabulas a summo usque ad summum. Ipsasque tabulas deaurabis, et fundes in eis annulos aureos, per quos vectes tabulata contineant: quos operies laminis aureis. Et eriges tabernaculum juxta exemplum quod tibi in monte monstratum est. Facies et velum dei hyacintho, [Col. 0275B] et purpura coccoque bis tincto, et bysso retorta, opere plumario et pulchra varietate contextum, quod appendes ante quatuor columnas de lignis settim quae ipsae quidem deauratae erunt, et habebunt capita aurea, sed bases argenteas. Inseretur autem velum per circulos, intra quod pones arcam testimonii, et quo Sanctuarium, et sanctuarii sanctuaria dividentur. Pones et propitiatorium super arcam testimonii in sancto sanctorum: mensamque extra velum, et contra mensam candelabrum in latere tabernaculi meridiano: mensa enim stabit in parte Aquilonis. Facies et tentorium in introitu tabernaculi de hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, opere plumario. Et quinque columnas deaurabis lignorum settim, ante quas ducetur [Col. 0275C] tentorium: quarum erunt capita aurea, et bases aeneae.

[Cap. XXVII.] Facies et altare de lignis settim, quod habebit quinque cubitos in longitutidine, et totidem in latitudine, id est, quadrum, et tres cubitos in altitudine. Cornua autem per quatuor angulos ex ipso erunt, et operies illud aere. Faciesque in usus ejus lebetes ad suscipiendos cineres, et forcipes atque fuscinulas et ignium receptacula. Omnia vasa ex aere fabricabis. Craticulamque in modum retis aeneam: per cujus quatuor angulos erunt quatuor annuli aerei [ Vulg. aenei], quos pones subter arulam altaris. Eritque craticula usque ad altaris medium. Facies et vectes altaris [ Vulg. tac. altaris] de lignis settim duos, quos operies laminis aeneis, et induces [Col. 0275D] per circulos, eruntque ex utroque latere altaris ad portandum. Non solidum, sed inane et cavum intrinsecus facies illud, sicut tibi in monte monstratum est. Facies et atrium tabernaculi, in cujus plaga australi contra meridiem erunt tentoria de bysso retorta: centum cubitos unum latus tenebit in longitudine. Et columnas viginti cum basibus totidem aeneis, quae capita cum caelaturis suis habebunt argentea. Similiter in latere Aquilonis per longum erunt tentoria centum cubitorum, columnae viginti, et bases aeneae ejusdem numeri, et capita earum cum caelaturis suis argentea. In latitudine vero atrii, quod respicit ad occidentem, erunt tentoria per quinquaginta cubitos, et columnae decem, basesque [Col. 0276A] totidem. In ea quoque atrii latitudine, quae respicit ad Orientem, quinquaginta cubiti erunt. In quibus quindecim cubitorum tentoria lateri uno deputabuntur, columnaeque tres et bases totidem, et in latere altero erunt tentoria cubitos obtinentia quindecim, columnae tres, et bases totidem. In introitu vero atrii fiet tentorium cubitorum viginti ex hyacintho et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, opere plumarii: columnas habebit quatuor cum basibus totidem. Omnes columnae atrii per circuitum vestitae erunt argenti laminis, capitibus argenteis, et basibus aeneis. In longitudine occupabit atrium cubitos centum, in latitudine quinquaginta [ Vulg. quadraginta], altitudo quinque cubitorum erit. Fietque de bysso retorta, et habebit bases aeneas. Cuncta [Col. 0276B] vasa tabernaculi in omnes usus et caeremonias, tam paxillos ejus quam atrii, ex aere facies. (C. CVI.] Praecipe filiis Israel ut afferant tibi oleum de arboribus olivarum purissimum, piloque contusum, ut ardeat lucerna semper in tabernaculo testimonii, extra velum quod oppansum est testimonio. Et collocabunt eam Aaron et filii ejus, ut usque mane luceat coram Domino. Perpetuus erit cultus per successiones eorum a filiis Israel.

[C. CVII, Cap. XXVIII.] Applica quoque ad te Aaron fratrem tuum cum filiis suis de medio filiorum Israel, ut sacerdotio fungantur mihi: Aaron, Nadab, et Abiu, Eleazar, et Ithamar. [C. CVIII.] Faciesque vestem sanctam Aaron fratri tuo in gloriam et decorem. Et loqueris cunctis sapientibus corde, quos [Col. 0276C] replevi spiritu prudentiae, ut faciant vestes Aaron, in quibus sanctificatus ministret mihi. [C. CIX.] Haec autem erunt vestimenta quae facient: Rationale, et superhumerale, tunicam et lineam strictam, cidarim et balteum. Facient vestimenta sancta Aaron fratri tuo et filiis ejus, ut sacerdotio fungantur mihi. Accipientque aurum, et hyacinthum, et purpuram, coccumque bis tinctum, et byssum. Facient autem superhumerale de auro et hyacintho ac purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, opere polymito. Duas oras junctas habebit in utroque latere summitatum, ut in unum redeant. Ipsaque textura et cuncta operis varietas erit ex auro, et hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta. Sumesque duos lapides onychinos, et sculpes in eis nomina filiorum [Col. 0276D] Israel: sex nomina in lapide uno, et sex reliqua in altero, juxta ordinem nativitatis eorum. Opere sculptoris et caelatura gemmarii sculpes eos nominibus filiorum Israel, inclusos auro atque circumdatos: et pones in utroque latere superhumeralis, memoriale filiis Israel. Portabitque Aaron nomina eorum coram Domino super utrumque humerum, ob recordationem. Facies et uncinos ex auro, et duas catenulas auri purissimi sibi invicem cohaerentes, quas inseres uncinis. Rationale quoque judicii facies opere polymito juxta texturam superhumeralis, ex auro, hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta. Quadrangulum erit et duplex: mensuram palmi habebit tam in longitudine quam in latitudine. [Col. 0277A] ⁜ a Ponesque in eo quatuor ordines lapidum: in primo versu erit lapis sardius, et topazius, et smaragdus: in secundo carbunculus, sapphirus, et iaspis: in tertio ligurius, achates, et amethystus: in quarto chrysolythus, onychinus, et beryllus. Inclusi auro erunt per ordines suos. Habebuntque nomina filiorum Israel: duodecim nominibus caelabuntur, singuli lapides nominibus singulorum per duodecim tribus. Facies in Rationali catenas sibi invicem cohaerentes ex auro purissimo: et duos annulos aureos, quos pones in utraque Rationalis summitate: catenasque aureas junges annulis, qui sunt in marginibus ejus, et ipsarum catenarum extrema duobus copulabis uncinis in utroque latere superhumeralis quod Rationale respicit. Facies et duos annulos aureos, quos [Col. 0277B] pones in summitatibus Rationalis, in oris, quae e regione sunt superhumeralis, et posteriora ejus aspiciunt. Nec non et alios duos annulos aureos, qui ponendi sunt in utroque latere superhumeralis deorsum, quod respicit contra faciem juncturae inferioris, ut aptari possit cum superhumerali, et stringatur Rationale annulis suis cum annualis superhumeralis vitta hyacinthina, ut maneat junctura fabrefacta, et a se invicem Rationale et superhumerale nequeant separari. Portabitque Aaron nomina filiorum Israel in Rationali judicii super pectus suum, quando ingredietur sanctuarium, memoriale coram Domino in aeternum. Pones autem in Rationali judicii doctrinam et veritatem, quae erunt in pectore Aaron, quando ingredietur coram Domino: et gestabit judicium [Col. 0277C] filiorum Israel in pectore suo, in conspectu Domini semper. Facies et tunicam superhumeralis totam hyacinthinam, in cujus medio supra erit capitium, et ora per gyrum ejus textilis, sicut fieri solet in extremis vestium partibus, ne facile rumpatur. Deorsum vero, ad pedes ejusdem tunicae, per circuitum, quasi mala punica facies, ex hyacintho, et purpura, et cocco bis tincto, mixtis in medio tintinnabulis, ita ut tintinnabulum sit aureum et malum punicum, rursumque tintinnabulum aliud aureum et malum punicum. Et vestietur ea Aaron in officio ministerii, ut audiatur sonitus quando ingreditur et egreditur sanctuarium in conspectu Domini, et non moriatur. Facies et laminam de auro purissimo: in qua sculpes opere caelatoris, Sanctum Domino. Ligabisque [Col. 0277D] eam vitta hyacinthina, et erit super tiaram, imminens fronti pontificis. Portabitque Aaron iniquitates eorum, quae obtulerunt et sanctificaverunt [Col. 0278A] filii Israel, in cunctis muneribus et donariis suis. Erit autem lamina semper in fronte ejus, ut placatus eis sit Dominus. Stringesque tunicam bysso, et tiaram byssinam facies, et balteum opere plumarii. Porro filiis Aaron tunicas lineas parabis, et balteos ac tiaras, in gloriam et decorem: vestiesque his omnibus Aaron fratrem tuum et filios ejus cum eo. Et cunctorum consecrabis manus, sanctificabisque illos, ut sacerdotio fungantur mihi. Facies et feminalia linea, ut operiant carnem turpitudinis suae, a renibus usque ad femina: et utentur eis Aaron et filii ejus quando ingredientur tabernaculum testimonii, vel quando appropinquant ad altare ut ministrent in sanctuario, ne iniquitatis rei moriantur. Legitimum sempiternum erit Aaron, et semini ejus post eum.

[Col. 0278B] [B. XVII, C. CX, Cap. XXIX.] Sed et hoc facies, ut mihi in sacerdotium consecrentur. Tolle vitulum de armento, et arietes duos immaculatos, panesque azymos, et crustula absque fermento, quae conspersa sint oleo, lagana quoque azyma oleo lita: de simila triticea cuncta facies. Et posita in canistro offeres: vitulum autem et duos arietes, et Aaron ac filios ejus applicabis ad hostium tabernaculi testimonii. Cumque laveris patrem cum filiis [ Vulg. add. suis] aqua, indues Aaron vestimentis suis, id est, linea et tunica, et superhumerali et Rationali, quod constringes balteo. Et pones tiaram in capite ejus, et laminam sanctam super tiaram, et oleum unctionis fundes super caput ejus: atque hoc ritu consecrabitur. Filios quoque illius applicabis, [Col. 0278C] et indues tunicis lineis, cingesque balteo. Aaron scilicet et liberos ejus, et impones eis mitras: eruntque sacerdotes ⁜ b mihi religione perpetua. [C. CXI.] Postquam initiaveris manus eorum, applicabis et vitulum coram tabernaculo testimonii. Imponentque Aaron et filii ejus manus super caput illius, et mactabis eum in conspectu Domini, juxta ostium tabernaculi testimonii, sumptumque de sanguine vituli pones super cornua altaris digito tuo, reliquum autem sanguinem fundes juxta basim ejus. Sumes et adipem totum qui operit intestina, et ⁜ c reticulum jecoris ac duos renes, et adipem qui super eos est, et offeres incensum super altare: carnes vero vituli et corium et fimum combures foris extra castra, eo quod pro peccato [ Vulg. peccatis] sit. [Col. 0278D] Unum quoque arietem sumes, super cujus caput ponent Aaron et filii ejus manus. Quem cum mactaveris, tolles de sanguine ejus, et fundes circa altare [Col. 0279A] Ipsum autem arietem secabis in frusta, lotaque intestina ejus ac pedes pones super concisas carnes, et super caput illius. Et offeres totum arietem in incensum super altare. [C. CXII.] Oblatio est Domino odor suavissimus victimae Domini: Tolles quoque arietem alterum, super cujus caput Aaron et filii ejus ponent manus. Quem cum immolaveris, sumes de sanguine ipsius, et pones super extremum dextrae auriculae Aaron et filiorum ejus, et super pollices manus eorum et pedis dextri, fundesque sanguinem super altare per circuitum. Cumque tuleris de sanguine qui est super altare, et de oleo unctionis, asperges Aaron et vestes ejus, filios et vestimenta eorum. Consecratisque et ipsis, et vestibus, tolles adipem de ariete, et caudam et arvinam, quae operit [Col. 0279B] vitalia ac reticulum jecoris, et duos renes atque adipem, qui super eos est, armumque dextrum eo quod sit aries consecrationum, tortamque panis unius, crustulum conspersum oleo, laganum de canistro azymorum, quod positum est in conspectu Domini: ponesque omnia super manus Aaron, et filiorum ejus, et sanctificabis eos elevans coram Domino. Suscipiesque universa de manibus eorum: et incendes super altare in holocaustum, odorem suavissimum in conspectu Domini, quia oblatio ejus est. Sumes quoque pectusculum de ariete quo initiatus est Aaron, sanctificabisque illud elevatum coram Domino, et cedet in partem tuam. Sanctificabisque et pectusculum consecratum, et armum quem de ariete separasti, quo initiatus est Aaron et filii ejus, [Col. 0279C] cedentque in partem Aaron et filiorum ejus jure perpetuo a filiis Israel: quia [h. oblatio] primitiva sunt et initia de victimis eorum pacificis quae offerunt Domino. Vestem autem sanctam, qua utetur Aaron, habebunt filii ejus post eum, ut ungantur in ea, et consecrentur manus eorum. Septem diebus utetur illa qui pontifex pro eo fuerit constitutus de filiis ejus, et qui ingredietur tabernaculum testimonii ut ministret in sanctuario. Arietem autem consecrationis tolles, et coquens carnes ejus in loco sancto, quibus vescetur Aaron et filii ejus. Panes quoque, qui sunt in canistro, in vestibulo tabernaculi testimonii comedent, ut sit placabile sacrificium, et sanctificentur offerentium manus. Alienigena non vescetur ex iis, quia sancti sunt. Quod si [Col. 0279D] remanserit de carnibus consecratis, sive de panibus usque mane, combures reliquias igni: non comedentur, quia sanctificata sunt. Omnia quae praecepi tibi, facies super Aaron et filiis ejus. Septem diebus consecrabis manus eorum, et vitulum pro peccato offeres per singulos dies ad expiandum. Mundabisque altare cum immolaveris expiationis hostiam, et unges illud in sanctificationem. Septem diebus expiabis altare et sanctificabis, et erit sanctum sanctorum. Omnis qui tetigerit illud, sanctificabitur. Hoc est quod facies in altari: Agnos anniculos duos per singulos dies jugiter, unum agnum mane, et alterum vespere, decimam partem similae conspersae oleo tunso, quod habeat mensuram quartam partem [Col. 0280A] hin, et vinum ad libandum ejusdem mensurae in agno uno. Alterum vero agnum offeres ad vesperam juxta ritum matutinae oblationis, et juxta ea quae diximus in odorem suavitatis: sacrificium Domino, oblatione perpetua in generationes vestras, ad ostium tabernaculi testimonii coram Domino, ubi constituam ut loquar ad te. Ibique praecipiam filiis Israel, et sanctificabitur altare in gloria mea. Sanctificabo et tabernaculum testimonii cum altari, et Aaron cum filiis suis ut sacerdotio fungantur mihi. Et habitabo in medio filiorum Israel, eroque eis Deus, et scient quia ego Dominus Deus eorum, qui eduxi eos de terra Aegypti, ut manerem inter illos, ego Dominus Deus ipsorum.

[Cap. XXX.] Facies quoque altare ad adolendum [Col. 0280B] thymiama de lignis settim, habens cubitum longitudinis, et alterum latitudinis, id est, quadrangulum, et duos cubitos in altitudine. Cornua ex ipso procedent. Vestiesque illud auro purissimo, tam craticulam ejus, quam parietes per circuitum, et cornua. Facies quoque ei coronam aureolam per gyrum, et duos annulos aureos sub corona per singula latera, ut mittantur in eos vectes, et altare portetur. Ipsos quoque vectes facies de lignis settim, et inaurabis. Ponesque altare contra velum, quod ante arcam pendet testimonii coram propitiatorio, quo tegitur testimonium, ubi loquar tibi. Et adolebit incensum super eo Aaron, suave fragrans, mane. Quando componet lucernas, incendet illud: et quando collocat [ Vulg. collocabit] eas ad vesperum, uret thymiama [Col. 0280C] sempiternum coram Domino in generationes vestras. Non offeretis super eo thymiama compositionis alterius, nec oblationem, et victimam, nec liba libabitis. Et deprecabitur Aaron super cornua ejus semel per annum, in sanguine quod oblatum est pro peccato, et placabit super eo in generationibus vestris. Sanctum sanctorum erit Domino. [T. XIV.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Quando tuleris summam filiorum Israel juxta numerum, dabunt singuli pretium pro animabus suis Domino, et non erit plaga in eis cum fuerint recensiti. Hoc autem dabit omnis qui transit [h.] ad numerum, dimidium sicli juxta mensuram templi. Siclus viginti habet obolos. Media pars sicli offeretur Domino. Qui habetur in numero, a viginti annis et [Col. 0280D] supra, dabit pretium. Dives non addet ad medium sicli, et pauper nihil minuet. Susceptamque pecuniam, quae collata est a filiis Israel, trades in usus tabernaculi testimonii, ut sit monimentum eorum coram Domino, et propitietur animabus eorum. [C. CXIII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Facies et labrum aeneum cum basi sua ad lavandum: ponesque illud inter tabernaculum testimonii et altare. Et missa aqua, lavabunt in eo [ Vulg. ea] Aaron et filii ejus manus suas ac pedes, quando ingressuri sunt tabernaculum testimonii, et quando accessuri ad altare, ut offerant in eo thymiama Domino, ne forte moriantur; legitimum sempiternum erit ipsi, et semini ejus per successiones. [C. CXIV.] Locutus [Col. 0281A] que est Dominus ad Mosen, dicens: Sume tibi aromata [h. aromata prima smyrrhae electae], primae ⁜ a myrrhae electae quingentos siclos, et cinnamomi medium, id est, ducentos quinquaginta, calami similiter ducentos quinquaginta, casiae autem quingentos siclos, in pondere sanctuarii, olei de olivetis mensuram hin: faciesque unctionis oleum sanctum, unguentum compositum opere unguentarii, et unges ex eo tabernaculum testimonii, et arcam testamenti, mensamque cum vasis suis, candelabrum, et utensilia ejus, altaria thymiamatis, et holocausti, et universam supellectilem, quae ad cultum eorum pertinet. Sanctificabisque omnia, et erunt sancta sanctorum: qui tetigerit ea, sanctificabitur. Aaron et filios ejus unges, sanctificabisque [Col. 0281B] eos, ut sacerdotio fungantur mihi. Filiis quoque Israel dices: Hoc oleum unctionis sanctum erit mihi in generationes vestras. Caro hominis non ungetur ex eo, et juxta compositionem ejus non facietis aliud, quia sanctificatum est, et sanctum erit vobis. Homo quicumque tale composuerit, et dederit ex eo alieno, exterminabitur de populo suo. Dixitque Dominus ad Mosen: Sume tibi aromata, stacten et onycha, galbanum boni odoris, et thus lucidissimum, aequalis ponderis erunt omnia: Faciesque thymiama ⁜ b compositum opere unguentarii mixtum diligenter, et purum, et sanctificatione dignissimum. Cumque in tenuissimum pulverem universa contuderis, pones ex eo coram testimonio tabernaculi [ Vulg. tabernaculo testimonii], in quo [Col. 0281C] loco apparebo tibi. Sanctum sanctorum erit vobis thymiama. Talem compositionem non facietis in usus vestros, quia sanctum est Domino. Homo quicumque fecerit simile, ut odore illius perfruatur, peribit de populis suis.

[C. CXV, Cap. XXXI.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Ecce, vocavi ex nomine Beseleel filium Uri filii Hur de Tribu Juda, et implevi eum spiritu Dei, sapientia, et intelligentia, et scientia in omni opere, ad excogitandum fabre quidquid fieri potest ex auro, et argento, et aere, marmore [h. non habet, marmore], et gemmis, et diversitate lignorum. Dedique ei socium Ooliab filium [h.] Ahisamach de [Col. 0282A] tribu Dan. Et in corde omnis eruditi posui sapientiam, ut faciant cuncta quae praecepi tibi, tabernaculum foederis, et arcam testimonii, et propitiatorium, quod super eum est, et cuncta vasa tabernaculi, mensamque et vasa ejus, candelabrum purissimum cum vasis suis, et altaria thymiamatis, et holocausti, et omnia vasa eorum, labrum cum basi sua, vestes sanctas in ministerio Aaron sacerdoti et filiis ejus, ut fungantur officio suo in sacris: oleum unctionis, et thymiama aromatum in sanctuario, omnia quae praecepi tibi, facient. [C. CXVI.] Et locutus est Dominus [h. Et dixit Dominus] ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Videte ut sabbatum meum custodiatis, quia signum est inter me et vos in generationibus vestris, ut sciatis [Col. 0282B] quia ego Dominus, qui sanctifico vos. Custodite sabbatum [ Vulg. add. meum], sanctum est enim vobis: qui polluerit illud, morte morietur: qui fecerit in eo opus, peribit anima illius de medio populi sui. Sex diebus facietis opus: in die septimo sabbatum est, requies sancta Domino. Omnis qui fecerit opus in hac die, morietur. Custodiant filii Israel sabbatum, et celebrent illud in generationibus suis. Pactum est sempiternum inter me et Filios Israel, signumque perpetuum. Sex enim diebus fecit Dominus coelum et terram, et in septimo ab opere cessavit. [T. XV, B. XIX, Cap. CXXVII.] Deditque Dominus Mosi, completis hujuscemodi sermonibus in monte Sinai, duas tabulas testimonii lapideas, scriptas digito Dei.

[Col. 0282C] [C. CXVIII, Cap. XXXII.] Videns autem populus quod moram faceret descendendi de monte Moses, congregatus adversus Aaron, ait: Surge, fac nobis deos, qui nos praecedant: Mosi enim huic viro, qui nos eduxit de terra Aegypti, ignoramus quid acciderit. Dixitque ad eos Aaron: Tollite inaures aureas de uxorum filiorumque et filiarum vestrarum auribus, et afferte ad me. Fecitque populus quae jusserat, deferens inaures ad Aaron. Quas cum ille accepisset, formavit opere fusorio, et fecit ex eis vitulum conflatilem. Dixeruntque: Hi sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti. Quod cum vidisset Aaron, aedificavit altare coram ⁜ c eo [h. [Col. 0283A] coram monte], et praeconis voce clamavit dicens: Cras solemnitas Domini est. Surgentesque mane obtulerunt holocausta, et hostias pacificas, et sedit populus comedere, et bibere, et surrexerunt ludere. [C. CXIX.] Locutus est autem Dominus ad Mosen: Vade, descende: peccavit populus tuus, quem eduxisti de terra Aegypti. Recesserunt cito de via, quam ostendisti eis: feceruntque sibi vitulum conflatilem, et adoraverunt, atque immolantes ei hostias, dixerunt: Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti. Rursumque ait Dominus ad Mosen: Cerno quod populus iste durae cervicis sit: dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos, faciamque te in gentem magnam. [C. CXX.] Moses autem orabat Dominum Deum suum, [Col. 0283B] dicens: Cur, Domine, irascitur furor tuus contra populum tuum, quem eduxisti de terra Aegypti, in fortitudine magna, et in manu robusta? Ne, quaeso, dicant Aegyptii: Callide eduxit eos, ut interficeret in montibus, et deleret e terra: quiescat ira tua, et esto placabilis super nequitia populi tui. Recordare Abraham, Isaac, et Israel, servorum tuorum, quibus jurasti per temetipsum, dicens: Multiplicabo semen vestrum sicut stellas coeli, et universam terram hanc, de qua locutus sum, dabo semini vestro, et possidebitis eam semper. Placatusque est Dominus, ne faceret malum quod locutus fuerat adversus populum suum. [C. CXXI.] Et reversus est Moses de monte, portans duas tabulas testimonii ⁜ a in manu sua, scriptas ex utraque parte, et factas opere Dei: [Col. 0283C] scriptura quoque Dei erat sculpta in tabulis. Audiens autem Josue tumultum populi vociferantis, dixit ad Mosen: Ululatus pugnae auditur in castris. Qui respondit: Non est clamor adhortantium ad pugnam, neque vociferatio compellentium ad fugam; sed vocem cantantium ego audio. Cumque appropinquasset ad castra, vidit vitulum, et choros, iratusque valde projecit de manu tabulas, et confregit eas ad radicem montis: arripiensque vitulum quem fecerant, combussit, et contrivit usque ad pulverem, quem sparsit in aquam, et dedit ex eo potum filiis Israel. [C. CXXII.] Dixitque ad Aaron: Quid tibi fecit hic populus, ut induceres super eum peccatum maximum? Cui ille respondit: Ne indignetur dominus meus: tu enim nosti populum istum, quod pronus [Col. 0283D] sit ad malum: dixerunt mihi: Fac nobis deos, qui praecedant nos: huic enim Mosi qui eduxit nos de terra Aegypti, nescimus quid acciderit. Quibus [Col. 0284A] ego dixi: Quis vestrum habet aurum? Tulerunt, et dederunt mihi: et projeci illud in ignem, egressusque est hic vitulus. Videns ergo Moyses populum quod esset nudatus (spoliaverat enim eum Aaron propter ignominiam sordis, et inter hostes nudum constituerat). [C. CXXIII.] Et stans in porta castrorum ait: Si quis est Domini, jungatur mihi. Congregatique sunt ad eum omnes filii Levi: quibus ait: Haec dicit Dominus Deus Israel: Ponat vir gladium super femur suum: ite, et redite de porta usque ad portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem, et amicum, et proximum suum. Feceruntque filii Levi juxta sermonem Mosi, cecideruntque in die illa quasi ⁜ b tria millia hominum. Et ait Moses: Consecrastis manus vestras hodie Domino, unusquisque [Col. 0284B] in filio, et fratre suo, ut detur vobis benedictio. [C. CXXIV.] Facto autem die altero, locutus est Moses ad populum: Peccastis peccatum maximum: ascendam ad Dominum, si quomodo eum quivero deprecari pro scelere vestro. Reversusque ad Dominum, ait: Obsecro, peccavit populus iste peccatum maximum, feceruntque sibi deos aureos: aut dimitte eis hanc noxam, aut si non facis, dele me de libro tuo quem scripsisti. Cui respondit Dominus: Qui peccaverit mihi, delebo eum de libro meo: tu autem vade, et duc populum istum quo locutus sum tibi: angelus meus praecedet te. Ego autem in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum. Percussit ergo Dominus populum pro reatu vituli, quem fecit Aaron.

[Col. 0284C] [C. CXXV, Cap. XXXIII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Vade, ascende de loco isto, tu, et populus tuus [h. non habet, tuus] quem eduxisti de terra Aegypti, in terram quam juravi Abraham, Isaac, et Jacob, dicens: Semini tuo dabo eam: et mittam praecursorem tui angelum, ut ejiciam Chananaeum, et Amorrhaeum, et Hetthaeum, et Pherezaeum, et Hevaeum, et Jebusaeum, et intres in terram fluentem lacte et melle. Non enim ascendam tecum, quia populus durae cervicis es: ne forte disperdam te in via. Audiensque populus sermonem hunc pessimum, luxit: et nullus ex more indutus est cultu suo. [C. CXXVI.] Dixitque Dominus ad Mosen: Loquere filiis Israel: Populus durae cervicis es, semel ascendam in medio tui, et delebo te. [Col. 0284D] Jam nunc depone ornatum tuum, ut sciam quid faciam tibi. Deposuerunt ergo filii Israel ornatum suum a monte Horeb. [T. XVI.] Moses quoque tollens [Col. 0285A] tabernaculum, tetendit extra castra procul, vocavitque nomen ejus, Tabernaculum foederis. Et omnis populus, qui habebat aliquam quaestionem, egrediebatur ad tabernaculum foederis, extra castra. Cumque egrederetur Moses ad tabernaculum, surgebat universa plebs, et stabat unusquisque in ostio papilionis sui, aspiciebantque tergum Mosi, donec ingrederetur tentorium. Ingresso autem illo tabernaculum foederis, descendebat columna nubis, et stabat ad ostium, loquebaturque cum Mose. Cernentibus universis quod columna nubis staret ad ostium tabernaculi. Stabantque ipsi, et adorabant per fores tabernaculorum suorum [C. CXXVII.] Loquebatur autem Dominus ad Mosen facie ad faciem, sicut loqui solet homo ad amicum suum. Cumque [Col. 0285B] ille reverteretur in castra, minister ejus Josue filius Non, puer, non recedebat de tabernaculo. Dixit autem Moses ad Dominum: Praecipis ut educam populum istum: et non indicas mihi quem missurus sis mecum, praesertim cum dixeris: Novi te ex nomine [h. Notescam tibi in nomine], et invenisti gratiam coram me. [C. CXXVIII.] Si ergo inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi ⁜ a viam tuam, ut sciam te, et inveniam gratiam ante oculos tuos: respice populum tuum gentem hanc. Dixit Dominus: Facies mea praecedet te, et requiem dabo tibi. Et ait Moses: Si non tu ipse praecedes, ne educas nos de loco isto. In quo enim scire poterimus ego et populus tuus, invenisse nos gratiam in conspectu tuo, nisi ambulaveris nobiscum, ut glorificemur [Col. 0285C] ab omnibus populis qui habitant super terram? Dixit autem Dominus ad Mosen: Et verbum istud, quod locutus es, faciam: invenisti enim gratiam coram me, et teipsum novi ex nomine [h. notescam tibi in nomine]. Qui ait: Ostende mihi gloriam tuam. Respondit: Ego ostendam omne bonum tibi, et vocabo in nomine Domini coram te; et miserebor cui voluero, et clemens ero in quem mihi placuerit [h. Hoc est, ostendam tibi quomodo me debeas deprecari, et ad misericordiam flectere]. [Col. 0286A] Rursumque ait: Non poteris videre faciem meam: non enim videbit me homo, et vivet. Et iterum: Ecce, inquit, est locus apud me, et stabis supra petram. Cumque transibit gloria mea, ponam te in foramine petrae, et protegam dextera mea, donec transeam: tollamque manum meam, et videbis posteriora mea: faciem autem meam videre non poteris.

[B. XX, C. CXXIX, Cap. XXXIV.] Ac deinceps: Praecide, ait, tibi duas tabulas lapideas instar priorum, et scribam super eas verba, quae habuerunt tabulae quas fregisti. Esto paratus mane, ut ascendas statim in montem Sinai, stabisque mecum super verticem montis. Nullus ascendat tecum, nec videatur quispiam per totum montem: oves quoque et boves [Col. 0286B] non pascantur e contra. Excidit ergo duas tabulas lapideas, quales ante fuerant: et de nocte consurgens a cendit in montem Sinai, sicut ei praeceperat Dominus, portans secum tabulas. Cumque descendisset Dominus per nubem, stetit ⁜ b ibidem cum eo [id est, cum Mose, sic habet in h.], invocans in nomine Domini. ⁜ c Et transiens Dominus coram eo, ait: Dominator Domine Deus, misericors et clemens, patiens et multae miserationis, ac verax, qui custodis misericordiam in millia: qui aufers iniquitatem, et scelera, atque peccata, nullusque apud te per se innocens est. Qui reddis iniquitatem patrum filiis ac nepotibus, in tertiam et quartam progeniem. Festinusque Moses, curvatus est pronus in terram, et adorans ait: Si inveni gratiam in conspectu tuo, Domine, obsecro [Col. 0286C] ut gradiaris nobiscum (populus enim durae cervicis est) et auferas iniquitates nostras atque peccata, nosque possideas. Respondit Dominus: Ego inibo pactum videntibus cunctis, signa faciam quae numquam sunt visa super terram, nec in ullis gentibus: ut cernat populus, in cujus es medio, opus Domini terribile quod facturus sum. Observa cuncta quae hodie mandavit ( Vulg. mando) tibi: ego ipse ejiciam ante faciem tuam Amorrhaeum, et Chananaeum, et Hetthaeum, Pherezaeum quoque, et Hevaeum, et Jebusaeum. [Col. 0287A] Cave ne umquam cum habitatoribus terrae illius jungas amicitias, quae tibi sint in ruinam: sed aras eorum destrue, confringe statuas, lucosque succide: noli adorare Deum alienum. Dominus zelotes nomen ejus, Deus est aemulator. Ne ineas pactum cum hominibus illarum regionum: ne, cum fornicati fuerint cum diis suis, et adoraverint simulacra eorum, vocet te quispiam, et ( Vulg. ut) comedas de immolatis. Nec uxorem de filiabus eorum accipias filiis tuis: ne postquam ipsae fuerint fornicatae, fornicari faciant et filios tuos in deos suos. Deos conflatiles non facies tibi. Solemnitatem azymorum custodies. Septem diebus vesceris azymis, sicut praecepi tibi, in tempore mensis novorum: mense enim verni temporis egressus es de Aegypto. [Col. 0287B] [C. CXXX.] Omne quod aperit vulvam generis masculini, meum erit, de cunctis animantibus, tam de bobus, quam de ovibus, meum erit. Primogenitum asini redimes ove: sin autem nec pretium pro eo dederis, occidetur. Primogenitum filiorum tuorum redimes: nec apparebis in conspectu meo vacuus. Sex diebus operaberis, die septimo cessabis arare et metere. Solemnitatem hebdomadarum facies tibi in primitiis frugum messis tuae triticeae, et solemnitatem, quando redeunte anni tempore cuncta conduntur. Tribus temporibus anni apparebit omne masculinum tuum in conspectu omnipotentis Domini Dei Israel. Cum enim tulero gentes a facie tua, et dilatavero terminos tuos, nullus insidiabitur terrae tuae, ascendente te, et apparente in conspectu Domini [Col. 0287C] Dei tui ter in anno. Non immolabis super fermento sanguinem hostiae meae: neque residebit mane de victima solemnitatis Phase. Primitias frugum terrae tuae offeres in domo Domini Dei tui. Non coques haedum in lacte matris suae. [T. XVII, C. CXXXI.] Dixitque Dominus ad Mosen: Scribe tibi verba haec, quibus et tecum et cum Israel pepigi foedus. Fuit ergo ibi cum Domino quadraginta dies et quadraginta noctes: panem non comedit, et aquam non bibit, et scripsit in tabulis verba foederis decem. [C. CXXXII.] Cumque descenderet Moses de monte Sinai, tenebat duas tabulas testimonii, et ignorabat quod cornuta esset facies sua ex consortio sermonis Dei. Videntes autem Aaron et filii Israel cornutam Mosi faciem, timuerunt prope accedere. Vocatique [Col. 0287D] ab eo, reversi sunt tam Aaron quam principes synagogae. Et postquam locutus est, venerunt ad eum etiam omnes filii Israel: quibus praecepit cuncta quae audierat a Domino in monte Sinai; impletisque sermonibus, posuit velamen super faciem suam. Quod ingressus ad Dominum, et loquens cum eo, auferebat donec exiret, et tunc loquebatur ad filios Israel omnia quae sibi fuerant imperata. Qui videbant faciem egredientis Mosi esse cornutam, sed operiebat ille rursus faciem suam, si quando loquebatur ad eos.

[Col. 0288A] [C. CXXXIII, Cap. XXXV.] Igitur congregata omni turba filiorum Israel, dixit ad eos: Haec sunt quae jussit Dominus fieri. Sex diebus facietis opus: septimus dies erit vobis sanctus, sabbatum, et requies Domini: qui fecerit opus in eo, occidetur. Non succendetis ignem in omnibus habitaculis vestris per diem sabbati. [C. CXXXIV.] Et ait Moses ad omnem catervam filiorum Israel: Iste est sermo quem praecepit Dominus, dicens: Separate apud vos primitias [h. oblationes] Domino: Omnis voluntarius et prompto [ Vulg. prono] animo offerat eas Domino: aurum, argentum, et aes, hyacinthum et purpuram, coccumque bis tinctum, et byssum, pilos caprarum, et pelles arietum rubricatas, et ianthinas, ligna settim, et oleum ad luminaria concinnanda, [Col. 0288B] et ut conficiatur unguentum, et thymiama suavissimum, lapides onychinos, ⁜ a et gemmas ad ornatum superhumeralis et rationalis. Quisquis vestrum est sapiens, veniat et faciat quod Dominus imperavit. Tabernaculum scilicet et tectum ejus, atque operimentum, annulos, et tabulata cum vectibus, paxillos et bases: Arcam et vectes, propitiatorium, et velum quod ante illud oppanditur: Mensam cum vectibus et vasis, et propositionis panibus: Candelabrum ad luminaria sustentanda, vasa illius et lucernas, et oleum ad nutrimenta ignium: Altare thymiamatis, et vectes, oleum unctionis et thymiama ex aromatibus: Tentorium ad ostium tabernaculi: Altare holocausti, et craticulam ejus aeneam cum vectibus et vasis suis: labrum et basim ejus: [Col. 0288C] Cortinas atrii cum columnis et basibus, tentorium in foribus vestibuli, paxillos tabernaculi et atrii cum funiculis suis: Vestimenta, quorum usus est in ministerio sanctuarii, vestes Aaron pontificis ac filiorum ejus, ut sacerdotio fungantur mihi. Egressaque omnis multitudo filiorum Israel de conspectu Mosi, obtulit [ Vulg. obtulerunt] mente promptissima atque devota primitias [h. oblationes] Domino, ad faciendum opus tabernaculi testimonii. Quidquid in cultum et ad vestes sanctas necessarium erat, viri cum mulieribus praebuerunt armillas et inaures, annulos et dextraria: omne vas aureum in donaria Domini separatum est. Si quis habuit [ Vulg. habebat] hyacinthum, et purpuram, coccumque bis tinctum, byssum et pilos caprarum, pelles arietum rubricatas, et ianthinas, [Col. 0288D] argenti et aeris metalla, obtulerunt Domino, lignaque settim in varios usus. Sed et mulieres doctae dederunt quae neverant, hyacinthum, purpuram, et vermiculum, ac byssum, et pilos caprarum, sponte propria cuncta tribuentes. Principes vero obtulerunt lapides onychinos, et gemmas ad superhumerale et rationale, aromataque et oleum ad luminaria concinnanda, et ad praeparandum unguentum, et thymiama odoris suavissimi componendum. Omnes viri et mulieres mente devota obtulerunt donaria, ut fierent opera, quae jusserat Dominus per [Col. 0289A] manum Mosi. Cuncti filii Israel voluntaria Domino dedicaverunt. [C. CXXXV.] Dixitque Moses ad filios Israel: Ecce, vocavit Dominus ex nomine Beseleel filium Uri filii Hur de tribu Juda. Implevitque eum spiritu Dei, sapientia et intelligentia, et scientia, et omni doctrina, ad excogitandum, et faciendum opus in auro et argento, et aere, sculpendisque lapidibus, et opere carpentario, quidquid fabre adinveniri potest, dedit in corde ejus: Ooliab quoque filium Ahisamach de tribu Dan: ambos erudivit sapientia, ut faciant opera abietarii, polymitarii, ac plumarii, de hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso, et texant omnia, ac nova quaeque reperiant.

[Cap. XXXVI.] Fecit ergo Beseleel, et Ooliab, et omnis vir sapiens, quibus dedit Dominus sapientiam [Col. 0289B] et ⁜ a intellectum, ut scirent fabre operari quae in usus sanctuarii necessaria sunt, et quae praecepit Dominus. Cumque vocasset eos Moses, et omnem eruditum virum, cui dederat Dominus sapientiam, et qui sponte sua obtulerant se ad faciendum opus, tradidit eis universa donaria filiorum Israel. Qui cum instarent operi, quotidie mane vota populus offerebat. Unde artifices venire compulsi, dixerunt Mosi: Plus offert populus quam necessarium est. Jussit ergo Moses praeconis voce cantari: Nec vir nec mulier quidquam ultra offerat in opere sanctuarii. Sicque cessatum est a muneribus offerendis, eo quod oblata sufficerent, et superabundarent. Feceruntque omnes corde sapientes ad explendum opus tabernaculi, cortinas decem, de bysso retorta, et [Col. 0289C] hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, opere vario et arte polymita: quarum una habebat in longitudine viginti octo cubitos, et in latitudine quatuor, una mensura erat omnium cortinarum. Conjunxitque cortinas quinque, alteram alteri, et alias quinque sibi invicem copulavit. Fecit et ansas hyacinthinas in ora cortinae unius ex utroque latere, et in ora cortinae alterius similiter, ut contra se invicem verirent ansae, et mutuo jungerentur. Unde et quinquaginta fudit circulos, aureos, qui morderent cortinarum ansas, et fieret unum tabernaculum. Fecit et saga undecim de pilis caprarum ad operiendum tectum tabernaculi: unum sagum in longitudine habebat cubitos triginta, et in latitudine cubitos quatuor: unius mensurae erant omnia saga, [Col. 0289D] quorum quinque junxit seorsum, et sex alia separatim. Fecitque ansas quinquaginta in ora sagi unius, et quinquaginta in ora sagi alterius, ut sibi invicem jungerentur. Et fibulas aeneas quinquaginta, quibus necteretur tectum, ut unum pallium ex omnibus sagis fieret. Fecit et opertorium tabernaculi de pellibus arietum rubricatis: aliudque desuper velamentum de [Col. 0290A] pellibus lanthinis. Fecit et tabulas tabernaculi de lignis settim stantes. Decem cubitorum erat longitudo tabulae unius, et unum ac semis cubitum latitudo retinebat: Binae incastraturae erant per singulas tabulas, ut altera alteri jungeretur. Sic fecit in omnibus tabulis tabernaculi. E quibus viginti ad plagam meridianam erant contra Austrum, cum quadraginta basibus argenteis. Duae bases sub una tabula ponebantur ex utraque angulorum parte, ubi incastraturae laterum in angulis terminantur. Ad plagam quoque tabernaculi, quae respicit ad Aquilonem, fecit viginti tabulas, cum quadraginta basibus argenteis, duas bases per singulas tabulas. Contra Occidentem vero, id est, ad eam partem tabernaculi, quae mare respicit, fecit sex tabulas, et duas alias [Col. 0290B] per singulos angulos tabernaculi retro: quae junctae erant a deorsum usque sursum, et in unam compagem pariter ferebantur. Ita fecit ex utraque parte per angulos; ut octo essent simul tabulae, et haberent bases argenteas sedecim, binas scilicet bases sub singulis tabulis. Fecit et vectes de lignis settim, quinque ad continendas tabulas unius lateris tabernaculi, et quinque alios ad alterius lateris tabulas coaptandas, et extra hos, quinque alios vectes ad occidentalem plagam tabernaculi contra mare. Fecit quoque vectem alium, qui per medias tabulas ab angulo usque ad angulum perveniret. Ipsa autem tabulata deauravit ⁜ b et circulos eorum, fecit aureos, per quos vectes induci possent; quos et ipsos laminis aureis operuit. Fecit et velum de hyacintho, [Col. 0290C] purpura, vermiculo, ac bysso retorta, opere polymitario, varium atque distinctum, et quatuor columnas de lignis settim, quas cum capitibus deauravit, fusis basibus earum argenteis. Fecit et tentorium in introitu tabernaculi, ex hyacintho, purpura, vermiculo, byssoque retorta, opere plumarii, et columnas quinque cum capitibus suis, quas operuit auro, basesque earum fudit aeneas.

[C. CXXXVI, Cap. XXXVII.] Fecit autem Beseleel et arcam de lignis settim, habentem duos semis cubitos in longitudine, et cubitum ac semissem in latitudine, altitudo quoque unius cubiti fuit et dimidii, vestivitque eam auro purissimo intus ac foris. Et fecit illi coronam auream per gyrum, conflans quatuor annulos aureos per quatuor angulos ejus: [Col. 0290D] duos annulos in latere uno, et duos in altero. Vectes quoque fecit de lignis settim, quos vestivit auro, et quos misit in annulos, qui erant in lateribus arcae ad portandum eam. Fecit et propitiatorium, id est, oraculum, de auro mundissimo, duorum cubitorum et dimidii in longitudine, et cubiti ac semis in latitudine. Duos etiam Cherubim ex auro ductili, quos [Col. 0291A] posuit ex utraque parte propitiatorii: Cherub unum in summitate unius partis, et Cherub alterum in summitate partis alterius: duos Cherubim in singulis summitatibus propitiatorii: extendentes alas, et tegentes propitiatorium, seque mutuo et illud respectantes. Fecit et mensam de lignis settim in longitudine duorum cubitorum, et in latitudine unius cubiti, quae habebat in altitudine [ Vulg. latitudine] cubitum ac semissem. Circumdeditque eam auro mundissimo, et fecit illi labium aureum per gyrum, ipsique labio coronam auream interrasilem quatuor digitorum, et super eamdem, alteram coronam auream. Fudit et quatuor circulos aureos, quos posuit in quatuor angulis per singulos pedes mensae contra coronam: misitque in eos vectes, ut possit mensa [Col. 0291B] portari. Ipsos quoque vectes fecit de lignis settim, et circumdedit eos auro. Et vasa ad diversos usus mensae, acetabula, phialas, cyathos, et thuribula, ex auro puro, in quibus offerenda sunt libamina. Fecit et candelabrum ductile de auro mundissimo. De cujus vecte calami, scyphi, sphaerulae ac lilia procedebant: sex in utroque latere, tres calami ex parte una, et tres ex altera: tres scyphi in nucis modum per calamos singulos, sphaerulaeque simul et lilia, et tres scyphi instar nucis in calamo altero, sphaerulaeque simul et lilia. Aequum erat opus sex calamorum, qui procedebant de stipite candelabri. In ipso autem vecte erant quatuor scyphi in nucis modum, sphaerulaeque per singulos simul et lilia. Et sphaerulae sub duobus calamis per loca tria, qui simul [Col. 0291C] sex fiunt calami procedentes de vecte uno. Et sphaerulae igitur, et calami ex ipso erant, universa ductilia ex auro purissimo. Fecit et lucernas septem cum emunctoriis suis, et vasa, ubi quae emuncta sunt exstinguantur, de auro mundissimo: Talentum auri appendebat candelabrum cum omnibus vasis suis. Fecit et altare thymiamatis de lignis settim, habens per quadrum singulos cubitos, et in altitudine [ Vulg. latitudine] duos: e cujus angulis procedebant cornua. Vestivitque illud auro purissimo, cum craticula ac parietibus et cornibus. Fecitque ei coronam aureolam per gyrum, et duos annulos aureos sub corona per singula latera, ut mittantur in eos vectes, et possit altare portari. Ipsos autem vectes fecit de lignis settim, et operuit laminis aureis. [Col. 0291D] Composuit et oleum ad sanctificationis unguentum, et thymiama de aromatibus mundissimis, opere pigmentarii.

[Cap. XXXVIII.] Fecit et altare holocausti de lignis settim, quinque cubitorum per quadrum, et trium in altitudine: cujus cornua de angulis procedebant: operuitque illud aeneis laminis. Et in usus [Col. 0292A] ejus paravit ex aere vasa diversa, lebetes, forcipes, fuscinulas, uncinos et ignium receptacula. Craticulamque ejus in modum retis fecit aeneam, et subter eam in altaris medio arulam, fusis quatuor annulis per totidem retiaculi summitates, ad immittendos vectes ad portandum: quos et ipsos fecit de lignis settim, et operuit laminis aeneis: induxitque in circulos, qui in altaris lateribus eminebant. Ipsum autem altare non erat solidum, sed cavum ex tabulatis, et intus vacuum. Fecit et labrum aeneum cum basi sua de speculis mulierum, quae excubabant in ostio tabernaculi. Fecit et atrium, in cujus australi plaga erant tentoria de bysso retorta, cubitorum centum, columnae aeneae viginti cum basibus suis, capita columnarum, et tota operis caelatura, argentea. Aeque [Col. 0292B] ad septentrionalem plagam, tentoria, columnae, basesque et capita columnarum, ejusdem mensurae, et operis, ac metalli, erant. In ea vero plaga, quae Occidentem respicit, fuere tentoria cubitorum quinquaginta, columnae decem cum basibus suis aeneae, et capita ⁜ a columnarum, et tota operis caelatura, argentea. Porro contra Orientem, quinquaginta cubitorum paravit tentoria, e quibus quindecim cubitos columnarum trium, cum basibus suis, unum tenebat latus, et in parte altera ( ⁜ b quia utraque introitum tabernaculi facit) quindecim aeque cubitorum erant tentoria, columnae tres, et bases totidem. Cuncta atrii tentoria byssus retorta texuerat. Bases columnarum fuere aeneae, capita autem earum cum [ Vulg. add. cunctis] caelaturis suis argentea; sed et ipsas columnas [Col. 0292C] atrii vestivit argento. Et in introitu ejus opere plumario fecit tentorium ex hyacintho, purpura, vermiculo, ac bysso retorta, quod habebat viginti cubitos in longitudine, altitudo vero quinque cubitorum erat, juxta mensuram, quam cuncta atrii habebant tentoria. Columnae autem in ingressu fuere quatuor cum basibus aeneis, capitaque earum et caelaturae argenteae. Paxillos quoque tabernaculi et atrii per gyrum fecit aeneos. Haec sunt instrumenta tabernaculi testimonii, quae numerata sunt juxta praeceptum Mosi in caeremoniis Levitarum per manum Ithamar filii Aaron sacerdotis: quae Beseleel filius Uri filii Hur de tribu Juda, Domino per Mosen jubente, compleverat, juncto sibi socio Ooliab filio Ahisamach de tribu Dan: qui et ipse artifex lignorum [Col. 0292D] egregius fuit, et polymitarius atque plumarius ex hyacintho, et purpura vermiculo et bysso. Omne aurum quod expensum est in opere sanctuarii, et quod oblatum est in donariis, viginti novem talentorum fuit, et septingentorum triginta siclorum, ad mensuram sanctuari. ⁜ c Numerus autem argenti de donariis populi centum talentorum et mille septingentorum [Col. 0293A] septuaginta quinque siclorum ad mensuram sanctuarii medium siclum per capita singulorum. Oblatum est autem ab his qui transierunt ad numerum a viginti annis et supra, de sexcentis tribus millibus et quingentis quinquaginta armatorum. Fuerunt praeterea centum talenta argenti, e quibus conflatae sunt bases sanctuarii, et introitus ubi velum pendet Centum bases factae sunt de talentis centum, singulis talentis per bases singulas supputatis. De mille autem septingentis et septuaginta quinque siclis [ Vulg. tac. siclis], fecit capita columnarum, quae et ipsa vestivit [h.] auro. Aeris quoque oblata sunt talenta septuaginta duo millia, et quadringenti supra sicli, ex quibus fusae sunt bases in introitu tabernaculi testimonii, et altare aeneum cum craticula [Col. 0293B] sua, omniaque vasa, quae ad usum ejus pertinent, et bases atrii tam in circuitu quam in ingressu ejus et paxilli tabernaculi atque atrii per gyrum.

(Cap. XXXIX.) De hyacintho vero et purpura, vermiculo ac bysso, fecit vestes ⁜ a ad ministrandum in sanctuario, et vestes sanctas, quibus indueretur Aaron (quando ministrabat in sanctis), sicut praecepit Dominus Mosi. Fecit igitur superhumerale de auro, hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, opere polymitario: inciditque bracteas aureas, et extenuavit in fila, ut possent torqueri cum priorum colorum subtegmine, duasque oras sibi invicem copulatas in utroque latere summitatum, et balteum ex iisdem coloribus, sicut praeceperat Dominus Mosi. Paravit et duos lapides onychinos, [Col. 0293C] astrictos et inclusos auro, et sculptos arte gemmaria nominibus filiorum Israel: posuitque eos in lateribus superhumeralis, in monimentum filiorum Israel, sicut praeceperat Dominus Mosi. Fecit et Rationale opere polymito juxta opus superhumeralis, ex auro, hyacintho, purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta: quadrangulum, duplex, mensurae palmi. Et posuit in eo gemmarum ordines quatuor. In primo versu erat sardius, topazius, smaragdus. In secundo, carbunculus, sapphirus, iaspis. In tertio, ligurius, achates, amethystus. In quarto, chrysolithus, onychinus, beryllus, circumdati et inclusi auro [Col. 0294A] per ordines suos. Ipsique lapides duodecim, sculpti erant nominibus duodecim tribuum Israel, singuli per nomina singulorum. Fecerunt in Rationali et catenulas sibi invicem cohaerentes, de auro purissimo, et duos uncinos, totidemque annulos aureos. Porro annulos posuerunt in utroque latere Rationalis, e quibus penderent duae catenae aureae, quas inseruerunt uncinis, qui superhumeralis angulis eminebant. Haec et ante et retro ita conveniebant sibi, ut superhumerale et rationale mutuo necterentur, stricta ad balteum, et annulis lortius capulata, quos jungebat vitta hyacinthina, ne laxa fluerent, et a se invicem moverentur, sicut praecepit Dominus Mosi. Fecerunt quoque tunicam superhumeralis totam hyacinthinam, et capitium in superiori parte contra medium, [Col. 0294B] oramque per gyrum capitii textilem: deorsum autem ad pedes mala punica ex hyacintho, purpura, vermiculo, ac bysso retorta, et tintinnabula de auro mundissimo, quae posuerunt inter malogranata, in extrema parte tunicae per gyrum: tintinnabulum autem aureum, et malum punicum, quibus ornatus incedebat pontifex quando ministerio fungebatur, sicut praeceperat Dominus Mosi. Fecerunt et tunicas byssinas opere textili Aaron et filiis ejus, et mitras cum coronulis suis ex bysso: feminalia quoque linea, byssina: cingulum vero de bysso retorta, hyacintho, purpura, ac vermiculo ⁜ b bis tincto, arte plumaria, sicut praeceperat Dominus Mosi. Fecerunt et laminam sacrae venerationis de auro purissimo, scripseruntque in ea opere gemmario, Sanctum Domini, et [Col. 0294C] strinxerunt eam cum mitra vitta hyacinthina, sicut praeceperat Dominus Mosi. Perfectum est igitur omne opus tabernaculi, et tecti testimonii: feceruntque filii Israel cuncta quae praeceperat Dominus Mosi. Et obtulerunt tabernaculum et tectum et universam supellectilem, annulos, tabulas, vectes, columnas ac bases, opertorium de pellibus arietum rubricatis, et aliud operimentum de ianthinis pellibus, velum, arcam, vectes, propitiatorium, mensam cum vasis suis et propositionis panibus: candelabrum, lucernas, et utensilia earum cum oleo, altare aureum, et unguentum, thymiama ex aromatibus, et tentorium [Col. 0295A] in introitu tabernaculi: altare aeneum, retiaculum, vectes, et vasa ejus omnia: labrum cum basi sua: tentoria atrii, et columnas cum basibus suis, tentorium in introitu atrii, funiculosque illius et paxillos. Nihil ex vasis defuit, quae in ministerium tabernaculi, et in tectum foederis jussa sunt fieri. Vestes quoque ad ministrandum in sanctuario, et vestes sanctas quibus sacerdotes utuntur, Aaron [ Vulg. quibus sacerdotes utuntur in sanctuario Aaron] scilicet et filii ejus, obtulerunt filii Israel, sicut praeceperat Dominus. Quae postquam Moses cuncta vidit expleta, benedixit eis.

[C. CXXXVII, Cap. XL.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Mense primo, die prima mensis, eriges tabernaculum testimonii, et pones in eo [Col. 0295B] arcam, demittesque ante illam velum, et illata mensa, pones super eam quae rite praecepta sunt. Candelabrum stabit cum lucernis suis, et altare aureum in quo adoletur incensum, coram arca testimonii. Tentorium in introitu tabernaculi pones, et ante illud altare holocausti: labrum inter altare et tabernaculum, quod implebis aqua. Circumdabisque atrium tentoriis, et ingressum ejus. Et assumpto unctionis oleo, unges tabernaculum cum vasis suis, ut sanctificentur: altare holocausti et omnia vasa ejus: labrum cum basi sua: omnia unctionis oleo consecrabis, ut sint sancta sanctorum. Applicabisque Aaron et filios ejus ad fores tabernaculi testimonii, et lotos aqua indues sanctis vestibus, ut ministrent mihi, et unctio eorum in sacerdotium proficiat sempiternum. [Col. 0295C] Fecitque Moses omnia, quae praeceperat Dominus. [T. XVII, C. CXXXVIII.] Igitur mense primo anni secundi, in prima die mensis, collocatum est tabernaculum. Erexitque illud Moses, et posuit tabulas ac bases et vectes, statuitque columnas, et [Col. 0296A] expandit tectum super tabernaculum, imposito desuper operimento, sicut Dominus imperaverat. Posuit et testimonium in arca, subditis infra vectibus, et oraculum desuper. Cumque intulisset arcam in tabernaculum, appendit ante eam velum, ut expleret Domini jussionem. Posuit et mensam in tabernaculo testimonii ad plagam septentrionalem extra velum, ordinatis coram propositionis panibus, sicut praeceperat Dominus Mosi. Posuit et candelabrum in tabernaculo testimonii e regione mensae in parte australi, locatis per ordinem lucernis, juxta praeceptum Domini. Posuit et altare aureum sub tecto testimonii contra velum, et adolevit super eo incensum aromatum, sicut jusserat Dominus Mosi. Posuit et tentorium in introitu tabernaculi [ Vulg. add. testimonii], [Col. 0296B] et altare holocausti in vestibulo testimonii, offerens in eo holocaustum, et sacrificia, ut Dominus imperarat. Labrum quoque statuit inter tabernaculum testimonii et altare, implens illud aqua. Laveruntque Moses et Aaron, ac filii ejus manus suas et pedes, cum ingrederentur tectum foederis, et accederent ad altare, sicut praeceperat Dominus Mosi. Erexit et atrium per gyrum tabernaculi et altaris, ducto in introitu ejus tentorio [C. CXXXIX.] Postquam omnia perfecta sunt, operuit nubes tabernaculum testimonii, et gloria Domini implevit illud. Nec poterat Moses ingredi tectum foederis, nube operiente omnia, et majestate Domini coruscante, quia cuncta nubes operuerat. Siquando nubes tabernaculum deserebat, proficiscebantur filii Israel [Col. 0296C] per turmas suas: si pendebat desuper, manebant in eodem loco. Nubes quippe Domini incubabat per diem tabernaculo, et ignis in nocte, videntibus cunctis populis Israel per cunctas mansiones suas.

[Col. 0295] Explicit liber Elle Smoth, id est, Exodus.

[Col. 0299D] [T. I, B. I, C. I, Cap. I.] Vocavit autem Mosen, et locutus est ei Dominus de tabernaculo testimonii, dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Homo qui obtulerit ex vobis hostiam Domino de pecoribus, id est de bobus et ovibus offerens victimas, si holocaustum fuerit ejus [Col. 0300D] oblatio, ac de armento, masculum immaculatum offeret ad ostium tabernaculi testimonii, ad placandum sibi Dominum, ponetque manum super caput hostiae, et acceptabilis erit, atque in expiationem ejus proficiens. Immolabitque vitulum coram Domino: [Col. 0301A] offerent filii Aaron sacerdotes sanguinem ejus, fundentes per altaris circuitum, quod est ante ostium tabernaculi: detractaque pelle hostiae, artus in frusta concident, et subjicient in altari ignem, strue lignorum ante composita, et membra, quae caesa sunt, desuper ordinantes, caput videlicet, et cuncta quae adhaerent jecori, intestinis et pedibus lotis aqua: adolebitque ea sacerdos super altare in holocaustum et suavem odorem Domino. Quod si de pecoribus oblatio est, de ovibus, sive de capris holocaustum, ⁜ a masculum, absque macula offeret: immolabitque ad latus altaris, quod respicit ad Aquilonem, coram Domino: sanguinem vero illius fundent super altare filii Aaron per circuitum, dividentque membra, caput et omnia quae adhaerent jecori, et [Col. 0301B] imponent super ligna, quibus subjiciendus est ignis: intestina vero et pedes lavabunt aqua. Et oblata omnia adolebit sacerdos super altare, in holocaustum et odorem suavissimum Domino. Si autem de avibus, holocausti oblatio fuerit Domino, de turturibus, aut pullis columbae, offerat eam sacerdos ad altare, et retorto ad collum capite, ac rupto vulneris loco, decurrere faciet sanguinem super crepidinem altaris, vesiculam vero gutturis, et plumas projiciet propter altare ad orientalem plagam, in loco in quo cineres effundi solent, confringetque ascellas ejus, et non secabit, nec ferro dividet eam, et adolebit super altare, lignis igne supposito. Holocaustum est e oblatio suavissimi odoris Domino.

[Cap. II.] Anima cum obtulerit oblationem [h. munera] [Col. 0301C] sacrificii Domino, simila erit ejus oblatio, fundetque super eam oleum, et ponet thus, ac deferet ad filios Aaron sacerdotes, quorum unus tollet pugillum plenum similae et olei, ac totum thus, et ponet memoriale super altare, in odorem suavissimum Domino: quod autem reliquum fuerit de sacrificio, erit Aaron et filiorum ejus, sanctum sanctorum de oblationibus Domini. Cum autem obtuleris sacrificium coctum in clibano: de simila, panes scilicet absque fermento, conspersos oleo, et lagana azyma oleo lita: si oblatio tua fuerit de sartagine, similae conspersae oleo et absque fermento, divides eam minutatim, et fundes super eam oleum. Sin autem de craticula fuerit sacrificium: aeque simila oleo conspergetur, quam offeres Domino, tradens manibus sacerdotis. Qui cum obtulerit eam, tollet [Col. 0301D] memoriale de sacrificio, et adolebit super altare, in [Col. 0302A] odorem suavitatis Domino; quidquid autem reliquum est, erit Aaron et filiorum ejus, sanctum sanctorum de oblationibus Domini. Omnis oblatio, quae offertur Domino, absque fermento fiet, nec quidquam fermenti ac mellis adolebitur in sacrificium Domino. Primitias tantum eorum offeretis ac munera: super altare vero non ponentur in odorem suavitatis. Quidquid obtuleris sacrificii, sale condies, nec auferes sal foederis Dei tui de sacrificio tuo. In omni oblatione [ Vulg. add. tua] offeres sal. Sin autem obtuleris munus primitiarum frugum tuarum Domino de spicis adhuc virentibus, torrebis eas [ Vulg. tac. eas] igni, et confringes in morem farris, et sic offeres primitias tuas Domino, fundens supra oleum, et thus imponens, quia oblatio Domini est: de qua adolebit [Col. 0302B] sacerdos in memoriam muneris, partem farris fracti, et olei, ac totum thus.

[Cap. III.] Quod si hostia pacificorum fuerit ejus oblatio, et de bobus voluerit offerre, marem sive feminam, immaculata offeret coram Domino. Ponetque manum super caput victimae suae, quae immolabitur in introitu tabernaculi testimonii, fundentque filii Aaron sacerdotes sanguinem per circuitum altaris. Et offerent de hostia pacificorum in oblationem Domino, adipem qui operit vitalia, et quidquid pinguedinis intrinsecus est: duos renes cum adipe quo teguntur ilia, et reticulum jecoris cum renunculis: adolebuntque ea super altare in holocaustum, lignis igne supposito, in oblationem suavissimi odoris Domino. Si vero de ovibus fuerit ejus oblatio, et [Col. 0302C] pacificorum hostia, sive masculum, sive feminam obtulerit, immaculata erunt. Si agnum obtulerit coram Domino, ponet manum suam super caput victimae suae, quae immolabitur in vestibulo tabernaculi testimonii: fundentque filii Aaron sanguinem ejus per altaris circuitum. Et offerent de pacificorum hostia sacrificium Domino: adipem et caudam totam cum renibus, et pinguedinem quae operit ventrem atque universa vitalia, et utrumque renunculum cum adipe qui est juxta ilia, reticulumque jecoris cum renunculis: et adolebit ea sacerdos super altare, in pabulum ignis et oblationis Domini. Si capra fuerit ejus oblatio, et obtulerit eam Domino, ponet manum suam super caput ejus: immolabitque eam in introitu tabernaculi testimonii. Et fundent filii Aaron sanguinem ejus per altaris circuitum. Tollentque ex ea in [Col. 0302D] passum ignis Dominici, adipem qui operit ventrem, [Col. 0303A] et qui tegit universa vitalia, duos renunculos, cum reticulo quod est super eos juxta ilia, et arvinam jecoris cum renunculis, adolebitque ea sacerdos super altare, in alimoniam ignis et suavissimi odoris. Omnis adeps, Domini erit jure perpetuo in generationibus et cunctis habitaculis vestris, nec adipem, nec sanguinem omnino comedetis.

[T. II, B. II, C. II, Cap. IV.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel: Anima, cum [ Vulg. quae] peccaverit per ignorantiam, et de universis mandatis Domini, quae praecepit, ut non fierent, quidpiam fecerit: si sacerdos, qui est unctus, peccaverit, delinquere faciens populum, offeret pro peccato suo vitulum immaculatum Domino, et adducet illum ad ostium tabernaculi testimonii coram Domino: ponetque [Col. 0303B] manum super caput ejus, et immolabit eum Domino. Hauriet quoque de sanguine vituli, inferens illum in tabernaculum testimonii. Cumque intinxerit digitum in sanguine, asperget eo septies coram Domino contra velum sanctuarii: ponetque de eodem sanguine super cornua altaris thymiamatis gratissimi Domino, quod est in tabernaculo testimonii: omnem autem reliquum sanguinem fundet in basim altaris holocausti in introitu tabernaculi. Et adipem vituli auferet [h. et omnem adipem vituli peccati auferet] pro peccato, tam eum qui operit vitalia, quam omnia quae intrinsecus sunt: duos renunculos, et reticulum, quod est super eos juxta ilia, et adipem jecoris cum renunculis, sicut aufertur de vitulo hostiae pacificorum, et adolebit ea super altare holocausti. [Col. 0303C] Pellem vero, et omnes carnes cum capite et pedibus et intestinis a fimo, et reliquo corpore efferet extra castra in locum mundum, ubi cineres effundi solent: incendetque ea super lignorum struem, quae in loco effusorum cinerum cremabuntur. Quod si omnis turba Israel ignoraverit, et per imperitiam fecerit quod contra mandatum Domini est, et postea intellexerit peccatum suum, offeret vitulum pro peccato [ Vulg. add. suo], adducetque eum ad ostium tabernaculi. Et ponent seniores populi manus super caput ejus coram Domino. Immolatoque vitulo in conspectu Domini, inferet sacerdos, qui unctus est, de sanguine ejus in tabernaculum testimonii, tincto digito aspergens septies contra velum. Ponetque de eodem sanguine in cornibus altaris, quod est [Col. 0303D] coram Domino in tabernaculo testimonii; reliquum autem sanguinem fundet juxta basim altaris holocaustorum, quod est in ostio tabernaculi testimonii. Omnemque ejus adipem tollet, et adolebit super altare: sic faciens et de hoc vitulo quomodo fecit et prius, et rogante pro eis sacerdote, propitius erit eis Dominus. Ipsum autem vitulum efferet extra castra, atque comburet, sicut et priorem vitulum, quia pro peccato est multitudinis. Si peccaverit princeps, et fecerit unum e pluribus per ignorantiam, quod Domini [h. quod Domini Dei sui lege] lege prohibetur, et postea intellexerit peccatum suum, offeret hostiam Domino, hircum de capris immaculatum. Ponetque manum suam super caput ejus, cumque immolaverit [Col. 0304A] eum in loco, ubi solet mactari holocaustum coram Domino, quia pro peccato est, tinget sacerdos digitum in sanguine hostiae pro peccato, tangens cornua altaris holocausti, et reliquum [ Vulg. add. sanguinem] fundens ad basim ejus. Adipem vero adolebit supra, sicut in victimis pacificorum fieri solet: rogabitque pro eo sacerdos, et pro peccato ejus, ac dimittetur ei. Quod si peccaverit anima per ignorantiam, de populo terrae, ut faciat quidquam ex iis quae Domini lege prohibentur, atque delinquat, et cognoverit peccatum suum, offeret capram immaculatam. Ponetque manum super caput hostiae, quae pro peccato est, et immolabit eam in loco holocausti. Tolletque sacerdos de sanguine in digito suo, et tangens cornua altaris holocausti, reliquum fundet [Col. 0304B] ad basim ejus. Omnem autem adipem auferens, sicut auferri solet de victimis pacificorum, adolebit super altare in odorem suavitatis Domino; rogabitque pro eo, et dimittetur ei. Sin autem de pecoribus obtulerit victimam pro peccato, ovem scilicet immaculatam, ponet manum super caput ejus, et immolabit eam in loco ubi solent holocaustorum caedi hostiae. Sumetque sacerdos de sanguine ejus digito suo, et tangens cornua altaris holocausti, reliquum fundet ad basim ejus. Omnem quoque auferens adipem, sicut auferri solet adeps arietis qui immolatur pro pacificis, cremabit super altare in incensum Domini, rogabitque pro eo et pro peccato ejus, et dimittetur ei.

[C. III, Cap. V.] Si peccaverit anima, et audierit [Col. 0304C] vocem adjurantis, testisque fuerit quod aut ipse vidit aut conscius est: nisi indicaverit, portabit iniquitatem suam. Anima quae tetigerit aliquid immundum, sive quod occisum a bestia est, aut per se mortuum, vel quodlibet aliud reptile, et oblita fuerit [h. anima quae tetigerit aliquid immundum, aut cadaver bestiae immundae vel cujuslibet quadrupedis vel reptilis animantis immundi, et oblita fuerit] immunditiae suae, rea est, et deliquit: et si tetigerit quidquam de immunditia hominis juxta omnem impuritatem qua pollui solet, oblitaque cognoverit postea, subjacebit delicto. Anima quae juraverit et protulerit labiis suis, ut vel male quid faceret, vel bene, et idipsum juramento et sermone firmaverit, oblitaque postea intellexerit delictum suum, agat poenitentiam [Col. 0304D] pro peccato, et offerat agnam de gregibus, sive capram, orabitque pro ea sacerdos et pro peccato ejus: sin autem non potuerit offerre pecus, offerat duos turtures, vel duos pullos columbarum Domino, unum pro peccato, et alterum in holocaustum, dabitque eos secerdoti, qui primum offerens pro peccato, retorquebit caput ejus ad pinnulas [h. cervicem], ita ut collo haereat, et non penitus abrumpatur. Et asperget de sanguine ejus parietem altaris; quidquid autem reliquum fuerit, faciet distillare ad fundamentum ejus, quia pro peccato est. Alterum vero adolebit holocaustum, ut fieri solet: rogabitque pro eo sacerdos et pro peccato ejus [h. expiabit super eum sacerdos pro peccato ejus], et dimittetur ei. [Col. 0305A] Quod si non quiverit manus ejus offerre duos turtures, vel duos pullos columbae, offeret pro peccato similam, partem epha decimam, non mittet in eam oleum, nec thuris aliquid imponet, quia pro peccato est: tradetque eam sacerdoti, qui plenum ⁜ a ex ea pugillum hauriens, cremabit super altare in monimentum ejus, qui obtulit, rogans pro illo, et expians, reliquam vero partem ipse habebit in munere. [T. III.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Anima si praevaricans caeremonias per errorem [h. per ignorantiam], in his quae Domino sunt sanctificata, peccaverit, offeret pro delicto suo arietem immaculatum de gregibus, qui emi potest duobus siclis juxta pondus sanctuarii: ipsumque quod tulit damni [h. non habet] restituet, et quintam [Col. 0305B] partem ponet supra, tradens sacerdoti, qui rogabit pro eo offerens arietem, et dimittetur ei. Anima si peccaverit per ignorantiam, feceritque unum ex iis quae Domini lege prohibentur, et peccati rea intellexerit iniquitatem suam, offeret arietem immaculatum de gregibus sacerdoti, juxta mensuram aestimationemque peccati: qui orabit pro eo, quia nesciens fecerit, et dimittetur ei, quia per errorem deliquit in Dominum.

[C. IV, Cap. VI.] Locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Anima quae peccaverit, et contempto Domino, negaverit depositum proximo suo, quod fidei ejus creditum fuerat [h. aut id quod fidei ejus creditum fuerat], vel vi aliquid extorserit, aut calumniam fecerit, sive rem perditam invenerit, et inficians [Col. 0305C] insuper pejeraverit, et quodlibet aliud ex pluribus fecerit, in quibus peccare solent homines, convicta delicti, reddet omnia, quae per fraudem voluit obtinere, integra, et quintam insuper partem domino, cui damnum intulerat. Pro peccato autem suo offeret arietem immaculatum de grege, et dabit eum sacerdoti, juxta aestimationem mensuramque delicti, qui rogabit pro eo coram Domino, et dimittetur illi pro singulis, quae faciendo peccavit. [B. III, C. V.] Locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Praecipe Aaron et filiis ejus: Haec est lex holocausti: Cremabitur in altari tota nocte usque mane: ignis ex eodem altari erit. Vestietur sacerdos tunica et feminalibus lineis: tolletque cineres quos vorans ignis excussit, et ponens juxta altare, spoliabitur prioribus [Col. 0305D] vestimentis, indutusque aliis, efferet eos extra castra et in loco mundissimo [h. non habet, usque ad favillam consumi faciet] usque ad favillam consumi faciet. Ignis autem in altari semper ardebit, quem nutriet sacerdos subjiciens ligna mane per singulos dies, et imposito holocausto, desuper adolebit adipes pacificorum. Ignis est ipse perpetuus, qui numquam deficiet in altari. Haec est lex sacrificii et libamentorum, quae offerent filii Aaron coram Domino, et coram altari [h. coram Domino in altari]. [Col. 0306A] Tollet sacerdos pugillum similae, quae conspersa est oleo, et totum thus, quod super similam positum est: adolebitque illud in altari, in monimentum odoris suavissimi Domino: reliquam autem partem similae comedet Aaron cum filiis suis, absque fermento, et comedet in loco sancto atrii tabernaculi. Ideo autem non fermentabitur, quia pars ejus in Domini offertur incensum. Sanctum sanctorum erit, sicut pro peccato atque delicto. Mares tantum stirpis Aaron comedent illud. Legitimum ac sempiternum est [ Vulg. erit] in generationibus vestris de sacrificiis Domini. Omnis qui tetigerit illa, sanctificabitur. [T. IV, C. VI.] Et locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Haec est oblatio Aaron et filiorum ejus, quam offerre debent Domino in die unctionis suae. [Col. 0306B] Decimam partem epha offerent similae in sacrificio sempiterno, medium ejus mane, et medium ejus vespere: quae in sartagine oleo conspersa frigetur. Offerat autem eam calidam, in odorem suavissimum Domino, sacerdos qui patri jure successerit: et tota cremabitur in altari. Omne enim sacrificium sacerdotum igne consumetur, nec quisquam comedet ex eo. [C. VII.] Locutus est autem Dominus ad Mosen, dicens: Loquere ad Aaron et ad filios ejus: ista est lex hostiae pro peccato: In loco ubi offertur holocaustum, immolabitur coram Domino. Sanctum sanctorum est. Sacerdos, qui offeret [ Vulg. offert], comedet eam in loco sancto, in atrio tabernaculi. Quidquid [h. quisquis] tetigerit carnes ejus, sanctificabitur. Si de sanguine illius vestis fuerit aspersa, [Col. 0306C] lavabitur in loco sancto. Vas antem fictile, in quo cocta est, confringetur; quod si vas aeneum fuerit, defricabitur, et lavabitur aqua. Omnis masculus de genere sacerdotali vescetur carnibus ejus, quia sanctum sanctorum est. Hostia enim quae caeditur pro peccato, cujus sanguis infertur in tabernaculum testimonii ad expiandum in sanctuario, non comedetur, sed comburetur igni.

[Cap. VII.] Haec quoque est lex hostiae pro delicto, sancta sanctorum est: idcirco ubi immolabitur holocaustum, mactabitur et victima pro delicto: sanguis ejus per gyrum fundetur altaris. Offerent ex ea caudam et adipem, qui operit vitalia. Duos renunculos, et pinguedinem quae juxta ilia est, reticulumque jecoris cum renunculis. Et adolebit ea sacerdos [Col. 0306D] super altare: incensum est Domini pro delicto. Omnis masculus de sacerdotali genere, in loco sancto vescetur his carnibus, quia sancta [ Vulg. sanctum] sanctorum est. Sicut pro peccato offertur hostia, ita et pro delicto: utriusque hostiae lex una erit; ad sacerdotem, qui eam obtulerit, pertinebit. Sacerdos qui offert holocausti victimam, habebit pellem ejus. Et omne sacrificium similae, quod coquitur in clibano, quidquid et in craticula vel in sartagine praeparatur, ejus erit sacerdotis a quo offertur: [h. et] [Col. 0307A] sive oleo conspersa, sive arida fuerit, cunctis filiis Aaron mensura aequa per singulos dividetur. Haec est lex hostiae pacificorum quae offertur Domino. Si pro gratiarum actione fuerit oblatio, offerent panes absque fermento conspersos oleo, et lagana azyma uncta oleo, coctamque similam, et collyridas olei admixtione conspersas: panes quoque fermentatos, cum hostia gratiarum, quae immolatur pro pacificis: ex quibus unus pro primitiis offeretur Domino, et erit sacerdotis qui fundet hostiae sanguinem. Cujus carnes eadem comedentur die, nec remanebit ex eis quidquam usque mane. Si voto vel sponte quisquam obtulerit hostiam, eadem similiter edetur die: sed et si quid in crastinum remanserit, vesci licitum est: quidquid autem tertius invenerit dies, ignis absumet. [Col. 0307B] [C. VIII.] Et si quis de carnibus victimae pacificorum die tertio comederit, irrita fiet oblatio, nec proderit offerenti: quin potius quaecumque anima tali se edulio contaminaverit, praevaricationis rea erit. Caro, quae aliquid tetigerit immundum, non comedetur, sed comburetur igni: qui fuerit mundus, vescetur ea. Anima polluta, quae ederit de carnibus hostiae pacificorum, quae oblata est Domino, peribit de populis suis. Et quae tetigerit immunditiam hominis, vel jumenti, sive omnis rei quae polluere potest, et comederit de hujuscemodi carnibus, interibit de populis suis. Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel: Adipem ovis, et bovis, et caprae, non comedetis. Adipem cadaveris morticini, et ejus animalis quod [Col. 0307C] a bestia captum est, habebitis in usus varios. Si quis adipem, qui offerri debet in incensum [h. Si quis adipem animalium quae offerri debent in sacrificium] Domini, comederit, peribit de populo suo. Sanguinem quoque omnis animalis non sumetis in cibo, tam de avibus quam de pecoribus [h. non sumetis in cibo, in cunctis habitaculis vestris ]. Omnis anima, quae ederit sanguinem, peribit de populis suis. [C. IX.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel [ Vulg. add. dicens]: Qui offert victimam pacificorum Domino, offerat simul et sacrificium, id est, et libamenta ejus. Tenebit manibus adipem hostiae, et pectusculum: cumque ambo oblata Domino consecraverit, tradet sacerdoti, qui adolebit adipem super altare, pectusculum [Col. 0307D] autem erit Aaron et filiorum ejus. Armus quoque dexter de pacificorum hostiis cedet in primitias sacerdotis. Qui obtulerit sanguinem et adipem, filiorum Aaron, ipse habebit armum dextrum in portione sua. Pectusculum enim elevationis et armum separationis tuli a filiis Israel de hostiis eorum pacificis, et dedi Aaron sacerdoti ac filiis ejus, lege perpetua, ab omni populo Israel. [T, V, B. IV.] Haec est unctio Aaron et filiorum ejus in caeremoniis Domini, die qua obtulit eos Moses, ut sacerdotio fungerentur, et quae praecepit dari eis Dominus a filiis Israel religione perpetua in generationibus suis. Ista lex holocausti et sacrificii pro peccato atque delicto, et pro consecratione et pacificorum [Col. 0308A] victimis: quas [ Vulg. quam] constituit Dominus Mosi in monte Sinai, quando mandavit filiis Israel ut offerrent oblationes suas Domino in deserto Sinai.

[C. X, Cap. VIII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Tolle Aaron cum filiis suis vestes eorum, et unctionis oleum, vitulum pro peccato, duos arietes, et canistrum cum azymis, et congregabis omnem coetum ad ostium tabernaculi. [C. XI.] Fecit Moses ut Dominus imperaverat. Congregataque omni turba ante fores tabernaculi, ait: Iste est sermo, quem jussit Dominus fieri. Statimque obtulit Aaron et filios ejus. Cumque lavisset eos, vestivit pontificem subucula linea, accingens eum balteo, et induens [ Vulg. add. eum] tunica hyacinthina, et desuper humerale imposuit, quod astringens cingulo, [Col. 0308B] aptavit rationali, in quo erat Doctrina et Veritas. Cidari quoque texit caput: et super eam, contra frontem, posuit laminam auream consecratam in sanctificatione, sicut praeceperat ei Dominus. Tulit et unctionis oleum, quo linivit tabernaculum cum omni supellectili sua. Cumque sanctificans aspersisset altare septem vicibus, unxit illud, et omnia vasa ejus, labrumque cum basi [h. fistula] sua sanctificavit oleo. Quod fundens super caput Aaron, unxit eum et consecravit; filios quoque ejus oblatos vestivit tunicis lineis, et cinxit balteo [ Vulg. balteis], imposuitque mitras, ut jusserat Dominus. Obtulit et vitulum pro peccato. Cumque super caput ejus imposuisset Aaron, et filii ejus manus suas, immolavit eum, hauriens sanguinem, et tincto digito, [Col. 0308C] tetigit cornua altaris per gyrum. Quo expiato et sanctificato, fudit reliquum sanguinem ad fundamenta ejus. Adipem autem qui erat super vitalia, et reticulum jecoris, duosque renunculos eum arvinulis suis, adolevit super altare: vitulum cum pelle, carnibus, et fimo, cremans extra castra, sicut praeceperat Dominus. Obtulit et arietem in holocaustum, super cujus caput cum imposuissent Aaron et filii ejus manus suas, immolavit eum, et fudit sanguinem ejus super altare per circuitum [ Vulg. per circuitum altaris]. Ipsumque arietem in frusta concidens, caput ejus, et artus, et adipem adolevit igni, lotis prius intestinis et pedibus, totumque simul arietem incendit super altare, eo quod esset holocaustum suavissimi odoris Domino, sicut praeceperat [Col. 0308D] ei. Obtulit et arietem secundum, in consecratione sacerdotum: posueruntque super caput illius Aaron et filii ejus manus suas. Quem cum immolasset Moses, sumens de sanguine, tetigit extremum auriculae dextrae Aaron, et pollicem manus ejus dextrae, similiter et pedis. Obtulit et filios Aaron. Cumque de sanguine arietis immolati tetigisset extremum auriculae singulorum dextrae, et pollices manus ac pedis dextri, reliquum fudit super altare per circuitum; adipem vero, et caudam, omnemque pinguedinem quae operit intestina reticulumque jecoris, et duos renes cum adipibus suis et armo dextro separavit. Tollens autem de canistro azymorum, quod erat coram Domino, panem absque fermento, et [Col. 0309A] collyridam conspersam oleo, laganumque posuit super adipes et armum dextrum, tradens simul omnia Aaron et filiis ejus. Qui postquam ⁜ a levaverunt ea coram Domino, rursum suscepta de manibus eorum, adolevit super altare holocausti, eo quod consecrationis esset oblatio, in odorem suavitatis sacrificii Domino. Tulit et pectusculum, elevans illud coram Domino, de ariete consecrationis in partem suam [h. In partem suam Moses], sicut praeceperat ei Dominus. Assumensque unguentum et sanguinem qui erat super altare [ Vulg. altari], aspersit super Aaron et vestimenta ejus, et super filios illius ac vestes eorum. Cumque sanctificasset eos in vestitu suo [h. Cumque sanctificasset eos et vestes eorum], praecepit eis, dicens: Coquite carnes [Col. 0309B] ante fores tabernaculi [h. Tabernaculi testimonii], et ibi comedetis eas. Panes quoque consecrationis edite qui positi sunt in canistro, sicut praecepit mihi Dominus, dicens: Aaron et filii ejus comedent eos; quidquid autem reliquum fuerit de carne et panibus, ignis absumet. De ostio quoque tabernaculi non exibitis septem diebus, usque ad diem quo complebitur tempus consecrationis vestrae. Septem enim diebus finitur consecratio: sicut et impraesentiarum factum est, ut ritus sacrificii compleatur [ Vulg. compleretur]. Die ac nocte manebitis in tabernaculo observantes custodias Domini, ne moriamini: sic enim mihi praeceptum est. Feceruntque Aaron et filii ejus cuncta quae locutus est Dominus per manum Mosi.

[Col. 0309C] [Cap. IX.] Facto autem octavo die, vocavit Moses Aaron et filios ejus, ac majores natu Israel, dixitque ad Aaron: Tolle de armento vitulum pro peccato, et arietem in holocaustum, utrumque immaculatum, et offer illos coram Domino. Et ad filios Israel loqueris: Tollite hircum pro peccato, et vitulum atque agnum anniculos, et sine macula, in holocaustum, bovem et arietem pro pacificis: et immolate eos coram Domino, in sacrificio singulorum similam oleo conspersam offerentes. Hodie enim Dominus apparebit vobis. Tulerunt ergo cuncta quae jusserat Moses ad ostium tabernaculi: ubi cum omnis astaret multitudo, ait Moses: Iste est sermo, quem praecepit Dominus; facite, et apparebit vobis gloria ejus. Dixitque ad Aaron: Accede ad altare, et immola [Col. 0309D] pro peccato tuo: offer holocaustum, et deprecare pro te et pro populo. Cumque mactaveris hostiam populi, ora pro eo, sicut praecepit Dominus. Statimque Aaron accedens ad altare, immolavit vitulum pro peccato suo: cujus sanguinem obtulerunt ei filii sui: in quo tingens digitum, tetigit cornua altaris, [Col. 0310A] et fudit residuum ab basim ejus. Ad pemque et renunculos, ac reticulum jecoris, quae sunt pro peccato, adolevit super altare, sicut praeceperat Dominus Mosi: carnes vero et pellem ejus extra castra combussit igni. Immolavit et holocausti victimam: obtuleruntque ei filii sui sanguinem ejus, quem fudit per altaris circuitum. Ipsam etiam hostiam in frusta concisam, cum capite et membris singulis obtulerunt. Quae omnia super altare cremavit igni [h. non habet], lotis prius aqua intestinis et pedibus. Et pro peccato populi offerens mactavit hircum: expiatoque altari [h. quo loto atque oblato], fecit holocaustum, addens in sacrificio libamenta, quae pariter offeruntur, et adolens ea super altare, absque caeremoniis holocausti matutini. Immolavit et bovem atque arietem, [Col. 0310B] hostias pacificas populi: obtuleruntque ei filii sui sanguinem, quem fudit super altare in circuitu. Adipes autem bovis, et caudam arietis [h. Adipem autem bovis et arietis, et caudam arietis], renunculosque cum adipibus suis, et reticulum jecoris posuerunt super pectora. Cumque cremati essent adipes in altari, pectora eorum, et armos dextros separavit Aaron, elevans coram Domino, sicut praeceperat Moses. Et ⁜ b tendens manum contra populum, benedixit eis. Sicque completis hostiis pro peccato, et holocaustis, et pacificis, descendit. Ingressi autem et Moses et Aaron tabernaculum testimonii, et deinceps egressi, benedixerunt populo. [B. V.] Apparuitque gloria Domini omni multitudini, et ecce egressus ignis a Domino, devoravit holocaustum, et adipes [Col. 0310C] qui erant super altare. Quod cum vidissent turbae, laudaverunt Dominum, ruentes in facies suas.

[C. XII, Cap. X.] Arreptisque Nadab et Abiu filii Aaron thuribulis, posuerunt ignem et incensum desuper, offerentes coram Domino ignem alienum: quod eis praeceptum non erat. Egressusque ignis a Domino, devoravit eos, et mortui sunt coram Domino. Dixit Moses ad Aaron: Hoc est quod locutus est Dominus: Sanctificabor in iis qui appropinquant mihi, et in conspectu omnis populi glorificabor. Quod audiens tacuit Aaron. Vocatis autem Moses Misaele et Elsaphan, filiis Oziel, patrui Aaron, ait ad eos: Ite et tollite fratres vestros de conspectu sanctuarii, et asportate extra castra. Confestimque pergentes, tulerunt eos sicut jacebant, vestitos lineis [Col. 0310D] tunicis, et ejecerunt foras [h. confestimque pergentes tulerunt eos in tunicis suis, et ejecerunt foras], ut sibi fuerat imperatum. Et dixit Moses ad Aaron et ad Eleazar, atque Ithamar, filios ejus: Capita vestra nolite nudare, et vestimenta nolite scindere, ne forte moriamini, et super omnem coetum oriatur [Col. 0311A] indignatio. Fratres quoque vestri, ⁜ a omnis domus Israel, plangant incendium quod Dominus suscitavit: vos autem non egrediemini fores tabernaculi, alioquin peribitis: oleum quippe sanctae unctionis est super vos. Qui fecerunt omnia juxta praeceptum Mosi. [T. VI, C. XIII.] Dixit quoque Dominus ad Aaron: Vinum et omne quod inebriare potest, non bibetis tu et filii tui, quando intretis in tabernaculum testimonii, ne moriamini: quia [h. non habet] praeceptum sempiternum est in generationes vestras. Et ut habeatis scientiam discernendi inter sanctum et profanum, inter pollutum et mundum, doceatisque filios Israel omnia legitima mea quae locutus est Dominus ad eos per manum Mosi. [C. XIV.] Locutusque est Moses ad Aaron, et ad [Col. 0311B] Eleazar, et Ithamar filios ejus, qui residui erant: Tollite sacrificium, quod remansit de oblatione Domini, et comedite illud absque fermento juxta altare, quia sanctum sanctorum est. Comedetis autem in loco sancto, quod datum est tibi et filiis tuis de oblationibus Domini, sicut praeceptum est mihi. Pectusculum quoque quod oblatum est, et armum qui separatus est, edetis in loco mundissimo tu et filii tui, ac filiae tuae tecum. Tibi enim ac liberis tuis reposita sunt de hostiis salutaribus filiorum Israel: eo quod armum et pectus, et adipes qui cremantur in altari, elevaverunt coram Domino, et pertineant ad te, et ad filios tuos, lege perpetua, sicut praecepit Dominus. Inter haec hircum, qui oblatus fuerat pro peccato, cum quaereret Moses, [Col. 0311C] exustum reperit, iratusque contra Eleazar et Ithamar, filios Aaron, qui remanserant, ait: Cur non comedistis hostiam pro peccato in loco sancto, quae sancta sanctorum est, et data vobis ut portetis iniquitatem multitudinis, et rogetis pro ea in conspectu Domini, praesertim cum de sanguine illius non sit illatum intra sancta, et comedere eam debueritis in sanctuario, sicut praeceptum est mihi? Respondit Aaron: Oblata est hodie victima pro peccato, et holocaustum coram Domino: mihi autem accidit, quod vides. Quomodo potui comedere eam, aut placere Domino in caeremoniis, mente lugubri? Quod cum audisset Moses, recepit satisfactionem.

[B. VI, C. XV, Cap. XI.] Locutus est Dominus ad Mosen et Aaron dicens: Dicite filiis Israel: Haec [Col. 0311D] sunt animalia quae comedere debetis de cunctis animantibus [h. quadrupedibus] terrae: Omne quod habet divisam ungulam, et ruminat in pecoribus, comedetis. Quidquid autem ruminat quidem, et habet ungulam, sed non dividit eam, sicut camelus et caetera, non comedetis illud, et inter immunda reputabitis. Choerogryllius qui ruminat, ungulamque non dividit, immundus est: Lepus quoque, nam et ipse ruminat, sed ungulam non dividit. Et sus, qui cum ungulam dividat, non ruminat. Horum carnibus non vescemini, nec cadavera contingetis, quia immunda sunt vobis. [C. XVI.] Haec sunt etiam [Col. 0312A] quae gignuntur in aquis, et vesci licitum est. Omne quod habet pinnulas et squamas, tam in mari quam in fluminibus et stagnis [h. non habet, et stagnis], comedetis. Quidquid autem pinnulas et squamas non habet eorum, quae in aquis moventur et vivunt, abominabile vobis et exsecrandum erit, carnes eorum non comedetis, et morticina vitabitis. Cuncta quae non habent pinnulas et squamas in aquis, polluta erunt. [C. XVII.] Haec sunt quae de avibus comedere non debetis, et vitanda sunt vobis: aquilam et gryphem, et haliaeetum, milvum ac vulturem juxta genus suum, et omne corvini generis in similitudinem suam, struthionem, et noctuam, et larum, et accipitrem juxta genus suum: bubonem, et mergulum, et ibin, cygnum, et onocrotalum, et [Col. 0312B] porphyrionem, herodionem et charadrion juxta genus suum, upupam quoque, et vespertilionem. [C. XVIII.] Omne de volucribus quod graditur super quatuor pedes, abominabile erit vobis. Quidquid autem ambulat quidem super quatuor pedes, sed habet longiora retro crura, per quae salit super terram, comedere debetis, ut est bruchus in genere suo, et attachus atque ophiomachus, ac locusta, singula juxta genus suum. Quidquid autem ex volucribus quatuor tantum habet pedes, exsecrabile erit vobis, et quicumque morticina eorum tetigerit, polluetur, et erit immundus usque ad vesperum, et si necesse fuerit ut portet quippiam horum [h. et qui portaverit quippiam horum] mortuum, lavabit vestimenta sua, et immundus erit usque ad [Col. 0312C] occasum solis. Omne animal quod habet quidem ungulam, sed non dividit eam, nec ruminat, immundum erit, et qui tetigerit illud, contaminabitur. Quod ambulat super manus, ex cunctis animantibus, quae incedunt quadrupedia, immundum erit: qui tetigerit morticina eorum, polluetur usque ad vesperum. Et qui portaverit hujuscemodi cadavera, lavabit vestimenta sua, et immundus erit usque ad vesperum, quia omnia haec immunda sunt vobis. Haec quoque inter polluta reputabuntur de his quae moventur in terra, mustela et mus et crocodilus, singula juxta genus suum, mygale, et chamaeleon, et stellio, et lacerta, et talpa, omnia haec immunda sunt; qui tetigerit morticina eorum, immundus erit usque ad vesperum, et super quod ceciderit [Col. 0312D] quidquam de morticinis eorum, polluetur, tam vas ligneum et vestimentum, quam pelles et cilicia, et in quocumque fit opus, intingentur aqua, et polluta erunt usque ad vesperum, et sic postea mundabuntur. Vas autem fictile, in quod horum quidquam intro ceciderit, polluetur, et idcirco frangendum est. Omnis cibus quem comedetis, si fusa fuerit super eum aqua, immundus erit: et omne liquens quod bibitur de universo vase, immundum erit. Et quidquid de morticinis istius modi ceciderit super illud, immundum erit, sive clibani, sive chytropodes, destruentur et immundi erunt. Fontes vero [Col. 0313A] et cisternae, et omnis aquarum congregatio munda erit. Qui morticinum eorum tetigerit, polluetur. Si ceciderint super sementem, non polluent eam. Si autem quispiam aqua sementem perfuderit, et postea morticinis tacta fuerit, illico polluetur. Si mortuum fuerit animal, quod licet vobis comedere, qui cadaver ejus tetigerit, immundus erit usque ad vesperum, et qui comederit ex eo quidpiam, sive portaverit, lavabit vestimenta sua, et immundus erit usque ad vesperum. [C. XIX.] Omne quod reptat super terram, abominabile erit, nec assumetur in cibum. Quidquid super pectus quadrupes graditur, et multos habet pedes, sive per humum trahitur, non comedetis, quia abominabile est. Nolite contaminare animas vestras, nec tangatis [Col. 0313B] quidquam eorum, ne immundi sitis. Ego enim sum Dominus Deus vester: sancti estote, quia ego sanctus sum. Ne polluatis animas vestras in omni reptili, quod movetur super terram. Ego enim sum Dominus qui eduxi vos de terra Aegypti, ut essem vobis in Deum. Sancti eritis, quoniam ego sanctus sum. Ista est lex animantium ac volucrum, et omnis animae viventis, quae movetur in aqua, et reptat in terra, ut differentias noveritis mundi et immundi, et sciatis quid comedere et quid respuere debeatis.

[B. VII, C. XX, Cap. XII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Mulier, si suscepto semine [h. fuso semine] pepererit masculum, immunda erit septem diebus, juxta dies separationis menstruae. Et die octavo [Col. 0313C] circumcidetur infantulus: ipsa vero triginta tribus diebus manebit in sanguine purificationis suae. Omne sanctum non tanget, nec ingredietur in sanctuarium, donec impleantur dies purificationis ejus [C. XXI]. Sin autem feminam pepererit, immunda erit duabus hebdomadibus juxta ritum fluxus menstrui, et sexaginta ac sex diebus manebit in sanguine purificationis suae. Cumque expleti fuerint dies purificationis ejus, pro filio, sive pro filia, deferet agnum anniculum in holocaustum, et pullum columbae, sive turturem pro peccato ad ostium tabernaculi testimonii, et tradet sacerdoti, qui offeret illa coram Domino, et rogabit pro ea, et sic mundabitur a profluvio sanguinis sui. Ista est lex parientis masculum aut feminam. Quod si non invenerit manus ejus, nec [Col. 0313D] potuerit offerre agnum, sumet duos turtures vel duos pullos columbae, unum in holocaustum, et alterum pro peccato. Orabitque pro ea sacerdos, et sic mundabitur.

[B. VII, C. XXII, Cap. XIII.] Locutusque est Dominus ad Mosen et Aaron, dicens: Homo, in cujus cute et carne ortus fuerit diversus color sive pustula, aut quasi lucens quidpiam, id est, plaga leprae, adducetur ad Aaron sacerdotem, vel ad unum quemlibet filiorum ejus. Qui cum viderit, lepram in cute, et pilos in album mutatos colorem, ipsamque speciem [Col. 0314A] leprae humiliorem cute et carne reliqua, plaga leprae est, et ad arbitrium ejus separabitur. Sin autem lucens candor fuerit in cute, nec humilior carne reliqua, et pili coloris pristini, recludet eum sacerdos septem diebus, et considerabit die septimo, et siquidem lepra ultra non creverit, nec transierit in cute priores terminos, rursum includet [ Vulg. reclaudet], eum septem diebus aliis. Et die septimo contemplabitur: si obscurior fuerit lepra, et non creverit in cute, mundabit eum, quia scabies est; lavabitque homo vestimenta sua, et mundus erit. Quod si postquam a sacerdote visus est, et redditus munditiae, iterum lepra creverit, adducetur ad eum, et immunditiae condemnabitur. Plaga leprae si fuerit in homine, adducetur ad sacerdotem, et videbit [Col. 0314B] eum. Cumque color albus in cute fuerit, et capillorum mutaverit aspectum, ipsa quoque caro viva apparuerit: lepra vetustissima judicabitur, atque inolita cuti. Contaminabit itaque eum sacerdos, et non recludet, ⁜ a quia perspicuae immunditiae est. Sin autem effloruerit discurrens lepra in cute, et operuerit omnem cutem a capite usque ad pedes: quidquid sub aspectum oculorum cadit, considerabit eum sacerdos [h. sub aspectu oculorum sacerdotis], et teneri lepra mundissima judicabit: eo quod omnis in candorem versa sit, et idcirco homo mundus erit. Quando vero caro vivens in eo apparuerit, tunc sacerdotis judicio polluetur, et inter immundos reputabitur. Caro enim viva si lepra aspergatur, immunda est. Quod si rursum versa fuerit in alborem, [Col. 0314C] et totum hominem operuerit, considerabit eum sacerdos, et mundum esse decernet. Caro et cutis, in qua ulcus natum est et sanatum, et in loco ulceris cicatrix apparuerit alba, sive subrufa, adducetur homo ad sacerdotem: qui cum viderit locum leprae humiliorem carne reliqua, et pilos versos in candorem, contaminabit eum, plaga enim leprae orta est in ulcere. Quod si pilus coloris est pristini, et cicatrix subobscura, et vicina carne non est humilior, recludet eum septem diebus. Et siquidem creverit, adjudicabit eum leprae. Sin autem steterit in loco suo, ulceris est cicatrix, et homo mundus erit. Caro et cutis, quam ignis exusserit, et sanata albam sive rufam habuerit cicatricem, considerabit eam sacerdos, et ecce versa est in alborem [Col. 0314D] [h. Et ecce pilus versus est in alborem], et locus ejus reliqua cute humilior: contaminabit eum, quia plaga leprae in cicatrice orta est. Quod si pilorum color non fuerit immutatus, nec humilior plaga carne reliqua, et ipsa leprae species fuerit subobscura, recludet eum septem diebus, et die septimo contemplabitur; si creverit in cute lepra, contaminabit eum. Sin autem in loco suo candor steterit non satis clarus, plaga combustionis est, et idcirco mundabitur, quia cicatrix est combusturae. Vir, sive mulier, in cujus capite, vel barba germinaverit [Col. 0315A] lepra, videbit eos sacerdos. Et siquidem humilior fuerit locus carne reliqua, et capillus flavus, solitoque subtilior, contaminabit eos, quia lepra capitis ac barbae est. Sin autem viderit locum maculae aequalem vicinae carni, et capillum nigrum, recludet eum septem diebus, et die septimo intuebitur. Si non creverit macula, et capillus sui coloris, est, et locus plagae carni reliquae aequalis, radetur homo absque loco maculae, et includetur septem diebus aliis. Si die septimo visa fuerit stetisse plaga in loco suo, nec humilior carne reliqua, mundabit eum, lotisque vestibus suis, mundus erit. Sin autem post emundationem rursus creverit macula in cute, non quaeret amplius utrum capillus in flavum colorem sit commutatus, quia aperte immundus est. Porro si steterit macula, et capilli nigri [Col. 0315B] fuerint, noverit hominem esse sanatum, et confidenter eum pronuntiet mundum. Vir, sive mulier, in cujus cute candor apparuerit, intuebitur eos sacerdos. Si deprehenderit subobscurum alborem lucere in cute, sciat non esse lepram, sed maculam coloris candidi, et hominem mundum. Vir, de cujus capite capilli fluunt, calvus ac mundus est; et si a fronte ceciderint pili, recalvaster et mundus est. Sin autem in calvitio sive in recalvatione albus, vel rufus color fuerit exortus, et hoc sacerdos viderit, condemnabit eum haud dubie leprae, quae orta est in calvitio. Quicumque ergo maculatus fuerit lepra, et separatus ad arbitrium sacerdotis, habebit vestimenta dissuta [h. scissa], caput nudum, os veste contectum, contaminatum ac sordidum se clamabit [Col. 0315C] [h. contaminatum ac sordidum eum clamabit]. Omni tempore, quo leprosus est et immundus, solus habitabit extra castra. Vestis lanea, sive linea, quae lepram habuerit in stamine atque subtegmine, aut certe pellis, vel quidquid ex pelle confectum est, si alba vel rufa macula fuerit infecta, lepra reputabitur, ostendeturque sacerdoti. Qui consideratam recludet septem diebus, et die septimo rursus aspiciens si crevisse deprehenderit, lepra perseverans est: pollutum judicabit vestimentum, et omne in quo fuerit inventa; et idcirco comburetur flammis. Quod si eam viderit non crevisse, praecipiet, et lavabunt id in quo lepra est, recludetque illud septem diebus aliis. Et cum viderit faciem quidem pristinam non reversam, nec tamen crevisse lepram, immundum [Col. 0315D] judicabit, et igne comburet, eo quod infusa sit in superficie vestimenti, vel per totum, lepra. Sin autem obscurior fuerit locus leprae, postquam vestis est lota, abrumpet eum, et a solido dividet. Quod si ultra apparuerit in his locis quae prius immaculata erant, lepra volatilis et vaga, debet igne comburi. Si cessaverit, lavabit ⁜ a ea quae pura sunt, secundo, et munda erunt. Ista est lex leprae vestimenti lanei et linei staminis, atque subtegminis, omnisque supellectilis, pelliciae, quomodo mundari debeat, vel contaminari.

[C. XXIII, Cap. XIV]. Locutusque est Dominus [Col. 0316A] ad Mosen, dicens: Hic est ritus leprosi, quando mundandus est: Adducetur ad sacerdotem, qui egressus extra castra, cum invenerit lepram esse mundatam, praecipiet ei qui purificatur, ut offerat pro se duos passeres vivos, quibus vesci licitum est, et lignum cedrinum, vermiculumque et hyssopum. Et unum ex passeribus immolari jubebit in vase fictili super aquas viventes: alium autem vivum cum ligno cedrino, et cocco et hyssopo, tinget in sanguine passeris immolati, quo asperget illum, qui mundandus est, septies, ut jure purgetur, et dimittet passerem vivum, ut in agrum avolet. Cumque laverit homo vestimenta sua, radet omnes pilos corporis, et lavabitur aqua: purificatusque ingredietur castra, ita dumtaxat ut maneat extra tabernaculum [Col. 0316B] suum septem diebus, et in die septimo radat capillos capitis, barbamque et supercilia, ac totius corporis pilos. Et lotis rursum vestibus et corpore, die octavo assumet duos agnos immaculatos, et ovem anniculam absque macula, et tres decimas similae in sacrificium, quae conspersa sit oleo, et seorsum olei sextarium. Cumque sacerdos purificans hominem, statuerit eum, et haec omnia coram Domino in ostio tabernaculi testimonii, tollet agnum, offeret eum pro delicto, oleique sextarium. Et oblatis ante Dominum omnibus, immolabit agnum, ubi immolari solet hostia pro peccato, et holocaustum, id est, in loco sancto. Sicut enim pro peccato, ita et pro delicto ad sacerdotem pertinet hostia: sancta sanctorum est. Assumensque sacerdos de sanguine [Col. 0316C] hostiae, quae immolata est pro delicto, ponet super extremum auriculae dextrae ejus, qui mundatur, et super pollices manus dextrae et pedis, et de olei sextario mittet in manum suam sinistram, tingetque digitum dextrum in eo, et asperget septies contra Dominum [ Vulg. coram Domino]. Quod autem reliquum est olei in laeva manu, fundet super extremum auriculae dextrae ejus, qui mundatur, et super pollices manus ac pedis dextri, et super sanguinem qui fusus est pro delicto, et super caput ejus. Rogabitque pro eo coram Domino, et faciet sacrificium pro peccato. Tunc immolabit holocaustum, et ponet illud in altari cum libamentis suis, et homo rite mundabitur. Quod si pauper est, et non potest manus ejus invenire quae dicta sunt, sumet agnum pro delicto ad oblationem ut roget [Col. 0316D] pro eo sacerdos, decimamque partem similae conspersae oleo in sacrificium, et olei sextarium, duosque turtures, sive duos pullos columbae, quorum sit unus pro peccato, et alter in holocaustum: offeretque ea die octavo purificationis suae sacerdoti, ad ostium tabernaculi testimonii coram Domino. Qui suscipiens agnum pro delicto et sextarium olei, levabit simul: immolatoque agno, de sanguine ejus ponet super extremum auriculae dextrae illius qui mundatur, et super pollices manus ejus ac pedis dextri: olei vero partem mittet in manum suam sinistram, in quo tingens digitum dextrae manus [Col. 0317A] asperget septies coram Domino: tangetque extremum dextrae auriculae illius qui mundatur, et pollices manus ac pedis dextri, in loco sanguinis, qui effusus est pro delicto: reliquam autem partem olei, quae est in sinistra manu, mittet super caput purificati, ut placet pro eo Dominum; et turturem sive pullum columbae offeret, unum pro delicto, et alterum in holocaustum cum libamentis suis. Hoc est sacrificium leprosi, qui habere non potest omnia in emundationem sui. [C. XXIV.] Locutusque est Dominus ad Mosen et Aaron, dicens: Cum ingressi fueritis terram Chanaan, quam ego dabo vobis in possessionem, si fuerit plaga leprae in aedibus, ibit cujus est domus, nuntians sacerdoti, et dicet: Quasi plaga leprae videtur mihi esse in domo mea. At ille praecipiet, [Col. 0317B] ut efferant universa de domo, priusquam ingrediatur eam, et videat utrum lepra [ Vulg. leprosa] sit, ne immunda fiant omnia quae in domo sunt. Intrabitque postea, ut consideret domus lepram: et cum viderit in parietibus illius quasi valliculas pallore sive rubore deformes, et humiliores superficie reliqua, egredietur ostium domus, et statim claudet eam septem diebus. Reversusque die septimo, considerabit eam. Si invenerit crevisse lepram, jubebit erui lapides in quibus lepra est, et projici eos extra civitatem in locum immundum: domum autem ipsam radi intrinsecus per circuitum, et spargi pulverem rasurae extra urbem in locum immundum, lapidesque alios reponi pro his qui ablati fuerint, et luto alio liniri domum. Sin autem postquam eruti sunt lapides, et pulvis [Col. 0317C] erasus, et alia terra lita, ingressus sacerdos viderit reversam lepram, et parietes aspersos [ Vulg. respersos] maculis, lepra est perseverans, et immunda domus: quam statim destruent, et lapides ejus ac ligna, atque universum pulverem projicient extra oppidum in locum immundum. Qui intraverit domum quando clausa est, immundus erit usque ad vesperum; et qui dormierit in ea, et comederit quippiam, lavabit vestimenta sua. Quod si introierit sacerdos, et viderit lepram non crevisse in domo, postquam denuo lita fuerit, purificabit eam, reddita sanitate, et in purificationem ejus sumet duos passeres, lignumque cedrinum, et vermiculum atque hyssopum, et immolato uno passere in vase fictili super aquas vivas, tollet lignum cedrinum, et hyssopum, [Col. 0317D] et coccum, et passerem vivum, et tinget omnia in sanguine passeris immolati, atque in aquis viventibus, et asperget domum septies, purificabitque eam tam in sanguine passeris quam in aquis viventibus et in passere vivo, lignoque cedrino et hyssopo atque vermiculo. Cumque dimiserit passerem avolare in agrum libere, orabit pro domo, et jure mundabitur. Ista est lex omnis leprae et percussurae, leprae vestium, et domorum, cicatricis et erumpentium papularum, lucentis maculae, et in varias species coloribus immutatis, ut possit sciri quo tempore mundum quid vel immundum sit.

[T. VIII, B. VIII, C. XXV, Cap. XV.] Locutusque est Dominus ad Mosen et Aaron, dicens: Loquimini [Col. 0318A] filiis Israel, et dicite eis. Vir, qui patitur fluxum seminis, immundus erit. Et tunc judicabitur huic vitio subjacere, cum per momenta singula adhaeserit carni illius, atque concreverit foedus humor. Omne stratum, in quo dormierit, immundum erit, et ubicumque sederit. Et si quis hominum tetigerit lectum ejus, lavabit vestimenta sua, et ipse lotus aqua, immundus erit usque ad vesperum. Si sederit ubi ille sederat, et ipse lavabit vestimenta sua, et lotus aqua, immundus erit usque ad vesperum. Qui tetigerit carnem ejus lavabit vestimenta sua, et ipse lotus aqua immundus erit usque ad vesperum. Si salivam hujuscemodi homo jecerit super eum, qui mundus est, lavabit vestimenta sua, et lotus aqua, immundus erit usque ad vesperum. Sagma super quod [Col. 0318B] sederit, immundum erit et quidquid sub eo fuerit qui fluxum seminis patitur, pollutum erit usque ad vesperum. Qui portaverit horum aliquid, lavabit vestimenta sua, et ipse lotus aqua, immundus erit usque ad vesperum. Omnis quem tetigerit qui talis est, non lotis ante manibus, lavabit vestimenta sua, et lotus aqua, immundus erit usque ad vesperum. Vas fictile quod tetigerit, confringetur [h. fluxum seminis patiens, confringetur]: vas autem ligneum lavabitur aqua. Si sanatus fuerit qui hujuscemodi sustinet passionem, numerabit septem dies post emundationem sui, et lotis vestibus ac toto corpore in aquis viventibus, erit mundus. Die autem octavo sumet duos turtures, aut duos pullos columbae, et veniet in conspectum Domini ad ostium tabernaculi testimonii, [Col. 0318C] dabitque eos sacerdoti, qui faciet unum pro peccato, et alterum in holocaustum: rogabitque pro eo coram Domino, ut emundetur a fluxu seminis sui. Vir, de quo egreditur semen coitus, lavabit aqua omne corpus suum: et immundus erit usque ad vesperum. Vestem et pellem, quam habuerit, lavabit aqua, et immunda erit usque ad vesperum. Mulier, cum qua coierit, lavabitur aqua, et immunda erit usque ad vesperum. [C. XXVI.] Mulier quae, redeunte mense, patitur fluxum sanguinis [h. Mulier quae patitur fluxum sanguinis], septem diebus separabitur. Omnis qui tetigerit eam, immundus erit usque ad vesperum: et in quo dormierit, vel sederit diebus separationis suae, polluetur. Qui tetigerit lectum ejus, lavabit vestimenta sua: et ipse lotus [Col. 0318D] aqua, immundus erit usque ad vesperum. Omne vas, super quod illa sederit, quisquis attigerit, lavabit vestimenta sua; et [ Vulg. add. ipse] lotus aqua, pollutus erit usque ad vesperum. Si coierit cum ea vir tempore sanguinis menstrualis, immundus erit septem diebus: et omne stratum, in quo dormierit, polluetur. Mulier, quae patitur multis diebus fluxum sanguinis non in tempore menstruali, vel quae post menstruum sanguinem fluere non cessat, quamdiu huic subjacet passioni, immunda erit quasi sit in tempore menstruo. Omne stratum in quo dormierit, et vas in quo sederit, pollutum erit. Quicumque tetigerit ea, lavabit vestimenta sua, et ipse lotus aqua, immundus erit usque ad vesperum. Si steterit sanguis, [Col. 0319A] et fluere cessaverit, numerabit septem dies purificationis suae: et octavo die offeret pro se sacerdoti duos turtures vel duos pullos columbae ad ostium tabernaculi testimonii: qui unum faciet pro peccato, et alterum in holocaustum, rogabitque pro ea coram Domino, et pro fluxu immunditiae ejus. Docebitis ergo filios Israel, ut caveant immunditiam, et non moriantur in sordibus suis, cum polluerint tabernaculum meum, quod est inter eos. Ista est lex ejus, qui patitur fluxum seminis, et qui polluitur coitu, et quae menstruis temporibus separatur, vel quae jugi fluit sanguine, et hominis qui dormierit eum ea.

[T. IX, B. IX, C. XXXVII, Cap. XVI.] Locutusque est Dominus ad Mosen post mortem duorum filiorum [Col. 0319B] Aaron, quando offerentes ignem alienum interfecti sunt: et praecepit ei, dicens: Loquere ad Aaron fratrem tuum, ne omni tempore ingrediatur sanctuarium, quod est in velum coram propitiatorio, quo tegitur arca, ut non moriatur (quia in nube apparebo super oraculum), nisi haec ante fecerit. Vitulum offeret pro peccato, et arietem in holocaustum. Tunica linea vestietur, feminalibus lineis verenda celabit: accingetur zona linea, cidarim lineam imponet capiti: haec enim vestimenta sunt sancta: quibus cunctis, cum lotus fuerit, induetur. Suscipietque ab universa multitudine filiorum Israel duos hircos pro peccato, et unum arietem in holocaustum. Cumque obtulerit vitulum, et oraverit pro se et pro domo sua, duos hircos stare faciet coram Domino in ⁜ a ostio [Col. 0319C] tabernaculi testimonii: mittens super utrumque sortes; sortem unam Domino, et alteram [h. et alteram crudeli Dei] ⁜ b capro emissario, cujus sors exierit Domino, offeret illum pro peccato: cujus autem in caprum emissarium, statuet eum vivum coram Domino, ut fundat preces super eum, et emittat illum in solitudinem [h. Lazazei in solitudinem]. His rite celebratis, offeret vitulum, et rogans pro se et pro domo sua, immolabit eum. Assumptoque thuribulo, quod de prunis altaris impleverit, et hauriens manu compositum thymiama in incensum, ultra velum intrabit in sancta: ⁜ c ut positis super ignem aromatibus [Col. 0320A] coram Domino, nebula eorum et vapor operiat [ Ms. operiet] oraculum, quod est super testimonium, et non moriatur. Tollet quoque de sanguine vituli, et asperget digito septies ⁜ d [h. Tollet quoque de sanguine vituli, et asperget super propitiatorium ad Orientem, et coram propitiatorio asperget septies] contra propitiatorium ad Orientem. Cumque mactaverit hircum pro peccato populi, inferet sanguinem ejus intra velum, sicut praeceptum est de sanguine vituli, ut aspergat e regione oraculi [h. ut aspergat eo super propitiatorium et coram propitiatorio], et expiet sanctuarium ab immunditiis filiorum Israel, et praevaricationibus eorum, cunctisque peccatis. Juxta hunc ritum faciet ⁜ e tabernaculo testimonii, quod fixum est inter eos in medio sordium habitationis [Col. 0320B] eorum. Nullus hominum sit in tabernaculo ⁜ f testimonii, quando pontifex ingreditur in sanctuarium, ut roget pro se et pro domo sua, et pro universo coetu Israel, donec egrediatur. Cum autem exierit ad altare, quod coram Domino est, oret pro se ⁜ g , et sumptum sanguinem vituli atque hirci fundat super cornua ejus per gyrum: aspergatque digito septies, et purificet et sanctificet illud ab immunditiis filiorum Israel. Postquam emundaverit sanctuarium, et tabernaculum, et altare, tunc offerat hircum viventem, et posita utraque manu super caput ejus, confiteatur omnes iniquitates filiorum Israel, et universa delicta atque peccata eorum: quae imprecans capiti ejus, emittet illum per hominem paratum, in desertum. Cumque portaverit hircus omnes iniquitates [Col. 0320C] eorum in terram solitariam, et dimissus fuerit in deserto, revertetur Aaron in tabernaculum testimonii, et depositis vestibus, quibus prius indutus erat, cum intraret sanctuarium, relictisque ibi, lavabit carnem suam in loco sancto, indueturque vestimentis suis. Et postquam egressus obtulerit holocaustum suum ac plebis, rogabit tam pro se quam pro populo: et adipem, qui oblatus est pro peccatis, adolebit super altare. Ille vero qui dimiserit caprum emissarium [in Latino habet, emissarius: in Hebraeo habet, ad Azazel quod interpretatur crudelis], lavabit vestimenta sua et corpus aqua, et sic ingredietur [Col. 0321A] in castra. Vitulum autem et hircum, qui pro peccato fuerant immolati, et quorum sanguis ⁜ a illatus est, ut in sanctuario expiatio compleretur, asportabunt foras castra, et comburent igni tam pelles quam carnes eorum et fimum: et quicumque combusserit ea, lavabit vestimenta sua et carnem aqua, et sic ingredietur in castra. Eritque vobis hoc legitimum sempiternum: [C. XXVIII.] Mense septimo, decima die mensis, affligetis animas vestras, nullumque facietis opus, sive indigena, sive advena, qui peregrinatur inter vos. In hac die expiatio erit vestri, atque mundatio ab omnibus peccatis vestris: ⁜ b coram Domino mundabimini. Sabbatum enim requietionis est, et affligetis animas vestras religione perpetua. Expiabit autem sacerdos, qui unctus fuerit, [Col. 0321B] et cujus initiatae manus, ut sacerdotio fungatur pro patre suo: indueturque stola linea et vestibus sanctis, et expiabit sanctuarium et tabernaculum testimonii atque altare, sacerdotes quoque et universum populum. Eritque hoc vobis legitimum sempiternum, ut oretis pro filiis Israel, et pro cunctis peccatis eorum semel in anno. Fecit igitur sicut praeceperat Dominus Mosi.

[T. X, C. XXIV, Cap. XVII.] Et locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere Aaron et filiis ejus, et cunctis filiis Israel, et dices ad eos; Iste est sermo, quem mandavit Dominus, dicens: Homo quilibet de domo Israel, si occiderit bovem aut ovem, sive capram, in castris, vel extra castra, et non obtulerit ad ostium tabernaculi oblationem Domino, [Col. 0321C] sanguinis reus erit: quasi sanguinem fuderit, sic peribit de medio populi sui. Ideo offerre debent sacerdoti filii Israel hostias suas, quas occidunt in agro, ⁜ c ut sanctificentur Domino ante ostium tabernaculi testimonii, et immolent eas hostias pacificas Domino. Fundetque sacerdos sanguinem super altare Domini ad ostium tabernaculi testimonii, et adolebit adipem in odorem suavitatis Domino: et nequaquam ultra immolabunt hostias suas daemonibus, cum quibus fornicati sunt. Legitimum sempiternum erit illis et posteris eorum. Et ad ipsos dices: Homo de domo Israel et de advenis qui peregrinantur apud vos, qui obtulerit holocaustum sive victimam, et ad ostium tabernaculi testimonii non adduxerit eam, ut offeratur Domino, interibit de populo suo. [C. XXX.] [Col. 0321D] Homo quilibet de domo Israel et de advenis qui peregrinantur inter ⁜ d vos, si comederit sanguinem, obfirmabo faciem meam contra animam illius, et disperdam eam de populo suo, quia anima carnis in sanguine est: et ego dedi illum vobis, ut super altare in eo expietis pro animabus vestris, et sanguis [Col. 0322A] pro animae piaculo sit. Idcirco dixi filiis Israel: Omnis anima ex vobis non comedet sanguinem, nec ex advenis qui peregrinantur inter vos. Homo quicumque de filiis Israel et de advenis qui peregrinantur apud vos, si venatione atque aucupio ceperit feram vel avem, quibus vesci licitum est, fundat sanguinem ejus, et operiat illum terra [h. pulvere]. Anima enim omnis carnis in sanguine est: unde dixi filiis Israel: Sanguinem universae carnis non comedetis, quia anima carnis in sanguine est: et quicumque comederit illum, interibit. [C. XXXI.] Anima quae comederit morticinum, vel captum a bestia, tam de indigenis, quam de advenis, lavabit vestimenta sua et semetipsum aqua, et contaminatus erit usque ad vesperum: et hoc ordine mundus fiet. Quod si [Col. 0322B] non laverit vestimenta sua, nec corpus portabit iniquitatem suam.

[B. X, C. XXXII, Cap. XVIII.] Locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Ego Dominus Deus vester, juxta consuetudinem [h. opera] terrae Aegypti, in qua habitastis, non facietis: et juxta morem [h. opera] regionis Chanaan, ad quam ego introducturus sum vos, non agetis, nec in legitimis eorum ambulabitis. Facietis judicia mea, et praecepta mea servabitis, et ambulabitis in eis [h. ut ambuletis in his]. Ego Dominus Deus vester. Custodite leges meas atque judicia, quae faciens homo, vivet in eis. Ego Dominus. Omnis homo ad proximam sanguinis sui [h. carnis suae] non accedet, ut revelet turpitudinem ejus. Ego [Col. 0322C] Dominus. Turpitudinem patris tui et turpitudinem matris tuae non discooperies: mater tua est. Non revelabis turpitudinem ejus. Turpitudinem uxoris patris tui non discooperies: turpitudo enim patris tui est. Turpitudinem sororis tuae ex patre, sive ex matre, quae domi vel foris genita est, non revelabis. Turpitudinem filiae filii tui vel neptis ex filia non revelabis: quia turpitudo tua est. Turpitudinem filiae uxoris patris tui, quam peperit patri tuo, et est soror tua [h. quam peperit patri tuo, non revelabis, soror tua est] non revelabis. Turpitudinem sororis patris tui non discooperies: quia caro [h. propinqua] est patris tui. Turpitudinem sororis matris tuae non revelabis, eo quod caro [h. propinqua] sit matris tuae. Turpitudinem patrui tui [ Vulg. tac. tui] non revelabis, [Col. 0322D] nec accedes ad uxorem ejus, quae tibi affinitate conjungitur [h. Uxor patrui tui est ]. Turpitudinem nurus tuae non revelabis, quia uxor filii tui est, nec discooperies ignominiam ejus. Turpitudinem uxoris fratris tui non revelabis: quia turpitudo fratris tui est. Turpitudinem uxoris tuae et filiae ejus [Col. 0323A] [h. mulieris et filiae ejus] non revelabis. Filiam filii ejus, et filiam filiae illius non sumes, ut reveles ignominiam ejus: quia caro [h. propinquae] illius sunt, et talis coitus incestus est. Sororem uxoris tuae in pellicatum illius non accipies, nec revelabis turpitudinem ejus, adhuc illa vivente. Ad mulierem quae patitur menstrua, non accedes, nec revelabis foeditatem ejus. Cum uxore proximi tui non coibis, nec seminis commixtione maculaberis. De semine tuo non dabis, ut consecretur idolo Moloch, nec pollues nomen Dei tui. Ego Dominus. [C. XXXIII.] Cum masculo non commisceberis coitu femineo, quia abominatio est. Cum omni pecore non coibis, nec maculaberis cum eo. Mulier non succumbet jumento, nec miscebitur ei: quia scelus est. Nec polluamini in omnibus his, [Col. 0323B] quibus contaminatae sunt universae [h. non habet] gentes, quas ego ejiciam ante conspectum vestrum, et quibus polluta est terra: cujus ego scelera visitabo, ut evomat habitatores suos. Custodite legitima mea atque judicia, et non faciatis ex omnibus abominationibus istis, tam indigena quam colonus, qui peregrinantur apud vos. Omnes enim exsecrationes istas fecerunt accolae terrae, qui fuerunt ante vos, et polluerunt eam. Cavete ergo ne et vos similiter evomat, cum paria feceritis, sicut evomuit gentem, quae fuit ante vos. Omnis anima, quae fecerit de abominationibus istis quidpiam, peribit de medio populi sui. Custodite mandata mea. Nolite facere quae fecerunt ii, qui fuerunt ante vos, et ne polluamini in eis. Ego Dominus Deus [Col. 0323C] vester.

[T. XI, C. XXXIV, Cap. XIX.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere ad omnem coetum filiorum Israel, et dices ad eos: Sancti estote, quia ego sanctus sum, Dominus Deus vester. Unusquisque matrem [ Vulg. add. suam] et patrem suum timeat. Sabbata mea custodite. Ego Dominus Deus vester. Nolite converti ad idola, nec deos conflatiles faciatis vobis. Ego Dominus Deus vester. Si immolaveritis hostiam pacificorum Domino, ut sit placabilis, eo die quo fuerit immolata, comedetis eam, et die altero [h. si immolaveritis hostiam pacificorum, voluntarie immolate, et eo die quo fuerit immolata vescetur et die altero]: quidquid autem residuum fuerit in diem tertium, igne comburetis. Si [Col. 0323D] quis post biduum comederit ex ea, profanus erit, et impietatis reus. Portabit iniquitatem suam, quia sanctum Domini polluit, et peribit anima illa de populo suo. [C. XXXV.] Cum messueris segetes terrae tuae, non tondebis usque ad solum superficiem terrae: nec remanentes spicas colliges [h. cum messueris segetes terrae tuae, non metes totum agrum, sed partem relinques]. Neque in vinea tua racemos et grana decidentia congregabis, sed pauperibus et peregrinis carpenda dimittes. Ego Dominus Deus vester. [Col. 0324A] [C. XXXVI.] Non facietis furtum. Non mentiemini, nec ⁜ a decipiat unusquisque proximum suum. Non perjurabis in nomine meo, nec pollues [h. violabis] nomen Dei tui. Ego Dominus. [C. XXXVII.] Non facies calumniam proximo tuo, nec vi [h. nec fraude] opprimes eum. [C. XXXVIII.] Non morabitur opus mercenarii [ Vulg. add. tui] apud te usque mane. [C. XXXIX.] Non maledices surdo, [C. XL.] nec coram caeco pones ostendiculum: [C. XLI.] sed timebis Deum tuum, quia [h. non habet] ego sum [h. non habet] Dominus. [C. XLII.] Non facies quod iniquum est, nec injuste judicabis [h. quod iniquum est in judicio]. [C. XLIII.] Nec consideres personam pauperis, nec honores vultum potentis. Juste judica proximo tuo. [C. XLIV.] Non eris criminator, nec [Col. 0324B] susurro in populis. [C. XLV.] Non stabis contra sanguinem proximi tui. Ego Dominus. [C. XLVI.] Ne oderis fratrem tuum in corde tuo, sed publice argue eum, ne habeas super illo peccatum. Non quaeres ultionem, nec memor eris injuriae civium tuorum. [C. XLVII.] Diliges amicum [h. proximum] tuum sicut te ipsum. Ego Dominus. Leges meas [h. legitima mea] custodite. [C. XLVIII.] Jumenta tua non facies coire cum alterius generis animantibus. Agrum tuum non seres diverso semine. Veste quae ex duobus texta est, non indueris. [C. XLIX, L.] Homo si dormierit cum muliere coitu seminis, quae sit ancilla etiam nubilis [h. quae sit ancilla et alligata viro], et tamen pretio non redempta, nec libertate donata: vapulabunt ambo, et non morientur, quia [Col. 0324C] non fuit libera. Pro delicto autem suo offeret Domino ad ostium tabernaculi testimonii arietem: orabitque pro eo sacerdos, et pro delicto ejus coram Domino, et repropitiabitur ei, dimitteturque peccatum. Quando ingressi fueritis terram, et plantaveritis in ea ligna pomifera, auferetis praeputia eorum: poma quae germinant, immunda erunt vobis [h. tribus annis], nec edetis ex eis. Quarto autem anno omnis fructus eorum sanctificabitur laudabilis Domino. Quinto autem anno comedetis fructus, congregantes poma quae proferunt. Ego Dominus Deus vester. Non comedetis cum sanguine [h. super sanguinem]. [C. LI.] Non augurabimini, nec observabitis somnia. Neque in rotundum attondebitis comam: nec radetis barbam. Et super mortuo non [Col. 0324D] incidetis carnem vestram, neque figuras aliquas et stigmata facietis vobis. Ego Dominus. [C. LII.] Ne prostituas filiam tuam, ne contaminetur terra, et impleatur piaculo. Sabbata mea custodite, et sanctuarium meum metuite. Ego Dominus. [C. LIII.] Ne declinetis ad magos [h. Pithones], nec ab ariolis aliquid sciscitemini, ut polluamini per eos. Ego Dominus Deus vester. [C. LIV.] Coram cano capite consurge, et honora personam senis: et time Dominum Deum tuum. Ego sum Dominus. [C. LV.] Si [Col. 0325A] habitaverit advena in terra vestra, et moratus fuerit inter vos [h. non habet], ne exprobretis ei [h. ne circumveniatis eum]: sed sit inter vos quasi indigena: et diligetis eum quasi vosmetipsos: fuistis enim et vos advenae in terra Aegypti. Ego Dominus Deus vester. [C. LVI.] Nolite facere iniquum aliquid in judicio, in regula, in pondere, in mensura. Statera justa, et aequa sint [h. non habet] pondera, justus modius, aequusque sextarius [h. sunt vobis]. Ego Dominus Deus vester, qui eduxi vos de terra Aegypti. Custodite omnia praecepta mea, et universa judicia, et facite ea. Ego Dominus.

[T. XII, C. LVII, Cap. XX.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Haec loqueris filiis Israel: Homo de filiis Israel, et de advenis qui habitant in [Col. 0325B] Israel, si quis dederit de semine suo idolo Moloch, morte moriatur: populus terrae lapidabit eum. Et ego ponam faciem meam contra illum: succidamque eum de medio populi sui, eo quod dederit de semine suo Moloch, et contaminaverit sanctuarium meum, ac polluerit [h. violaverit] nomen sanctum meum: Quod si negligens populus terrae, et quasi parvipendens imperium meum, dimiserit hominem qui dedit de semine suo Moloch, nec voluerit eum occidere: ponam faciem meam super hominem illum, et cognationem ejus, succidamque et ipsum, et omnes qui consenserunt ei ut fornicaretur cum Moloch, de medio populi sui. [B. XI, C. LXIII.] Anima, quae declinaverit ad magos [h. Pythones] et ariolos, et fornicata fuerit cum eis, ponam faciem meam [Col. 0325C] contra eam, et interficiam illam de medio populi sui. Sanctificamini et estote sancti, ⁜ a quia et [h. non habet] ego (sanctus sum) Dominus Deus vester. Custodite praecepta mea, et facite ea: Ego Dominus qui sanctifico vos. [C. LIX.] Qui maledixerit patri suo, et matri, morte moriatur: patri matrique maledixit, sanguis ejus sit super eum. [C. LX.] Si moechatus quis fuerit cum uxore alterius, et adulterium perpetraverit cum conjuge proximi sui, morte moriantur moechus et adultera. [C. LXI.] Qui dormierit cum noverca sua, et revelaverit ignominiam patris sui, morte moriantur ambo: sanguis eorum sit super eos. [C. LXII.] Si quis dormierit cum nuru sua, uterque moriatur, quia scelus operati sunt: sanguis eorum sit super eos. [C. LXIII.] Qui dormierit [Col. 0325D] cum masculo, coitu femineo, uterque operatus est nefas, morte moriantur: sit sanguis eorum super eos. [C. LXIV.] Qui supra uxorem filiam, duxerit matrem ejus, scelus operatus est: vivus ardebit cum eis [h. igni comburentur tam ipse quam ille], nec permanebit tantum nefas in medio vestri. [C. LXV.] Qui cum jumento et pecore coierit, morte moriatur: pecus quoque occidite. [C. LXVI.] Mulier [Col. 0326A] quae succubuerit cuilibet jumento, simul interficietur cum eo: sanguis eorum sit super eos. [C. LXVII.] Qui acceperit sororem suam, filiam patris sui, vel filiam matris suae, et viderit turpitudinem ejus, illaque conspexerit fratris ignominiam: nefariam rem operati sunt: occidentur in conspectu populi sui, eo quod turpitudinem suam mutuo revelaverint, et portabunt iniquitatem suam. [C. LXVIII.] Qui coierit cum muliere in fluxu menstruo, et revelaverit turpitudinem ejus, ipsaque aperuerit fontem sanguinis sui, interficientur ambo de medio populi sui. Turpitudinem materterae et amitae tuae non discooperies: qui hoc fecerit, ignominiam carnis [h. propinquae] suae nudavit, portabunt ambo iniquitatem suam. Qui coierit cum uxore patrui, vel avunculi [Col. 0326B] sui, et revelaverit ignominiam cognationis suae, portabunt ambo peccatum suum: absque liberis morientur [h. Qui coierit cum uxore patrui sui, et revelaverit ignominiam ejus, portabunt ambo peccatum suum, absque liberis morientur]. Qui duxerit uxorem fratris sui, rem facit illicitam, turpitudinem fratris sui revelavit: absque liberis erunt. Custodite leges meas [h. legitima mea], atque judicia, et facite ea: ne et vos evomat terra quam intraturi estis et habitaturi. Nolite ambulare in legitimis nationum, quas ego expulsurus sum ante vos. Omnia enim haec fecerunt, et abominatus sum eas. Vobis autem loquor: Possidete terram eorum, quam dabo vobis in haereditatem, terram fluentem lacte et melle. Ego Dominus Deus vester, qui separavi vos a caeteris [Col. 0326C] populis. Separate ergo et vos jumentum mundum ab immundo, et avem mundam ab immunda: ne polluatis animas vestras in pecore, et in avibus, et cunctis quae moventur in terra, et quae vobis ostendi esse polluta. Et [ Vulg. tac. Et] eritis mihi sancti, quia sanctus ego sum Dominus, et separavi vos a caeteris populis, ut essetis mei. [C. LXIX.] Vir, sive mulier, in quibus pythonicus, vel divinationis fuerit spiritus, morte moriantur. Lapidibus obruent eos: sanguis eorum sit super illos.

[T. XIII, C. LXX, Cap. XXI.] Dixit quoque Dominus ad Mosen: Loquere ad sacerdotes filios Aaron, et dices ad eos: Ne contaminetur sacerdos in mortibus civium suorum, nisi tantum in consanguineis ac propinquis, id est, super matre, et patre, [Col. 0326D] et filio, ac filia, fratre quoque, et sorore virgine, quae non est nupta viro: sed nec in principe populi sui contaminabitur. Non radent caput, nec barbam [h. non radent in capite suo calvitium, nec barbam tondent], neque in carnibus suis facient incisuras. Sancti erunt Deo suo, et non polluent [h. violabunt] nomen ejus: incensum enim Domini, et [h. non habet] panes Dei sui offerunt, et ideo [Col. 0327A] sancti erunt. Scortum et vile prostibulum ⁜ a non ducet [ Vulg. docent, et consecrati sunt, et offerunt. Sint ergo sancti] uxorem, nec eam quae repudiata est a marito: quia consecratus est Deo suo, et panes propositionis offert [h. sanctifica itaque eum, quia panes propositionis Dei tui offert]. Sit ergo sanctus quia sanctus ego sum, Dominus, qui sanctifico vos [ Vulg. eos]. [C. LXXI.] Sacerdotis filia, si deprehensa fuerit in stupro, et violaverit nomen patris sui, flammis exuretur. Pontifex, id est, sacerdos maximus inter fratres suos, super cujus caput fusum est unctionis oleum, et cujus manus in sacerdotium consecratae sunt, vestitusque est sanctis vestibus, caput suum non discooperiet, vestimenta non scindet: et ad omnem mortuum non ingredietur omnino. Super [Col. 0327B] patre quoque suo et matre non contaminabitur. Nec egredietur de sanctis, ne polluat [h. violet] sanctuarium Dei sui, quia oleum sanctae unctionis Dei sui [h. quia corona olei unctionis Dei sui super eum est] super eum est [ Vulg. Domini, et tac. sui]. Ego Dominus. Virginem ducet uxorem: Viduam autem et repudiatam, et sordidam, atque meretricem non accipiet, sed puellam de populo suo: nec commisceat stirpem generis sui vulgo gentis suae [h. nec commisceat semen suum sicut vulgus gentis suae]: quia ego Dominus qui sanctifico eum. [B. XII, C, LXXII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere ad Aaron: Homo de semine tuo per familias suas qui habuerit maculam, non offeret panes Deo suo, nec accedet ad ministerium [Col. 0327C] ejus: si caecus fuerit, si claudus, si vel parvo, vel grandi, vel torto, si fracto pede, si manu, si gibbus, si lippus, si albuginem habens in oculo, si jugem scabiem, si impetiginem in corpore, vel herniosus. Omnis qui habuerit maculam de semine Aaron sacerdotis, non accedet offerre hostias Domino, nec panes Deo suo: vescetur tamen panibus, qui offeruntur in sanctuario: ita dumtaxat, ut intra velum non ingrediatur, nec accedat ad altare, quia maculam habet, et contaminare non debet sanctuarium meum. Ego Dominus qui sanctifico eos. Locutus est ergo Moses ad Aaron, et filios ejus, et ad omnem Israel, cuncta quae fuerant sibi imperata.

[C. LXXIII, Cap. XXII.] Locutus quoque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere ad Aaron et ad [Col. 0327D] filios ejus, ut caveant ab his quae consecrata sunt filiorum Israel, et non contaminent nomen sanctificatorum mihi, quae ipsi offerunt. Ego Dominus [h. ut non contaminent nomen sanctum meum in his quae sanctificata sunt mihi. Ego Dominus]. Dic ad eos et ad posteros eorum: Omnis homo qui accesserit de stirpe vestra ad ea quae consecrata sunt, et quae obtulerunt filii Israel Domino, in quo est immunditia, peribit coram Domino. Ego sum Dominus. Homo de semine Aaron, qui fuerit leprosus, aut patiens fluxum seminis, non vescetur de his quae [Col. 0328A] sanctificata sunt mihi, donec sanetur. Qui tetigerit immundum super mortuo [h. donec curetur. Anima quae tetigerit immundum super mortuo], et ex quo egreditur semen quasi coitus, et qui tangit reptile, et quodlibet immundum, cujus tactus est sordidus, immundus erit usque ad vesperum, et non vescetur his quae sanctificata sunt, sed cum laverit carnem suam aqua, et occubuerit sol, tunc mundatus vescetur de sanctificatis, quia cibus illius est. Morticinum et captum a bestia non comedent, nec polluentur in eis. Ego sum Dominus. Custodiant praecepta mea [h. Observent custodias meas], ut non subjaceant peccato, et moriantur in sanctuario, cum polluerint [h. violaverint] illud. Ego Dominus qui sanctifico eos [ Vulg. vos]. Omnis alienigena non [Col. 0328B] comedet de sanctificatis, inquilinus sacerdotis et mercenarius non vescentur ex eis. Quem autem sacerdos emerit et qui vernaculus domus ejus fuerit, hi comedent ex eis. Si filia sacerdotis cuilibet ex populo nupta fuerit, de his quae sanctificata sunt, et de primitiis non vescetur; sin autem vidua, et repudiata, et absque liberis reversa fuerit ad domum patris sui: sicut puella consueverat, aletur cibis patris sui. Omnis alienigena comedendi ex eis non habet potestatem. Qui comederit de sanctificatis per ignorantiam, addet quintam partem cum eo quod comedit, et dabit sacerdoti in sanctuarium. Nec contaminabunt sanctificata filiorum Israel, quae offerunt Domino: ne forte sustineant iniquitatem delicti sui, cum sanctificata comederint. Ego Dominus [Col. 0328C] qui sanctifico eos. [T. XIV, C. LXXIV.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere ad Aaron et filios ejus, et ad omnes filios Israel, dicesque ad eos: Homo de domo Israel et de advenis qui habitant apud vos, qui obtulerit oblationem suam, vel vota solvens, vel sponte offerens, quidquid illud obtulerit in holocaustum Domini, ut offeratur per vos, masculus immaculatus erit ex bobus, et ex ovibus, et ex capris: si maculam habuerit, non offeretis, neque erit acceptabile: homo qui obtulerit victimam pacificorum Domino, vel vota solvens, vel sponte offerens, tam de bobus quam de ovibus, immaculatum offeret, ut acceptabile sit: omnis macula non erit in eo. Si caecum fuerit, si fractum, si cicatricem habens, si papulas, aut scabiem, [Col. 0328D] vel impetiginem, non offeretis ea Domino, neque adolebitis ex eis super altare Domini. Bovem et ovem aure et cauda amputatis, voluntarie offerre potes [h. bovem et ovem, quae generaliter plus minusve habuerit, voluntarie offerre potes], votum autem ex his solvi non potest. Omne animal quod vel contritis, vel tunsis, vel sectis ablatisque testiculis est, non offeretis Domino, et in terra vestra hoc omnino ne faciatis. De manu alienigenae non offeretis panes Deo vestro, et quidquid aliud dare voluerit: quia corrupta et maculata sunt omnia, [Col. 0329A] non suscipietis ea [h. De manu alienigenae non offeretis panes Deo vestro de omnibus istis, quia corrupta et maculata sunt omnia; non suscipietis ea]. Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Bos, ovis et capra, cum genita fuerint, septem diebus erunt sub ubere matris suae: die autem octavo, et deinceps offerri poterunt Domino. Sive illa bos, sive illa ovis, non immolabuntur una die cum fetibus suis [C. LXXV.] Si immolaveritis hostiam pro gratiarum actione Domino, ut possit esse placabilis, eodem die comedetis eam [h. eodem die comedetur], non remanebit [h. non remanebit ex ea quidquam in mane] quidquam in mane alterius diei. Ego Dominus: Custodite mandata mea, et facite ea. Ego Dominus. Ne polluatis nomen meum sanctum, ut sanctificer in [Col. 0329B] medio filiorum Israel. Ego Dominus qui sanctifico vos, et eduxi de terra Aegypti, ut essem vobis in Deum. Ego Dominus.

[B. XIII, C. LXXVI, Cap. XXIII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Hae sunt feriae Domini, quas vocabitis sanctas: Sex diebus facietis opus: dies septimus, quia sabbati requies est, vocabitur sanctus. Omne opus non facietis in eo: sabbatum Domini est in cunctis habitationibus vestris. [C. LXXVII.] Hae sunt ergo feriae Domini sanctae, quas celebrare debetis temporibus suis. Mense primo, quarta decima die mensis ad vesperum Phase Domini est, et quinta decima die mensis hujus, solemnitas azymorum Domini est. Septem diebus azyma comedetis. Dies primus [Col. 0329C] erit vobis celeberrimus sanctusque: omne opus servile non facietis in eo [h. non habet], sed offeretis sacrificium in igne Domino septem diebus. [C. LXXVIII.]. Dies autem septimus erit celebrior et sanctior, nullumque servile opus facietis [ Vulg. add. in eo]. Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Cum ingressi fueritis terram, quam ego dabo vobis, et messueritis segetem, feretis manipulos spicarum, primitias messis vestrae, ad sacerdotem: qui elevabit fasciculum coram Domino, ut acceptabile sit pro vobis, altero die sabbati, et sanctificabit illum: Atque in eodem die quo manipulus consecratur, caedetur agnus immaculatus, anniculus in holocaustum Domini. Et libamenta offerentur cum eo, duae decimae similae conspersae oleo in incensum Domini, odoremque suavissimum: [Col. 0329D] liba quoque vini, quarta pars hin. Panem, et polentam, et pultes [h. spicam teneram ] non comedetis ex segete, usque ad diem, qua offeretis ex ea Deo vestro. Praeceptum est sempiternum in generationibus, cunctisque habitaculis vestris. Numerabitis ergo ab altero die sabbati, in quo obtulistis manipulum primitiarum, septem hebdomadas plenas, usque ad alteram diem expletionis hebdomadae septimae, id est, quinquaginta dies, et sic offeretis sacrificium novum Domino ex omnibus habitaculis vestris, panes primitiarum duos [h. Ex habitaculis vestris offeretis panes primitiarum duos] de duabus decimis similae fermentatae, quos coquetis in primitias Domini. [Col. 0330A] Offeretisque cum panibus septem agnos immaculatos anniculos, et vitulum de armento unum, et arietes duos, et erunt in holocaustum cum libamentis suis, in odorem suavissimum Domino. Facietis et hircum [h. caprarum] pro peccato, duosque agnos anniculos hostias pacificorum. Cumque elevaverit eos sacerdos cum panibus primitiarum coram Domino, cedent in usum ejus [h. sanctitas erunt Domino ad sacerdotem]. Et vocabitis hunc diem celeberrimum atque sanctissimum: omne opus servile non facietis in eo. Legitimum sempiternum erit in cunctis habitaculis, et generationibus vestris. Postquam autem messueritis segetem [h. Et cum messueritis segetem] terrae vestrae, non secabitis eam usque ad solum: nec remanentes spicas colligetis, sed pauperibus et [Col. 0330B] peregrinis dimittetis eas. Ego sum Dominus Deus vester [T. XV, C. LXXIV.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel: Mense septimo, prima die mensis, erit vobis sabbatum memoriale, clangentibus tubis, et vocabitur sanctum: omne opus servile non facietis in eo [h. non habet], et offeretis holocaustum Domino. Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Decimo die mensis hujus septimi, dies expiationum erit celeberrimus, et vocabitur sanctus: affligetisque animas vestras in eo, et offeretis holocaustum Domino. Omne opus [ Vulg. add. servile] non facietis in tempore diei hujus: quia dies propitiationis est, ut propitietur vobis Dominus Deus vester. Omnis anima, quae afflicta non fuerit in die hoc, peribit de populis suis, et quae operis quidpiam [Col. 0330C] fecerit, delebo eam de populo suo. Nihil ergo operis facietis in eo [h. non habet]: legitimum sempiternum erit vobis in cunctis generationibus et habitationibus vestris. Sabbatum requietionis est, et affligetis animas vestras die nono mensis a vespera usque [h. Affligetis animas vestras die nona mensis ad vesperam, a vespera usque ] ad vesperam celebrabitis sabbata vestra. Et locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel: A quinto decimo die mensis hujus septimi erunt feriae tabernaculorum septem diebus Domino. Dies primus vocabitur celeberrimus atque sanctissimus: omne opus servile non facietis in eo [h. non habet]. Et septem diebus offeretis holocausta Domino; dies quoque octavus erit celeberrimus atque sanctissimus, et offeretis holocaustum Domino: est enim coetus atque collectae: omne opus servile non facietis [Col. 0330D] in eo [h. non habet]. Hae sunt feriae Domini, quas vocabitis celeberrimas atque sanctissimas, offeretisque in eis oblationes Domino, holocausta et libamenta juxta ritum uniuscujusque diei: exceptis sabbatis Domini, donisque vestris, et quae offeretis ex voto, vel quae sponte tribuetis Domino. A quinto decimo ergo die mensis septimi, quando congregaveritis omnes fructus terrae vestrae, celebrabitis ferias Domini septem diebus. Die primo et die octavo erit sabbatum, id est, requies. Sumetisque vobis die primo fructus arboris pulcherrimae, spathulasque palmarum, et ramos ligni densarum frondium, et salices de torrente, et laetamini coram Domino [Col. 0331A] Deo vestro. Celebrabitisque solemnitatem ejus septem diebus per annum. Legitimum sempiternum erit in generationibus vestris. Mense septimo festa celebrabitis, et habitabitis in umbraculis [h. tabernaculis] septem diebus. Omnis, qui de genere est Israel, manebit in tabernaculis, ut discant posteri vestri, quod in tabernaculis habitare fecerim filios Israel, cum educerem eos de terra Aegypti. Ego Dominus Deus vester. Locutusque est Moses super solemnitatibus Domini ad filios Israel.

[C. LXXX, Cap. XXIV.] Et locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Praecipe filiis Israel, ut afferant tibi oleum de olivis purissimum, ac lucidum, ad concinnandas lucernas jugiter, extra velum testimonii in tabernaculo foederis [h. testimonii]. Ponet eas [Col. 0331B] Aaron a vespere usque in mane coram Domino, cultu rituque perpetuo in generationibus vestris super candelabrum mundissimum ponentur semper in conspectu Domini. Accipies quoque similam, et coques ex ea duodecim panes [h. placentas ], qui singuli habebunt duas decimas: quorum senos altrinsecus super mensam purissimam coram Domino statues, et pones super eos thus lucidissimum, ut sit [h.] pani in monimentum oblationis Domini. Per singula sabbata mutabuntur [h. praeparabuntur] coram Domino suscepti a filiis Israel foedere sempiterno: eruntque Aaron et filiorum ejus, ut comedant eos in loco sancto: quia sanctum sanctorum est de sacrificiis Domini jure perpetuo. [T. XVI, B. XIV, C. LXXXI.] Ecce autem egressus filius mulieris [Col. 0331C] Israelitidis, quem pepererat de viro Aegyptio inter filios Israel, jurgatus est in castris cum viro Israelita. Cumque blasphemasset nomen Dei, et maledixisset ei [h. Non habet, Dei, nec, ei ], adductus est ad Mosen (vocabatur autem mater ejus Solomith), filia Dibri de tribu Dan. Miseruntque eum in carcerem, donec nossent quid juberet Dominus. Qui locutus est ad Mosen, dicens: Educ blasphemum extra castra, et ponant omnes, qui audierunt, manus suas super caput ejus, et lapidet eum populus universus: Et ad filios Israel loqueris: Homo, qui maledixerit Deo suo, portabit peccatum suum, et qui blasphemaverit nomen Domini, morte moriatur: lapidibus opprimet eum omnis multitudo, sive ille civis, sive peregrinus fuerit. Qui blasphemaverit nomen Domini [Col. 0331D] [h. non habet, Domini], morte moriatur. [C. LXXXII.] Qui percusserit, et occiderit hominem, morte moriatur. Qui percusserit animal, reddat vicarium, id est, animam pro anima. Qui irrogaverit maculam cuilibet civium suorum: sicut fecit, sic fiat ei: fracturam pro fractura, oculum pro oculo, dentem pro dente restituet, qualem inflixerit maculam, talem sustinere cogetur. Qui percusserit jumentum, reddet aliud. Qui percusserit hominem, punietur. Aequum judicium sit inter vos, sive peregrinus, [Col. 0332A] sive civis peccaverit [h. fuerit]: quia ego sum Dominus Deus vester. Locutusque est Moses ad filios Israel, et eduxerunt eum, qui blasphemaverat, extra castra, ac lapidibus oppresserunt. Feceruntque filii Israel sicut praeceperat Dominus Mosi.

[Cap. XXV.] Locutusque est Dominus ad Mosen in monte Sinai, dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Quando ingressi fueritis terram quam ego dabo vobis, ⁜ a sabbatizet sabbatum [h. terra] Domino. Sex annis seres agrum tuum, et sex annis putabis vineam tuam, colligesque fructus ejus: septimo autem anno sabbatum erit terrae, requietionis Domini: agrum non seres, et vineam non putabis. Quae sponte gignet humus, non metes, et uvas primitiarum tuarum non colliges quasi vindemiam [Col. 0332B] [h. Et uvas quas vinea sponte attulerit non colliges quasi vindemiam]: annus enim requietionis terrae est: sed erunt vobis in cibum, tibi et servo tuo, ancillae tuae et mercenario tuo, et advenae qui peregrinantur apud te: jumentis tuis et pecoribus, omnia quae nascuntur, praebebunt cibum. Numerabis quoque tibi septem hebdomadas annorum, id est, septem septies, quae simul faciunt annos quadraginta novem: et clanges buccina mense septimo, decima die mensis propitiationis tempore in universa terra vestra. Sanctificabisque annum quinquagesimum, et vocabis remissionem cunctis habitatoribus terrae tuae: ipse est enim Jubilaeus. Revertetur homo ad possessionem suam, et unusquisque rediet ad familiam pristinam: quia jubilaeus est et quinquagesimus [Col. 0332C] annus. Non seretis, neque metetis sponte in agro nascentia, et primitias vindemiae non colligetis, ob sanctificationem jubilaei, sed statim oblata comedetis [h. et vineam non vindemiabitis, sed in agro statim comedetis]. Anno jubilaei redient omnes ad possessiones suas. Quando vendes quidpiam civi tuo, vel emes ab eo, ne contristes fratrem tuum, sed juxta numerum annorum jubilaei emes ab eo, et juxta supputationem frugum vendet tibi. Quanto plures anni remanserint post jubilaeum, tanto crescet et pretium: et quanto minus temporis numeraveris, tanto minoris et emptio constabit. Tempus enim frugum vendet tibi. Nolite affligere contribules vestros, sed timeat unusquisque Deum suum, quia ego Dominus Deus vester. Facite praecepta mea, et judicia [Col. 0332D] custodite, et implete ea, ut habitare possitis in terra absque ullo pavore, et gignat vobis humus fructus suos, quibus vescamini usque ad saturitatem, nullius impetum formidantes. Quod si dixeritis: Quid comedemus anno septimo, si non severimus, neque collegerimus fruges nostras? Dabo benedictionem meam vobis anno sexto, et faciet fructus trium annorum: seretisque anno octavo, et comedetis veteres fruges usque ad nonum annum: donec nova nascantur, edetis vetera. Terra quoque non vendetur [Col. 0333A] in perpetuum: quia mea est, et vos advenae et coloni mei estis [h. et coloni apud me]. Unde cuncta regio possessionis vestrae sub redemptionis conditione vendetur. [C. LXXXIII.] Si attenuatus frater tuus vendiderit possessiunculam suam, et voluerit propinquus ejus, potest redimere quod ille vendiderat. Sin autem non habuerit proximum, et ipse pretium ad redimendum potuerit invenire: computabuntur fructus ex eo tempore quo vendidit, et quod reliquum est, reddet emptori, sicque recipiet possessionem suam. Quod si non invenerit manus ejus, ut reddat pretium, habebit emptor quod emerat, usque ad annum jubilaeum. In ipso enim omnis venditio redit [ Vulg. redibit] ad dominum et ad possessorem pristinum. Qui vendiderit domum intra [Col. 0333B] urbis muros, habebit licentiam redimendi, donec unus impleatur annus. Si non redemerit, et anni circulus fuerit evolutus, emptor possidebit eam, et posteri ejus in perpetuum, et redimi non poterit etiam in jubilaeo. Sin autem in villa fuerit domus, quae muros non habet, agrorum jure vendetur. Si ante redempta non fuerit, in jubilaeo revertetur ad dominum. Aedes Levitarum, quae in urbibus sunt, semper possunt redimi. si redemptae non fuerint, in jubilaeo revertentur ad dominos, quia domus urbium Levitarum pro possessionibus sunt inter filios Israel. Suburbana autem eorum non veneant, quia possessio sempiterna est. Si attenuatus fuerit frater tuus, et infirmus manu, et susceperis eum quasi advenam et peregrinum, et vixerit tecum, ne accipias ab eo [Col. 0333C] usuram, nec amplius quam dedisti. Time Deum tuum, ut vivere possit frater tuus apud te. Pecuniam tuam non dabis ei ad usuram, et frugum superabundantiam non exiges. Ego Dominus Deus vester, qui eduxi vos de terra Aegypti, ut darem vobis terram Chanaan, et essem vester Deus. [C. LXXXIV.] Si paupertate compulsus vendiderit se tibi frater tuus, non eum opprimes servitute famulorum, sed quasi mercenarius et colonus erit [h. tecum], usque ad annum jubilaeum operabitur apud te, et postea egredietur cum liberis suis, et revertetur ad cognationem et ad possessionem patrum suorum; mei enim servi sunt, et ego eduxi eos de terra Aegypti. Non veneant conditione servorum: ne affligas eum per potentiam, sed metuito Deum tuum. [Col. 0333D] Servus et ancilla sint vobis de nationibus, quae in circuitu vestro sunt. Et de advenis, qui peregrinantur apud vos, vel qui ex his nati fuerint in terra vestra; hos habebitis famulos: et haereditario jure transmittetis ad posteros, ac possidebitis in aeternum Fratres autem vestros filios Israel ne opprimatis per potentiam. Si invaluerit apud vos manus advenae atque peregrini, et attenuatus frater tuus vendiderit se ei, aut cuiquam de stirpe ejus: post venditionem potest redimi. Qui voluerit ex fratribus suis, redimet eum, et patruus, et patruelis, et consanguineus, et affinis [h. unus ex fratribus suis redimet eum, aut patruus, aut patruelis, aut quilibet consanguineus cognationis suae]. Sin [Col. 0334A] autem et ipse potuerit, redimet se, supputatis dumtaxat annis a tempore venditionis suae usque ad annum jubilaeum: et pecunia, qua venditus fuerat, juxta annorum numerum et rationem mercenarii supputata. Si plures fuerint anni qui remanent usque ad jubilaeum, secundum hos reddet et pretium. Si pauci, ponet rationem cum eo juxta annorum numerum, et reddet emptori quod reliquum est annorum, quibus ante servivit mercedibus imputatis: non affliget eum violenter in conspectu tuo. Quod si per haec redimi non potuerit, anno jubilaeo egredietur cum liberis suis. Mei enim servi sunt filii Israel, quos eduxi de terra Aegypti.

[C. LXXXV, Cap. XXVI.] Ego Dominus Deus vester: Non facietis vobis [h . . . . . . . ] idolum et sculptile, [Col. 0334B] nec titulos erigetis, nec insigem lapidem ponetis in terra vestra, ut adoretis eum. [C. LXXXVI.] Ego enim sum Dominus Deus vester: custodite sabbata mea, et pavete ad sanctuarium meum. Ego Dominus. [C. LXXXIX. B. XV.] Si in praeceptis meis ambulaveritis, et mandata mea custodieritis et feceritis ea, dabo vobis pluvias temporibus suis, et terra gignet germen suum et pomis arbores replebuntur. Apprehendet messium tritura vindemiam, et vindemia occupabit sementem: et comedetis panem vestrum in saturitate, et absque pavore habitabitis in terra vestra: Dabo pacem in finibus vestris, dormietis, et non erit qui exterreat. Auferam malas bestias: et gladius non transibit terminos vestros. Persequemini inimicos vestros, et corruent [Col. 0334C] coram vobis: persequentur quinque de vestris centum alienos, et centum de vobis decem millia: cadent inimici vestri in conspectu vestro gladio. Respiciam vos, et crescere faciam: multiplicabimini, et firmabo pactum meum vobiscum. Et comedetis vetustissima veterum, et vetera novis supervenientibus projicietis. Ponam tabernaculum meum in medio vestri, et non abjiciet vos anima mea. [C. LXXXVIII.] Et ambulabo inter vos, et ero vester Deus, vosque eritis populus meus. Ego Dominus Deus vester: qui eduxi vos de terra Aegyptiorum, ne serviretis eis; et qui confregi catenas cervicum vestrarum, ut incederetis erecti. Quod si non audieritis me, nec feceritis omnia praecepta mea: si spreveritis leges meas [h. legitima mea], et judicia mea [Col. 0334D] contempseritis, ut non faciatis ea quae a me constituta sunt, et ad irritum perducatis pactum meum: ego quoque haec faciam vobis: Visitabo vos velociter in egestate et ardore, qui conficiat oculos vestros, et consumat animas vestras. Frustra seretis sementem, quae ab hostibus devorabitur. Ponam faciem meam contra vos, et corruetis coram hostibus vestris, et subjiciemini his qui oderunt vos, fugietis, nemine persequente. Sin autem nec sic obedieritis mihi, addam correptiones vestras septuplum propter peccata vestra, et conteram superbiam duritiae vestrae. Daboque coelum vobis desuper sicut ferrum, et terram aeneam. Consumetur incassum labor vester, non proferet terra germen, nec arbores [Col. 0335A] poma praebebunt. Si ambulaveritis ex adverso mihi, nec volueritis audire me, addam plagas vestras usque [ Vulg. tac. usque] in septuplum propter peccata vestra: emittamque in vos bestias agri, quae consumant vos, et pecora vestra, et ad paucitatem cuncta redigant, desertaeque fient viae vestrae. Quod si nec sic volueritis recipere disciplinam, sed ambulaveritis ex adverso mihi: ego quoque contra vos adversus incedam, et percutiam vos septies propter peccata vestra, inducamque super vos gladium ultorem foederis mei. Cumque confugeritis in urbes, mittam pestilentiam in medio vestri, et trademini in hostium manibus, postquam confregero baculum panis vestri: ita ut decem mulieres in uno clibano coquant panes, et reddant eos ad pondus [h. et vertetur [Col. 0335B] panis vester ad pondus]: et comedetis, et non saturabimini. Sin autem nec per haec audieritis me, sed ambulaveritis contra me: et ego incedam adversum vos in furore contrario, et corripiam vos septem plagis [h. septies] propter peccata vestra, ita ut comedatis carnes filiorum vestrorum et filiarum vestrarum, destruam excelsa vestra, et simulacra vestra [ Vulg. tac. vestra] confringam. Cadetis inter ruinas idolorum vestrorum, et abominabitur vos anima mea, intantum ut urbes vestras redigam in solitudinem, et deserta faciam sanctuaria vestra, nec recipiam ultra odorem suavissimum. Disperdamque terram vestram, et stupebunt super eam inimici vestri, cum habitatores illius fuerint. Vos autem dispergam in gentes, et evaginabo post vos gladium, [Col. 0335C] eritque terra vestra deserta, et civitates vestrae dirutae. Tunc placebunt terrae sabbata sua cunctis diebus solitudinis suae: quando fueritis in terra hostili, sabbatizabit, et requiescet in sabbatis solitudinis suae, eo quod non requieverit in sabbatis vestris quando habitabatis in ea. Et qui de vobis remanserint, dabo pavorem in cordibus eorum in regionibus hostium, terrebit eos sonitus folii volantis, et ita fugient quasi gladium: cadent, nullo persequente, et corruent singuli super fratres suos quasi bella fugientes, nemo vestrum inimicis audebit resistere. Peribitis inter gentes, et hostilis vos terra consumet. Quod si et de iis aliqui remanserint, tabescent in iniquitatibus suis, in terra inimicorum suorum, et propter peccata patrum suorum et sua affligentur: donec confiteantur [Col. 0335D] iniquitates suas, et majorum suorum, quibus praevaricati sunt in me, et ambulaverunt ex adverso mihi. Ambulabo igitur et ego contra eos, et inducam illos in terram hostilem, donec erubescat incircumcisa mens eorum: tunc orabunt pro impietatibus suis. Et recordabor foederis mei, quod pepigi cum Jacob, et Isaac, et Abraham. Terrae quoque memor ero: quae cum relicta fuerit ab eis, complacebit sibi in sabbatis suis, patiens solitudinem propter illos. Ipsi vero rogabunt pro peccatis suis, eo quod abjecerint judicia mea et leges meas [h. legitima] despexerint. Et tamen etiam cum essent in terra hostili, non penitus abjeci eos, neque sic despexi, ut consumerentur, et irritum facerem pactum meum [Col. 0336A] cum eis. Ego enim sum Dominus Deus eorum, et recordabor foederis mei pristini, quando eduxi eos de terra Aegypti in conspectu gentium, ut essem Deus eorum. Ego Dominus. Haec sunt praecepta atque judicia et leges, quas dedit Dominus inter se et inter filios Israel in monte Sinai per manum Mosi.

[B. XVI, C. LXXXVIII, Cap. XXVII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Homo qui votum fecerit, et spoponderit animam suam, sub aestimatione dabit pretium. Si fuerit masculus a vigesimo anno usque ad sexagesimum annum, dabit quinquaginta siclos argenti ad mensuram sanctuarii: si mulier, triginta. A quinto autem anno usque ad vigesimum, masculus dabit viginti siclos; femina decem. Ab uno mense [Col. 0336B] usque ad annum quintum, pro masculo dabuntur quinque sicli, pro femina tres. Sexagenarius et ultra masculus dabit quindecim siclos; femina decem. Si pauper fuerit, et aestimationem reddere non valebit, stabit coram sacerdote, et quantum ille aestimaverit, et viderit eum posse reddere, tantum dabit. Animal autem quod immolari potest Domino, si quis voverit Domino [ Vulg. tac. Domino], sanctum erit, et mutari non poterit, id est, nec melius malo, nec pejus bono: quod si mutaverit, et ipsum quod mutatum est, et illud pro quo mutatum est, consecratum erit Domino. Animal autem immundum, quod immolari Domino non potest, si quis voverit, adducetur ante sacerdotem. Qui judicans utrum bonum an malum sit, [Col. 0336C] statuet pretium. Quod si dare [h. redimere] voluerit is qui offert, addet supra aestimationem quintam partem. Homo si voverit domum suam, et sanctificaverit Domino, considerabit eam sacerdos utrum bona an mala sit, et juxta pretium, quod ab eo fuerit constitutum, venumdabitur: sin autem ille qui voverat, voluerit redimere eam, dabit quintam partem aestimationis supra, et habebit domum. Quod si agrum possessionis suae voverit et consecraverit Domino: juxta mensuram sementis aestimabitur pretium: si triginta modiis hordei seritur terra, quinquaginta siclis vendetur argenti. Si statim ab anno incipientis [ Vulg. accipientis] jubilaei voverit agrum, quanto valere potest, tanto aestimabitur. Sin autem post aliquantulum temporis, supputabit [Col. 0336D] sacerdos pecuniam juxta annorum, qui reliqui sunt, numerum usque ad jubilaeum, et detrahetur ex pretio. Quod si voluerit redimere agrum ille qui voverat, addet quintam partem aestimatae pecuniae, et possidebit eum. Sin autem noluerit redimere, sed alteri cuilibet fuerit venumdatus, ultra eum qui voverat, redimere non poterit: quia cum jubilaei venerit dies, sanctificatus erit Domino, et possessio consecrata ad jus pertinet sacerdotum. Si ager emptus est, et non de possessione majorum sanctificatus fuerit Domino, supputabit sacerdos juxta annorum numerum usque ad jubilaeum, pretium, et dabit ille qui voverat eum, Domino In jubilaeo autem revertetur ad priorem dominum [Col. 0337A] qui vendiderat eum, et habuerat in sorte possessionis suae. Omnis aestimatio siclo sanctuarii ponderabitur. Siclus viginti obolos habet. Primogenita, quae ad Dominum pertinent, nemo sanctificare poterit, et vovere, sive bos, sive ovis fuerit, Domini sunt. Quod si immundum est animal, redimet qui obtulit, juxta aestimationem tuam, et addet quintam partem pretii; si redimere noluerit, vendetur alteri quantocumque a te fuerit aestimatum. Omne quod Domino consecratur, sive homo fuerit, sive animal, sive ager, non vendetur, nec redimi poterit. Quidquid semel fuerit consecratum, sanctum sanctorum erit Domino. Et omnis consecratio, [Col. 0338A] quae offertur ab homine, non redimetur, sed morte morietur. Omnes decimae terrae, sive de frugibus, sive de pomis arborum, Domini sunt, et illi sanctificantur. Si quis autem voluerit redimere decimas suas, addet quintam partem earum. Omnium decimarum bovis et ovis et caprae [h. non habet], quae sub pastoris virga transeunt, quidquid decimum venerit, sanctificabitur Domino. Non eligetur nec bonum nec malum, nec altero commutabitur: si quis mutaverit, et quod mutavit [ Vulg. mutatum est], et pro quo mutatum est, sanctificabitur Domino, et non redimetur. Haec sunt praecepta, quae mandavit Dominus Mosi ad filios Israel in monte Sinai.

[Col. 0337] Explicit Vajecra, id est, Leviticus.

[Col. 0343D] [T. I, B. I, Cap. I.] Locutusque est Dominus ad Mosen in deserto Sinai in tabernaculo foederis, prima die mensis secundi, anno altero egressionis eorum ex Aegypto, dicens: Tollite summam universae congregationis filiorum Israel per cognationes et domos suas, et nomina singulorum, quidquid sexus est masculini a vigesimo anno supra, omnium virorum fortium ex Israel [h. omnes bellatores ex [Col. 0344D] Israel], et numerabitis eos per turmas suas, tu et Aaron. Eruntque vobiscum principes tribuum ac domorum in cognationibus suis, quorum ista sunt nomina. De Ruben, Elisur filius Sedeur. De Simeon, Selumiel filius Surisaddai. De Juda, Naasson filius Aminadab. De Issachar, Nathanael filius Suar. De Zabulon, Eliab filius Helon. Filiorum autem Joseph, de Ephraim, Elisama filius Ammiud. De Manasse, [Col. 0345A] Gamaliel filius Phadassur. De Benjamin, Abidan filius Gedeoni. De Dan, Aiezer filius Amisaddai. De Aser, Phaganiel filius Achran. De Gad, Eliasaph filius Dehuel. De Nephtali, Ahira filius Henan. Hi nobilissimi principes multitudinis per tribus et cognationes suas, et capita exercitus Israel: quos tulerunt Moses et Aaron cum omni vulgi multitudine, et congregaverunt primo die mensis secundi, recensentes eos per cognationes, et domos ac familias, et capita, et nomina singulorum [h. domosque familiarum, et nomina singulorum] a vigesimo anno et supra, sicut praeceperat Dominus. Numeratique sunt in deserto Sinai. De Ruben primogenito Israelis per generationes et familias ac domos suas, et nomina capitum singulorum, omne quod sexus est [Col. 0345B] masculini a vigesimo anno et supra, procedentium ad bellum, quadraginta sex millia quingenti. De filiis Simeon per generationes suas [ Vulg. tac. suas hic et infra ] ac familias ac domos cognationum suarum recensiti sunt per nomina et capita singulorum, omne quod sexus est masculini a vigesimo anno et supra, procedentium ad bellum, quinquaginta novem millia trecenti. De filiis Gad, per generationes suas et familias ac domos cognationum suarum recensiti sunt per nomina singulorum a viginti annis et supra, omnes qui ad bella procederent, quadraginta quinque millia sexcenti quinquaginta. De filiis Juda per generationes et familias ac domos cognationum suarum, per nomina singulorum a vigesimo anno et supra, omnes qui poterant ad bella procedere, [Col. 0345C] recensiti sunt septuaginta quatuor millia sexcenti. De filiis Issachar, per generationes et familias ac domos cognationum suarum, per nomina singulorum a vigesimo anno et supra, omnes qui ad bella procederent, recensiti sunt quinquaginta quatuor millia quadringenti. De filiis Zabulon per generationes et familias ac domos cognationum suarum recensiti sunt per nomina singulorum a vigesimo anno et supra, omnes qui poterant ad bella procedere, quinquaginta septem millia quadringenti. De filiis Joseph, filiorum Ephraim per generationes et familias ac domos cognationum suarum recensiti sunt per nomina singulorum a vigesimo anno et supra, omnes qui poterant ad bella procedere, quadraginta millia quingenti. Porro filiorum Manasse [Col. 0345D] per generationes et familias ac domos cognationum suarum recensiti sunt per nomina singulorum a viginti annis et supra, omnes qui poterant ad bella procedere, triginta duo millia ducenti. De filiis Benjamin per generationes et familias ac domos cognationum suarum recensiti sunt nominibus singulorum a vigesimo anno et supra, omnes qui poterant ad bella procedere, triginta quinque millia [Col. 0346A] quadringenti. De filiis Dan, per generationes et familias ac domos cognationum suarum recensiti sunt nominibus singulorum a vigesimo anno et supra, omnes qui poterant ad bella procedere, sexaginta duo millia septingenti. De filiis Aser, per generationes et familias ac domos cognationum suarum recensiti sunt per nomina singulorum a vigesimo anno et supra, omnes qui poterant ad bella procedere, quadraginta millia et mille quingenti. De filiis Nephtali, per generationes et familias ac domos congnationum suarum recensiti sunt nominibus singulorum a vigesimo anno et supra, omnes qui poterant ad bella procedere, quinquaginta tria millia quadringenti. Hi sunt, quos numeraverunt Moses et Aaron, et duodecim principes Israel, singulos [Col. 0346B] per domos cognationum suarum. ⁜ a Fueruntque omnis numerus filiorum Israel per domos et familias suas [h. semper, pro domos familiarium suarum, habet] a vigesimo anno et supra, qui poterant ad bella procedere, sexcenta tria millia virorum [h. non habet, virorum] quingenti quinquaginta. Levitae autem in tribu familiarum suarum non sunt numerati cum eis. [B. II, C. I.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Tribum Levi noli numerare, nec ponam summam eorum cum filiis Israel: sed constitue eos super tabernaculum testimonii et cuncta vasa ejus, et quidquid ad caeremonias pertinet [h. et omnem supellectilem ejus]. Ipsi portabunt tabernaculum et omnia utensilia ejus, et erunt in ministerio, ac per gyrum tabernaculi [Col. 0346C] metabuntur. Cum proficiscendum fuerit, deponent Levitae tabernaculum: cum castrametandum, erigent: quisquis externorum accesserit, occidetur. Metabuntur autem castra filii Israel unusquisque per turmas et cuneos atque exercitum suum. [C. II.] Porro Levitae per gyrum tabernaculi figent [h. metabuntur] tentoria, ne fiat indignatio super multitudinem filiorum Israel, et excubabunt in custodiis [h. custodia] tabernaculi testimonii. Fecerunt ergo filii Israel juxta omnia, quae praeceperat Dominus Mosi.

[B. III, Cap. II.] Locutusque est Dominus ad Mosen et Aaron, dicens: Singuli per turmas, signa, atque vexilla [h. non habet] et domos cognationum suarum, castrametabuntur filii Israel, per gyrum [Col. 0346D] tabernaculi foederis. Ad Orientem Judas figet tentoria per turmas exercitus: eritque princeps filiorum ejus Naasson filius Aminadab, et omnis de stirpe ejus summa pugnantium, septuaginta quatuor millia sexcenti. Juxta eum castrametati sunt de tribu Issachar, quorum princeps fuit Nathanael filius Suar. Et omnis numerus pugnatorum ejus, quinquaginta quatuor millia quadringenti. In tribu Zabulon princeps [Col. 0347A] fuit Eliab filius Helon. Omnis de stirpe ejus exercitus pugnatorum quinquaginta septem millia quadringenti. Universi qui in castris Judae annumerati sunt, fuerunt centum octoginta sex millia quadringenti, et per turmas suas primi egredientur. In castris filiorum Ruben ad meridianam plagam erit princeps Elisur filius Sedeur, et cunctus exercitus pugnatorum ejus, qui numerati sunt, quadraginta sex millia quingenti. Juxta eum castrametati sunt de tribu Simeon: quorum princeps fuit Selumiel [ Vulg. Salamiel] filius Surisaddai. Et cunctus exercitus pugnatorum ejus, qui numerati sunt, quinquaginta novem millia trecenti. In tribu Gad princeps fuit Eliasaph filius ⁜ a Deul [h. Rahuel], et cunctus exercitus pugnatorum ejus qui numerati [Col. 0347B] sunt, quadraginta quinque millia sexcenti quinquaginta. Omnes, qui recensiti sunt in castris Ruben, centum quinquaginta millia et mille quadringenti quinquaginta per turmas suas: in secundo loco proficiscentur. Levabitur autem tabernaculum testimonii per officia Levitarum et turmas eorum. Quomodo erigetur, ita et deponetur. Singuli per loca et ordines suos [h. Levabitur autem tabernaculam testimonii per officia levitarum in medio Castrorum. Quomodo metabuntur, ita proficiscentur singuli et ordines suos ] proficiscentur. Ad occidentalem plagam erunt castra filiorum Ephraim, quorum princeps fuit Elisama filius Ammiud. Cunctus exercitus pugnatorum ejus, qui numerati sunt, quadraginta millia quingenti. Et cum eis tribus filiorum Manasse, [Col. 0347C] quorum princeps fuit Gamaliel filius Phadassur. Cunctus exercitus pugnatorum ejus qui numerati sunt, triginta duo millia ducenti. In tribu filiorum Benjamin princeps fuit Abidan filius Gedeonis. Et cunctus exercitus pugnatorum ejus qui recensiti sunt, triginta quinque millia quadringenti. Omnes qui numerati sunt in castris Ephraim, centum octo millia, centum per turmas suas: tertii proficiscentur. Ad Aquilonis partem castrametati sunt [h. castrametabuntur] filii Dan: quorum princeps fuit Ahiezer filius Amisaddai. Cunctus exercitus pugnatorum ejus, qui numerati sunt, sexaginta duo millia septingenti. Juxta eum fixere tentoria [h. castrametabuntur] de tribu Aser: quorum princeps [Col. 0348A] fuit Phagahiel filius Achran [ Vulg. Ochran]. Cunctus exercitus pugnatorum ejus qui numerati sunt, quadraginta millia et mille quingenti. De tribu filiorum Nephthali princeps fuit Ahira filius Henan. Cunctus exercitus pugnatorum ejus, quinquaginta tria millia quadringenti. Omnes qui numerati sunt in castris Dan, fuerunt centum quinquaginta septem millia sexcenti, et novissimi proficiscentur. Hic numerus filiorum Israel, per domos cognationum suarum et turmas divisi exercitus, sexcenta tria millia quingenti quinquaginta. Levitae autem non sunt numerati inter filios Israel; sic enim praecepit [ Vulg. praeceperat] Dominus Mosi. Fecerunt filii Israel juxta omnia, quae praeceperat Dominus Mosi. Castrametati sunt per turmas suas, et profecti per [Col. 0348B] familias suas [ Vulg. tac. suas] ac domos patrum suorum.

[T. II, B. IV, C. III, Cap. III.] Hae sunt generationes Aaron et Mosi, in die qua locutus est Dominus ad Mosen in monte Sinai. Et haec nomina filiorum Aaron: primogenitus ejus Nadab, deinde [h. non habet.] Abiu et Eleazar, et Ithamar. Haec nomina filiorum Aaron sacerdotum qui uncti sunt, et quorum repletae et consecratae manus ut sacerdotio fungerentur. Mortui sunt autem Nadab et Abiu, cum offerrent ignem alienum in conspectu Domini in deserto Sinai, absque liberis: functique sunt sacerdotio Eleazar et Ithamar coram Aaron patre suo. [B. V, C. IV.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Applica tribum Levi, et fac stare in conspectu Aaron sacerdotis, [Col. 0348C] ut ministrent ei, et excubent, et observent quidquid ad cultum pertinet multitudinis coram tabernaculo testimonii, et custodiant vasa tabernaculi, servientes in ministerio ejus. Dabisque dono Levitas Aaron et filiis ejus; quibus traditi sunt a filiis Israel. Aaron autem et filios ejus constitues super cultum sacerdotii. Externus, qui ad ministrandum [h. non habet] accesserit morietur. Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Ego tuli Levitas a filiis Israel pro omni primogenito, qui aperit vulvam in filiis Israel, eruntque Levitae mei. Meum est enim omne primogenitum, ex quo percussi primogenitos in terra Aegypti: sanctificavi mihi quidquid primum nascitur in Israel ab homine usque ad pecus: mei sunt. Ego [Col. 0349A] Dominus. [B. VI, C. VI.] Locutusque est Dominus ad Mosen in deserto Sinai, dicens: Numera filios Levi per domos patrum suorum et familias, omnem masculum ab uno mense et supra. Numeravit Moses, ut praeceperat Dominus, et inventi sunt filii Levi per nomina sua, Gerson et Caath et Merari. Filii Gerson: Lebni et Semei. Filii Caath: Amram et Jessaar, Hebron et Oziel. Filii Merari: Mahali et Musi. De Gerson fuere familiae duae, Lebnitica, et Semeitica: quarum numeratus est populus sexus masculini ab uno mense et supra, septem millia quingenti. Hi post tabernaculum metabuntur ad Occidentem, sub principe Eliasaph filio Lael. Et habebunt excubias in tabernaculo foederis, ipsum tabernaculum et operimentum ejus, tentorium, quod trahitur ante fores [Col. 0349B] tecti foederis, et cortinas atrii: tentorium quoque quod appenditur in introitu atrii tabernaculi, et quidquid ad ritum altaris pertinet, funes tabernaculi et omnia utensilia ejus. Cognatio Caath habebit populus Amramitas et Jessaaritas, et Hebronitas et Ozielitas. Hae sunt familiae Caathitarum recensitae per nomina sua: omnes generis masculini ab uno mense, et supra, octo millia sexcenti habebunt excubias sanctuarii, et castrametabuntur ad meridianam plagam. Princepsque eorum erit Elisapham filius Oziel: et custodient arcam, mensamque et candelabrum, altaria et vasa sanctuarii, in quibus ministratur, et velum, cunctamque hujuscemodi supellectilem. Princeps autem principum Levitarum Eleazar filius Aaron sacerdotis, erit super excubitores custodiae sanctuarii. [Col. 0349C] At vero de Merari erunt populi Mahalitae et Musitae recensiti per nomina sua: omnes generis masculini ab uno mense et supra, sex millia ducenti. Princeps autem [ Vulg. tac. autem] eorum Suriel filius Abiajil: in plaga septentrionali castrametabuntur. Erunt sub custodia eorum tabulae tabernaculi et vectes, et columnae ac bases earum, et omnia quae ad cultum hujuscemodi pertinent: columnaeque atrii per circuitum cum basibus suis, et paxilli cum funibus. Castrametabuntur ante tabernaculum foederis, id est, ad orientalem plagam, Moses et Aaron [h. Moses, Aaron et filii ejus, id est, Aaron], cum filiis suis, habentes custodiam sanctuarii in medio filiorum Israel. Quisquis alienus accesserit, morietur. Omnes Levitae, quos numeraverunt Moses et Aaron [Col. 0349D] juxta praeceptum Domini per familias suas in genere masculino a mense uno et supra, fuerunt viginti duo millia. [B. VII, C. VII.] Et ait Dominus ad Mosen: Numera primogenitos sexus masculini de filiis Israel a mense uno et supra, et habebis summam eorum. Tollesque Levitas mihi pro omni primogenito filiorum Israel: ego sum [h. non habet, sum] Dominus: et pecora eorum pro universis primogenitis pecoris [ Vulg. pecorum] filiorum Israel. Recensuit Moses, sicut praeceperat Dominus, primogenitos filiorum Israel. Et fuerunt masculi per nomina sua, a mense uno et supra, viginti duo millia ducenti septuaginta tres. [C. VIII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Tolle Levitas pro primogenitis filiorum [Col. 0350A] Israel, et pecora Levitarum pro pecoribus eorum, eruntque Levitae mei. Ego sum [h. non habet, sum] Dominus. In pretio autem ducentorum septuaginta trium, qui excedunt numerum Levitarum de primogenitis filiorum Israel, accipies quinque siclos per singula capita ad mensuram sanctuarii. Siclus habet obolos viginti. Dabisque pecuniam Aaron et filiis ejus pretium eorum qui supra sunt. Tulit igitur Moses pecuniam eorum, qui fuerant amplius, et quos redemerant a Levitis pro primogenitis filiorum Israel, mille trecentorum sexaginta quinque siclorum juxta pondus sanctuarii, et dedit eam Aaron et filiis ejus juxta verbum quod praeceperat sibi Dominus.

[C. IX, Cap. IV.] Locutusque est Dominus ad Mosen et Aaron, dicens: Tolle summam filiorum [Col. 0350B] Caath de medio Levitarum per domos et filias suas, a trigesimo anno et supra, usque ad quinquagesimum annum, omnium qui ingrediuntur, ut stent, et ministrent in tabernaculo foederis. Hic est cultus filiorum Caath: tabernaculum foederis, et sanctum sanctorum [h. Hic est cultus filiorum Caath in tabernaculo testimonii sancta sanctorum] ingredientur Aaron et filii ejus, quando movenda sunt castra, et deponent velum, quod pendet ante fores, involventque eo arcam testimonii, et operient rursum velamine janthinarum pellium, extendentque desuper pallium totum hyacinthinum, et inducent vectes. Mensam quoque propositionis involvent hyacinthino pallio, et ponent cum ea thuribula et mortariola, cyathos et crateras ad liba fundenda: panes semper [Col. 0350C] in ea erunt: extendentque desuper pallium coccineum, quod rursum operient velamento janthinarum pellium, et inducent vectes. Sument et pallium hyacinthinum [ Vulg. et], quo operient candelabrum cum lucernis et forcipibus suis et emunctoriis et cunctis vasis olei, quae ad concinnandas lucernas necessaria sunt: et super omnia ponent operimentum janthinarum pellium, et inducent vectes. Nec non et altare aureum involvent hyacinthino vestimento, et extendent desuper operimentum janthinarum pellium, inducentque vectes. Omnia vasa, quibus ministratur in sanctuario, involvent hyacinthino pallio, et extendent desuper operimentum janthinarum pellium, inducentque vectes. Sed et altare mundabunt cinere, et involvent illud purpureo vestimento, [Col. 0350D] ponentque cum eo omnia vasa, quibus in ministerio ejus utuntur, id est, ignium receptacula, fuscinulas ac tridentes, uncinos et batilla. Cuncta vasa altaris operient simul velamine janthinarum pellium, et inducent vectes. [B. VIII.] Cumque involverint Aaron et filii ejus sanctuarium, et omnia vasa ejus in commotione castrorum, tunc intrabunt filii Caath, ut portent involuta: et non tangent vasa sanctuarii, ne moriantur. Ista sunt onera filiorum Caath in tabernaculo foederis: super quos erit Eleazar filius Aaron sacerdotis, ad cujus curam pertinet oleum ad concinnandas lucernas [h. erit autem Eleazar filius Aaron sacerdotis super oleum ad concinnandas lucernas], et compositionis incensum, et [Col. 0351A] sacrificium, quod semper offertur, et oleum unctionis, et quidquid ad cultum tabernaculi pertinet, omniumque vasorum, quae in sanctuario sunt. Locutusque est Dominus ad Mosen et Aaron, dicens: Nolite perdere populum Caath de medio Levitarum: sed hoc facite eis, ut vivant, et non moriantur, si tetigerint sancta sanctorum [h. cum accesserint ad portanda sancta sanctorum]. Aaron et filii ejus intrabunt, ipsique disponent opera singulorum, et divident quid portare quis debeat. Alii nulla curiositate videant quae sunt in sanctuario, priusquam involvantur, alioquin morientur. [B. IX, C. X.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Tolle summam etiam filiorum Gerson per domos ac familias et cognationes suas [h. per domos familiarum suarum], a triginta [Col. 0351B] annis et supra, usque ad annos quinquaginta. Numera omnes, qui ingrediuntur, et ministrant in tabernaculo foederis [h. testimonii]. Hoc est officium familiae Gersonitarum, ut portent cortinas tabernaculi, et tectum foederis, operimentum aliud, et super omnia velamen janthinum tentoriumque, quod pendet in introitu tabernaculi foederis, cortinas atrii, et velum in introitu, quod est ante tabernaculum. Omnia quae ad altare pertinent, funiculos, et vasa ministerii, jubente Aaron et filiis ejus, portabunt filii Gerson: et scient singuli cui debeant onera mancipari. Hic est cultus familiae Gersonitarum in tabernaculo foederis, eruntque sub manu Ithamar filii Aaron sacerdotis. [B. X.] Filios quoque Merari per familias et domos patrum suorum recensebis, a triginta [Col. 0351C] annis et supra, usque ad annos quinquaginta, omnes qui ingrediuntur ad officium ministerii sui et cultum foederis testimonii. Haec sunt onera eorum: Portabunt tabulas tabernaculi et vectes ejus, columnas ac bases earum, columnas quoque atrii per circuitum cum basibus et paxillis et funibus suis. Omnia vasa et supellectilem ad numerum accipient, sicque portabunt. Hoc est officium familiae Meraritarum, et ministerium in tabernaculo foederis: eruntque sub manu Ithamar filii Aaron sacerdotis. Recensuerunt igitur Moses et Aaron et principes synagogae filios Caath per cognationes et domos patrum suorum, a triginta annis et supra, usque ad annum quinquagesimum, omnes qui ingrediuntur ad ministerium tabernaculi foederis: et inventi sunt duo millia [Col. 0351D] septingenti quinquaginta. Hic est numerus populi Caath, qui intrant tabernaculum foederis: hos numeravit Moses et Aaron juxta sermonem Domini per manum Mosi. [C. XI.] Numerati sunt et filii Gerson per cognationes et domos patrum suorum, a triginta [Col. 0352A] annis et supra, usque ad quinquagesimum annum, omnes qui ingrediuntur, ut ministrent in tabernaculo foederis; et inventi sunt duo millia sexcenti triginta. Hic est populus Gersonitarum, quos numeraverunt Moses et Aaron juxta verbum Domini. [C. XII.] Numerati sunt et filii Merari per cognationes et domos patrum suorum, a triginta annis et supra, usque ad annum quinquagesimum, omnes qui ingrediuntur ad explendos ritus tabernaculi foederis: et inventi sunt tria millia ducenti. Hic est numerus filiorum Merari, quos recensuerunt Moses et Aaron juxta imperium Domini per manum Mosi. Omnes qui recensiti sunt de Levitis, et quos ⁜ a recenseri fecit ad nomen Moses, et Aaron [h. quos numeraverunt Moses et Aaron], et principes Israel, per cognationes, [Col. 0352B] et domos patrum suorum, a triginta annis et supra, usque ad annum quinquagesimum, ingredientes ad ministerium tabernaculi, et onera portanda, fuerunt simul octo millia quingenti octoginta. Juxta verbum Domini recensuit eos Moses, unumquemque juxta officium et onera sua, sicut praeceperat ei Dominus.

[T. III, B. XI, C. XIII, Cap. V.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Praecipe filiis Israel, ut ejiciant de castris omnem leprosum, et qui semine fluit, pollutusque est super mortuo [h. pollutusque est super anima ]: tam masculum quam feminam ejicite de castris, ne contaminent ea cum ⁜ b habitaverint vobiscum [h. in quorum medio ego habito]. Feceruntque ita filii Israel, et ejecerunt eos extra castra sicut locutus est Dominus Mosi. [C. XIV.] [Col. 0352C] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere ad filios Israel: Vir, sive mulier, cum fecerint ex omnibus peccatis, quae solent hominibus accidere, et per negligentiam transgressi fuerint mandatum Domini, atque deliquerint, confitebuntur peccatum suum, et reddent ipsum caput, quintamque partem desuper, ei in quem peccaverint. Sin autem non fuerit qui recipiat, dabunt Domino, et erit sacerdotis, excepto ariete, qui offertur pro expiatione, ut sit placabilis hostia. [C. XV.] Omnes quoque primitiae, quas offerunt filii Israel, ad sacerdotem pertinent: et quidquid in sanctuarium offertur a singulis, et traditur manibus sacerdotis, ipsius erit. [B. XII, C. XVI.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere ad filios Israel, et dices ad [Col. 0352D] eos: Vir cujus uxor erraverit, maritumque contemnens dormierit cum altero viro, et hoc maritus deprehendere non quiverit, sed latet alduterium, et testibus argui non potest, quia non est inventa in stupro: si spiritus [h. et spiritus] zelotypiae concitaverit [Col. 0353A] virum contra uxorem suam, quae vel polluta est, vel falsa suspicione appetitur, adducet eam ad sacerdotem, et offeret oblationem pro illa, decimam partem sati [h. Epha] farinae hordeaceae: non fundet super eam oleum, nec imponet thus: quia sacrificium zelotypiae est, et oblatio investigans adulterium [h. et oblatio recordationis investigans iniquitatem ]. Offeret igitur eam sacerdos, et statuet coram Domino: assumetque aquam sanctam in vase fictili, et pauxillum terrae de pavimento tabernaculi mittet in eam. Cumque steterit mulier in conspectu Domini, discooperiet caput ejus, et ponet super manus illius sacrificium recordationis, et oblationem zelotypiae: ipse autem tenebit aquas amarissimas, in quibus cum exsecratione maledicta congessit. [Col. 0353B] Abjurabitque eam, et dicet: Si non dormivit vir alienus tecum, et si non polluta es, deserto mariti thoro, non te nocebunt aquae istae amarissimae, in quas maledicta congessi. Sin autem declinasti a viro tuo, atque polluta es, et concubuisti cum altero viro, his maledictionibus subjacebis: Det te Dominus in maledictionem exemplumque cunctorum in populo suo: putrescere faciat femur tuum, et tumens uterus tuus disrumpatur. Ingrediantur aquae maledictae in ventrem tuum, et utero tumescente, putrescat femur [h. Cadere faciat femur tuum, et uterus tuus intumescat. Ingrediantur aquae maledictae in viscera tua, ut disrumpatur uterus femoris]. Et respondebit mulier, Amen, amen. Scribetque sacerdos in libello ista maledicta, et delebit [Col. 0353C] ea aquis amarissimis, in quas maledicta congessit, et dabit ei bibere. Quas cum exhauserit, tollet sacerdos de manu ejus sacrificium zelotypiae, et elevabit illud coram Domino, imponetque super altare: ita dumtaxat ut prius pugillum sacrificii tollat de eo quod offertur, et incendat super altare: et sic potum det mulieri aquas amarissimas. Quas cum biberit, si polluta est, et contempto viro, adulterii rea, pertransibunt eam aquae maledictionis, et inflato ventre, computrescet femur [h. et disrupto utero cadet femur ejus]: eritque mulier in maledictionem, et in exemplum omni populo [h. in maledictionem in medio populi sui]. Quod si polluta non fuerit, erit innoxia, et faciet liberos. Ista est lex zelotypiae. Si declinaverit mulier a viro suo, et si polluta fuerit, [Col. 0353D] maritusque zelotypiae spiritu concitatus adduxerit eam in conspectu Domini, et fecerit ei sacerdos juxta omnia quae scripta sunt: maritus absque culpa erit, et illa recipiet iniquitatem suam [h. mulier recipiet iniquitatem suam].

[T. IV, B. XIII, C. XVII, Cap. VI.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere ad filios Israel, et dices ad eos: Vir, sive mulier, cum fecerint [Col. 0354A] votum, ut sanctificentur, et se voluerint Domino consecrare: vino, et omni quod inebriare potest, abstinebunt. Acetum ex vino, et ex qualibet alia potione, et quidquid de uva exprimitur, non bibent: uvas recentes siccasque non comedent cunctis diebus, quibus ex voto Domino consecrantur: quidquid ex vinea esse potest, ab uva passa usque ad acinum non comedent. Omni tempore separationis suae novacula non transibit super caput ejus, usque ad completum diem, quo Domino consecratur. Sanctus erit, crescente caesarie capitis ejus. Omni tempore consecrationis suae super mortuum non ingredietur, nec super patris quidem et matris et fratris sororisque funere contaminabitur, quia consecratio Dei sui super caput ejus est. ⁜ a Omnes dies [h. omnibus [Col. 0354B] diebus] separationis suae sanctus erit Domino. Sin autem mortuus fuerit subito quispiam coram eo [h. super eum], polluetur caput consecrationis ejus: quod radet illico in eadem die purgationis suae, et rursum septima. In octava autem die offeret duos turtures, vel duos pullos columbae sacerdoti in introitu foederis testimonii. Facietque sacerdos unum pro peccato, et alterum in holocaustum, et deprecabitur pro eo, quia peccavit super mortuo [h. super anima]: sanctificabitque caput ejus in die illo: et consecrabit Domino dies separationis illius [h. sanctificabitque caput suum in die illa, et consecrabit Domino dies separationis suae], offerens agnum anniculum pro peccato: ita tamen ut dies priores irriti fiant; quoniam polluta est sanctificatio ejus. [Col. 0354C] Ista est lex consecrationis. Cum dies, quos ex voto decreverat, complebuntur, adducet eum ad ostium tabernaculi foederis, et offeret oblationem ejus Domino, agnum anniculum immaculatum in holocaustum, et ovem anniculam immaculatam pro peccato, et arietem immaculatum, hostiam pacificorum, canistrum quoque panum azymorum, qui conspersi sint oleo, et lagana absque fermento uncta oleo, ac libamina singulorum: quae offeret sacerdos coram Domino, et faciet tam pro peccato, quam in holocaustum. Arietem vero immolabit hostiam pacificorum Domino, offerens simul canistrum azymorum, et libamenta quae ex more debentur. Tunc radet Nazaraei [ Vulg. radetur Nazaraeus] ante ostium tabernaculi foederis caesariem consecrationis ejus, tolletque [Col. 0354D] capillos ejus, et ponet super ignem, qui est suppositus sacrificio pacificorum. Et armum coctum arietis, tortamque absque fermento unam de canistro, et laganum azymum unum, et tradet in manu Nazaraei, postquam rasum fuerit caput ejus. Susceptaque rursum ab eo, elevabit in conspectu Domini: et sanctificata sacerdotis erunt, sicut pectusculum, quod separari jussum est, et femur. Post haec potest [Col. 0355A] bibere Nazaraeus vinum. Ista est lex Nazaraei. cum voverit oblationem suam Domino tempore consecrationis suae, exceptis iis quae invenerit manus ejus. Juxta quod mente devoverat, ita faciet ad perfectionem sanctificationis suae. [B. XIV, C. XVIII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere Aaron et filiis ejus: Sic benedicetis filiis Israel, et dicetis eis: Benedicat tibi Dominus, et custodiat te. Ostendat Dominus faciem suam tibi, et misereatur tui [h. illuminet Dominus faciem suam super te, et misereatur tui]. Convertat Dominus vultum suum ad te, et det tibi pacem. Invocabuntque nomen meum super filios Israel, et ego benedicam eis.

[T. V, B. XV, Cap. VII.] Factum est autem in die, qua complevit Moses tabernaculum, et erexit illud: [Col. 0355B] unxitque, et sanctificavit cum omnibus vasis suis, altare similiter et omnia vasa ejus: obtulerunt principes Israel et capita familiarum, qui erant per singulas tribus, praefecti eorum, qui numerati fuerant, munera coram Domino, sex plaustra tecta cum duodecim bobus: Unum plaustrum obtulere duo duces, et unum bovem singuli, obtuleruntque ea in conspectu tabernaculi. Ait autem Dominus ad Mosen: Suscipe ab eis ut serviant in ministerio tabernaculi testimonii [ Vulg. tac. testimonii], et trades ea Levitis juxta ordinem ministerii sui. Itaque cum suscepisset Moses plaustra et boves, tradidit eos Levitis. Duo plaustra et quatuor boves dedit filiis Gerson, juxta id quod habebant necessarium. Quatuor alia plaustra et octo boves dedit filiis Merari, secundum [Col. 0355C] officia et cultum suum, sub manu Ithamar filii Aaron sacerdotis. Filiis autem Caath non dedit plaustra et boves [h. non habet]: quia in sanctuario serviunt et onera propriis portant humeris. [B. XVII.] Igitur obtulerunt duces in dedicationem altaris, die qua unctum est, oblationem suam ante altare. [C. XIX.] Dixitque Dominus ad Mosen: Singuli duces per singulos dies offerant munera in dedicationem altaris. Primo die obtulit oblationem suam Naasson filius Aminadab de tribu Juda: fueruntque in ea acetabulum argenteum pondo centum triginta siclorum, phiala argentea habens septuaginta siclos, juxta pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium: mortariolum ex decem siclis [h. non habet] aureis, plenum incenso: bovem [ Vulg. add. [Col. 0355D] de armento], et arietem, et agnum anniculum in holocaustum: hircumque pro peccato: et in sacrificio pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec est oblatio Naasson filii Aminadab. Secundo die obtulit Nathanael filius Suar, dux de tribu [h. non habet] Issachar, acetabulum argenteum appendens centum triginta siclos, phialam argenteam habentem septuaginta siclos, juxta pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium: mortariolum aureum habens decem siclos [h. aureos], plenum incenso: bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum: hircumque pro peccato: et in sacrificio pacificorum [Col. 0356A] boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec fuit oblatio Nathanael filii Suar. Tertio die princeps filiorum Zabulon, Eliab filius Helon, obtulit acetabulum argenteum, appendens centum triginta siclos, phialam argenteam habentem septuaginta siclos, ad pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium: mortariolum aureum appendens decem siclos [h. aureos], plenum incenso: bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum: hircumque pro peccato, et in sacrificio pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec est oblatio Eliab filii Helon. Die quarto princeps filiorum Ruben, Elisur filius Sedeur, obtulit acetabulum argenteum [Col. 0356B] appendens centum triginta siclos, phialam argenteam habentem septuaginta siclos, ad pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium: mortariolum aureum appendens decem siclos [h. aureos], plenum incenso; bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum, hircumque pro peccato, et in hostias [h. sacrificium] pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec fuit oblatio Elisur filii Sedeur. Die quinto princeps filiorum Simeon, Selumiel [ Vulg. Salamiel] filius Surisaddai, obtulit acetabulum argenteum appendens centum triginta siclos, philiam argenteam habentem septuaginta siclos, ad pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium: [Col. 0356C] mortariolum aureum appendens decem siclos [h. aureos], plenum incenso: bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum: hircumque pro peccato et in hostias [h. sacrificium] pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec fuit oblatio Selumiel [ Vulg. Salamiel] filii Surisaddai. Die sexto princeps filiorum Gad, Eliasaph filius Dehuel obtulit acetabulum argenteum appendens centum triginta siclos, phialam argenteam habentem septuaginta siclos, ad pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium; mortariolum aureum appendens decem siclos [h. semper habet, decem aureos], plenum incenso: bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum: hircumque [Col. 0356D] pro peccato: et in hostiam [h. semper habet, in sacrificium] pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec fuit oblatio Eliasaph filii Dehuel. Die septimo princeps filiorum Ephraim, Elisama filius Ammiud, obtulit acetabulum argenteum appendens centum triginta siclos, phialam argenteam habentem septuaginta siclos, ad pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium; mortariolum aureum appendens decem siclos, plenum incenso: bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum: hircumque pro peccato; et in hostias pacificorum, boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec fuit oblatio [Col. 0357A] Elisama filii Ammiud. Die octavo princeps filiorum Manasse, Gamaliel filius Phadassur, obtulit acetabulum argenteum appendens centum triginta siclos, phialam argenteam habentem septuaginta siclos, ad pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium, mortariolum aureum appendens decem siclos, plenum incenso: bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum: hircumque pro peccato, et in hostias pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec fuit oblatio Gamaliel filii Phadassur. Die nono princeps filiorum Benjamin, Abidan filius Gedeonis, obtulit acetabulum argenteum appendens centum triginta siclos, phialam argenteam habentem septuaginta siclos, ad pondus [Col. 0357B] sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium: mortariolum aureum appendens decem siclos, plenum incenso: bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum: hircumque pro peccato: et in hostias pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec fuit oblatio Abidam filii Gedeonis. Die decimo princeps filiorum Dan, Ahiezer filius Amisaddai, obtulit acetabululum argenteum appendens centum triginta siclos, phialam argenteam habentem septuaginta siclos, ad pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium: mortariolum aureum appendens decem siclos, plenum incenso: bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum: hircumque pro [Col. 0357C] peccato: et in hostias pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec fuit oblatio Ahiezer filii Amisaddai. Die undecimo principes filiorum Aser, Phagahiel filius Achran, obtulit acetabulum argenteum appendens centum triginta siclos: phialam argenteam habentem septuaginta siclos, ad pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium: mortariolum aureum, appendens decem siclos, plenum incenso: bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum: hircumque pro peccato, et in hostias pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec fuit oblatio Phagahiel filii Achran. Die duodecimo [Col. 0358A] princeps filiorum Nephthali, Abira filius Henan obtulit acetabulum argenteum appendens centum triginta siclos, phialam argenteam habentem septuaginta siclos, ad pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium; mortariolum aureum appendens decem siclos, plenum incenso: bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum; hircumque pro peccato, et in hostias pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec fuit oblatio Ahira filii Henan. [C. XX.] Haec in dedicatione altaris oblata sunt a principibus Israel in die, qua consecratum est. Acetabula argentea duodecim: phialae argenteae duodecim: mortariola aurea duodecim: ita ut centum triginta siclos argenti haberet [Col. 0358B] unum acetabulum, et septuaginta siclos una phiala: id est, in commune vasorum omnium ex argento sicli duo millia quadringenti, pondere sanctuarii. Mortariola aurea duodecim plena incenso, denos siclos appendentia pondere sanctuarii: id est, simul auri sicli centum viginti: boves de armento in holocaustum duodecim, arietes duodecim, agni anniculi duodecim, et libamenta eorum: hirci duodecim pro peccato. Hostiae [h. Sacrificium. Vulg. In hostias] pacificorum, boves viginti quatuor, arietes sexaginta, hirci sexaginta. agni anniculi sexaginta. Haec oblata sunt in dedicatione altaris, quando unctum est [h. postquam unctum est]. [B. XVII.] Cumque ingrederetur Moses tabernaculum foederis, ut consuleret oraculum, audiebat vocem loquentis ad se [Col. 0358C] de propitiatorio, quod erat super arca testimonii inter duos Cherubim, unde et loquebatur ei.

[Cap. VIII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere Aaron, et dices ad eum: Cum posueris septem lucernas, ⁜ a contra eam partem, quam candelabrum respicit, lucere debebunt. Fecitque Aaron, et imposuit lucernas super candelabrum, ut praeceperat Dominus Mosi. Haec autem erat factura candelabri, ex auro ductili, tam medius stipes, quam cuncta quae ex utroque calamorum latere nascebantur; juxta exemplum quod ostendit Dominus Mosi, ita operatus est candelabrum. [B. XVIII, C. XXI.] Et locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Tolle Levitas de medio filiorum Israel, et purificabis [Col. 0359A] eos juxta hunc ritum: Aspergantur aqua lustrationis, et radant omnes pilos carnis suae. Cumque laverint vestimenta sua, et mundati fuerint, tollant bovem de armento, et libamentum ejus similam oleo conspersam; bovem autem alterum de armento tu accipies pro peccato, et applicabis Levitas coram tabernaculo foederis, convocata omni multitudine filiorum Israel. Cumque Levitae fuerint coram Domino, ponent filii Israel manus suas super eos. Et offeret [h. elevabit] Aaron Levitas, munus in conspectu Domini a filiis Israel, ut serviant in ministerio ejus. Levitae quoque ponent manus suas super capita boum, e quibus unum facies pro peccato, et alterum in holocaustum Domini, ut depreceris pro eis. Statuesque Levitas in conspectu Aaron et [Col. 0359B] filiorum ejus et consecrabis oblatos Domino, ac separabis de medio filiorum Israel, ut sint mei. Et postea ingredientur tabernaculum ⁜ a foederis [h. semper habet tabernaculum placiti] ut serviant mihi. Sicque purificabis et consecrabis eos in oblationem Domini [h. non habet Domini], quoniam dono donati sunt mihi a filiis Israel. [C. XXII.] Pro primogenitis quae aperiunt omnem vulvam in Israel, accepi eos. Mea sunt omnia primogenita filiorum Israel, tam ex hominibus quam ex jumentis. Ex die quo percussi omne primogenitum in terra Aegypti, sanctificavi eos mihi, et tuli Levitas pro cunctis primogenitis filiorum Israel: tradidique eos dono Aaron et filiis ejus de medio ⁜ b filiorum Israel, ut serviant mihi pro filiis Israel in tabernaculo [Col. 0359C] foederis et orent pro eis, ne sit in populo plaga, si ausi fuerint accedere ad sanctuarium [h. et orent pro filiis Israel, ne sit in filiis Israel plaga, cum accesserint filii Israel ad sanctuarium]. Feceruntque Moses et Aaron et omnis multitudo filiorum Israel super Levitis quae praeceperat Dominus Mosi: purificatique sunt, et laverunt vestimenta sua. Elevavitque eos Aaron in conspectu Domini, et oravit pro eis, ut purificati ingrederentur ad officia sua [h. ut purificarentur. Et post haec ingressi sunt Levitae ad officia sua] in tabernaculum foederis coram Aaron et filiis ejus. Sicut praeceperat Dominus Mosi de Levitis, ita factum est. [B. XIX, C. XXIII.] Locutusque Dominus ad Mosen, dicens: Haec est lex Levitarum: A viginti quinque annis et supra, ingredientur, [Col. 0359D] ut ministrent in tabernaculo foederis. Cumque quinquagesimum annum aetatis impleverint, servire cessabunt: eruntque ministri fratrum suorum in tabernaculo foederis, ut custodiant quae sibi fuerint commendata, opera autem ipsa [h. non habet] non [Col. 0360A] faciant. Sic dispones Levitis in custodiis suis.

[T. VI, B. XX, C. XIX, Cap. IX.] Locutus est Dominus ad Mosen in deserto Sinai, anno secundo postquam egressi sunt de terra Aegypti, mense primo, dicens: Faciant filii Israel Phase in tempore suo, quartadecima die mensis hujus ad vesperam, juxta omnes caeremonias et justificationes ejus. Praecepitque Moses filiis Israel, ut facerent Phase. Qui fecerunt tempore suo: quartadecima die mensis ad vesperam, in monte Sinai [h. in deserto Sinai]. Juxta omnia quae mandaverat Dominus Mosi, fecerunt filii Israel. [C. XXV.] Ecce autem quidam immundi super anima hominis, qui non poterant facere Phase in die illo, accedentes ad Mosen et Aaron dixerunt eis: Immundi sumus super anima hominis. Quare fraudamur [Col. 0360B] ut non valeamus offerre oblationem Domino in tempore suo inter filios Israel? Quibus respondit Moses: State ut consulam quid praecipiat Dominus de vobis. [C. XXVI.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel: Homo qui fuerit immundus super anima, sive in via procul in gente vestra, ⁜ c faciat Phase Domino mense secundo, quarta decima die mensis ad vesperam, cum azymis et lactucis agrestibus [h. non habet] comedent illud: non relinquent ex eo quidpiam usque mane, et os ejus non confringent, omnem ritum Phase observabunt. Si quis autem et mundus est, et in itinere non fuit, et tamen non fecit Phase, exterminabitur anima illa de populis suis, quia sacrificium Domino non obtulit tempore suo: peccatum suum ipse portabit. Peregrinus ⁜ d quoque [Col. 0360C] et advena si fuerit apud vos [h. advena quoque qui peregrinabitur apud vos], faciet Phase Domino juxta caeremonias et justificationes ejus. Praeceptum idem erit apud vos tam advenae quam indigenae. [B. XXI.] Igitur die qua erectum est tabernaculum, operuit illud nubes. A vespere autem super tentorium erat quasi species ignis usque mane. Sic fiebat jugiter: per diem operiebat illud nubes, et per noctem quasi species ignis. [B. XXII, C. XXVII.] Cumque ablata fuisset nubes quae tabernaculum protegebat, tunc proficiscebantur filii Israel, et in loco ubi stetisset nubes, ibi castrametabantur. Ad imperium Domini proficiscebantur, et ad imperium illius figebant tabernaculum [h. castrametabantur]. Cunctis diebus, quibus stabat nubes super tabernaculum, manebant [Col. 0360D] in eodem loco; et si evenisset ut multo tempore maneret super illud, erant filii Israel in excubiis Domini, et non proficiscebantur quotquot diebus fuisset nubes super tabernaculum. Ad imperium Domini erigebant tentoria [h. proficiscebantur, et ad imperium Domini castrametabantur], et ad imperium illius deponebant. [Col. 0361A] Si fuisset nubes a vespere usque mane, et statim diluculo tabernaculum reliquisset, proficiscebantur: et si post diem et noctem recessisset, dissipabant tentoria [h. proficiscebantur]. Si biduo aut uno mense vel longiori tempore fuisset super tabernaculum, manebant filii Israel in eodem loco, et non proficiscebantur: statim autem ut recessisset, movebant castra [h. non habet.]. Per verbum Domini figebant tentoria [h. castrametabantur], et per verbum illius proficiscebantur; erantque in excubiis Domini juxta imperium ejus per manum Mosi.

[B. XXIII, C. XXVIII, Cap. X.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Fac tibi duas tubas [h. tibias] argenteas ductiles, quibus convocare possis multitudinem quando movenda sunt castra. Cumque [Col. 0361B] increpueris [h. increpuerint] tubis, congregabitur ad te omnis turba ad ostium tabernaculi foederis. Si semel clangueris, venient ad te principes, et capita multitudinis Israel. Sin autem prolixior atque concisus clangor increpuerit [h. Si una illarum clanguerint, venient ad te principes, capita multitudinis Israel: sin autem concisus clangor increpuerit], movebunt castra primi qui sunt ad orientalem plagam. In secundo autem sonitu et pari ululatu tubae levabunt tentoria [h. castra] qui habitant ad meridiem, et juxta hunc modum reliqui facient, ululantibus tubis in profectionem. Quando autem congregandus est populus, simplex tubarum clangor erit, et non concise ululabunt. Filii autem Aaron sacerdotes clangent tubis: eritque hoc legitimum sempiternum in [Col. 0361C] generationibus vestris. Si exieritis ad bellum de terra vestra contra hostes, qui dimicant adversum vos, clangetis ululantibus tubis, et erit recordatio vestri coram Domino Deo vestro, ut eruamini de manibus inimicorum vestrorum. Si quando habebitis epulum, et dies festos, et Kalendas, canetis tubis super holocaustis et pacificis victimis, ut sint vobis in recordationem Dei vestri [h. in recordationem in conspectu Dei vestri]. Ego Dominus Deus vester. [T. VII, B. XXIV, C. XXIX.] Anno secundo, mense secundo, vigesima die mensis, elevata est nubes de tabernaculo foederis [h. testimonii]: profectique sunt filii Israel per turmas suas de deserto Sinai, et recubuit nubes in solitudine Pharan: Moveruntque castra primi juxta imperium Domini in manu Mosi. Filii Juda [Col. 0361D] per turmas suas: quorum princeps erat Naasson filius Aminadab. In tribu filiorum Issachar fuit princeps Nathanael filius Suar. In tribus Zabulon erat princeps Eliab filius Helon. Depositumque est tabernaculum, quod portantes egressi sunt filii Gerson et Merari. Profectique sunt et filii Ruben, per turmas et ordinem suum: quorum princeps erat Elisur filius Sedeur. In tribu autem filiorum Simeon, princeps [Col. 0362A] fuit Selumiel filius Surisaddai. Porro in tribu Gad erat princeps Eliasaph filius Dehuel. Profectique sunt et Caathitae portantes sanctuarium [h. Et erigebant tabernaculum donec venirent, id est, erigebant tabernaculum filii Gerson et Merari, donec venirent Caathitae]. Tamdiu tabernaculum portabatur donec venirent ad erectionis locum. Moverunt castra et filii Ephraim per turmas suas, in quorum exercitu princeps erat Elisama filius Ammiud. In tribu autem filiorum Manasse princeps fuit Gamaliel filius Phadassur. Et in tribu Benjamin dux [ Vulg. add. erat] Abidan filius Gedeoni. Novissimi castrorum omnium profecti sunt filii Dan per turmas suas, in quorum exercitu princeps fuit Ahiezer filius Amisaddai. In tribu autem filiorum Aser erat princeps Phagahiel filius Achran. [Col. 0362B] Et in tribu filiorum Nephthali princeps Ahira filius Henan. Haec sunt castra [h. Hae sunt profectiones], et profectiones filiorum Israel per turmas suas, quando egrediebantur. [B. XXV, C. XXX.] Dixitque Moses Hobab filio Raguel Madianiti, cognato suo: Proficiscimur ad locum quem Dominus daturus est nobis: veni nobiscum, ut benefaciamus tibi: quia Dominus bona promisit Israel. Cui ille respondit: Non vadam tecum, sed revertar in terram meam, in qua natus sum. Et ille: Noli, inquit, nos relinquere: tu enim nosti in quibus locis per desertum castra ponere debeamus, et eris ductor noster [h. Tu enim nosti quomodo in deserto castrametati sumus, et eris nobis ut oculi]. Cumque nobiscum veneris, quidquid optimum fuerit ex opibus, quas nobis daturus [Col. 0362C] [ Vulg. traditurus] est Dominus, dabimus tibi. [B. XXVI.] Profecti sunt ergo de monte Domini viam trium dierum, arcaque foederis Domini praecedebat eos, per dies tres providens castrorum locum. Nubes quoque Domini super eos erat per diem, cum incederent. Cumque elevaretur arca, dicebat Moses. Surge, Domine, et dissipentur inimici tui, et fugiant qui oderunt te, a facie tua. Cum autem deponeretur, aiebat: Revertere, Domine, ad multitudinem exercitus Israel.

[B. XXVII, C. XXXI, Cap. XI.] Interea ortum est murmur populi, quasi dolentium pro labore, contra Dominum. Quod cum audisset Dominus, iratus est. Et accensus in eos ignis Domini devoravit extremam castrorum partem. Cumque clamasset populus ad [Col. 0362D] Mosen, oravit Moses ad Dominum, et absorptus est ignis. Vocavitque nomen loci illius, Incensio: eo quod incensus fuisset contra eos ignis Domini. [B. XXVIII. C. XXXII.] Vulgus quippe promiscuum, quod ascenderat cum eis, flagravit desiderio ⁜ a , sedens et flens, junctis sibi pariter filiis Israel, et ait: Quis dabit nobis ad vescendum carnes? Recordamur piscium, quos comedebamus in Aegypto gratis, in mentem [Col. 0363A] nobis veniunt cucumeres, et pepones, porrique et cepae, et allia. [h. Nunc autem anima nostra arida est]. Anima nostra arida est, nihil aliud respiciunt oculi nostri nisi man. [C. XXXIII.] Erat autem man quasi semen coriandri, coloris bdellii. Circumibatque populus, et colligens illud, frangebat mola, sive terebat in mortario, coquens in olla, et faciens ex eo tortulas saporis quasi panis oleati. Cumque descenderet nocte super castra ros, descendebat pariter et man. Audivit ergo Moses flentem populum per familias, singulos per ostia tentorii sui. Iratusque est furor Domini valde: sed et Mosi intoleranda res visa est. Et ait ad Dominum: Cur afflixisti servum tuum? quare non invenio gratiam coram te? et cur imposuisti pondus universi populi hujus super me? Numquid ego concepi [Col. 0363B] omnem hanc multitudinem, vel genui eam, ut dicas mihi: Porta eos in sinu tuo sicut portare solet nutrix infantulum, et defer in terram, pro qua jurasti patribus eorum? Unde mihi carnes, ut dem tantae multitudini? flent contra me, dicentes: Da nobis carnes, ut comedamus. Non possum solus sustinere omnem hunc populum, quia gravis mihi est. Sin aliter tibi videtur, obsecro [h. Si sic mihi facturus es, obsecro], ut interficias me, et inveniam gratiam in oculis tuis, ne tantis afficiar malis. [B. XXIX.] Et dixit Dominus ad Mosen: Congrega mihi septuaginta viros de senibus Israel, quos tu nosti quod senes populi sint ac magistri: et duces eos ad ostium tabernaculi foederis [h. ad tabernaculum foederis], faciesque ibi stare tecum, ut descendam, et loquor [Col. 0363C] tibi: et auferam de spiritu tuo, tradamque eis, ut sustentent tecum onus populi, et non tu solus graveris. Populo quoque dices: Sanctificamini cras, et comedetis carnes. Ego enim audivi vos dicere: Quis dabit nobis escas carnium? bene nobis erat in Aegypto. Ut det vobis Dominus carnes, et comedatis [h. Dabit quoque Dominus vobis carnes, et comedetis]: non uno die, nec duobus, vel quinque aut decem, nec viginti quidem, sed usque ad mensem dierum, donec exeat per nares vestras, et vertatur in nauseam, eo quod repuleritis Dominum, qui in medio vestri est, et fleveritis coram eo dicentes: Quare egressi sumus ex Aegypto? [C. XXXIV.] Et ait Moses: Sexcenta millia peditum hujus populi sunt. Et tu dicis: Dabo eis esum carnium mense integro? Numquid [Col. 0363D] ovium et boum multitudo caedetur, ut possit sufficere ad cibum? vel omnes pisces maris in unum congregabuntur, ut eos satient? Cui respondit Dominus: Numquid manus Domini invalida est? Jam nunc videbis utrum meus sermo opere compleatur. [B. XXX, C. XXXV.] Venit igitur Moses, et narravit populo verba Domini, congregans septuaginta viros de senibus populi [ Vulg. Israel], quos stare fecit circa tabernaculum. Descenditque Dominus per nubem, [Col. 0364A] et locutus est ad eum auferens de spiritu, qui erat in Mose, et dans septuaginta viris. Cumque requievisset in eis spiritus, prophetaverunt, nec ultra cessaverunt [h. et non cessaverunt]. Remanserant autem in castris duo viri, quorum unus vocabatur Eldad, et alter Medad, super quos requievit spiritus. Nam et ipsi descripti fuerant, et non exierant ad tabernaculum. Cumque prophetarent in castris, cucurrit puer, et nuntiavit Mosi, dicens: Eldad et Medad prophetant in castris. Statim Josue filius Nun, minister Mosi, electus e pluribus, ait: ⁜ a Domine mi Mose, prohibe eos [h. reclude eos]. At ille: Quid, inquit, aemularis pro me? quis tribuat ut omnis populus prophetet, et det eis Dominus spiritum suum? [B. XXXI.] Reversusque est Moses, [Col. 0364B] et majores natu Israel in castra. Ventus autem egrediens a Domino, arreptas trans mare coturnices detulit, et demisit in castra itinere quantum uno die confici potest, ex omni parte castrorum per circuitum, volabantque in aere duobus cubitis altitudine super terram [h. ex omni parte castrorum per circuitum, et duorum cubitorum altitudine super faciem terrae]. Surgens ergo populus toto die illo, et nocte, ac die altero, congregavit coturnicum, qui parum, decem coros [h. qui parum decem aggeres, qui Hebraice dicuntur hamarim], et siccaverunt eas per gyrum castrorum. Adhuc carnes erant in dentibus [h. inter dentes] eorum, nec defecerat hujuscemodi cibus: et ecce furor Domini concitatus in populum, percussit eum plaga magna nimis. Vocatusque est [Col. 0364C] ille locus, Sepulcra concupiscentiae: ibi enim sepelierunt populum qui desideraverat. [T. VIII.] Egressi autem de Sepulcris concupiscentiae venerunt in Asaroth, et manserunt ibi.

[B. XXXII, C. XXXVI, Cap. XII.] Locutaque est Maria et Aaron contra Mosen propter uxorem ejus Aethiopissam, et dixerunt: Num per solum Mosen locutus est Dominus? nonne et nobis similiter est locutus? Quod cum audisset Dominus (erat enim Moses vir mitissimus super omnes homines, qui morabantur in terra), statim locutus est ad eum, et ad Aaron et ad Mariam: Egredimini vos tantum tres ad tabernaculum foederis. Cumque fuissent egressi, descendit Dominus in columna nubis, et stetit in introitu tabernaculi vocans Aaron et Mariam. [Col. 0364D] Qui cum issent, dixit ad eos: Audite sermones meos: Si quis fuerit inter vos propheta Domini, in visione apparebo ei, vel per somnium loquar ad illum. At non talis servus meus Moses, qui in omni domo mea fidelissimus est: ore enim ad os loquor ei, et palam, et non per aenigmata et figuras Dominum videt [h. et figuram Domini aspexit]. Quare ergo non timuistis detrahere servo meo Mosi? Iratusque contra eos, abiit: nubes quoque recessit, [Col. 0365A] quae erat super tabernaculum: et ecce Maria apparuit candens lepra quasi nix. Cumque respexisset eam Aaron, et vidisset perfusam lepra, ait ad Mosen: Obsecro, domine mi, ne imponas nobis hoc peccatum, quod stulte commisimus, ne fiat haec quasi mortua, et ut abortivum quod projicitur de vulva matris suae.

Ecce jam medium carnis ejus devoratum est a lepra [h. medietate carnis ejus jam consumpta]. Clamavitque Moses ad Dominum, dicens: Deus, obsecro, sana eam. Cui respondit Dominus: Si pater ejus exspuisset in faciem illius, nonne debuerat saltem septem dierum rubore suffundi? Separetur septem diebus extra castra, et postea revocabitur [h. colligetur]. Exclusa est itaque Maria extra castra [Col. 0365B] septem diebus: et populus non est motus de loco illo, donec revocata [h. collecta] est Maria.

[B. XXXIII, Cap. XIII.] Profectusque est populus de Aseroth, fixis tentoriis [h. castrametati sunt] in deserto Pharan. Ibique, locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Mitte viros, qui considerent terram Chanaan, quam daturus sum filiis Israel, singulos de singulis tribubus, ex principibus [h. patrum suorum]. Fecit Moses quod Dominus imperaverat, de deserto Pharan mittens principes viros, quorum ista sunt nomina. De tribu Ruben, Sammua filium Zecchur. De tribu Simeon, Saphat filium Huri. De tribu Juda, Chaleb filium Jephonne. De tribu Issachar, Igal filium Joseph. De tribu Ephraim, Osee filium Nun. De tribu Benjamin, Phalti filium Raphu. [Col. 0365C] De tribu Zabulon, Geddiel filium Sodi. De tribu Joseph, ex tribu [ Vulg. sceptri] Manasse, Gaddi filium Susi. De tribu Dan, Ammiel filium Gemalli. De tribu Aser, Sathur [ Vulg. Sthur] filium Michael. De tribu Nephtali, Naabi filium Vaphsi. De tribu Gad, Guel filium Machi. [C. XXXVII.] Haec sunt nomina virorum, quos misit Moses ad considerandam terram: voca vitque Osee filium Nun, Josue. Misit ergo eos Moses ad considerandam terram Chanaan, et dixit ad eos: Ascendite per meridianam plagam. Cumque veneritis ad montes [h. montem, id est, Jerusalem], considerate terram, qualis sit, et populum qui habitator est ejus, utrum fortis sit an infirmus: pauci numero an plures: ipsa terra, bona an mala: urbes quales, muratae an absque muris: [Col. 0365D] humus, pinguis an sterilis, nemorosa an absque arboribus. Confortamini, et afferte nobis de fructibus terrae. Erat autem tempus quando jam praecoces uvae vesci possunt. Cumque ascendissent, exploraverunt terram a deserto Sin, usque Roob intrantibus Emath. Ascenderuntque ad meridiem, et venerunt in Hebron, ubi erant Ahiman et Sesai et Tholmai filii Enac. Nam Hebron septem annis ante Thanim urbem Aegypti condita est. Pergentesque [Col. 0366A] usque ad torrentem Botri, absciderunt palmitem cum uva sua, quem portaverunt in vecte duo viri. De malis quoque granatis et de ficis loci illius tulerunt: qui appellatus est Nehel-Eschol, id est, Torrens Botri, eo quod botrum inde portassent filii Israel. Reversique exploratores terrae post quadraginta dies, omni regione circuita [h. non habet] venerunt ad Mosen et Aaron et ad omnem coetum filiorum Israel in desertum Pharan, quod est in Cades. Locutique eis et omni multitudini ostenderunt fructus terrae, et narraverunt, dicentes: Venimus in terram, ad quam misisti nos quae revera fluit lacte et melle, ut ex his fructibus cognosci potest: sed cultores fortissimos habet, et urbes grandes nimis [ Vulg. tac. nimis] atque muratas. Stirpem Enac vidimus [Col. 0366B] ibi. Amalec habitat in meridie, Hethaeus et Jebusaeus et Amorrhaeus in montanis: Chananaeus vero moratur juxta mare et circa fluenta Jordanis. Inter haec Chaleb compescens murmur populi, qui oriebatur contra Mosen, ait: Ascendamus, et possideamus terram, quoniam poterimus obtinere eam. Alii vero, qui fuerant cum eo, dicebant: Nequaquam ad hunc populum valemus ascendere, quia fortior nobis est. Detraxeruntque terrae, quam inspexerant, apud filios Israel, dicentes: terra, quam lustravimus, devorat habitatores suos: populus, quem aspeximus, procerae staturae est. Ibi vidimus monstra quaedam filiorum Enac de genere giganteo: quibus comparati, quasi locustae videbamur.

[B. XXXIV, Cap. XIV.] Igitur vociferans omnis [Col. 0366C] turba flevit nocte illa, et murmurati sunt contra Mosen et Aaron cuncti filii Israel, dicentes: Utinam mortui essemus in Aegypto: ⁜ a et in hac vasta solitudine utinam pereamus, et non inducat nos Dominus in terram istam, ne cadamus gladio, [h. Utinam mortui essemus in Aegypto, aut in hac vasta solitudine. Quare Dominus inducit nos in terram istam, ut cadamus gladio?] et uxores ac liberi nostri ducantur captivi. Nonne melius est reverti in Aegyptum? Dixeruntque alter ad alterum: Constituamus nobis ducem, et revertamur in Aegyptum. Quo audito Moses et Aaron ceciderunt proni in terram coram omni multitudine filiorum Israel. At vero Josue filius Nun, et Chaleb filius Jephonne, qui et ipsi lustraverant terram, sciderunt vestimenta sua, et ad [Col. 0366D] omnem multitudinem filiorum Israel locuti sunt: Terra quam circuivimus, valde bona est. Si propitius fuerit Dominus, inducet nos in eam, et tradet humum lacte et melle manantem. Nolite rebelles esse contra Dominum: neque timeatis populum terrae hujus, quia sicut panem ita eos possumus devorare. Recessit ab illis praesidium: Dominus nobiscum est, nolite metuere. Cumque clamaret omnis multitudo, et lapidibus eos vellet opprimere, apparuit [Col. 0367A] gloria Domini super tectum foederis [h. in tabernaculo foederis] cunctis filiis Israel. [B. XXXV.] Et dixit Dominus ad Mosen: Usquequo detrahet mihi populus iste? Quousque non credent mihi, in omnibus signis, quae feci coram eis? Feriam igitur eos pestilentia, atque consumam: te autem faciam principem super gentem magnam, et fortiorem, quam haec est [h. Te autem faciam in gentem magnam et fortiorem, quam haec est]. [C. XXXVIII.] Et ait Moses ad Dominum: Ut audiant Aegyptii, de quorum medio eduxisti populum istum, et habitatores terrae hujus, qui audierunt quod tu, Domine, in populo isto sis, et facie videaris ad faciem. Et nubes tua protegat illos, et in columna nubis praecedas eos per diem, et in columna ignis per noctem: quod [Col. 0367B] occideris tantam multitudinem quasi unum hominem, et dicant: Non poterat introducere populum in terram, pro qua juraverat: idcirco occidit eos in solitudine. Magnificetur ergo fortitudo Domini sicut jurasti dicens [h. sicut locutus es, dicens]: Dominus patiens et multae misericordiae, auferens iniquitatem et scelera, nullumque ⁜ a innoxium derelinquens, qui visitas peccata patrum in filios in tertiam et quartem generationem. Dimitte, obsecro, peccatum populi hujus secundum magnitudinem misericordiae tuae, sicut propitius fuisti egredientibus de Aegypto usque ad locum istum. [B. XXXVI.] Dixitque Dominus: Dimisi juxta verbum tuum. Vivo ego, et implebitur gloria Domini universa terra. Attamen omnes homines qui viderunt majestatem [Col. 0367C] meam, et signa, quae feci in Aegypto et in solitudine, et tentaverunt me jam per decem vices, nec obedierunt voci meae, non videbunt terram pro qua juravi patribus eorum, nec quisquam ex illis, qui detraxit mihi, intuebitur eam. Sed [ Vulg. tac. Sed] servum meum Chaleb, qui plenus alio spiritu secutus est me, inducam in terram hanc, quam circuivit, et semen ejus possidebit eam. Quoniam Amalecites et Chananaeus habitant in vallibus. Cras movete castra, et revertimini in solitudinem per viam maris Rubri. [C. XXXIX.] Locutusque est Dominus ad Mosen et Aaron, dicens: Usquequo multitudo haec pessima murmurat contra me? querelas filiorum Israel audivi. Dic ergo eis: Vivo ego, ait Dominus: sicut locuti estis, audiente me, sic faciam vobis. In solitudinem [Col. 0367D] hanc jacebunt cadavera vestra. Omnes qui numerati estis a viginti annis et supra, et murmurastis contra me, non intrabitis terram, super quam levavi manum meam ut habitare vos facerem [h. in ea], praeter Chaleb filium Jephonne, et Josue filium Nun. Parvulos autem vestros, de quibus dixistis, quod praedae hostibus forent, introducam, ut videant terram, quae vobis displicuit. Vestra cadavera [Col. 0368A] jacebunt in solitudine [h. in solitudine ista]. Filii vestri erunt vagi [h. pastores] in deserto anni quadraginta, et portabunt fornicationem vestram, donec consumantur cadavera [h. vestra] patrum in deserto, juxta numerum quadraginta dierum, quibus considerastis terram: annus pro die imputabitur. Et [h. non habet] quadraginta annis recipietis iniquitates vestras, et scietis ultionem meam: quoniam sicut locutus sum, ita faciam omni multitudini huic pessimae, quae consurrexit adversum me: in solitudine hac deficiet, et morietur. [C. XL.] Igitur omnes viri, quos miserat Moses ad contemplandam terram, et qui reversi murmurare fecerant contra eum omnem multitudinem, detrahentes terrae quod esset mala, mortui sunt atque percussi in conspectu Domini. [Col. 0368B] Josue autem filius Nun, et Chaleb filius Jephonne, vixerunt ex omnibus, qui perrexerant ad considerandam terram. Locutusque est Moses universa verba haec ad omnes filios Israel, et luxit populus nimis. Et ecce mane primo surgentes ascenderunt verticem montis, atque dixerunt: Parati sumus ascendere ad locum, de quo Dominus locutus est, quia peccavimus. Quibus Moses: Cur, inquit, transgredimini verbum Domini, quod vobis non cedet in prosperum? [C. XLI.] Nolite ascendere, non enim est Dominus vobiscum [h. in medio vestrum], ne corruatis coram inimicis vestris. Amalecites et Chananaeus ante vos sunt, quorum gladio corruetis, eo quod nolueritis acquiescere Domino, nec erit Dominus vobiscum. At illi contenebrati ascenderunt [Col. 0368C] in verticem montis. Arca autem testamenti Domini et Moses non recesserunt de castris. Descenditque Amalecites et Chananaeus, qui habitabat in monte, et percutiens eos, atque concidens, persecutus est eos usque Horma.

[T. IX, B. XXXVII, C. XLII, Cap. XV.] Locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere ad filios Israel, et dices ad eos: Cum ingressi fueritis terram habitationis vestrae, quam ego dabo vobis, et feceritis oblationem Domino in holocaustum, aut victimam, vota solventes, vel sponte offerentes munera, aut in solemnitatibus vestris adolentes odorem suavitatis Domino, de bobus, sive de ovibus: offeret quicumque immolaverit victimam, sacrificium similae decimam partem ephi [h. non habet] conspersam [Col. 0368D] oleo, quod mensuram habebit quartam partem hin, et vinum ad liba fundenda ejusdem mensurae dabit in holocaustum, sive in victimam. Per agnos singulos ⁜ b et [h. Et per singulos] arietes erit sacrificium similae duarum decimarum, quae conspersa sit oleo tertiae partis hin: et vinum ad libamentum tertiae partis hin [ Vulg. tac. hin] ejusdem mensurae offeret in odorem suavitatis Domino. Quando vero [Col. 0369A] de bobus feceris holocaustum aut hostiam, ut impleas votum, vel pacificas victimas, dabis per singulos boves similae tres decimas conspersae oleo, quod habeat medium mensurae hin, et vinum ad liba fundenda ejusdem mensurae in oblationem suavissimi odoris Domino. Sic facies per singulos boves et arietes et agnos et haedos. Tam indigenae, quam peregrini eodem ritu offerent sacrificia. Unum praeceptum erit atque judicium [h. legitimum unum et judicium unum ] tam vobis quam advenis terrae. [B. XXXVIII, C. XLIII.] Locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Cum veneritis in terram, quam dabo vobis, et comederitis de panibus regionis illius, separabitis primitias Domino de cibis vestris. Sicut de areis [Col. 0369B] primitias separatis, ita et de pulmentis [h. de farina conspersa] dabitis primitiva Domino [h. a generatione et generationibus vestris]. [C. XLIV.] Quod si per ignorantiam praeterieritis quidquam horum, quae locutus est Dominus ad Mosen, et mandavit per eum ad vos, a die, qua coepit jubere et ultra, oblitaque fuerit facere multitudo: offeret vitulum de armento, holocaustum in odorem suavissimum Domino, et sacrificium ejus ac liba, ut caeremoniae postulant, hircumque pro peccato, et rogabit sacerdos pro omni multitudine filiorum Israel, et dimittetur eis, quoniam non sponte peccaverunt, nihilominus offerentes incensum Domino pro se et pro peccato atque errore suo: et dimittetur universae plebi filiorum Israel, et advenis, qui peregrinantur inter vos [Col. 0369C] [ Vulg. eos]: quoniam culpa est omnis populi per ignorantiam. Quod si anima una nesciens peccaverit, offeret capram anniculam pro peccato suo, et deprecabitur pro ea sacerdos, quod inscia peccaverit coram Domino: impetrabitque ei veniam, et dimittetur illi. Tam indigenis quam advenis una lex erit omnium, qui peccaverint ignorantes. [C. XLV.] Anima vero, quae per superbiam aliquid commiserit, sive civis sit ille, sive peregrinus (quoniam adversus Dominum rebellis fuit), peribit de populo suo: verbum enim Domini contempsit, et praeceptum illius fecit irritum: idcirco delebitur, et portabit iniquitatem suam. [B. XXXIX, C. XLVI.] Factum est autem cum essent filii Israel in solitudine, et invenissent hominem colligentem ligna in die sabbati, obtulerunt [Col. 0369D] eum Mosi et Aaron et universae multitudini. Qui recluserunt eum in carcerem, nescientes quid super eo facere deberent. Dixitque Dominus ad Mosen: Morte moriatur homo iste, obruat eum lapidibus omnis turba extra castra. Cumque eduxissent eum foras, obruerunt [ Vulg. add. eum] lapidibus, et mortuus est sicut praeceperat Dominus. [B. XL, C. XLVII.] Dixit quoque Dominus ad Mosen: Loquere filiis Israel, et dices ad eos ut faciant sibi fimbrias per angulos palliorum, ponentes [h. per generationes suas, ponentes, etc.] in eis vittas hyacinthinas: quas cum viderint, recordabuntur [ Vulg. recordentur] omnium mandatorum Domini, nec sequantur cogitationes suas, et oculos per res varias [Col. 0370A] fornicantes: sed magis memores praeceptorum Domini faciant ea, sintque sancti Deo suo. Ego Dominus Deus vester qui eduxi vos de terra Aegypti, ut essem vester Deus [h. Ego Dominus Deus vester].

[T. X, B. XLI, Cap. XVI.] Ecce autem Core filius Isaac, filii Caath, filii Levi, et Dathan atque Abiram filii Eliab, On quoque filius Pheleth de filiis Ruben, surrexerunt contra Mosen, aliique filiorum Israel ducenti quinquaginta viri proceres synagogae, et qui tempore concilii per nomina vocabantur. Cumque stetissent adversum Mosen et Aaron, dixerunt: Sufficiat vobis: quia omnis multitudo sanctorum est, et in ipsis est Dominus [h. in medio eorum Dominus]: Cur elevamini super populum Domini? Quod cum audisset Moses, cecidit pronus in faciem [h. cecidit [Col. 0370B] super facies]: locutusque est ad Core et ad omnem multitudinem: Mane, inquit, notum faciet Dominus qui ad se pertineant, et sanctos applicabit sibi: et quos elegerit, appropinquabunt ei. Hoc igitur facite: Tollat unusquisque thuribula sua, tu Core, et omne concilium tuum: et hausto cras igne, ponite desuper thymiama coram Domino: et quemcumque elegerit, ipse erit sanctus: multum erigimini, filii Levi. Dixitque rursum ad Core: Audite, filii Levi: Num parum vobis est, quod separavit vos Deus Israel ab omni populo, et junxit sibi, ut serviretis ei in cultu tabernaculi, et ut staretis coram frequentia populi, et ministraretis ei [h. ei, id est, populo]? Idcirco ad se fecit accedere te et omnes fratres tuos filios Levi, ut vobis etiam sacerdotium [Col. 0370C] vindicetis, et omnis globus tuus stet contra Dominum? quid est enim Aaron ut murmuretis contra eum? Misit ergo Moses ut vocaret Dathan et Abiram filios Eliab. Qui responderunt: Non venimus. Numquid parum est tibi [h. non habet] quod eduxisti nos de terra, quae lacte et melle manabat, ut occideres nos in deserto, nisi et dominatus fueris nostri? Revera induxisti nos in terram, quae fluit rivis lactis et mellis, et dedisti nobis possessiones agrorum et vinearum, an et oculos nostros vis eruere? Non venimus [h. Non enim induxisti nos in terram quae fluit rivis lactis et mellis, nec dedisti nobis possessiones agrorum et vinearum. Etiamsi oculi virorum illorum eruerentur, non veniemus]. Iratusque Moses valde, ait ad Dominum: Ne respicias sacrificia eorum: tu [Col. 0370D] scis quod ne asellum quidem umquam acceperim ab eis, nec afflixerim quempiam eorum: Dixitque ad Core: Tu et omnis congregatio tua state seorsum coram Domino, et Aaron die crastino separatim. Tollite singuli thuribula vestra, et ponite super ea incensum, offerentes Domino ducenta quinquaginta thuribula: Aaron quoque teneat thuribulum suum. Quod cum fecissent, stantibus Mose et Aaron, et coacervassent adversum eos omnem multitudinem ad ostium tabernaculi, apparuit cunctis gloria Domini. [B. XLII.] Locutusque Dominus ad Mosen et Aaron, ait: Separamini de medio congregationis hujus, ut eos repente disperdam. Qui ceciderunt proni in faciem, atque dixerunt: Fortissime Deus spirituum [Col. 0371A] universae carnis, num uno peccante, contra omnes ira tua desaeviet [h. contra omnes indignaberis]? Et ait Dominus ad Mosen: Praecipe universo populo ut separetur a tabernaculis Core, Dathan et Abiram. Surrexitque Moses, et abiit ad Dathan et Abiram: et sequentibus eum senioribus Israel, dixit ad turbam: Recedite a tabernaculis hominum impiorum [h.] istorum, et nolite tangere quae ad eos pertinent, ne involvamini in peccatis eorum. Cumque recessissent a tentoriis eorum per circuitum, Dathan et Abiram egressi stabant in introitu papilionum suorum, cum uxoribus et liberis, omnique frequentia: Et ait Moses: In hoc scietis, quod Dominus miserit me ut facerem universa quae cernitis, et non ex proprio corde ea protulerim: Si consueta [Col. 0371B] hominum morte interierint, et visitaverit eos plaga, qua et caeteri visitari solent, non misit me Dominus: sin autem novam rem fecerit Dominus, ut aperiens terra os suum deglutiat eos et omnia quae ad illos pertinent, descenderintque viventes in infernum, scietis, quod blasphemaverint Dominum. Confestim igitur ut cessavit loqui, disrupta est terra sub pedibus eorum: et aperiens os suum, devoravit [h. deglutivit] illos cum tabernaculis suis et universa substantia [ Vulg. add. eorum], descenderuntque vivi in infernum operti humo, et perierunt de medio multitudinis. At vero omnis Israel, qui stabat per gyrum, fugit ad clamorem pereuntium, dicentes: Ne forte et nos terra deglutiat. Sed et ignis egressus a Domino, interfecit ducentos quinquaginta viros, qui [Col. 0371C] offerebant incensum. Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Praecipe [h. dic] Eleazaro filio Aaron sacerdoti ut tollat thuribula quae jacent in incendio, et ignem huc illucque dispergat: quoniam sanctificata sunt in mortibus peccatorum, producatque ea in laminas [h. Et eadem thuribula peccatorum producat in laminas], et affigat altari eo quod oblatum sit in eis incensum Domino, et sanctificata sint, ut cernant ea pro signo et monimento filii Israel. Tulit ergo Eleazar sacerdos thuribula aenea, in quibus obtulerant hi quos incendium devoravit, et produxit ea in laminas, affigens altari, ut haberent postea filii Israel, quibus commonerentur, ne quis accedat alienigena, et qui non est de semine Aaron, [Col. 0372A] ad offerendum incensum Domino, ne patiatur sicut passus est Core, et omnis congregatio ejus, loquente Domino ad Mosen. Murmuravit autem omnis multitudo filiorum Israel sequenti die contra Mosen et Aaron, dicens: Vos interfecistis populum Domini. Cumque ⁜ a oriretur seditio, et tumultus incresceret, Moses et Aaron fugerunt ad tabernaculum foederis. ⁜ b Quod postquam ingressi sunt, operuit nubes tabernaculum [ Vulg. tac. tabernaculum], et apparuit gloria Domini. Dixitque Dominus ad Mosen ⁜ c : Recedite de medio hujus multitudinis, etiam nunc delebo eos. [B. XLIII, C. XLVIII]. Cumque jaceret in terra, dixit Moses ad Aaron: Tolle thuribulum, et hausto igne de altari, mitte incensum desuper, pergens cito ad populum, ut roges pro eis: jam enim [Col. 0372B] egressa est ira [h. indignatio] a Domino, et plaga desaevit. Quod cum fecisset Aaron, et cucurrisset ad mediam multitudinem, quam jam vastabat incendium, obtulit thymiama: et stans inter mortuos ac viventes, pro populo deprecatus est, ⁜ d et plaga [h. incendium] cessavit. Fuerunt autem qui percussi sunt, quatuordecim millia hominum, et septingenti absque his qui perierant in seditione Core. Reversusque est Aaron ad Mosen ad ostium tabernaculi foederis postquam quievit interitus.

[B. XLIV, C. XLIX, Cap. XVII.] Et locutus est Dominus ad Mosen, dicens: Loquere ad filios Israel, et accipe ab eis virgas singulas per cognationes suas, a cunctis principibus tribuum, virgas duodecim [h. et sint virgae duodecim], et uniuscujusque nomen [Col. 0372C] superscribes virgae suae. Nomen autem Aaron erit in tribu [h. in virga]. Levi, et una virga cunctas eorum [ Vulg. seorsum] familias continebit: ponesque eas in tabernaculo foederis coram testimonio, ubi loquar ad te. Quem ex his elegero, germinabit virga ejus, et cohibebo a me querimonias filiorum Israel, quibus contra vos murmurant. Locutusque est Moses ad filios Israel: et dederunt ei omnes principes virgas per singulas tribus: fueruntque virgae duodecim cum [h. Cum. Nostri, absque] ⁜ e virga Aaron. Quas cum posuisset Moses coram Domino in tabernaculo testimonii, sequenti die regressus invenit germinasse virgam Aaron in domo Levi, et turgentibus gemmis, eruperant flores, qui, foliis dilatatis, in [Col. 0373A] amygdalas deformati sunt [h. qui in amygdalas de formati sunt]. Protulit ergo Moses omnes virgas de conspectu Domini ad cunctos filios Israel: videruntque, et receperunt singuli virgas suas. Dixitque Dominus ad Mosen: Refer virgam Aaron in tabernaculum testimonii, ut servetur ibi in signum rebellium filiorum [ Vulg. add. Israel], et quiescant querelae eorum a me, ne moriantur. Fecitque Moses sicut praeceperat Dominus. Dixerunt autem filii Israel ad Mosen: Ecce defecimus [ Vulg. consumpti sumus], omnes perivimus. Quicumque accedit ad tabernaculum Domini, morietur [ Vulg. moritur]. Num usque ad internecionem cuncti delendi sumus?

[T. XI, B. XLV, C. L, Cap. XVIII.] Dixitque Dominus ad Aaron: Tu, et filii tui, et domus patris [Col. 0373B] tui tecum, portabitis iniquitatem sanctuarii: et tu et filii tui simul sustinebitis peccata sacerdotii vestri. Sed et fratres tuos de tribu Levi, sceptrum patris tui sume tecum, praestoque sint et ministrent tibi, tu autem et filii tui ministrabitis in tabernaculo testimonii. Excubabuntque Levitae ad praecepta tua, et ad cuncta opera tabernaculi: ita dumtaxat, ut ad vasa sanctuarii et ad altare non accedant, ne et illi moriantur, et vos pereatis simul. Sint autem tecum, et excubent in custodiis tabernaculi, et in omnibus caeremoniis ejus. Alienigena non miscebitur vobis. Excubate in custodia sanctuarii, et in ministerio altaris, ne oriatur indignatio super filios Israel. Ego dedi vobis fratres vestros Levitas de medio filiorum Israel, et tradidi ⁜ a domum Domino, ut serviant in ministeriis [Col. 0373C] tabernaculi ejus. Tu autem et filii tui, custodite sacerdotium vestrum; et omnia quae ad cultum altaris pertinent, et intra velum sunt, per sacerdotes administrabuntur. Si quis externus accesserit, occidetur [h. morietur]. [B. XLVI, C. LI]. Locutusque est Dominus ad Aaron: Ecce ego dedi tibi custodiam primitiarum mearum. Omnia quae sanctificantur a filiis Israel, tibi tradidi et filiis tuis pro officio sacerdotali legitima sempiterna. Haec ergo accipies [h. Haec ergo erunt tibi] de his quae sanctificantur, et oblata sunt Domino. Omnis oblatio, et sacrificium, et quidquid pro peccato atque delicto redditur mihi, et cedit in sancta sanctorum, tuum erit, et filiorum tuorum. In sanctuario comedes illud [h. In sanctis sanctorum comedes illud]: mares tantum [Col. 0373D] edent ex eo, quia consecratum est tibi. Primitias autem, quas voverint et obtulerint filii Israel, tibi dedi, et filiis, ac filiabus tuis, jure perpetuo: qui mundus est in domo tua, vescetur eis. Omnem medullam [h. pinguedinem] olei, et vini, ac frumenti, quidquid offerunt primitiarum Domino, tibi dedi. Universae frugum primitiae, quas gignit humus, et Domino deportantur, cedent in usus tuos: qui mundus est in domo tua, vescetur eis. Omne quod ex voto reddiderint filii Israel, tuum erit [h. omne quod consecratur a filiis Israel tuum erit]. Quidquid primum erumpit e vulva cunctae carnis, quam offerunt [Col. 0374A] Domino, sive ex hominibus, sive de pecoribus fuerit, tui juris erit: ita dumtaxat, ut pro hominis primogenito pretium accipias, et omne animal quod immundum est, redimi facies, cujus redemptio erit post unum mensem, siclis argenti quinque [h. Cujus redemptio erit post unum mensem, ad aestimationem tuam siclis argenti quinque], pondere sanctuarii. Siclus viginti obolos habet. Primogenitum autem bovis et ovis et caprae non facies redimi, quia sanctificata sunt Domino; sanguinem tantum eorum fundes super altare, et adipes adolebis in suavissimum odorem Domino. Carnes vero in usum tuum cedent, sicut pectusculum consecratum, et armus dexter, tua erunt. Omnes primitias sanctuarii, quas offerunt filii Israel Domino, tibi dedi, et filiis ac [Col. 0374B] filiabus tuis, jure perpetuo. Pactum salis est sempiternum coram Domino, tibi ac filiis tuis. [C. LII.] Dixitque Dominus ad Aaron: In terra eorum nihil possidebitis, nec habebitis partem inter eos: ego pars et haereditas tua in medio filiorum Israel: Filiis autem Levi dedi omnes decimas Israelis in possessionem, pro ministerio quo serviunt mihi in tabernaculo foederis: ut non accedant ultra filii Israel ad tabernaculum [h. foederis], nec committant peccatum mortiferum, solis filiis Levi mihi in tabernaculo servientibus, et portantibus peccata populi. Legitimum sempiternum erit in generationibus vestris. Nihil aliud possidebunt, decimarum oblatione contenti, quas in usus eorum et necessaria separavi. [C. LIII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: [Col. 0374C] Praecipe Levitis, atque denuntia: Cum acceperitis a filiis Israel decimas, quas dedi vobis [h. quas dedi vobis in haereditatem], primitias earum offerte Domino, id est, decimam partem decimae, ut reputetur vobis in oblationem primitivorum, tam de areis quam de torcularibus: et universis quorum accipitis primitias [h. et reputabitur vobis, quasi de area et torculari dederitis primitias], offerte Domino, et date Aaron sacerdoti. Omnia quae offeretis ex decimis, et in donaria Domini separabitis, optima et electa erunt. Dicesque ad eos: Si [h. Cum] praeclara et meliora quaeque obtuleritis ex decimis, reputabitur vobis quasi de area et torculari dederitis primitias: et comedetis eas in omnibus locis vestris, tam vos quam familiae vestrae: quia pretium est pro ministerio, [Col. 0374D] quo servitis in tabernaculo testimonii. Et non peccabitis super hoc, egregia vobis et pinguia reservantes, ne polluatis oblationes filiorum Israel, et moriamini.

[T. XII, B. XLVII, Cap. XIX.] Locutusque est Dominus ad Mosen et Aaron, dicens: Ista religio victimae [h. religio legis] quam constituit Dominus. Praecipe filiis Israel, ut adducant ad te vaccam rufam aetatis integrae, in qua nulla sit macula, nec portaverit jugum: tradetisque eam Eleazaro sacerdoti. Qui eductam extra castra, immolabit in conspectu omnium: et tingens digitum in sanguine ejus [h. et tollens de sanguine ejus in digito suo], asperget [Col. 0375A] contra fores tabernaculi septem vicibus, comburetque eam cunctis videntibus, tam pelle et carnibus ejus quam sanguine et fimo flammae traditis. Lignum quoque cedrinum, et hyssopum, coccumque bis tinctum sacerdos mittet in flammam, quae vaccam vorat. Et tunc demum, lotis vestibus et corpore suo, ingredietur in castra, commaculatusque erit usque ad vesperum. Sed et ille qui combusserit eam, lavabit vestimenta sua et corpus, et immundus erit usque ad vesperum. Colliget autem vir mundus cineres vaccae, et effundet eos [h. et ponet eos] extra castra in loco purissimo, ut sint multitudini filiorum Israel in custodiam, et in aquam aspersionis: quia pro peccato [h. quia pro peccato sunt] vacca combusta est. Cumque laverit, qui vaccae portaverit [Col. 0375B] cineres, vestimenta sua, immundus erit usque ad vesperum. Habebunt hoc filii Israel et advenae, qui habitant inter eos, ⁜ a sanctum jure perpetuo [h. legitimum sempiternum]. Qui tetigerit cadaver hominis, et propter hoc septem diebus fuerit immundus: aspergetur ex hac aqua die tertio et septimo, et sic mundabitur. Si die tertio aspersus non fuerit, septimo non poterit emundari. Omnis qui tetigerit humanae animae morticinum, et aspersus hac commixtione non fuerit, polluet tabernaculum Domini, et peribit ex Israel: quia aqua expiationis non est aspersus, immundus erit, et manebit spurcitia ejus super eum. Ista est lex hominis qui moritur in tabernaculo: Omnes qui ingrediuntur tentorium illius, et universa vasa quae ibi sunt, polluta erunt septem [Col. 0375C] diebus. Vas, quod non habuerit operculum, nec ligaturam desuper, immundum erit. Si quis in agro tetigerit cadaver occisi hominis, aut per se mortui, sive os illius, vel sepulcrum, immundus erit septem diebus. [C. LIV.] Tollentque de cineribus combustionis atque peccati [h. combustionis peccati], et mittent aquas vivas super eos in vas. In quibus cum homo mundus tinxerit hyssopum, asperget ex eo omne tentorium, et cunctam supellectilem, et homines hujuscemodi contagione pollutos: atque hoc [Col. 0376A] modo mundus lustrabit immundum tertio et septimo die. Expiatusque die septimo, lavabit et se et vestimenta sua, et immundus erit usque ad vesperam. Si quis hoc ritu non fuerit expiatus, peribit anima illius de medio Ecclesiae: quia sanctuarium Domini polluit, et non est aqua lustrationis aspersus. Erit [h. Non est aqua lustrationis aspersus, immundus erit] hoc praeceptum legitimum sempiternum. Ipse quoque qui aspergit aquas, lavabit vestimenta sua. Omnis qui tetigerit aquas expiationis, immundus erit usque ad vesperum. Quidquid tetigerit immundus, immundum faciet: et anima quae horum quidpiam tetigerit, immunda erit usque ad vesperam.

[B. XLVIII, C. LV, Cap. XX.] Veneruntque filii [Col. 0376B] Israel, et omnis multitudo in desertum Sin, mense primo, et mansit populus in Cades. Mortuaque est ibi Maria, et sepulta in eodem loco. Cumque indigeret aqua populus, coierunt adversus Mosen et Aaron: et versi in seditionem, dixerunt: Utinam periissemus inter fratres nostros coram Domino. Cur eduxistis Ecclesiam Domini in solitudinem, ut et nos et nostra jumenta moriantur [ Vulg. moriamur]? Quare nos fecistis ascendere de Aegypto, et adduxistis in locum istum pessimum, qui seri non potest, qui nec ficum gignit, nec vineas, nec mala granata, insuper et aquam non habet ad bibendum? Ingressusque Moses et Aaron, dimissa multitudine, tabernaculum foederis, corruerunt proni in terram ⁜ b . [C. LVI.] Et apparuit gloria Domini [h. Et apparuit [Col. 0376C] illis gloria Domini] super eos. Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Tolle virgam, et congrega populum, tu et Aaron frater tuus, et loquimini ad petram coram eis, et illa dabit aquas. Cumque eduxeris aquam de petra, bibet omnis multitudo et jumenta ejus. Tulit igitur Moses virgam, quae erat in conspectu Domini, sicut praeceperat ei, congregata multitudine ante petram, dixitque eis: Audite, rebelles et increduli [h. non habet, increduli]. ⁜ c Num de petra hac vobis aquam poterimus [h. potero] [Col. 0377A] ejicere? Cumque elevasset Moses manum, percutiens virga bis silicem, egressae sunt aquae largissimae, ita ut populus biberet et jumenta. Dixitque Dominus ad Mosen et Aaron: Quia non credidistis mihi, ut sanctificaretis me coram filiis Israel, non introducetis hos populos in terram quam dabo eis. Haec est aqua contradictionis, ubi jurgati sunt filii Israel contra Dominum, et sanctificatus est in eis. [T. XIII, B. XLIX.] Misit interea nuntios Moses de Cades ad regem Edom, qui dicerent: Haec mandat [h. dicit] Frater tuus Israel. Nosti omnem laborem qui apprehendit [h. invenit] nos, quomodo descenderint patres nostri in Aegyptum, et habitaverimus ibi multo tempore, afflixerintque nos Aegyptii, et patres nostros, et quomodo clamaverimus ad Dominum, [Col. 0377B] et exaudierit nos, miseritque angelum, qui eduxerit nos de Aegypto. Et ecce in urbe Cades, quae est in extremis finibus tuis, positi obsecramus, ut nobis transire liceat per terram tuam. Non ibimus per agros, nec per vineas, non bibemus aquas de puteis tuis, sed gradiemur via publica, nec ad dexteram nec ad sinistram declinantes, donec transeamus terminos tuos. [C. LVII.] Cui respondit Edom: Non transibis per me, alioquin armatus occurram tibi. Dixeruntque filii Israel: Per tritam gradiemur viam, et si biberimus aquas tuas nos et pecora nostra, dabimus quod justum est: nulla erit in pretio difficultas, tantum velociter transeamus. At ille respondit: Non transibis. Statimque egressus est obvius, cum infinita multitudine, et manu forti, nec [Col. 0377C] voluit acquiescere deprecanti, ut concederet transitum per fines suos, quamobrem divertit ab eo Israel. Cumque castra movissent de Cades, venerunt in montem Hor, qui est in finibus terrae Edom. [C. LVIII.] Ubi locutus est Dominus ad Mosen: Pergat, inquit, Aaron ad populos suos: non enim intrabit terram, quam dedi filiis Israel, eo quod incredulus fuerit [h. eo quod increduli fueritis] ori meo, ad Aquas contradictionis. Tolle Aaron, et filium ejus cum eo, et duces eos in montem Hor. Cumque nudaveris patrem veste sua, indues ea Eleazarum filium ejus, et Aaron colligetur, et morietur ibi. Fecit Moses ut praeceperat Dominus, et ascenderunt in montem Hor coram omni multitudine. Cumque Aaron spoliasset vestibus suis, induit [Col. 0378A] eis Eleazarum filium ejus. Illo mortuo in montis supercilio, descendit cum Eleazaro. Omnis autem multitudo videns occubuisse Aaron, flevit super eo triginta diebus per cunctas familias suas.

[B. LI, C. LIX, Cap. XXI.] Quod cum audisset Chananaeus rex Arad, qui habitabat ad meridiem, venisse scilicet Israel per exploratorum viam, pugnavit contra illum, et victor exsistens, duxit ex eo praedam. At Israel voto se Domino obligans ait: Si tradideris populum istum in manu mea, delebo [h. anathematizabo] urbes ejus. Exaudivitque Dominus preces Israel, et tradidit Chananaeum, quem ille interfecit, subversis urbibus ejus, et vocavit nomen loci illius Horma, id est, anathema. Profecti sunt autem et de monte Hor per viam, quae ducit ad mare [Col. 0378B] Rubrum, ut circumirent terram Edom. Et taedere coepit populum itineris ac laboris. [B. LII.] Locutusque contra Deum et Mosen, ait: Cur eduxisti nos de Aegypto, ut moreremur in solitudine? Deest panis, non sunt aquae: anima nostra jam nauseat super cibo isto levissimo. Quamobrem misit Dominus in populum ignitos serpentes, ad quorum plagas [h. morsus], et mortes plurimorum, venerunt ad Mosen, atque dixerunt: Peccavimus quia locuti sumus contra Dominum et te: ora ut tollat a nobis serpentem. Oravitque Moses pro populo. [C. LX.] Et locutus est Dominus ad eum: Fac serpentem ⁜ a , et pone eum pro signo, qui percussus aspexerit eum, vivet. Fecit ergo Moses serpentem aeneum, et posuit eum pro signo; quem cum percussi aspicerent, sanabantur. [Col. 0378C] Profectique filii Israel castrametati sunt in Oboth. Unde egressi fixere tentoria in Hieabarim, in solitudine, quae respicit Moab contra orientalem plagam. Et inde moventes, venerunt ad torrentem Zared. [B. LIII.] Quem relinquentes castrametati sunt contra Arnon, quae est in deserto, et prominet in finibus Amorrhaei. Siquidem Arnon terminus est in Moab, dividens Moabitas et Amorrhaeos. Unde dicitur in libro Bellorum Domini: Sicut fecit in mari Rubro, sic faciet in torrentibus Arnon. Scopuli torrentium inclinati sunt, ut requiescerent in ⁜ b Ar, et recumberent in finibus Moabitarum. [C. LXI.] Et ex eo loco apparuit puteus, super quo locutus est Dominus ad Mosen: Congrega populum, et dabo ei aquam. Tunc cecinit Israel ⁜ c carmen istud: Ascendat [Col. 0379A] puteus. Concinebant: Puteus, quem foderunt principes, et paraverunt duces multitudinis in datore legis [h. in doctore legis], et in baculis suis. ⁜ a De solitudine, Matthana: et de Matthana, Nahaliel: de Nahaliel in Bamoth. De Bamoth, vallis est in regione Moab, in vertice Phasga, quod respicit contra desertum. Misit autem Israel nuntios ad Seon regem Amorrhaeorum, dicens: Obsecro ut transire mihi liceat per terram tuam, non declinabimus in agros et in vineas, non bibemus ⁜ b aquas ex puteis, via regia gradiemur, donec transeamus terminos tuos. Qui concedere noluit, ut transiret Israel per fines suos: quin potius, exercitu congregato, egressus est obviam in desertum, et venit in Jasa, pugnavitque contra eum. A quo percussus est in ore gladii, et [Col. 0379B] possessa est terra ejus ab Arnon usque Jebboc, et filios Ammon: quia forti praesidio tenebantur termini Ammonitarum. [C. LXII.] Tulit ergo Israel omnes civitates ejus, et habitavit in urbibus Amorrhaei, in Esebon scilicet, et viculis ejus. Urbs Esebon fuit Seon regis Amorrhaei, qui pugnavit contra regem ⁜ c Moab: ⁜ d et tulit omnem [h. contra regem Moab priorem] terram, quae ditionis illius fuerat, usque Arnon. Idcirco dicitur in Proverbio: Venite in Esebon, aedificetur, et construatur civitas Seon. Ignis egressus est de Esebon, flamma de oppido Seon, et devoravit Ar Moabitarum, et habitatores excelsorum Arnon. Vae tibi, Moab! peristi, popule Chamos! Dedit filios ejus in fugam, et filias in captivitatem regi Amorrhaeorum, Seon. Jugum ipsorum disperiit ab [Col. 0379C] Esebon usque Dibon: lassi pervenerunt in Nophe, et ⁜ e usque [h. quae contra] Medaba. [B. LIV.] Habitavit itaque Israel in terra Amorrhaei. Misitque Moses qui explorarent Jazer: cujus ceperunt viculos, et possederunt habitatores. Verteruntque se, et ascenderunt per viam Basan, et occurrit eis Og rex Basan cum omni populo suo, pugnaturus in Edrai. Dixitque Dominus ad Mosen: Ne timeas eum, quia in manu tua tradidi illum, et omnem populum ac terram ejus, faciesque illi sicut fecisti Seon regi Amorrhaeorum habitatori Esebon. Percusserunt igitur et hunc cum filiis suis, universumque populum ejus usque ad internecionem, et possederunt terram illius.

[B. LV, Cap. XXII.] Profectique castrametati sunt [Col. 0380A] in campestribus Moab, ubi trans Jordanem Jericho sita est. [T. XIV, C. LXIII.] Videns autem Balac filius Sepphor omnia, quae fecerat Israel Amorrhaeo, et quod pertimuissent eum Moabitae, et impetum ejus ferre non possent, dixit ad majores natu Madian: ita delebit hic populus omnes, qui in nostris finibus commorantur, quomodo solet bos herbas usque ad radices carpere. Ipse erat eo tempore rex in Moab. Misit ergo nuntios ad Balaam filium Beor hariolum, qui habitabat super flumen terrae ⁜ f filiorum Ammon [h. Misit ergo nuntios ad Balaam filium Behor, qui habita bat in Phetho super flumen te rrae filiorum po puli sui], ut vocarent eum, et dicerent: Ecce egressus est populus ex Aegypto, qui operuit superficiem terrae, sedens contra me. Veni igitur, et maledic populo [Col. 0380B] huic, quia fortior me est: si quo modo possim percutere eum, et ejicere de terra mea [h. non habet, mea]: novi enim quod benedictus sit, cui benedixeris, et maledictus, in quem maledicta congesseris. Perrexeruntque seniores Moab, et majores natu Madian, habentes divinationis pretium in manibus. Cumque venissent ad Balaam, et narrassent ei omnia verba Balac, ille respondit: Manete hic nocte, et respondebo quidquid mihi dixerit Dominus. Manentibus autem illis apud Balaam, venit Deus, et ait ad eum: Quid sibi volunt homines isti apud te? [h. qui sunt omnes isti qui sunt apud te?] Respondit: Balac, filius Sepphor rex Moabitarum, misit ad me, dicens: Ecce populus qui egressus est de Aegypto, operuit superficiem terrae: veni et maledic [Col. 0380C] ei, si quo modo possim pugnans abigere eum. Dixitque Deus ad Balaam: Noli ire cum eis, neque maledicas populo, quia benedictus est. Qui mane consurgens dixit ad principes: Ite in terram vestram, quia prohibuit me Dominus venire vobiscum. Reversi principes dixerunt ad Balac: Noluit Balaam venire nobiscum. Rursum ille multo plures et nobiliores quam ante miserat, misit. Qui, cum venissent ad Balaam, dixerunt: Sic dicit [h. Haec dicit] Balac filius Sepphor: Ne cuncteris venire ad me: paratus sum honorare te, et quidquid volueris dabo [h. faciam. Vulg. add. tibi]: veni, et maledic populo isti. Respondit Balaam: Si dederit mihi Balac plenam domum suam argenti et auri, non potero immutare verbum Domini Dei mei: ut vel plus, vel minus [Col. 0381A] loquar. Obsecro, ut hic maneatis etiam hac nocte, et scire queam quid mihi rursum respondeat Dominus. Venit ergo Deus ad Balaam nocte, et ait ei: Si vocare te venerunt homines isti, surge, et vade cum eis: ita dumtaxat, ut quod tibi praecepero, facias. Surrexit Balaam mane, et strata asina sua, profectus est cum eis. Et iratus est Deus [h. Et iratus est Deus eo quod pergeret]. Stetitque angelus Domini in via contra Balaam, qui sedebat asinae, et duos pueros habebat secum. Cernens asina angelum [h.] Domini stantem in via, evaginato gladio, avertit se de itinere, et ibat per agrum. Quam cum verberaret Balaam, et vellet ad semitam reducere, stetit angelus [h.] Domini in angustiis duarum maceriarum, quibus vineae cingebantur. Quem videns asina, [Col. 0381B] junxit se parieti, et attrivit sedentis pedem. At ille iterum verberabat eam: et nihilominus angelus [h.] Domini ad locum angustum transiens, ubi nec ad dexteram nec ad sinistram poterat deviare, obvius stetit. Cumque vidisset asina stantem angelum [h.] Domini, cecidit sub pedibus sedentis, qui iratus, vehementius caedebat fuste [h. baculo] latera ejus. [C. LXIV.] Aperuitque Dominus os asinae, et locuta est: Quid feci tibi? cur perculis me ecce jam tertio? Respondit Balaam: Quia commeruisti, et illusisti mihi [h. Quia illusisti mihi]: utinam haberem gladium, ut te percuterem [h. Si haberem gladium in manu mea, utique interficerem te]. Dixit asina: Nonne animal tuum sum, cui semper sedere consuevisti usque in praesentem diem? dic quid simile umquam [Col. 0381C] fecerim tibi. At ille ait: Numquam. Protinus aperuit Dominus oculos Balaam, et vidit angelum [h.] Domini stantem in via, evaginato gladio, adoravitque eum pronus in terram [h. non habet, in terram]. Cui angelus [h.] Domini: Cur, inquit, tertio verberas asinam tuam? Ego veni ut adversarer tibi, quia perversa est via tua, mihique contraria, et nisi asina declinasset de via, dans locum resistenti, te occidissem, et illa viveret. Dixit Balaam: Peccavi, nesciens quod tu stares contra me, et nunc si displicet tibi ut vadam, revertar. Ait angelus [h.] Domini: Vade cum istis, et cave ne aliud quam praecepero tibi loquaris: Ivit igitur cum principibus. Quod cum audisset Balac, egressus est in occursum ejus, in oppido Moabitarum, quod situm est in extremis [Col. 0381D] finibus Arnon. Dixitque ad Balaam: Misi nuntios ut vocarem te: cur non statim venisti ad me? an quia mercedem adventui tuo reddere nequeo? Cui ille respondit: Ecce adsum: numquid potero loqui aliud, nisi quod Deus posuerit in ore meo? Perrexerunt ergo simul, et venerunt in urbem, quae in extremis [Husoth, quae vertitur in Latinum, extrema] regni ejus ⁜ a finibus erat [h. Non habet, [Col. 0382A] quae in extremis finibus regni ejus erat. Sic habet: Et venerunt in urbem]. Cumque occidisset Balac boves et oves, misit ad Balaam, et principes qui cum eo erant, munera. Mane autem facto, duxit eum ad excelsa Baal, et intuitus est extremam partem populi.

[Cap. XXIII.] Dixitque Balaam ad Balac: Aedifica mihi hic septem aras, et para totidem vitulos, ejusdemque numeri arietes. Cumque fecisset juxta sermonem Balaam, imposuerunt simul vitulum et arietem super aram. Dixitque Balaam ad Balac: Sta paulisper [h. non habet paulisper] juxta holocaustum tuum, donec vadam, si forte occurrat mihi Dominus, et quodcumque imperaverit, loquar tibi. Cumque abiisset velociter, occurrit ei Deus. Locutusque est ad [Col. 0382B] eum Balaam: Septem, inquit, aras erexi, et imposui vitulum et arietem desuper. Dominus autem posuit verbum in ore ejus, et ait: Revertere ad Balac, et haec loqueris. Reversus invenit stantem Balac juxta holocaustum suum, et omnes principes Moabitarum: assumptaque parabola sua, dixit: De Aram adduxit me Balac rex Moabitarum, de montibus Orientis: Veni, inquit, et maledic Jacob: propera, et detestare Israel. Quomodo maledicam, cui non maledixit Deus? Qua ratione detester quem Dominus non detestatur? De summis silicibus videbo [h. video, et considero] eum, et de collibus considerabo illum. Populus solus habitabit, et inter gentes non reputabitur. Quis dinumerare possit pulverem Jacob, et nosse numerum stirpis Israel? Moriatur anima mea morte justorum, [Col. 0382C] et fiant novissima mea horum similia. Dixitque Balac ad Balaam: Quid est hoc quod agis? ut malediceres inimicis meis vocavi te [h. tuli te]: et tu econtrario benediciseis. Cui ille respondit: Num aliud possum loqui, nisi quod jusserit Dominus? Dixit ergo Balac: Veni mecum in alterum locum unde partem Israelis videas, et totum videre non possis: inde maledicito ei. Cumque duxisset eum in locum sublimem, super verticem montis [h. non habet, montis] Phasga, aedificavit Balaam septem aras, et impositis desuper vitulis atque arietibus [ Vulg. vitulo et ariete], dixit ad Balac: Sta hic juxta holocaustum tuum, donec ego pergam obvius. Cui cum Dominus occurrisset, posuissetque verbum in ore ejus, ait: Revertere ad Balac, et haec loqueris [ Vulg. add. ei]. [Col. 0382D] Reversus invenit eum stantem juxta holocaustum suum, et principes Moabitarum cum eo. Ad quem Balac: Quid, inquit, locutus est Dominus? Et ille assumpta parabola sua, ait: Sta, Balac, et ausculta; audi, fili Sepphor [h. Balac, et audi, ausculta, fili Sepphor, eloquia mea]: Non est Deus quasi homo, ut mentiatur: nec ut filius hominis, ut mutetur. Dixit ergo, et non faciet? locutus est, et non implebit? [Col. 0383A] ⁜ a Ad benedicendum adductus sum, benedictionem prohibere non valeo [h. Ecce benedictiones accepi, a quibus prohiberi non valeo]. Non est idolum in Jacob, nec videtur simulacrum in Israel. Dominus Deus ejus cum eo est, et clangor victoriae regis in illo. Deus eduxit eum de Aegypto, cujus fortitudo similis est Rhinocerotis. Non est augurium in Jacob, nec divinatio in Israel. Temporibus suis dicetur Jacob et Israeli quid operatus sit Deus [h. quid operatur Deus]. Ecce populus ut leaena consurget, et quasi leo erigetur: non accubabit, donec devoret praedam, et occisorum sanguinem bibat. Dixitque Balac ad Balaam: Nec maledicas ei [ Vulg. tac. ei], nec benedicas. Et ille ait: Nonne dixi tibi, quod quidquid mihi Dominus [ Vulg. Deus] imperaret, [Col. 0383B] hoc facerem? Et ait Balac ad eum: Veni et ducam te ad alium locum: si forte placeat Deo ut inde maledicas ei. Cumque duxisset cum super verticem montis Phohor, qui respicit solitudinem, dixit ei Balaam: Aedifica mihi hic septem aras, et para totidem vitulos, ejusdemque numeri arietes. Fecit Balac ut Balaam dixerat: imposuitque vitulos et arietes per singulas aras.

[Cap. XXIV.] Cumque vidisset Balaam quod placeret Domino, ut benediceret Israeli, nequaquam abiit ut ante perrexerat, ut augurium quaereret: sed dirigens contra desertum vultum suum, et elevans oculos vidit Israel in tentoriis commorantem per tribus suas, et irruente in se Spiritu Dei, assumpta parabola, ait: Dixit Balaam filius Beor: dixit homo, [Col. 0383C] cujus obturatus est oculus: dixit auditor sermonum Dei, qui visionem Omnipotentis intuitus est, qui cadit, et sic aperiuntur oculi ejus. Quam pulchra tabernacula tua, Jacob, et tentoria tua, Israel! ut valles nemorosae, ut horti juxta fluvios irrigui, ut tabernacula quae fixit Dominus, quasi cedri propter aquas. Fluet aqua de situla ejus, et semen illius erit in aquas multas. Tolletur propter Agag, rex ejus, et auferetur regnum illius. Deus eduxit eum de Aegypto, cujus fortitudo similis est rhinocerotis. Devorabunt gentes hostes illius, ossaque eorum confringent, et perforabunt sagittis. Accubans dormivit ut leo, et quasi leaena, quam suscitare nullus audebit. [h. Quis suscitabit eum?] Qui benedixerit tibi, erit et ipse benedictus: qui maledixerit tibi [ Vulg. tac. tibi], in [Col. 0383D] maledictionem reputabitur. Iratusque Balac contra Balaam, complosis manibus, ait: Ad maledicendum inimicis meis vocavi te, quibus econtrario tertio benedixisti: revertere [h. fuge] ad locum tuum. Decreveram quidem magnifice honorare te, sed Dominus privavit te honoro disposito. Respondit Balaam ad Balac: Nonne nuntiis tuis, quos misisti ad me, dixi: Si dederit mihi Balac plenam domum suam argenti [Col. 0384A] et auri, non potero praeterire sermonem Domini Dei mei [h. non habet Dei mei], ut vel boni quid vel mali proferam ex corde meo: sed quidquid Dominus dixerit, hoc loquar? Verumtamen pergens ad populum meum, dabo consilium, quid populus tuus huic populo faciat extremo tempore. Sumpta igitur parabola, rursum ait: Dixit Balaam filius Beor: dixit homo, cujus obturatus est oculus: dixit auditor sermonum Dei, qui novit doctrinam Altissimi et visiones Omnipotentis videt, qui cadens apertos habet oculos. Videbo eum, sed non modo: intuebor illum, sed non prope [h. Video eum, sed non modo; considero illum, sed non prope]. Orietur stella ex Jacob, et consurget virga ex Israel, et percutiet duces Moab, vastabitque omnes filios Seth. Et [Col. 0384B] erit Idumaea possessio ejus: haereditas Seir cedet inimicis suis: Israel vero fortiter aget. De Jacob erit qui dominetur, et perdat reliquias civitatis. Cumque vidisset Amalec, assumens parabolam ait: Principium gentium Amalec, cujus extrema perdentur. Vidit quoque Cinaeum: et assumpta parabola ait: Robustum est quidem habitaculum tuum: sed si in petra posueris nidum tuum, et fueris electus de stirpe Cinaei [Librariorum errore vitium inolevit, ut pro Cinaeo hic Cain scribatur], quamdiu poteris permanere? Assur enim capiet te. Assumptaque parabola iterum locutus est: heu, quis victurus est, quando ista faciet Deus? Venient in trieribus de Italia, superabunt Assyrios, vastabuntque Hebraeos, et ad extremum etiam ipsi peribunt. Surrexitque Balaam, et [Col. 0384C] reversus est in locum suum: Balac quoque via, qua venerat, rediit.

[T. XV, B. LVI, C. LXV, Cap. XXV.] Morabatur autem eo tempore Israel in Setthim, et fornicatus est populus cum filiabus Moab, quae vocaverunt eos ad sacrificia sua [h. ad sacrificia deorum suorum]. At illi comederunt et adoraverunt deos earum. Initiatusque est Israel Beel-Phehor, et iratus Dominus Israel [h. Adjunctusque est Israel. Vulg. tac. Israel], ait ad Mosen: Tolle cunctos principes populi, et suspende eos contra solem in patibulis: ut avertatur furor meus ab Israel. Dixitque Moses ad Judices Israel: Occidat unusquisque proximos suos, qui initiati [h. adjuncti] sunt Beel-Phehor. Et ecce unus de filiis Israel intravit coram fratribus suis ad scortum [Col. 0384D] Madianitin, vidente Mose, et omni turba filiorum Israel, qui flebant ante fores tabernaculi [C. LXVI]. Quod cum vidisset Phinees filius Eleazar filii Aaron sacerdotis, surrexit de medio multitudinis, et arrepto pugione, ingressus est post virum Israeliten in lupanar, et perfodit ambos simul, virum scilicet et mulierem, in locis genitalibus. Cessavitque plaga a fiilis Israel, et occisi sunt viginti quatuor millia hominum. [Col. 0385A] Dixitque Dominus ad Mosen; Phinees filius Eleazar filii Aaron sacerdotis avertit iram meam a filiis Israel, quia zelo meo commotus est contra eos, ut non ipse delerem filios Israel in zelo meo. Idcirco loquere ad eum [h. non habet, ad eum]: Ecce do ei pacem foederis mei, et erit tam ipsi quam semini illius pactum sacerdotii sempiternum, quia zelatus est pro Deo suo, et expiavit scelus filiorum Israel. Erat autem nomen viri Israelitae, qui occisus est cum Madianitide, Zambri filius Salu, dux de cognatione et tribu Simeonis. Porro mulier Madianitis, quae pariter interfecta est, vocabatur Chozbi, filia Sur, principis nobilissimi Madianitarum. [B. LVII.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Hostes vos sentiant Madianitae, et percutite eos: quia et [Col. 0385B] ipsi hostiliter egerunt contra vos, et decepere insidiis per idolum Phehor, et Chozbi filiam ducis Madian sororem suam, quae percussa est in die plagae pro sacrilegio Phehor.

[B. LVIII, C. LXVII, Cap. XXVI.] Postquam noxiorum sanguis effusus est, dixit Dominus ad Mosen, et Eleazarum filium Aaronis sacerdotem: Numerate omnem summam filiorum Israel a viginti annis et supra, per domos [h. per domos patrum suorum], et cognationes suas, cunctos qui possunt ad bella procedere. Locuti sunt itaque Moses et Eleazar [h. Numeraverunt itaque Moses et Eleazar] sacerdos in campestribus Moab super Jordanem contra Jericho, ad eos qui erant a viginti annis et supra, sicut Dominus imperarat, quorum iste est numerus: Ruben [Col. 0385C] primogenitus Israel. Hujus filius, Enoch, a quo familia Enochitarum: et Phallu, a quo familia Phalluitarum, et Esron, a quo familia Esronitarum, et Charmi, a quo familia Charmitarum. Hae sunt familiae de stirpe Ruben: quarum numerus inventus est, quadraginta tria millia et septingenti triginta. Filius Phallu, Eliab. Hujus filii, Namuel et Dathan, et Abiram. Isti sunt Dathan et Abiram principes populi, qui surrexerunt contra Mosen et Aaron in seditione Core, quando contra Dominum rebellarunt, et aperiens terra os suum devoravit Core [h. deglutivit eos et Core], morientibus plurimis, quando combussit ignis ducentos quinquaginta viros, factum est grande miraculum, ut, Core pereunte, filii illius non perirent [h. filii quoque Core [Col. 0385D] non perierunt]. Filii Simeon per cognationes suas. Namuel, ab hoc familia Namuelitarum: Jamin, ab hoc familia Jaminitarum: Jachin, ab hoc familia Jachinitarum: Zare, ab hoc familia Zareitarum: Saul, ab hoc familia Saulitarum. Hae sunt familiae de stirpe Simeon, quarum omnis numerus fuit, viginti duo millia ducenti. Filii Gad per cognationes suas: Sephon, ab hoc familia Sephonitarum: Aggi, ab hoc familia Aggitarum: Suni, ab hoc familia Sunitarum: Ozni, [Col. 0386A] ab hoc familia Oznitarum: Heri, ab hoc familia Heritarum: Arod, ab hoc familia Aroditarum: Areli, ab hoc familia Arelitarum. Istae sunt familiae Gad, quarum omnis numerus fuit, quadraginta millia quingenti. Filii Juda, Her et Onan, qui ambo mortui sunt in terra Chanaan. Fueruntque filii Juda, per cognationes suas: Sela, a quo familia Selanitarum: Phares, a quo familia Pharesitarum: Zare, a quo familia Zareitarum. Porro filii Phares: Esron, a quo familia Esronitarum: et Amul, a quo familia Amulitarum. Istae sunt familiae Judae, quarum omnis numerus fuit, septuaginta sex millia quingenti. Filii Issachar, per cognationes suas: Thola, a quo familia Tholaitarum: Phua, a quo familia Phuaitarum: [Col. 0386B] Jasub, a quo familia Jasubitarum: Semron, a quo familia Semronitarum. Hae sunt cognationes Issachar, quarum numerus fuit sexaginta quatuor millia trecenti. Filii Zabulon per cognationes suas: Sared, a quo familia Sareditarum. Elon, a quo familia Elonitarum: Jalel, a quo familia Jaleliritarum. Hae sunt cognationes Zabulon, quarum numerus fuit, sexaginta millia quingenti. Filii Joseph per cognationes suas, Manasse et Ephraim. De Manasse ortus est Machir, a quo familia Machiritarum. Machir genuit Galaad, a quo familia Galaaditarum. Galaad habuit filios: Hiezer, a quo familia Hiezeritarum: et Helec, a quo familia Helecitarum, et Asriel, a quo familia Asrielitarum: et Sechem, a quo familia Sechemitarum: et Semida, a quo familia Semidaitarum: et [Col. 0386C] Epher, a quo familia Epheritarum. Fuit autem Epher pater Salphaad, qui filios non habebat, sed tantum filias, quarum ista sunt nomina, Maala, et Noa, et Egla, et Melcha, et Thersa. Hae sunt familiae Manasse, et numerus earum, quinquaginta duo millia septingenti. Filii autem Ephraim per cognationes suas, fuerunt hi: Suthala, a quo familia Suthalaitarum: Becher, a quo familia Becheritarum: Thahan, a quo familia Thahanitarum. Porro filius Suthala fuit Heran, a quo familia Heranitarum. Hae sunt cognationes filiorum Ephraim, quorum numerus fuit triginta duo millia quingenti. Isti sunt filii Joseph per familias suas. Filii Benjamin in cognationibus suis: Bale, a quo familia Baleitarum: Asbel, a quo familia Asbelitarum: Ahiram, a quo familia Ahiramitarum: [Col. 0386D] Sephupham, a quo familia ⁜ a Sephuphamitarum: Hupham, a quo familia Huphamitarum. Filii Bale, Ard, et Naaman. De Ard familia Arditarum: de Naaman familia Naamitarum. Hi sunt filii Benjamin per cognationes suas, quorum numerus, quadraginta quinque millia sexcenti. Filii Dan per cognationes suas: Suham, a quo familia Suhamitarum. Hae cognationes Dan per familias suas. Omnes fuere Suhamitae, quorum numerus erat, sexaginta quatuor [Col. 0387A] millia quadringenti. Filii Aser per cognationes suas: Jemna, a quo familia Jemnaitarum: Jesui, a quo familia Jesuitarum: Bria, a quo familia Briaitarum. Filii Bria, Heber, a quo familia Heberitarum, et Melchiel, a quo familia Melchielitarum. Nomen autem filiae Aser, fuit Sarah. Hae cognationes filiorum Aser, et numerus eorum, quinquaginta tria millia quadringenti. Filii Nephthali per cognationes suas: Jasel, a quo familia Jaselitarum: Guni, a quo familia Gunitarum: Jeser, a quo familia Jeseritarum. Sellem, a quo familia Sellemitarum. Hae sunt cognationes filiorum Nephthali per familias suas: quorum numerus, quadraginta quinque millia quadringenti. Ista est summa filiorum Israel, qui recensiti sunt, sexcenta millia, et mille septingenti triginta. [Col. 0387B] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Istis dividetur terra juxta numerum vocabulorum in possessiones suas. Pluribus majorem partem dabis, et paucioribus minorem: singulis, sicut nunc recensiti sunt, tradetur possessio: ita dumtaxat ut sors terram tribubus dividat et familiis. Quidquid sorte contigerit, hoc vel plures accipient, vel pauciores. [B. LIX, C. LXIX.] Hic quoque est numerus filiorum [h. non habet filiorum] Levi per familias suas: Gerson, a quo familia Gersonitarum: Caath, a quo familia Caathitarum: Merari, a quo familia Meraritarum. Hae sunt familiae Levi: Familia Lobni, familia Hebroni, familia Moholi, familia Musi, familia Cori. At vero Caath genuit Amram: qui habuit uxorem Jochebed filiam Levi, quae nata est ei in Aegypto. Haec [Col. 0387C] genuit Amram viro suo filios Aaron et Mosen, et Mariam sororem eorum. De Aaron nati sunt Nadab et Abiu, et Eleazar, et Thamar: quorum Nadab: et Abiu mortui sunt, cum obtulissent ignem alienum coram Domino. Fueruntque omnes [h. non habet] qui numerati sunt, viginti tria millia generis masculini, ab uno mense et supra: quia non sunt recensiti inter filios Israel, nec eis cum caeteris est data possessio. Hic est numerus filiorum Israel, qui descripti sunt a Mose et Eleazaro sacerdote, in campestribus Moab supra Jordanem contra Jericho. Inter quos, nullus fuit eorum qui ante numerati sunt a Mose et Aaron in deserto Sinai. Praedixerat enim Dominus, quod omnes morerentur in solitudine. Nullusque remansit ex eis, nisi Chaleb filius Jephone, [Col. 0387D] ex Josue filius Nun.

[C. LXX, Cap. XXVII.] Accesserunt autem filiae Salphaad, filii Epher, filii Galaad, filii Machir, filii Manasse, qui fuit filius Joseph: quarum sunt nomina, Maala, et Noa, et Egla, et Melcha, et Thersa. Steteruntque coram Mose et Eleazaro sacerdote, et cunctis principibus populi ad ostium tabernaculi foederis, atque dixerunt: Pater noster mortuus est in deserto, nec fuit in seditione, quae concitata est contra Dominum sub Core, sed in peccato suo mortuus est: hic non habuit mares filios. Cur tollitur nomen illius de familia sua, quia non habuit filium? Date nobis possessionem inter cognatos [h. fratres] patris nostri. Retulitque Moses causam earum ad [Col. 0388A] judicium Domini [h. Retulitque causam earum coram Domino]. Qui dixit ad eum: Justam rem postulant filiae Salphaad: da eis possessionem inter cognatos [h. fratres] patris sui, et ei in haereditatem succedant. [C. LXXI.] Ad filios autem Israel loqueris haec [h. non habet, haec]: Homo cum mortuus fuerit absque filio, ad filiam ejus transibit haereditas. Si filiam non habuerit, habebit successores fratres suos. Quod si et fratres non fuerint, dabitis haereditatem fratribus patris ejus. Sin autem nec patruos habuerit, dabitur haereditas his qui ei proximi sunt, eritque hoc filiis Israel sanctum lege perpetua, sicut praecepit Dominus Mosi [h. Eritque hoc filius Israel legitimum judicii, sicut praecepit Dominus Mosi]. [C. LXXII.] Dixit quoque Dominus ad Mosen: Ascende [Col. 0388B] in montem istum Abarim, et contemplare inde terram, quam daturus sum filiis Israel. Cumque videris eam, ibis et tu ad [h. colligeris] populum tuum, sicut ivit [h. collectus est] frater tuus Aaron: quia offendistis me in deserto Sin in contradictione multitudinis, nec sanctificare me voluistis coram eis super aquas. [B. LX.] Hae sunt aquae Contradictionis in Cades in deserto Sin. Cui respondit Moses [h. Et locutus est Moses coram Domino, dicens]: Provideat Dominus Deus spirituum omnis carnis, hominem, qui sit super multitudinem hanc: et possit exire, et intrare ante eos, et educere eos, vel introducere, ne sit populus Domini sicut oves absque pastore. [C. LXXIII.] Dixit Dominus ad eum: Tolle Josue filium Nun, virum in quo est Spiritus, et pone manum tuam [Col. 0388C] super eum. Qui stabit coram Eleazaro sacerdote et omni multitudine: et dabis ei praecepta, cunctis videntibus et partem gloriae tuae, ut audiat eum omnis synagoga filiorum Israel. Pro hoc, si quid agendum erit, Eleazar sacerdos consulet Dominum [h. Coram Eleazaro sacerdote stabit, ut consulat eum in judicio doctrinae coram Domino]. Ad verbum ejus egredietur, et ingredietur ipse, et omnes filii Israel cum eo, et caetera multitudo. Fecit Moses ut praeceperat Dominus. Cumque tulisset Josue, statuit eum coram Eleazaro sacerdote et omni frequentia populi. Et impositis capiti ejus manibus, cuncta replicavit, quae mandaverat Dominus.

[T. XVI, B. LXI, C. LXXIV, Cap. XXVIII.] Dixit quoque Dominus ad Mosen: Praecipe filiis Israel, et [Col. 0388D] dices ad eos: Oblationem meam et panes [h. Oblationem panis mei], et incensum odoris suavissimi offerte per tempora sua. Haec sunt sacrificia quae offerre debetis: Agnos anniculos immaculatos duos quotidie in holocaustum sempiternum: unum offeretis mane, et alterum ad vesperam: decimam partem Ephi similae, quae conspersa sit oleo purissimo, et habeat quartam partem hin. Holocaustum juge est quod obtulistis in monte Sinai in odorem suavissimum incensi Domini. Et libabitis vini quartam partem hin per agnos singulos in sanctuario Domini. Alterumque agnum similiter offeretis ad vesperam, juxta omnem ritum sacrificii matutini, et libamentorum ejus, oblationem suavissimi odoris Domino. [C. [Col. 0389A] LXXV.] Die autem sabbati offeretis duos agnos anniculos immaculatos, et duas decimas similae oleo conspersae in sacrificio, et liba quae rite funduntur per singula sabbata in holocaustum sempiternum. [C. LXXVI.] In kalendis autem [id est, in mensium exordiis] offeretis holocaustum Domino, vitulos de armento duos, arietem unum, agnos anniculos septem immaculatos, et tres decimas similae oleo conspersae in sacrificio per singulos vitulos: et duas decimas similae oleo conspersae per singulos arietes: ⁜ a et decimam decimae similae ex oleo in sacrificio per agnos singulos [h. Et singulas de cimas similae oleo cons persae in sacrificio per agnos]. Holocaustum suavissimi odoris atque incensi est Domino. Libamenta autem vini, quae per singulas fundenda sunt [Col. 0389B] victimas, ista erunt: media pars hin per singulos vitulos, tertia per arietem, quarta per agnum. Hoc erit holocaustum per omnes menses, qui sibi anno vertente succedunt. Hircus quoque offeretur Domino pro peccatis in holocaustum sempiternum cum libamentis suis. [B. LXII, C. LXXVII.] Mense autem primo, quarta decima die mensis, Phase Domini erit [h. non habet, erit], et quinta decima die solemnitas: septem diebus vescentur azymis. Quarum dies prima venerabilis et sancta erit: omne opus servile non facietis in ea [h. non habet, in ea]. Offeretisque incensum holocaustum Domino, vitulos de armento duos, arietem unum, agnos anniculos immaculatos septem: et sacrificia singulorum ex simila, quae conspersa sit oleo, tres decimas per singulos vitulos, [Col. 0389C] et duas decimas per arietem, et [h. similiter hic] decimam decimae per agnos singulos: id est, per septem agnos. Et hircum pro peccato unum, ut expietur pro vobis, praeter holocaustum matutinum quod semper offeretis. Ita facietis per singulos dies septem dierum in fomitem ignis, et in odorem suavissimum Domino, qui surget de holocausto, et de libationibus singulorum. Dies quoque septimus celeberrimus et sanctus erit vobis: omne opus servile non facietis in eo [h. non habet, in eo]. [B. LXIII, C. LXXVIII.] Dies etiam primitivorum, quando offeretis novas fruges Domino, expletis hebdomadibus, venerabilis et sancta erit: omne opus servile non facietis in ea [h. non habet in ea]. Offeretisque holocaustum in odorem suavissimum Domino, vitulos de [Col. 0389D] armento duos, arietem unum, et agnos anniculos immaculatos septem: atque in sacrificiis eorum similae oleo conspersae tres decimas per singulos vitulos, per arietes duas, per agnos [h. Hic ut supra] decimam decimae, qui simul sunt agni septem. Hircum quoque unum [ Vulg. tac. unum]. Qui mactatur [h. qui mactatur, non habet] pro expiatione: praeter holocaustum sempiternum et liba ejus. Immaculata offeretis omnia cum libationibus suis.

[B. LXIV, C. LXXIX, Cap. XXIX.] Mensis etiam septimi prima dies venerabilis et sancta erit vobis. Omne opus servile non facietis in ea, quia [h. non [Col. 0390A] habet, in ea quia] dies clangoris est [h. Dies clangoris erit vobis] et turbarum. Offeretisque holocaustum in odorem suavissimum Domino vitulum de armento unum, arietem unum, agnos anniculos immaculatos septem, et in sacrificiis eorum, similae oleo conspersae tres decimas per singulos vitulos, duas decimas per arietem, unam decimam per agnum, qui simul sunt agni septem: et hircum pro peccato, qui offertur in expiationem populi, praeter holocaustum kalendarum cum sacrificiis suis, et holocaustum sempiternum cum libationibus solitis. Eisdem caeremoniis offeretis in odorem suavissimum incensum Domino. [C. LXXX.] Decima quoque dies mensis hujus septimi erit vobis sancta atque venerabilis, et affligetis animas vestras: omne opus servile [Col. 0390B] non facietis in ea [h. non habet in ea]. Offeretisque holocaustum Domino in odorem suavissimum, vitulum de armento unum, arietem unum, agnos anniculos immaculatos septem, et in sacrificiis eorum, similae oleo conspersae tres decimas per singulos vitulos, duas decimas per arietem, decimam decimae per agnos singulos [h. singulas decimas per singulos agnos], qui sunt simul septem agni: et hircum pro peccato, absque his quae offerri pro delicto solent in expiationem, et holocaustum sempiternum, cum sacrificio et libaminibus eorum. Quinta decima vero die mensis septimi, quae vobis sancta erit atque venerabilis, omne opus servile non facietis in ea [h. non habet in ea], sed celebrabitis solemnitatem Domino septem diebus. [C. LXXXI.] Offeretisque holocaustum [Col. 0390C] in odorem suavissimum Domino, vitulos de armento tredecim, arietes duos, agnos anniculos quatuordecim immaculatos: et in libamentis eorum, similae oleo conspersae tres decimas per vitulos singulos, qui sunt simul vituli tredecim: et duas decimas arieti uno, id est, simul arietibus duobus, et [h. ut supra] decimam decimae agnis singulis, qui sunt simul agni quatuordecim: et hircum pro peccato, absque holocausto sempiterno, et sacrificio, et libamine ejus. In die altero offeretis vitulos de armento duodecim, arietes duos, agnos anniculos immaculatos quatuordecim: sacrificiaque et libamina singulorum per vitulos et arietes et agnos rite celebrabitis: et hircum pro peccato, absque holocausto sempiterno, sacrificioque et libamine ejus. Die tertio [Col. 0390D] offeretis vitulos undecim, arietes duos, agnos anniculos immaculatos quatuordecim: sacrificiaque et libamina singulorum per vitulos et arietes et agnos rite celebratis: et hircum pro peccato, absque holocausto sempiterno, sacrificioque et libamine ejus. Die quarto offeretis vitulos decem, arietes duos, agnos anniculos immaculatos quatuordecim: sacrificiaque eorum [ Vulg. tac. eorum], et libamina singulorum per vitulos et arietes et agnos rite celebrabitis: et hircum pro peccato absque holocausto sempiterno, sacrificioque ejus et libamine. Die quinto offeretis vitulos novem, arietes duos, agnos anniculos immaculatos [Col. 0391A] quatuordecim: sacrificiaque et libamina singulorum per vitulos et arietes et agnos rite celebrabitis: et hircum pro peccato, absque holocausto sempiterno, sacrificioque ejus et libamine: Die sexto offeretis vitulos octo, arietes duos, agnos anniculos immaculatos quatuordecim: sacrificiaque et libamina singulorum per vitulos et arietes et agnos rite celebrabitis: et hircum pro peccato, absque holocausto sempiterno, sacrificioque ejus et libamine. Die septimo offeretis vitulos septem, arietes duos, agnos anniculos immaculatos quatuordecim: sacrificiaque et libamina singulorum per vitulos et arietes et agnos rite celebrabitis: et hircum pro peccato absque holocausto sempiterno, sacrificioque ejus et libamine. Die octavo, qui est celeberrimus, omne opus servile non facietis, offerentes holocaustum in odorem suavissimum Domino, vitulum unum, arietem unum, agnos anniculos immaculatos septem: sacrificiaque [Col. 0391B] et libamina singulorum per vitulos et arietes et agnos rite celebrabitis: et hircum pro peccato absque holocausto sempiterno, sacrificioque ejus et libamine. Haec offeretis Domino in solemnitatibus vestris: praeter vota et oblationes spontaneas in holocausto, in sacrificio, in libamine, et in hostiis pacificis.

[B. LXV, C. LXXXII, Cap. XXX.] Narravitque Moses filiis Israel omnia quae ei Dominus imperarat: et locutus est ad principes tribuum filiorum Israel: Iste est sermo quem praecepit Dominus: Si quis virorum votum Domino voverit, aut se constrinxerit juramento: non faciet irritum verbum suum, sed omne quod promisit, implebit. [C. LXXXIII.] Mulier [Col. 0391C] si quippiam voverit, et se constrinxerit juramento, quae est in domo patris sui, et in aetate adhuc puellari: si cognoverit pater votum, quod pollicita est, et juramentum, quo obligavit animam suam, et tacuerit, voti rea erit: ⁜ a quid pollicita est, et juravit, opere complebit. Sin autem statim ut audierit, contradixerit pater, et vota et juramenta ejus irrita erunt, nec obnoxia tenebitur sponsioni, eo quod contradixerit pater [h. Dominus quoque propitiabitur ei, eo quod contradixerit pater]. Si maritum habuerit, et voverit aliquid, et semel verbum de ore ejus egrediens animam illius obligaverit juramento: quo die audierit vir, et non contradixerit, voti rea erit, reddetque quodcumque promiserat. Sin autem audiens statim contradixerit, et irritas fecerit pollicitationes ejus, verbaque quibus obstrinxerat animam [Col. 0391D] suam: propitius ei erit Dominus. Vidua et repudiata quidquid voverint, reddent. Uxor in domo viri cum se voto constrinxerit et juramento: si audierit vir et tacuerit, nec contradixerit sponsioni, reddet quodcumque promiserat; sin autem extemplo [Col. 0392A] contradixerit, non tenebitur promissionis rea: quia maritus contradixit, et Dominus ei propitius erit. Si voverit, et juramento se constrinxerit, ut per jejunium, vel caeterarum rerum abstinentiam affligat animam suam: in arbitrio viri erit ut faciat, sive non faciat. Quod si audiens vir tacuerit, et in alteram diem distulerit sententiam: quidquid voverat atque promiserat, reddet: quia statim ut audivit, tacuit. Sin autem contradixerit postquam rescivit, portabit ipse iniquitatem ejus. Istae sunt leges [h. legitima], quas constituit Dominus Mosi, inter virum et uxorem, inter patrem et filiam, quae in puellari adhuc aetate est, vel quae manet in parentis domo [h. in patris domo].

[T. XVII, B. LXVI, C. LXXXIV, Cap. XXXI.] Locutusque est Dominus ad Mosen, dicens: Ulciscere prius [h. non habet prius] filios Israel de Madianitis, [Col. 0392B] et sic colligeris ad populum tuum. Statimque Moses, Armate, inquit, ex vobis viros ad pugnam, qui possint ultionem Domini expetere de Madianitis. Mille viri de singulis tribubus eligantur ex Israel qui mittantur ad bellum. Dederuntque ⁜ b millenos de cunctis tribubus, id est, duodecim mille expeditorum ad pugnam, quos misit Moses cum Phinees filio Eleazari sacerdotis, vasa quoque sancta, et tubas [h. tibias] ad clangendum tradidit ei. Cumque pugnassent contra Madianitas atque ⁜ c vicissent, omnes mares occiderunt, et reges eorum, Evi, et Recem, et Sur, et Hur, et Rebe, quinque principes gentis [h. quinque reges Madian]: Balaam quoque filium Beor interfecerunt gladio. Ceperuntque mulieres eorum, et parvulos, omniaque pecora, et cunctam supellectilem: [Col. 0392C] quidquid habere poterant depopulati sunt: tam urbes quam viculos et castella flamma consumpsit. ⁜ d Et tulerunt praedam, et universa quae ceperant tam ex hominibus quam ex jumentis, et adduxerunt ad Mosen, et Eleazarum sacerdotem, et ad omnem multitudinem filiorum Israel. Reliqua autem utensilia portaverunt ad castra in campestribus Moab juxta Jordanem contra Jericho [Et tulerunt praedam, et universa quae ceperant tam ex hominibus, quam ex jumentis, et reliqua utensilia, et adduxerunt ad Mosen, et ad Eleazarum sacerdotem, et ad omnem multitudinem filiorum Israel ad castra in campestribus Moab juxta Jordanem contra Jericho]. Egressi sunt autem Moses et Eleazar sacerdos, et omnes principes synagogae, in occursum eorum extra castra. [C. LXXXV.] Iratusque Moses principibus [Col. 0392D] exercitus, tribunis, et centurionibus qui venerant de bello, ait: Cur feminas reservastis? Nonne istae sunt, quae deceperunt filios Israel ad suggestionem Balaam, et praevaricari vos fecerunt in Domino super peccato Phohor, unde et percussus est populus? [Col. 0393A] Ergo cunctos interficite quidquid est generis masculini, etiam in parvulis, et mulieres, quae noverunt viros in coitu, jugulate: puellas autem et omnes feminas virgines reservate vobis, et manete extra castra septem diebus. Qui occiderit hominem, vel occisum tetigerit, lustrabitur die tertio et septimo. [h. Qui vero hominem occiderit, vel occisum tetigerit, maneat extra castra septem diebus lustrabiturque die tertio et septimo]. Et de omni praeda, sive vestimentum fuerit, sive vas, et aliquid in utensilia praeparatum, de caprarum pellibus, et pilis, et ligno, expiabitur [h. lustrabitur]. Eleazar quoque sacerdos, ad viros exercitus qui pugnaverant, sic locutus est: Hoc est praeceptum legis, quod mandavit Dominus Mosi: Aurum, et argentum, et aes, et ferrum, [Col. 0393B] et stannum, et plumbum, et omne quod potest transire per flammas, igne purgabitur [h. igne purgabitur, et aqua expiationis lustrabitur]. Quidquid autem ignem non potest sustinere, aqua expiationis sanctificabitur: et lavabitis vestimenta vestra die septimo et purificati postea castra intrabitis. [C. LXXXVI.] Dixitque Dominus ad Mosen: Tollite summam eorum quae capta sunt, ab homine usque ad pecus, tu et Eleazar sacerdos et principes vulgi: dividesque ex aequo praedam, inter eos qui pugnaverunt et egressi sunt ad bellum, et inter omnem reliquam multitudinem, et separabis [ Vulg. separabitis] partem Domino ab his qui pugnaverunt et fuerunt in bello, unam animam de quingentis, tam ex hominibus quam ex bobus et asinis et ovibus, et [Col. 0393C] dabis eam Eleazaro sacerdoti, quia primitiae Domini sunt. Ex media quoque parte filiorum Israel accipies quinquagesimum caput hominum, et boum, et asinorum, et ovium, cunctorumque animantium, et dabis ea Levitis, qui excubant in custodiis tabernaculi Domini. Feceruntque Moses et Eleazar [h. sacerdos], sicut praeceperat Dominus. Fuit autem praeda, quam exercitus ceperat, ovium sexcenta septuaginta quinque millia, boum septuaginta duo millia, asinorum sexaginta millia et mille: animae hominum sexus feminei, quae non cognoverant viros, triginta duo millia. Dataque est media pars his qui in praelio fuerant, ovium trecenta triginta septem millia quingentae: e quibus in partem Domini supputatae sunt oves sexcentae septuaginta quinque. Et de bobus triginta [Col. 0393D] sex millibus boves septuaginta et duo: de asinis triginta millibus quingentis, asini sexaginta unus: de animabus hominum secedim millibus, cesserunt in partem Domini triginta duae animae. Tradiditque Moses numerum primitiarum Domini Eleazaro sacerdoti, sicut fuerat et imperatum, ex media parte filiorum Israel, quam separaverat his qui in praelio fuerant. De media vero parte quae contigerat reliquae multitudini, id est, de ovibus trecentis triginta et [Col. 0394A] septem millibus quingintis, et de bobus triginta sex millibus, et de asinis triginta millibus quingentis, et de hominibus sedecim millibus, tulit Moses quinquagesimum caput, et dedit Levitis, qui excubant [ Vulg. excubabant] in tabernaculo Domini, sicut praeceperat Dominus. Cumque accessissent principes exercitus ad Mosen, et tribuni, centurionesque, dixerunt: Nos servi tui recensuimus numerum pugnatorum, quos habuimus sub manu nostra, et ne unus quidem defuit. Ob hanc causam offerimus in donariis Domini singuli quod in praeda auri potuimus invenire, periscelides et armillas, annulos et dextralia, ac muraenulas, ut depreceris pro nobis Dominum. Susceperuntque Moses et Eleazar sacerdos omne aurum in diversis speciebus, ⁜ a pondo [h. non habet] [Col. 0394B] sedecim millia, septingentos quinquaginta siclos, a tribunis et centurionibus. Unusquisque enim quod in praeda rapuerat, suum erat. Et susceptum intulerunt in tabernaculum testimonii, in monimentum filiorum Israel coram Domino.