022

5. Manuscriptae Operum Hieronym. collectiones. —Id ferme est Hieronymianis scriptionibus peculiare, ut cum avidissime exciperentur, essent studiosi homines eo ipso tempore quo scribebantur, inscio auctore curarent sedulo, publicam in lucem ut ederentur. Epistola in nostra recensione XLVIII. ad Pammachium, quam pro suis contra Jovinianum libris S. Doctor inscripsit, hanc suorum ipse operum celebritatem in vulgus dum partim amicorum studiis, partim aemulorum invidiae tribuit, luculentissime contestatur: Non sum, inquit, tantae felicitatis, quantae plerique hujus temporis tractatores, ut nugas meas, quando voluerim emendare possim. Statim ut aliquid scripsero, aut amatores mei, aut invidi diverso, quidem studio, sed pari certamine in vulgus nostra disseminant. Eodem alibi sensu, qui nec raro occurit, vel probat sua quae scripserat, publici juris ut fierent, vel (Quintiliani phrasis et verba Proeem. lib. I) temerario editionis honore dolet vulgata. Vide in hanc rem epistolam ad Desiderium [Col. XI] in hac editione XLVII. Sed illa prae reliquis notissima eaque rursum copiosior recensio est, quam Lucinii boetici notariis ipse permisit. Opuscula mea, inquit, eidem Lucinio rescribens Epist. LXXI, n. 5, quae non sui merito, sed bonitate tua, desiderare te dicis, ad describendum hominibus tuis dedi, et descripta vidi in chartaceis codicibus, ac frequenter admonui, ut conferrent diligentius, et emendarent. Ego enim tanta volumina prae frequentia commeantium et peregrinorum turbis relegere haud potui. Hinc porro suppetunt hodienum Mss. codices, qui ad Hieronymi aetatem proxime accedant, saeculo nempe sexto, vel ineunti septimo adscribendi, cujus antiquitatis duo certe in Veronensi bibliotheca asservantur, qui ejusdem, ut ita dicam, instituti opuscula complectuntur eo studio atque ordine, rerumque, ac lectionum delectu, quem superare in hac litterarum luce neoterici editoris diligentia vix possit. Interdum etiam ejus, qui in illis recognoscendis industriam suam probaverat, calligraphi aut studiosi inscriptionem invenimus, praecipue ex monachorum coetu, quorum hoc ferme erat institutum, sanctorum patrum libros describere, eorumque editiones concinnare. Unam e multis, eamque omnium quae occurrerint antiquissimam lubet exhibere. Est illa Ursicini cujusdam nostrae hujus Veronensis ecclesiae lectoris, quam ille parvo codici ex Hieronymianis lucubrationibus S. Pauli primi eremitae vitam continenti, cum consulari etiam epocha apposuit, quae annum designat quingentesimum decimum septimum. Nondum scilicet centum exacti anni erant a S. Doctoris morte, nec scio equidem, si alium quempiam tantae vetustatis alicubi gentium sit invenire. Hujusmodi autem est nota, quam ut eruditi saeculi ingenio obsequar, prout illa se habet religiosissime repraesento. PER SCRIBTVS. CODIX HEC SVB DIE KAL. AVG. AGAPITO VCC INDI DECIMAE PER VRSICINUM LECT. ECCLESIAE VERONENSIS. Porro ex his qui in colligendis atque emendandis Hieronymi scriptis bene prae caeteris meruerunt, primas obtinet Cassiodorus, qui singula facile recognovit, inque armariis reposuit diligentissime. Nil ferme aliud loquitur totus ille de institutione divinarum litterarum liber, quem veluti ad instruendam patrum bibliothecam composuit. Sequiori aevo plurimam a nobis gratiam inierunt Hieronymocentones multi, ac praecipue Rabanus Maurus, qui integros ejus libros totidem verbis descripsit, eaque industria meliorem, saepe lectionem servavit. Deinceps ut alia praeteream studiosorum exempla, insigne illud est sub XI saeculi finem Guigonis majoris Carthusiae prioris V, quod ipse epist. ad Fratres Durbonenses narrat: Epistolas, inquit, B Hieronymi, quotquot potuimus undecumque quaesitas, et pro concessa a Deo facultate, mendaciis expurgata, in unum grande volumen redegimus, Abscidimus autem ab eis quasdam, quas vel ex aliorum doctorum scriptis, vel ex stili, sententiarumque distantia, titulo tanti viri comperimus indignas. Quam ipse epistolam, ne sine rationabili causa apud imperitos suo videretur numero minuisse. Hieronymianas elucubrationes, in voluminis fronte jubet collocari. Secutis temporibus plures hujusmodi alias, quas manuscriptas editiones appellare liceat, passim invenias in bibliothecis: certum quippe est, nullius auctoris tam obvios esse, quam Hieronymi Mss. post XII saeculum libros, confluente in ejus studium orbe propemodum universo. Utinam vero amanuenses et critici non aliquid licentiae in illis describendis sumpsissent sibi, neque pro reconditiori sensu proprium aliquando substituissent, aut glossas apposuissent ad libri album, quae postea veris expunctis lectionibus obtinuerunt.

6. Editio prima Romae. —Sed ut ad illas editiones veniamus, quae proprie typis excusae sunt, ab ipsis usque primordiis typographicae artis invenias praestantes aliquot viros, qui illis adornandis magnopere desudarint. Cum vero innumerae passim, et vario tempore, praecipueque epistolarum, quibus opuscula admiscebantur, editiones prodierint, non singulas fastidiose recensere aut animus, aut operae pretium est; sed illas duntaxat, quae cum aliquo sacrarum litterarum atque eruditionis compendio ad manuscriptorum adornatae fidem, vel denuo recognitae, non ex prioribus exscriptae sunt. Principem locum Romana obtinet, quam anno MCCCCLXX, non ita pridem abs Theodoro Laelio Interamnensi, postea Tarvisino Episcopo collectam, sub Paulo secundo Veneto Andreas Aleriensis Episcopus, et Vaticanae bibliothecae custos elegantissime concinnavit. Eamdem et biennio antea, quod tamen rarissimo occurrit, inscriptam catalogi aliquot praeferunt, nos in Novariensi bibliotheca vidimus, et in Colbertina asservari Simonius tradit. Editor de re litteraria optime meritus, qui in aliorum quoque auctorum recognitione se antea exercuerat, quid in hac Hieronymiana sibi negotii datum sit, quidve ipse consilii ceperit, in praefixa ad pontificem epistola declarat. Nuperrime, inquit, divi Hieronymi libellos, epistolasque perplures, mendose satis scriptas, et ex diversissimis codicibus prius collectas in certum ordinem a doctissimo, et optimo patre Tarvisino episcopo redactas, qui apud tuam sanctitatem, dum in mortalibus ageret, apocrisarii munus referendarii cum magna commendatione semper implevit, amici quidam ad me delatas poposcerunt, ut mea diligentia emendatiuscule redderentur, quo minore difficultate legi possent. Atque id quidem multa se fide ac diligentia praestitisse in latino contextu profitetur. De hebraeis autem vocibus quae passim occurrunt, Missa, inquit, hebraica feci, recogitans in suo quemque volumine illa esse, si licuerit et voluerit, suppleturum. De Graecis vero continuo subdit, restabant cognitu necessaria in primis Graeca, sine quibus, ut praecipua fere latinorum volumina, nullo modo hujus sacratissimi doctoris legi scripta ad intelligendi profectum poterant. In his igitur nequaquam omittendis tum alios quosdam laude viros et memoria dignos consului, tum cum primis meum doctissimum, humanissimumque Theodorum Gazam. Et paulo post, Absque Theodoro meo non magis quidquam aggredior, quam absque meo genio. Denique quod multa quae Hieronymum auctorem non habebant, inseri conniventibus oculis, [Col. XIII] toleraverit potius, quam consenserit, factum excusat, ut nonnullis amicorum serviret. Prodiit, editio ex aedibus maximorum, quorum sane plurimum laudanda est opera. Eam statim secutae sunt aliae multae, quin imo eodem anno 1470. Moguntiae per Petrum (alii Patrem legunt) Schaeffer de Gernsheim: tum Venetiis sexennio post Antonii Bartholomaei studio: quam triennii intervallo sequitur alia Romae elegantissima, eaque rursum recognita per Ven. virum Georgium Laurentium de Herbipoli: deinde anno insequenti Parmae, quae omnium splendidissima editio est, auctior aliquot tractatibus et epistolis, et post quinquennium Norimbergae: denique aliae innumerae, quas sedulo colligere nihil interest nostra. Unam modo addimus anni MCCCCXCVI, die VII Januarii absque loci nomine, aut editoris, quae penes nos est, eaque utimur saepe, quod ex integro ad Mss. fidem, tametsi infinitis erroribus scateat, expressa videatur.

7. Commentarior. aliorumque operum editiones antiquae. —Atque hae quidem editiones non nisi Epistolas, et Tractatus recensent; Commentarios enim in Sacram Bibliam (sic enim inscribuntur) primum e situ et squalore redemptos exhibet Norimbergensis editio anni 1477, et biennio post Coloniensis alia, tum Veneta anni 1498, quam Joannes et Gregorius de Gregoriis excudere. Caeterum etiam hoc titulo: Expositiones in Vetus et Novum Testamentum, sed absque impressoris notatione, aut loci, aut tandem anni quo excusi sunt, duobus in folio tomis memorantur. His partes aliae addi possunt Hieronymi operum, quae seorsim, aliisque rursum in locis prodiere. Hujusmodi sunt ex Origene Homiliae aliquot, et in-Canticum Canticorum anno 1475. Basileae, ut opinor, atque anno insequenti Norimbergae: Vitae sanctorum patrum Aegyptiorum, atque eorum qui in Scythia, Thebaide, ac Mesopotamia morati sunt, ex quibus tamen non nisi tres illae notissimae, Pauli, Malchi, et Hilarionis ex Auctoris nostri calamo profecerunt; quae rursum editio occurrit quinquennio post, aliaque est, ut videtur, vetustior multo sine typographi, anni, aut loci inscriptione. S. Pachomii regulam primum Romae edidit Achilles Statius an. 1575. Sed alia hujusmodi haud pauca vel seorsum, vel aliorum auctorum scriptis admixta labente saeculo decimo quinto inveniuntur. Neque vero de Chronici editionibus quidquam attigimus, quas in praefatione ejus libri singulas ab illa Bonini Mombritii ad postremam usque recensebimus.

8. Universae imperfectae. —Porro neque per otium licet, neque operae est pretium editiones istas expendere, et vocare ad calculos. Doctis quidem viris, ipsisque typographis, qui hanc sibi provinciam susceperunt, laudem haud velim invideri; sed optandum fuisse aio, ut quemadmodum sumptibus non parcebant, ut de sacrarum litterarum studiosis bene quod poterant, mererentur, ita ex variis archetypis lectiones expressissent, neque id sibi tantum negotii datum esse existimassent, ut sumpto in manus uno veteri quod nancisci poterant exemplari, illud accurate redderent, aut si qua minus recte habere viderentur, privato judicio, quodque pejus est, inscio lectore, immutarent. Nam ita quidem usuvenit in latino contextu; in hebraeis autem verbis, quorum supplendum spatium vacat, minus peccatum est, quam in aliis quae tamen raro occurrunt, quae latinis litteris bono quidem consilio, sed mendosa lectione, repraesentantur. Graeca etiam vocabula conficta sunt passim ac depravata.

9. Editio Desider. Erasmi. —Sed meliora forte ex ejus aetatis ingenio minime erant expetenda, quae haud multo post, an scil. 1516. Erasmus Roterodamus implevit. Hic non unius modo aut alterius libri, sed collectioni operum omnium adornandae manum primus admovit, doctusque longo pridem usu veterum scripta expolire, variis conquisitis undecumque Mss. exemplaribus, singula recognovit, acri judicio expendit, argumenta ad lucem tractatibus atque epistolis foenerandam praefixit, denique satis eruditis scholiis notisque illustravit. Quin etiam quae erant, ementito Hieronymo, innumera aliorum scripta germanis operibus admixta incredibili rei litterariae damno, primus ille submovit, non sine acri examine et censuris singulas fere lucubratiunculas breviter atque erudite perstrinxit, tum personatos scriptores de nomine indicavit, aut certe iisdem cum Hieronymo auspiciis in medium procedere, et eodem cum illo utilare vetuit. Universum opus in novem in-folio tomos digessit, genuinas epistolas, atque opuscula tribus prioribus dedit, quarto adscititia: duobus aliis commentaria in prophetas omnes attexuit: septimum atque octavum, si in Ecclesiastem commentaria, atque ex hebraica veritate Psalterium excipias, supposititia congeries accrevit: demum ultimo quae ad novi Testamenti expositionem pertinent, falsa cum veris simul immiscuit. Par fratrum Amerbacchiorum Bruno et Basilius, juncto patre eorum Joanne, symbolam tanto operi contulerunt, iique rursus fatentur ex animo, id negotii οὐκ ἄνευ θέσεως, quod aiunt, se confecisse; sed adjutos opera doctissimorum hominum, quos ex ommi Germania Joannes acciverat, et praecipue Joannis Reuclini, qui in hebraicis nonnulla reposuit, et Cononis Norimbergensis, qui in Graecis et Latinis pleraque castigavit, et Gregorii Reischii, denique Conradi Pellicani Rubenquensis, cujus auspicio potissimum res peracta est. Basileae primum typis Frobenianis editio haec prodiit, quae plausibus eruditorum, sed eorum maxime qui ab Ecclesia romana desciverant, ita excepta est, ut decennio post ab eodem Erasmo recognita ibidem, et Lugduni, et Parisiis, et Basileae tertium, atque alibi ad annum usque 1565. saepissime; quin etiam ante hos ferme quinquaginta annos Lipsiae, tametsi Francofurti ad Maenum inscribatur, recusa sit. Et nemo quidem ex eo labore laudem Erasmo debitam invideret, si ab effreni illo, et projectae temeritatis abstinuisset cacoethe, carpendi sanctissimos Patres, ut sibi gloriam aucuparetur, quos sicubi etiam impense laudat, de industria facit, ut postea minus invidiose et suimet cum laude magis [Col. XV] admordeat. Si in ferendis censuris, a sacrarum rerum injuria temperasset, neque inanibus saepe conjecturis ita permiscuisset tum aliorum veterum Patrum, tum Hieronymi scripta, ut nisi posteriorum theologorum contraivissent studia, de ecclesiastica traditione vix certi aliquid ex ejus sententia constitui posset.

10. Editio Mariani Victorii. —Sed praeterea adeo non visa est doctis viris legitimam attigisse perfectionem erasmiana editio, ut non minus ecclesiasticae doctrinae, quam rei litterariae interesse arbitratus sit novam adoriri Marianus Victorius Amerinus presbyter, postea Reatinus episcopus. Hic denuo conquisitis diligentissime per Italiam Mss. ἀντιγράφοις, et praecipue Florentia et Brixia, ne dicam de Romanis, quae praesto erant, praesidio et auspiciis immortalis memoriae viri cardinalis Moronii, cui primas laboris sui defert, quam susceperat sportam, ornavit satis. Tres priores tomos anno 1565. elegantissimis Manutii typis emisit; quos Pio IV. inscripsit. Ex his (quam partem Hieronymianorum operum Erasmus proprie recognoverat, tot menda, totque hallucinationes, quae partim imperitia, partim incuria irrepserant, sustulit, ut affirmare non dubitet, se loca plus minus mille et quingenta restituisse, quae vel sua ille manu maculaverat, vel tempore corrupta, restituere ex rerum imperitia haud potuerat. In scholiis vero quae ad calcem adjecit, copiose satis lectionum quas reposuit rationem, earumque varietatem e Mss. edisserit, illustratque perplures locos qui sibi luce indigere videbantur. Nec minori reliquos tomos diligentia prosecutus est, quos anno 1517 et insequenti vulgavit ejusdem Manutii praelo, et secutis pontificibus Pio V, et Gregorio XIII, dedicavit. Parem ex illis errorum multitudinem sustulisse se profitetur, pares ignorantias confutare, sive quod Amerbachii fratres judicii admodum exquisiti non fuerint, sive qui illis operam suam commodabant, cum ab Erasmi filo ac mente discedere non liceret, rem perfunctorie obierint, ut saepe fit in iis quae alieno nomine laborantur. Haec itaque editio, quanquam neque Erasmiana recensione copiosior sit, et nihil ferme distet ab illo ordine, est tamen illa multo accuratior, ipsis, qui hodienum superant, Erasmi patronis minime diffitentibus. Statim atque absoluta est, ubique locorum obtinuit, saepiusque repetita est variis in locis: in primis Antuerpiae an. 1578, ipsius Victorii secundis curis recognita, tum Parisiis anno insequenti, et 1602, et Coloniae 1616, nec enim omnes instructo catalogo colligere est animus.

11. Eadem doctorum aliquot hominum accessionibus locupletata. —Quae expendi paulisper meretur est Parisiensis altera anni 1623, cui variae observationes emendationesque aliorum doctorum hominum accesserunt. Sunt autem hujusmodi. Difficilia Hieronymi loca per Franciscum a Messana illustrata. Ferdinandi Velosilli Lucensis epicopi advertentiae theologicae, sive in S. Patris opera animadversiones scholasticae theologiae. Frederici Morellii observationum, et emendationum diatriba. Laelii Episcopi Balneoregiani emendatio insignis Hieronimyani loci. Tum eruditae Henrici Gravii in CII epistolas et librum de scriptoribus ecclesiasticis, nec non Frontonis Ducaei Notae, quae philologica imprimis feliciter dicuntur expedire: denique Latini Latinii emendationes et conjecturae ex ejus bibliotheca adsciscuntur. Commentationes istas doctorum hominum, quae supplementi quamdam vicem Victorianae diligentiae praestare visae sunt, repetunt editiones aliae intra vicennium Parisiis ac Venetiis recusae; sed Francofurtiensis, sive Lipsiensis illa, ante hos ferme quinquaginta annos elaborata, cujus supra meminimus, ipsi Erasmiano codici ejusque notis, et scholiis adtexuit, quam Fridericus Ulricus Callixtus, et Adamus Tribbechovius, qui operam suam commodarunt, in duodecim tomos partiti sunt.

12. Nihilominus in hebraicis potissimum falsa. —Collatis tot eruditorum hominum studiis, numeris tandem omnibus absolutam eorum operum editionem, si quis modo sibi persuadeat, quam longissime distet a veritate. Ut enim caetera bene essent, quae perperam multa sunt, praecipuus tamen Hieronymianae lectionis fructus, isque lectu facilis perversa hominum cura intercipiebatur. Dico hebraicarum vocum, quibus universum Hieronymi opus tertio quoque verbo distinguitur, lectionem antiquam, eamque latinis expressam litteris, pro qua recentiorem massorethicam continuo editores obtruderunt. Scitum inter utramque quantum intersit, et quanto interioris eruditionis et sacrae doctrinae damno mutatio isthaec vertatur, cum neque S. Doctoris judicium de variis vocabulis hebraicis, ac scripturae locis, neque veterum graecarum translationum, quarum ille fragmenta subdit, convenientia, neque tandem ipsas Judaicas traditiones, opinionesque de hebraicarum vocum significatione, ac locorum scripturae sententia, liceret saepe intelligere. Idque olim quidem doluerant doctissimi viri Drusius et Morinus, quorum primus in Quaest. Heb. l. III, c. 75: Dupliciter, inquit, erratum a nuperis correctoribus in Hieronymo, primum in eo quod characteribus hebraicis scripserint, quae Hieronymus latinis scripserat: deinde quod mutata vetere lectione, pro ea novam ac Hieronymo incognitam posuerint. Alter Exercit. Bibl. p. 108, imprudenter admodum hebraica nomina latinis litteris scripta, queritur fuisse sublata, et in eorum locum hebraica hebraicis litteris et rabbinicis punctis descripta reposita. Paria habet Isacus Vossius de Sybillinis Orac. c. 16, aliique plures, quibus melior est menti sententia.

13. Editio PP. Benedictinorum sive D. Joannis Martianaei. —Huic proinde malo potissimum ut occurrerent celeberrimi Parisienses Monachi Benedictini e congregatione S. Mauri, quorum in restituendis sanctorum patrum scriptis nunquam satis laudari posset industria, duobus e suo coetu clarissimis alumnis Domno Joanni Martianaeo, et Domno Antonio Pougetio recognoscendi iterum ac restituendi hieronymiana opera provinciam demandarunt. Martianaeus, ut susceptae novae editionis periculum faceret eruditis, anno 1690, continuo [Col. XVII] vulgavit Hieronymi Prodromum, quo epistolam ad Sunniam et Fretelam locis haud sane paucis restituit, in primis vero germanam antiquam vocum hebraicarum scripturam e Mss. expressit. Primus autem operum tomus anno prodiit 1693, grande volumen, quod Divina Bibliotheca inscribitur, antehac inedita, complectens translationes latinas Veteris ac Novi Testamenti cum ex hebraeis, tum e graecis fontibus ab Hieronymo derivatas. Equidem si Psalterium ex hebraica veritate excipias, nova isthaec universae operum collectioni moles accrevit, sed puto veteres editores, cum latina haec versio locis non usque adeo multis a Vulgata Bibliorum editione distet, eaque in omnium manibus sit, jungendam Hieronymianis lucubrationibus non existimarunt. Sed hac de re, deque ipso opere multa suo loco dicenda erunt in ejus libri Praefatione, ne ab instituto divagari nunc longius necesse sit. Post annos sex, nempe 1699, prodiit secundus tomus unius Martianaei studio elaboratus, neque enim Pougetii, aut alterius meminit. Complectitur hic libros hebraicorum nominum, et locorum, quaestiones quoque hebraicas in Genesim, quibus duodeviginti epistolae ex iis quas Criticas vocant, subnectuntur, commentarium in Ecclesiastem, duasque Origenis homilias in Cantic. Canticorum, quas latine Hieronymus explicavit: denique appendicem, quae supposititia quaedam scripta, ut quaestiones in Regum et Paralipomenon libros, commentarios in Jobum, et breviarium Psalterii, continet, ne de levibus aliis scriptiunculis et epistolis dicam. Editor in Prolegomenis quod novam hanc plane incongruam instituit disponendorum operum oeconomiam, probare ex eo nititur quod Scripturarum, qui primus tomus est, reliquas Hieronymi scriptiones respondere, ad eumque referri ordinem praestet. Estne vero qui nesciat, epistolis illis ridicule admodum commentarii vices suppleri, quin imo incredibili confusione nativum ordinem epistolarum commentariorumque praeverti! Sed haec quoque alibi. Tertius, exacto quinquennio sive anno 1704, lucem tomus aspexit, isque commentarios in sexdecim prophetas majores nempe et minores complectitur, quibus epistola de Seraphim et calculo ad Damasum admixta est. Praecipuam laudem ex eo meretur, quod asteriscos et obelos, quibus subinde opus suum S. Doctor notaverat, in aliis editionibus desiderabantur, ipse suis locis multos ex Mss. restituit. Quartus post biennium prodiit, duasque in partes dispertitur, quarum altera commentarios in Novum Testamentum novem epistolis criticis intermixtis, altera caeteras epistolas tractatusque, ordine, ut intendit, chronologico, saepius autem nullo, repraesentat. Eidem anno debetur quintus, qui adscititia continet, praeter pauculas accessiones ab Erasmiano codice ex integro exscriptus, quo itidem universa collectio absoluta est.

14. Ejus editionis praecipua vitia. —Libros, quos ex heterodoxis Joannes clericus, ex catholicis Richardus Simonius opposuerunt non replico, imo vero laudem, iterum dico et gratiam Martianaei piissimi hominis, et in graecis, hebraeisque litteris satis eruditi laboribus deberi velim. Atque ipse quidem quos ejus excuso errores, etiam libenti animo silentio premerem, nisi me institutae recensionis necessitas cogeret, et praeposterum illud partium studium, quo laborat certum hominum genus, ut quidquid ab uno aliquo coetu chartis illitum fuit, nefas ducant ullo pacto convellere. Ἄφθονοι Μουσῶν θύραι : Qui Martianaeam editionem errores obsident, ut de illis tantum dicam, qui universum laborem spectant, ad haec fere capita referuntur. Erasmianam editionem exscribit fere continenter, neglecta, imo saepius nec memorata Victorii industria, a quo tamen errores quamplurimos emendatos compertum est, qui denuo inscio lectore obtruduntur. Mss. exemplaria diligenter in unoquoque opere a capite ad calcem omnino non contulit, sed tantum vexatis aliquot locis in consilium adhibuit; fieri enim nullo modo potest, ut nunquam, aut perquam raro, tot falsarum lectionum, quae veteres editiones deformant, ab iis moneretur, aut moneret ipse lectores suos: variantes vero adeo raras offenderet, ut multo plures in parvo libello nobis occurrerint, quam ille in praegrandi aliquo volumine annotaverit a se repudiatas: earum dico, quarum delectus lectoris judicio permittendus est, non quae librariorum menda sunt apertissima. Raro etiam invenias difficilia loca explicari, imo vero monitis et praefationibus, quae lucem operibus fenerentur, praeter argumenta epistolarum quae Erasmus condidit, ferme destitui. E contrario adnotationes ipsas, quae si criticas epistolas et duo lexica nominum, et locorum excipias, caeteris libris oppido paucas jejunasque apposuit, plerumque falsa judicia occupant, saepe etiam personales, ut ita dicam, controversiae, quibus arrepta occasione doctissimos viros suggillat, textum vero Hieronymianum minime interpretatur. Denique perversus ordo falsusque, ubi temporum rationem habuit, et pleraque id genus alia, quae declinandae invidiae causa dissimulamus.

15. Duplex Hieron. operum genus. —Igitur tanti Patris opera, tot jam praelis recusa, tot editionibus recognita, vel ex hac simplici expositione constat indigere iterum, ut in pristinum nativumque splendorem restituantur. Quem ego laborem inire cum sedulo constituerim, praemunienda nunc via est proposito, ut primo statim aspectu ante legentis oculos obversetur, cujus mihi Patris memoria repetenda sit, ejusque et facilius percipi doctrina, et commodius teneri possit. Primum itaque ingenium, atque indoles harum lucubrationum est explicanda, deinde non exstantium quoque delibanda notitia, ut quoniam veterum editionum vestigiis minime insistimus, multis quae deerant adscitis in unum corpus, qua monimentorum exhibitione ipsa, qua deperditorum notitia, totum veluti orbem Hieronymianorum [Col. XIX] operum complectamur. Est autem eorum duplex veluti classis ac genus, alia enim sunt, quae suo ille sensu, latinaque lingua composuit, alia quae ex aliis auctoribus, Graecis potissimum transferendo, suae linguae hominibus dedit. Hujusmodi sunt, quaedam in exemplum ut adducam, immensi laboris opus, Scripturarum interpretatio Veteris Novique Testamenti, quorum alterum graecae reddidit fidei, alterum juxta hebraicum transtulit. Tum Origenis operum nobilissimae partes, homiliae fere admodum LXX quod et inimicus ejus Ruffinus objicit, hebraicorum nominum liber, alius item περὶ Αρχῶν, cujus tamen cum ipso pariter exemplari graeco Latinam interpretationem aetas invidit, aliaque multa ex ejus ingenii foetibus, quo maxime delectabatur, ἂποσπασμάτια. Ex Didymo quoque latine explicavit librum de Spiritu sancto, cujus archetypum vetustas annorum non servavit: ex Theophilo Alexandrino Paschales, eximiamque illam imprimis contra Origenem synodicam a nobis primum inventam, pluresque alias epistolas, et libros contra Joannem Chrysostomum. Ex Eusebio item Caesariensi Chronicum omnimodae historiae, thesaurum nempe illum totius ante actorum temporum longe luculentissimum, sacris aeque ac profanis studiis cum primis necessarium: librum praeterea locorum divinae scripturae, eorumque situ ac distantiis, veteris geographiae nobilissimam partem, tum alia id genus multa ex probatissimis aliis auctoribus excerpta, puta Epiphanio, Theodoro, Nazianzeno, Apollinario, quorum praeclariora dogmata suis commentariis inseruit. Verissimum id quippe est, ex graecis scriptoribus, qui eloquentiae ac doctrinae merito excellerent, ignotum Hieronymo fuisse neminem, ut adeo culpam, si quam adversarii suis in libris notarent, objicerentque, hoc ille uno argumento saepius excusaret, quod ex graecorum tractatorum sententia dixisset, pro sua fateri eamque promptus deprecari, si in eorum commentariis non invenissent.

16. Genus alterum. —Quas vero suo ipse cudit ingenio elucubrationes, et primigenias appellare placet, pleramque partem sacrarum scripturarum interpretationem spectant. Primas tenent, ex his quae supersunt, quaestiones in Genesim, hebraicarum traditionum, ac sententiarum refertae, tum qui ad illarum sensum proxime accedunt, commentarii in Ecclesiastem et in prophetas. Mirabiles porro, quos fere ἀυτὸσχεδιασι fudit in Matthaeum, libri, et quos in Pauli Epistolas quatuor tam varia ac multiplici eruditione composuit. Sunt autem alia quae ad rem christianam vel contra haereticos tuendam, vel apud fideles amplificandam conscripta sunt. Priora Helvidium, Jovinianum, Vigilantium, sectasque hominum, luciferianos ac pelagianos impugnant; altera qua gestis sanctissimorum monachorum enarratis exemplo sunt ad pietatem, qua epistolari sermone ad vitam probe instituendam invitant. Hic est in universum Hieronymianorum operum conspectus, ad eum fere modum expositus, quo quis parva in tabula immensa caeli spatia, terrarumque situs metitur. Unum porro, aut alterum moneri praestat de utroque scriptionis genere: Graeca quae sibi proposuit latine explicanda, ex iis esse, quae primas obtinebant longe doctissimorum patrum, quae ille cum romanis auribus dedit, ex graecis bonis latina fecit eximia. Qua quidem in re mihi suarum laudum ea maxima videtur esse, quod ejus industriae merito, maxime insignium virorum scriptis aliquot fruimur, quorum antiqua exemplaria Graeca temporis injuria deperierunt. Alterum quod spectat primigenias lucubrationes, eas usque adeo aetatum, doctorumque omnium suffragia tulisse universa, ut ex immenso patrum latinorum choro, ille Ecclesiae judicio, quo nullum germanius est ac securius, Doctoris Maximi praerogativa donatus sit.

17. Non exstantium ratio, ac primum de emendatione Scripturarum ex Graeco. —Jam vero operum quae amplius non exstant, quo tamen dignosci possint, ratio quoque aliqua habenda est. Ea vero in duas veluti classes iterum dispertior, quarum altera, quae verissime interciderunt, altera, de quibus dubitare liceat, an unquam exstiterint, complectatur. Nihil de supposititiis dico, quae nimis multa sunt, et quorum recensio ad postremi tomi, in quem amandantur, praefationem pertinebit. Heic primus ob dignitatem occurrit labor, quem in emendanda ex Graeco τῶν LXX. veteri latina interpretatione exantlavit. Memini, inquit sub finem praefationis in librum Paralipomenon, editionem Septuaginta translatorum olim de Graeco emendatam tribuisse me nostris. Et Epist. LXXI. ad Lucinum Septuaginta interpretum editionem et te habere non dubito, et ante annos plurimos diligentissime emendatam studiosis tradidi. Qualis haec autem esset emendatio, et in quem modum elaborata, discimus ex epistola in nostra recensione CXII. ad Augustinum, ubi cur asteriscis atque obelis distingueretur, rationem reddit. Specimen quoque ejus operis commentarii in Ecclesiastem, et praecipue in prophetas majores, ut vocant, minoresque suppeditant, in quibus latinam illam versionem a se recognitam cum illa saepe componit, quam postea ad hebraicum exemplar elaboravit. Quin etiam duo superant integri ejus operis libri, Job, et Psalterium, quos in secunda parte divinae bibliothecae post Martianaeum collocabimus, eruntque satis argumento, ne divagari longius necesse sit, quis ille esset signorum usus. Reliqui jamdiu olim interciderunt, nam cum ipse Hieronymus adviveret, pleraque ejus prioris laboris ob fraudem cujusdam se queritur amisisse. Facile etiam contigerit, quod alias usuvenire solet, ut accuratior longe ex hebraica veritate latina versio, quae deinceps obtinuit, priorem illam emendationem signorum difficultatibus impeditam paulatim extruderet. Quamobrem mirari subit, quod eam universam Cassiodorius divinar. institut. c. 13. a se repositam in Armario tradit: Tertia divisio est, inquit, inter alias codice grandiore, littera clariore conscripto, qui habet quaterniones nonaginta quinque, in quo. LXX. Interpretum translatio Veteris Testamenti in libris quadraginta quatuor continetur. Cui subjuncti sunt Novi Testamenti libri viginti sex, suntque simul libri septuaginta . . . Hic textus multorum translatione variatus, Patris Hieronymi [Col. XXI] diligenti cura emendatus, compositusque relictus est. Bene vero est, quod hinc discimus, ad eam usque aetatem integram studiosissimi hominis cura servari potuisse, si modo tantam illi fidem velimus adhibere, ut in eo codice recognoscendo minime falleretur.

18. Evangelium juxta Hebraeos. —Aeque adversam jamdiu olim fortunam subiit Evangelium juxta Hebraeos, Chaldaico sermone, Hebraicis autem litteris scriptum, quod S. Doctor, cum sibi a Nazaraeis, qui in Beroea urbe Syriae degebant, ejus describendi facultas fuisset concessa, in graecum, latinumque sermonem transtulit, quemadmodum ipse et cap. 2 libri de Viris illustribus, et Commentariis in Matthaeum XII. 13. luculentissime profitetur. Neque enim vero heic disputo, utrum Matthaei authenticum illud esse crediderit, quod in caesariensi bibliotheca ad sua usque tempora servatum tradit, ut licet ex aliis ejusdem testimoniis suspicari, an vero sicuti Beda initio commentariorum in Lucam docet, aliud esse intelligerit secundum Hebraeos, aliud secundum Apostolos Evangelium. Illud miror magis, qui tandem, aut quo consilio librum ex Chaldaico in graecum sermonem transtulerit, cujus jam antea graeca aliqua translatio obtinebat, ipso neutiquam diffitente Hieronymo, cum de Origene, quem nullus dubito graece duntaxat legisse, subdit ex eo libro saepius testimonia usurpasse. Nihilo secius quando tum ipso auctore teste, tum etiam sequioris aevi scriptorum suffragio accedente, puta Ven. Bedae et Freculphi, de re ipsa dubitare non licet, tametsi ejus laboris ne verbum quidem ad nostram usque aetatem devenerit, ita velim existimari, initum abs Hieronymo, non ut in vulgus proferret illud quidquid erat operis sui, sed ut merae exercitationis gratia quantum in Chaldaicis profecisset, in Graecis experiretur, et mox quantum graece sciret, probaverit in latino. Re ipsa cum passim alibi, maxime vero in catalogo studiose ingerat laborem hunc suum, ubi ad suorum operum peculiarem recensionem devenit ejusdem catalogi cap. ultimo, plane dissimulat. Confecerat tamen biennio plus minus antea, sive circa annum 390. quod ex nuper, qua utitur temporis notatione licet argumentari. Porro latinae interpretationis exigua quaedam fragmenta in aliis libris ab ipso servata sunt. Ejusmodi est illud in Commentariis in Matthaeum VII. 6. ex persona Salvatoris, Modo tulit me mater mea, Sanctus Spiritus, in uno capillorum meorum. Et illud in Commentar. in Isai. XI. 2. Factum est autem cum ascendisset Dominus de aqua, descendit fons omnis Spiritus Sancti, et requievit super eum, et dixit illi: Fili mi, in omnibus Prophetis expectabam te ut venires, et requiescerem in te, tu es enim requies mea, tu es filius meus primogenitus, qui regnas in sempiternum. Item lib. 3. adversus pelagianos cap. 1. isthaec, Ecce mater Domini, et fratres ejus dicebant ei: Joannes Baptista baptizat in remissionem peccatorum. Eamus et baptizemur ab eo. Dixit autem, eis: Quid peccavi, ut vadam, et baptizer ab eo? Nisi forte hoc ipsum quod dixi ignorantia est. Et in eodem volumine: Si peccaverit, inquit, frater tuus in verbo, et satis tibi fecerit, septies in die suscipe eum. Dixit illi Simon discipulus ejus: septies in die? respondit Dominus, et dixit ei: etiam ego dico tibi, usque septuagies septies. Et lib. 2. in Matthaeum ad illud XII. 13. ubi de homine qui aridam habebat manum, et Caementarius in eo Evangelio scribitur fuisse, Caementarius eram, manibus victum quaeritans, precor te Jesu, ut mihi restituas sanitatem, ne turpiter mendicem cibos. Denique et perexiguum istud in commentariis ad Ephesios V. 4, ex Domini persona ad discipulos loquentis: Et nunquam, inquit, laeti sitis, nisi cum fratrem vestrum videritis in caritate. Quae simul omnia contulimus, ut quoniam ipsum opus temporum vetustate intercidit, aliquod qualecumque est, hieronymiani laboris specimen lectori invidere, ne videremur.

19. Quid de illa interpretatione calumniaretur Theodorus mopsuestenus. —Caeterum quam ex eo libro Theodorus mopsuestenus a Photio relatus cod. 177. calumniam excogitarit, minime praetermittendum est dicere. Nempe haereticus homo cum S. Doctoris dialogos contra pelagianos impugnare vellet, volumen procudit in quinque libros digestum hoc titulo: Contra asserentes peccare homines natura, non voluntate. In his Hieronymum quem Aram, sive Aramum vocat, non de nomine, sive cognomine, ut Photius dubitat, sed ut in maledictum torqueat, eo in primis peccato culpat, quod quintum evangelium confixerit, illudque se in Eusebii palaestini bibliothecis reperisse commentus sit. Nimirum istud juxta Hebraeos Evangelium tum aliis in locis, tum praecipue sub initium tertii dialogorum adversus pelagianos libri in caesariensi bibliotheca tum temporis servari Hieronymus dixerat, quod mopsuestenus episcopus partim vitio vertit, partim mendacii arguit. Re autem vera perperam ipse et calumniosissime facit, cum S. Doctorem neutiquam mentiri liquido constet, et antiquiorum patrum, Papiae scilicet, atque Hegesippi apud Eusebium, tum Clementis alexandrini, Origenis, aliorumque exemplis comprobetur, si testimonia identidem ex illa historia proferre licuit, non ad auctoritatem sed ad antiquitatem ecclesiasticae sententiae asserendam, interpretationem ipsam laudem mereri, non culpam. Quamobrem et Julianus ejusdem ac Theodorus furfuris pelagianae episcopus merito ab Augustino reprehenditur in operis imperfecti lib. 4. cap. 87. quod crimini dederit Hieronymo laborem illum; sed prorsus non video quo jure doctissimus conterraneus meus Norisius Histor. Pelag. lib. 1. cap. 9. ut in Julianum mendacii projectaeque temeritatis culpam regerat, translatum illud abs Hieronymo neget. Nam licet in eo dialogo, quem unum pelagiani impugnare nervis omnibus contendebant, nihil de illo a se inito labore dicat, est tamen ex superioribus quae adduximus testimoniis certum adeo ac firmum, ut nullus dubitationi locus relinquatur.

20. Specimen Commentarii in Abdiam. —Tertio loco venit Specimen commentarii in Abdiam. Illud vero quid rei esset, cujusve pretii, et qua aetate elaboratum libet ex ipso Hieronymo, hanc ubi telam retexuit, intelligere; nam per vetera vestigia rursum ingressus, emendaturus [Col. XXIII] ubi fieri poterat, curvos apices litterarum, vel certe culpam deprecaturus, aetatis praetextu, sic ad Pammachium praefatur. Mereri debeo veniam, quod in adolescentia mea provocatus ardore et studio scripturarum, allegorice interpretatus sum Abdiam prophetam, cujus historiam nesciebam. Ardebat animus cognitione mystica, et quia legeram omnia possibilia credentibus, ignorabam diversa esse charismata: litteras saeculi noveram, et ob id putabam me librum legere posse signatum. Tum hujusmodi aliis excusationibus interjectis, Sperabam, inquit, latere quod scripseram, et ingenioli mei primam temeritatem ignibus voveram, cum subito de Italia affertur exemplar a quodam juvene tot annis, quot et ego quondam scripseram, laudante opusculum meum. Fateor miratus sum, quod quantumvis aliquis male scripserit, invenit similem lectorem sui. Ille praedicabat, ego erubescebam. Ille quasi mysticos intellectus ferebat ad coelum, ego demisso capite, confiteri meum pudorem prohibebar. Quid igitur? condemnamus, in quibus pueri lusimus? minime. Scimus enim in tabernaculum Dei et aurum, et pilos caprarum similiter oblatos. Legimus in Evangelio, viduae pauperis duo minuta, magis quam divitum substantias approbata, et tunc dedimus quod habuimus, et nunc si tamen aliquid pro fecimus, Domino suum reddimus. Gratia enim ejus sum id quod sum. Nec diffiteor per hosce triginta annos in ejus opere me ac labore sudasse. Haud piguit haec paulo fusius exscribere, quandoquidem quid de illo opere constitui possit, hinc discimus. Exinde autem argumentari licet, quod eumdem laborem subiisse se post triginta annos innuere videatur, atque hic ad annum pertineat 396. priorem illum subducta ratione anno adscribendum 366. vel circiter, cum ille nondum aetatis suae trigestimum attigisset. Nempe se ait, necdum ad aetatem perfecti viri et in mensuram Christi venisse. Ex quibus haud temere colligas circa annum haec scribere 336. Vid. ipsam praefationem ad finem. Porro factum ex ejus sententia, ut quam elucubrationem igni devoverat, deleret penitus sequior aetas; nam neque fragmentum ejus aliquod occurrit, neque apud alios veteres scriptores mentio. Sed cur tamen suspicer alicubi latere posse, facit inscriptio vetustissimi cujusdam Ms. in gothana bibliotheca n. 34. in quo post Commentarios in Jeremiam, Tractatus in Abdiam continetur: quo nomine haud recte veniat qui exstat in eum prophetam Commentarius. Rei veritatem vel sciunt, vel scire possunt docti viri, qui illis thesauris incubant. Quod si illud revera est operis, tametsi non alio numero habendum, quam quo ab ipso auctore notatum est, qui neque in catalogo in suarum scriptionum censu numeravit, eo tamen sicubi exstat, utiliter frui nos posse, nec sine injuria publico invideri judicamus.

21. Tractatus septem in psalmos. —Nunc de psalmorum Commentariis dicendum. Vetus et rancida controversia est, multorumque jam inde ab Erasmo recentiorum interpretum disputationibus agitata, in omnesne psalmos, an in aliquot modo, quorum in ejus scriptis est mentio, S. Doctor commentarios elaboraverit. Certe hujus loci, nostrique instituti non est, illud quod Breviarium in psalmos inscribitur, notissimae falsitatis convincere, cum ad germana tantum opera, quae perierunt, isthaec disputatio pertineat. Hujusmodi porro sunt, in psalmos a decimo usque ad decimum sextum Tractatus septem, quibus verbis in suorum operum catalogo auctore ab ipso recensentur. Horum ne fragmentum quidem aliquod superest, nec vestigium, modo si, quod plerisque eruditis visum est, in eo quod diximus breviario, multis assutis, aliisque interpolatis, non latet. Interim ut de eorum natura aliquid constitui possit, monent docti viri, atque in primis Tillemontius non primigenium Hieronymi foetum, sed ex origeniano opere homiliarum in universum psalterium, has septem debere intelligi excerptas, ab eoque latine expositas. Quo id asserant, duplex est argumentum. Primum quod homiliis trigenta novem in Lucam, quas certo certius ex Origene latinis verbis expressit, illas continuo subdit in catalogo: alterum quod Tractatus vocat, quo nomine ad populum homilias veteres indicabant; ejus vero generis orationes Hieronymus, qui neque episcopi, neque Κατηχηστοῦ presbyteri officio est functus, condiderit nullam.

22. Num ex Origene latine redditi. —His equidem si reponam, mediocriter constituta videar velle subvertere: reponendum tamen, ut res magis pateat. Haud tanti faciendum imprimis illud videtur mihi ex recensionis proximitate argumentum. Si enim quae alicujus laudato operi proxime subnectuntur, ejus sunt, licet auctoris nusquam apponatur nomen, cur, quae hisce itidem tractatibus subditur, Malchi vitam non dicamus Origenem auctorem, Hieronymum habuisse interpretem? Porro tractatus nomen non usque adeo peculiare est ὀμιλητικῷ dicendi generi, quin ad alias saepe scriptiones transferatur ex veterum patrum sensu; imo penes ipsum Hieronymum invenias pro certi alicujus e scriptura loci explanatione, breviori illa quidem, seorsum tamen elucubrata commentariorum more usurpari. Certe quam de Seraphim et calculo epistolam sive libellum ad Damasum scripsit, minime ex Origene aut Graeco quopiam alio scriptore interpretatus est, quin imo contra Origenis sententiam ipsam velitatur, neque aliquid profecto habet quod referat homiliam; eum tamen in commentariis in cap. 6. Isaiae initio brevem subitumque tractatum vocat. Quamobrem, ut ab aliis exemplis abstineam, primitus eo nomine, non quod vulgo eruditi existimant, conciones puto significari, sed expositionem, ut dixi, alicujus e Scriptura loci: deinde quod in sacris allocutionibus continuo aliquod esset e Scripturis disserendum, hinc ad illas quoque nomen latiori acceptione derivatum. Nam et Tractatoris vocabulum ex antiquiorum Ecclesiae scriptorum sensu eos proprie notat, qui scientia Scripturarum praestabant, in iisque exponendis ponebant operam, quos Graeci ἐξηγητὰς τοὺ λογοὺ, Verbi Dei interpretes vocant. Ipse adeo Hieronymus Epist. LXXXII ad Theophilum n. 7. tractatores canonicis θεοπνεύστοις Auctoribus confert ex opposito, seque tractatorem esse non diffitetur. Sic [Col. XXV] ea verba restituimus e Mss. Numquid ego in turbam mitto Origenem, aut caeteris tractatoribus socio me? Scio aliter habere apostolos, aliter tractatores. Tale quid aliis plerisque locis de se confirmat. At quo pacto tractatorem se potuit dicere ex adversariorum sententia, si tractatus nunquam composuit, aut componere ex vitae instituto non licuit? His adde argumentum ex Ruffini silentio. Nempe ex Adamantio nihil Hieronymus unquam est interpretatus, quod ille in invectivarum libris continuo non exagitet, expendatque. Notum qua subtilitate rimetur, trahatque in invidiam praefationes homiliarum in Lucam, in Jeremiam, in Ezechiel, in Canticum, quae origeniana opera a capite, ut aiunt, ad calcem latine S. Doctor exposuit. Neque vero fragmentis sententiarum aliis parcat, quae exinde translata sunt in Commentariis praecipue in epistolam ad Ephesios, et in Ecclesiastem: ut nihil de familiaribus ipsis epistolis dicam, in quibus si qua latet origeniani dogmatis, imo et nominis mentio, curiose investigat, expromit, lacerat. Qui igitur fit, ut septem integros tractatus, in quorum praefatione non potuit quin Adamantii, quo mire delectabatur, ingenium Hieronymus celebraret, et causas suae interpretationi praetexeret, Ruffinus plane dissimulet, idque tam longis, et διασυρτίκοις disputationibus, in quibus id ferme unum sibi proposuit, et conquisitis undequaque argumentis enititur, ut ne quid favoris adversus Origenem in S. Doctoris nostri scriptionibus quibuscumque impune praetereat? Attamen ad dubitationem vulgo receptae sententiae injiciendam, haec dicta sint, quo ejus operis natura explorari queat, non pro certis constituta. Nam et quae sit negativi argumenti infirmitatem sentimus, et reponere aliquem posse, in Ruffini praefatione, quam libris περὶ ἀρχῶν praefixit, ultra septuaginta libellos Origenis homeliticos in latinum abs Hieronymo translatos dici, qui numerus tum optime constabit, cum tractatus in psalmos annumeres; si excluseris, vix septuagesimum attinges. At in hoc ipso testimonio quantum de Ruffini molesta fide ambigendum sit, docent quae statim subnectit verba de tomis in Apostolum ab eodem Hieronymo latine redditis, quod tamen ille neutiquam fecit, ut infra suo loco ostendimus. Unde satius videatur ex dissimulante Ruffino aliquid evincere, quam ex calumniante argumentari.

23. Psalmi XCIII expositio. —Sed praeter tractatus istos septem, psalmum quoque nonagesimum tertium abs Hieronymo fuisse expositum, testis est locupletissimus omnique exceptione major Augustinus in Commonitorio ad Fortunatianum num. 14 cujus haec est pericopa: Cum, inquit, ille vir (Hieronymus) in scripturis doctissimus psalmum exponeret, ubi dictum est, Intelligite ergo qui insipientes estis in populo, et stulti aliquando sapite, qui plantavit aurem, non audiet, aut qui finxit oculum, non considerat, inter caetera, Iste locus, inquit, adversus eos maxime facit, qui anthropomorphitae sunt, qui dicunt Deum habere quae etiam nos habemus; verbi causa, dicitur Deus habere oculos, quia oculi Domini respiciunt omnia: manus Domini facit omnia. Et audivit, inquit, Adam sonum pedum Domini deambulantis in Paradiso. Haec simpliciter audiunt, et humanas imbecillitates ad Dei magnificentiam referunt. Ego autem dico quod Deus totus oculus est, totus manus est, totus pes est. Totus oculos est, quia omnia videt; totus manus est, quia omnia operatur; totus pes est, quia ubique est. Ergo videte, quid dicat. Qui plantavit aurem, non audiet, aut qui finxit oculos, non considerat? Et non dixit, qui plantavit aurem, ergo ipse aurem non habet; non dixit, ergo ipse oculos non habet: sed quid dixit? Qui plantavit aurem, non audiet, qui finxit oculos, non considerat? membra tulit, efficientias dedit. Haec totidem verbis lacinia in eo Breviario invenitur, quod Hieronymo inscribitur in universum psalterium, unde non satis recte inter deperditas hanc recensere elucubrationem videamur. Sed cum plane constet hieronymianum foetum illum haud esse, sed studiosi hominis, qui variorum sententias et commenta in unum congessit, multaque de suo assuit, quin etiam facile appareat pleraque omnia ejusdem hujus psalmi commenta ex S. Doctoris calamo non esse profecta, laudatam περικοπήν ex alio deperdito opere excerptam non dubitamus. Quodnam vero illud fuerit, haud expeditum est divinare; non enim Commentarios in psalmos a se elaboratos S. Pater unquam tradit, imo vero cum ad annum 410 exponeret Isaiae cap. 63, duos illos, qui pro Torcularibus inscribuntur, octavum et octogesimum tertium, si vita comes fuisset, Domino praebente, pollicetur se explicaturum; et sub vitae finem cum Jeremiam commentaretur, quem laborem mors intercepit, in cap. 2 fore dicit, ut plenius de Portis, quae in vicesimo tertio memorantur suo loco disserat. Unde nullo negotio colligitur propositum quidem illi fuisse in animo istud operis condere, sed aliis primum de causis interpellatum, deinde ipsa interceptum morte, perficere non potuisse. Neque enim in Commentariorum in psalmos censum, quod ab aliis fieri videmus, referimus tres illas epistolas, quarum altera est in psalmum 44 ad Principiam, altera in 89 ad Cyprianum, tertia demum in 126 ad Marcellam, iisdem ferme de causis, quibus neque epistolam ad Hedibiam, aut Algasiam, vel tandem ad Damasum de frugi ac luxurioso filiis pro Commentariorum in Apostolum vel in Matthaeum parte aliqua possunt aestimari. Quamobrem et de hoc ipso quod ex Augustino laudavimus in psalmum 93 fragmento velim constitui, ex aliqua illud epistola quae interciderit, fuisse desumptum, quam ille scripserit contra Aegyptios monachos, qui anthropomorphitarum haeresim per ea tempora instaurare conati sunt: quod ex Socrate lib. 6, Hist. Eccl. cap. 7, compertum est, et nos quoque attigimus ex parte, ubi Theophilo Alexandrinam ecclesiam regente diximus, hanc quaestionem iis in locis multis disputationibus fuisse vexatam, corporeusne Deus esset humanam figuram gerens, an incorporeus? quam postremam sententiam cum Theophilus tueretur, monachorum eorumdem factione in vitae discrimen gravissimum adductus est.

24. Breviores in psalmos commentarioli. —Verum alii adhuc sunt deperditis accensendi [Col. XXVII] in psalmos Commentarioli, ut ipse Hieronymus in Apologetico adversus Ruffinum libro 1, non semel vocat. Quippe ubi psalmum secundum interpretaretur, pro eo quod erat in latino Apprehendite disciplinam, exposuerat ex hebraicae linguae ambiguitate, Adorate Filium. Hoc Ruffinus in calumniam trahebat, quasi ecclesiasticae fidei nocens: contra ille primum erudite excusat, tum Quid peccavi, inquit, si verbum ambiguum diversa interpretatione converti? et qui in commentariolis ubi libertas est disserendi, dixeram, Adorate Filium, in ipso corpore ne violentus viderer interpres, et judaicae calumniae locum darem, dixerim, Adorate pure, sive electe! Ex hoc luculentissimo testimonio minores quosdam commentarios in psalmos saltem aliquos, eosque, multum a tractatibus diversos Hieronymum elucubrasse quis dubitet? Nihilo secius si temporis rationes expendas, in difficultates ambagesque descendes longe gravissimas. Certe antequam Psalterium ex hebraica veritate latinum faceret, istos Commentarios elucubraverit, hinc enim ὰντιλογἱας occasionem aucupatur Ruffinus, nec Hieronymus diffitetur loco laudato, Et rursum, inquit, omne Psalterium in romanum vertens sonum, quasi immemor expositionis antiquae posuerim, Adorate pure: quod utique sibi esse contrarium omnibus patet. Hanc vero Psalterii versionem ante annum 392, sive ante librum de Viris illustribus, et catalogum suorum operum concinnavit, quod etiam ex capite 134, in Sophronio, qui illam graece recudit, compertum est. Qua igitur de causa istos ille Commentariolos in suorum operum censu non agnoscit, qui et multo breviores libros, ut par est credere, atque epistolas satis diligenter refert? Nimirum illa quam supra innuimus, quod animo constituisset in omnes ex integro psalmos scribere, et vix partem aliquam attigisset tum temporis, neque fortassis ex ordine, sed pro lubitu, aut ex occasione arrepta commentationis materia. Quamobrem imperfecti operis in catalogo haud meminit, rationem ejus redditurus si perfecisset, quod animo proposuerat.

25. Libri περί ἀρχῶν interpretatio. —Caetera prosequamur. Insignis illa occurrit libri origeniani περὶ Αρχῶν sive de principiis latina versio. Proposuerat sibi, quod omnes norunt, Origenes in eo libro christianae religionis ac verae praecepta philosophiae tradere; e contrario autem vera dogmata multis involvit difficultatibus, erroresque plurimos, atque insanias immiscuit. Ruffinus librum hunc latinis auribus dare ausus, ne blasphemiis lector, aliisque ψευδῶνύμου γνωσέως erroribus offenderetur, nihil sibi non licere arbitratus, addens, mutilansque ubi placuit, pessima fide expositum latine obtrudit. Hieronymus cum ex illa infidelitate multa christianae fidei pietatique imminere discrimina probe intelligeret, novam interpretationem nihil immutans adornavit, quo errores nullis artibus dissimulatos, nulloque falsae interpretationis fuco oblitos, sed in propatulo positos, lectores facilius caverent sibi. Fragmenta ejus operis exigua quidem, sed insignia, quaeque magis noxia origeniani dogmatis venena detegant, supersunt in epistola ad Avitum in nostra recensione CXXIV. quae ut facilius internoscerentur abs Hieronymi textu distinximus, et passim expendimus in notis. Totus vero liber, quemadmodum et graecum exemplar male perdidit, jamdiu olim praepostera hominum cura; cum e contrario ruffiniana versio, quae putida potius interpolatio dicenda est, in hanc usque aetatem perduret. Nempe qui tanto conatu in Origenis doctrinam ab illis usque temporibus desaevierunt, ecclesiastici homines, synodorum, atque episcoporum anathemata illum cum primis librum perdere atque omni studio abolere contenderunt, et qui illum fideliter referret, utpote iisdem refertum erroribus nefas putarunt describere.

26. Libri contra S. Joan. Chrysost. versio. —Tale quid contigit etiam libro Invectivarum, ut vocant, in sanctum Joannem Chrysostomum, quem Theophilus alexandrinus episcopus, homo impotentis animi, graece exaravit, et Hieronymo ut latinum faceret, persuasit. Ejus perpauca supersunt fragmenta, et quae rursum non nisi meras in sanctissimum illum praesulem injurias, et contumelias exhibeant, invidiam peraeque sanctissimo interpreti apud magnopere religiosos, potius quam laudem comparatura. Neque vero institutae disputationis ordo patitur, ut in excusando Hieronymo divagemur, quem satis illorum historia temporum purgat: quando Chrysostomus in gravissimam origenismi suspicionem delapsus jam fere vulgo haereticus habebatur, episcoporum suffragiis exauctoratus, actusque est in exilium. Praeterea minime compertum est, illum theophilensis animi fuisse conscium, contraquam Huetius aliique eruditi ex falsa inscriptione epistolae CXIII. opinati sunt. Itaque illa ipsa fragmenta quod origenianae causae, atque historiae lucem haud modicam foenerari viderentur, ad epistolam in nostra recensione CXIV. quae suae illi interpretationi juncta est ab Hieronymo invidiae declinandae causa, nos subnectimus ex facundo hermianensi lib. VI. cap. ultimo excerpta. Quae si cui minus accepta sint, velim putet ille, quemadmodum in aurificum officinis ipsa quoque purgamenta pretiosa sunt, ita in aureis magni Hieronymi reliquiis, etiam, quae secus videantur, exscrutari quo spiritu scripta sint, plurimum interesse. Caeterum erant eo in opere pleraque alia, quae ad utilitatem omnium ecclesiarum, ut sanctus interpres loquitur, conferrent; licebatque ex eo discere qua essent veneratione sancta suscipienda, et deserviendum altaris Christi ministerio; sacrosque calices, et sancta velamina, et caetera quae ad cultum dominicae pertinent passionis, non quasi inania, et sensu carentia sanctimoniam non habere, sed ex consortio corporis, et sanguinis Domini eadem qua corpus ejus et Sanguis majestate veneranda. Haec nimirum obtentui erant detractioni in religiosissimum virum, cujus tamen, ut diximus, fides ac pietas per ea tempora origenismi suspicione laborabat. Sed perspecta demum integritate, subsecuta aetas, ut ne quid labis in illo admitteret, librum oblivioni dedit, et penitus interire facile est passa.

27. Epistolae plures deperditae. —Sed ex hieronymianorum operum numero quibus minime [Col. XXIX] pepercit temporum inclementia, injuriam expertae prae caeteris sunt epistolae, quarum aliquot sic intercidere, ut vix interdum rescire liceat quod scriptae fuerint. Earum catalogum magis quam notitiam instruimus, ut si quam e latebris bibliothecarum eruere aliquando contigerit, ex inscriptione saltem innotescat. Itaque temporum, quibus datae sunt, ordine quoad fieri potest servato, primae occurrunt ad Castorinam materteram, quas ipse post annum ingerit denuo, ac memorat in illa quae una ad eamdem superest. In illis pacem quam reliquit Dominus, ut secum habere vellet, magnopere deprecabatur, veteri, cujus tamen causas ignoramus, rancore deposito. Ejusdem fere propositi fuerint decem illae, quas et per idem fere tempus, sive in arripiendae solitudinis procinctu, ad Antonium Aemonae (vicinum patriae suae oppidum hoc olim erat) monachum scripsit. Decem (inquit epist. XII. ad eumdem) jam nisi fallor epistolas plenas tam officii, quam precum misi. Rursum haud scio eaedemne cum illis censendae sint, quas ad Virgines ejusdem loci, sive Aemonenses, quibus facile Antonius praeerat, a se scriptas memorat ep. XI. iisque dolet nusquam repensam vicem. Ne unum quidem, inquit, apicem toties vobis tribuenti officium praestitistis. Certe si temporum effugissent injuriam, non dubito quin praeclara ex illis ad pacem reducendam, instaurandamque amicitiam exempla possemus repetere. Ad Didymum quoque magistrum suum, quem non ita pridem in alexandrina schola docentem audiverat, epistolam dedit, quae non habetur. Illa vero passim invidiose traducebatur ab aemulis, quod viro tametsi eruditissimo, Origenis dogmati impense addicto fuisset inscripta. Quam culpam sanctus doctor in epistola LXXXIV. ad Pammachium et Oceanum purgat his verbis: Audet quidam proferre litteras meas ad Didymum, quasi ad magistrum! Grande crimen discipuli, si hominem eruditum, et senem magistrum dixerim. Et tamen volo inspicere ipsam epistolam, quae tanto tempore in calumniam reservata est. Nihil praeter honorem et salutationem continet. Et meri quidem officii minus aegre ferenda jactura videatur; sed nullam ego majori cum voluptate epistolam legerem, si superesset. Aliam nescio quam penes se habere dixit Ruffinus, in qua sanctum Ambrosium Hieronymus suggillaret. Nempe cum unde quadraginta homilias Origenis in Lucam latine interpretaretur, quemdam in praefatione tractorem, cujus tamen nomen dissimulat, dixit in simili opere verbis ludere et sententiis dormitare. His peti sanctae memoriae Ambrosium episcopum Ruffinus ut probet secundo Invectivarum libro, Scit, inquit, ille (Hieronymus) me habere epistolam suam, in qua hoc ipsum de aliis excusans, in illum (Ambrosium) convertit suspicionem. Verum quia epistola illa etiam secretiora quaedam continet, quae interim modo publicari nolo ante tempus, ex aliis adhuc his similibus approbabimus. Imo vero si protulisset, haberemus gratiam; sed credo calumniae instruendae illi magis intererat silentio premere. Priorem ad Augustinum, quam non pro receptis litteris, sed pro subscripta salutatione circa an. 397, plenam epistolam reddidit, laudat ipse Augustin. epist. ad Hieronymum in nostra recensione LXVII, et quid rei contineret non obscure indicat, tametsi doleat fuisse breviorem multo, quam ex eo vellet suscipere, tali viro, a quo, tempora quantalibet occupet, nullus sermo prolixus est. Nescio quas alias ab utroque vicissim datas, sunt qui velint intercidisse, sed falli eos puto, quod temporum rationes, quibus singulae exaratae sunt, non satis bene composuerint, vel animadverterint. Utique ad Theophilum et vicissim plures videantur minime tulisse aetatem, quod ex earum serie innotescit. Ad Paulinum vero non nisi unam indicari puto, ubi ille queritur epistola LXXXV, sibi ab Hieronymo parvas et incomptas litterulas mitti. Enimvero neque breves, neque incomptae dici ullo modo possunt, quae supersunt LIII et LVIII, quarum altera scripturarum libros copiosissime edisserit, altera vitae sanctissimae instituendae norma proposita, ad divinarum litterarum studia antiquorum patrum exemplis invitat. Alia itaque putanda est, qua de amico Paulinus conqueritur, noster culpam deprecatur. Ad Pammachium et Marcellam, cum priorem anni 401. Paschalem Theophili epistolam latine explicatam mitteret, junxisse litteras, ex eo etiam verosimillimum est, quod insequentis anni itidem paschali epistolae ad eosdem praefatur: Rursum orientalibus vos locupleto mercibus: et infra, Accipite et graecam et latinam etiam hoc anno epistolam. Ea vero si exstaret, haud dubito quin origenianae causae primordia, factionesque inde exortas liceret intelligere. Ad Marcellinum et Anapsychiam non nisi una superest in recensione nostra CXXVI. Ex illa tamen plerasque alias iisdem ab illo fuisse inscriptas planissime constat, quod ejus statim initio, Non me, inquit, paenitet impudentiae, qua tacentibus vobis, epistolas meas FREQUENTER ingessi, ut rescriptum mererer. Non dissimili argumento ex tribus illis Innocentii papae epistolis, quas primum in hieronymianarum censum transtulimus, alias nonnullas ad ipsum Innocentium, et ad Aurelium carthaginensem episcopum de pelagianorum violentiis, deque sibi suisque illatis caedibus missas a S. Doctore non dubitamus tum suo, tum Eustochii et junioris Paulae nomine. Earum summa fuerit de monasterii direptione, atque incendiis, quae primum Aurelio aperuit, quo deprecatore ad pontificem usus est, et cujus opera epistolae ultro citroque deferebantur. Notum praeterea fecit Innocentio, quod ejus usque invisendi, et coram consulendi studium Aurelius animo conceperat. Tanta autem modestia gravissima ab haereticorum satellitibus mala suis illata, et quae timenda sibi essent pejora deplorabat, ut probe notum persecutionis auctorem maluerit reticere penitus, quam in eum videri referre talionis vicem. Ultimo loco ad Firmum epistolam, cujus tamen mentionem nullam facit Ambrosianum exemplar, ex illa ad Augustinum CXXIV, scriptam intelligimus. Atque hae hieronymianae epistolae sunt, imo in universum scriptiones, quarum certa jactura de summa utilitate, quae percipi e S. Patris lectione potuit, multum imminuant.

[Col. XXXI] 28. Quaestiones hebraicae in Vetus Testamentum. —Nunc illas reliquum est edisserere, quae vulgato quidem doctorum judicio deperditae existimantur, ego vero minime arbitror elucubratas. Primae occurrunt Quaestiones hebraicae, quas praeter Genesim, in quam superant unicae, in alias quoque Scripturae partes, imo ut videtur in universum Vetus Testamentum ipse Hieronymus non uno aut altero testimonio, sed plane locis undeviginti, verbisque, ut videre est, luculentissimis, memorat in eo libro, quem ex Eusebio interpretatus est de Scripturae locis Vulgo itaque eruditi deperditas passim dolent, et Martianaeus in primis quando earum occurrit mentio, Ecclesiae ac rei litterariae damnum irreparabile ex illarum desiderio exaggerat. Tillemontius adhuc haeret incertus, tantumque expendi perquam accurate vellet, num quae de caeteris Scripturae libris explicata laudantur, in eo, qui in Genesim superest, invenire sit: quo studio si singula reperiantur, illum unum indicari continuo putet. Sed imprimis libros Hieronymus plurium numero appellat, et in Numeros, Deuteronomium, Judices, et maxime in Reges, in ipsos denique Prophetas laudat. Deinde illa, quod rei caput est, in Geneseos commentario non inveniuntur, unde Cl. quoque ejus viri sententia oporteat intercidisse. Ego tamen aliter constituo. Non equidem inficior, licia et subtegmina ejus operis fuisse ab Hieronymo praeparata, quaedam etiam fortasse in schedulis digesta, quae si integrum fuisset illi per otium, facile perfecisset. Libros, inquit ipse in praefatione, hebraicarum quaestionum in omnem Scripturam sanctam disposui scribere. Haud multo autem post in alia praefatione, quae est homiliarum in Lucam ad Paulam et Eustochium, Praetermisi, inquit, paululum hebraicarum quaestionum libros, ut ad arbitrium vestrum haec qualiacumque dictarem. Nec diffitebor, de ore saltem reliquos quoque Scripturae libros Paulae atque Eustochio exposuisse ex ipsiusmet illo testimonio constat in Commentar. in epist. ad Titum cap. 2. in Moysi, inquit, lege fures nonnunquam septuplum, nonnunquam quadruplum reddere compelluntur, et interdum obtruncatur, interdum venditur fur ipse pro furto; de quibus NUPER VOBIS IN LEVITICO EXPOSUISSE ME memini. Sed ob quam tandem causam fuerit, illum unum, qui Genesim explicat, absolvisse librum, nec ullum edidisse alium, hac simplici expositione ostendam. Quo tempore Quaestiones hebraicas S. Doctor adornabat, librum quoque de Hebraicis locis ex Eusebio ob quamdam operis ac studiorum convenientiam sumpserat interpretandum, imo unum opus alterum intercepit. Hoc ut planissime constet, in alterius libri, qui de hebraicis nominibus inscribitur, praefatione, libros, inquit, hebraicarum Quaestionum nunc in manibus habeo: et paulo post, librum quoque locorum, quem editurus sum, si quis habere voluerit. Istud igitur eusebianum opus latine refudit, cumque adhuc animo libros Quaestionum moliretur (absolverat enim jam illas in Genesim) quid sibi in caeteris propediem effundendis proposuisset, lectorem subinde ita docuit, ac si jam perfecisset. Re ipsa in eo tantum libro invenias laudari in reliquas de nomine Scripturae partes Quaestiones istas, nam paulo post cum incepto destitisset, nusquam deinceps illarum meminit. Quin imo post ferme sexennium cum catalogum suorum ipse operum texeret, et Quaestiones ipsas hebraicas recenseret, earum duntaxat agnoscit in Genesim librum unum. Illas postea retexisse, minime omnium est verosimile; certe in libris, quos deinceps elucubravit, nec vestigium est quidem, licet se occasio earum reminiscendi obtulerit, ut dissimulare omnino non potuisset. Attamen e contrario agit, si qua enim earum difficultatum, quas in libri de Locis interpretatione se jam dixerat expedisse, iterum in aliis operibus occurrit, perinde explicat, ac si nunquam attigerit. Rem placet exemplo confirmare. Dixerat ad vocem Ariel ex Isaia, consueta clausula, De hoc in libris hebraicarum Quaestionum plenius dictum est. Post annos circiter 24, audi quid in Commentariis dicat: Ariel interpretatur leo Dei, et pro civitate quam aquila interpretatus est, πολἱχνην, hoc est oppidulum sive viculum, in hebraico legitur CARIATH, quod proprie villam significat, et lingua syra dicitur cartha, unde et villa silvarum appellatur Cariath jarim . . . Igitur Ariel, id est leo Dei quondam fortissima vocatur Jerusalem, sive ut alii arbitrantur, templum et altare Dei, quod erat in Jerusalem. Itane locum, quem antea ex instituto exposuerat, dissimulato priori opere, latius edisserit? Id si quis sibi persuadeat, ille sane in hieronymiana lectione hospes sit. Nam ex opposito in ejusdem Isaiae caput 54, sub initium, cum numero septem et sabbatum et plures dixisset indefinite significari ex hebraei sermonis ambiguitate, quod haec tamen etiam ad Genesis 21 attigisset, continuo subdit, De quo in hebraicarum quaestionum libro, Quem in Genesim scripsimus, plenius dictum est.

29. Commentarii breviores in XII Prophetas. —Ad alia properemus. Υπομήνματα, sive breviores in duodecim prophetas commentarios ab his qui supersunt diversos, docti aliquot, atque in primis pater Martianaeus, pro certo ponunt intercidisse temporum injuria, et dolent. Querimoniae locum fecere isthaec Hieronymi verba epist. XLIX, ad Pammach. n. 4. sub finem, miseram quaedam τῶν ὐπομνημάτων in prophetas duodecim S. patri Domnioni . . . quae si legere volueris, probabis quantae difficultatis sit divinam Scripturam, et maxime prophetas, intelligere, etc. Scilicet in universos duodecim prophetas, quos minores vocant, commentaria innui videntur illis, quae cum S. Doctor non ante annum 406 absolverit, isthaec autem epistola 393 certo certius ascribatur, alia ab his quae supersunt indicari necesse sit. Accedit ipsum ὐπομνημάτων vocabulum, quo aliud operis, aut monumenti significari ab iis commentariis persuasum habent. Verum ut quod sentio, pace dicam doctorum hominum, errare illos existimo, S. vero doctorem eorum qui exstant commentariorum partem, quam eo tempore confecisset, omnino intelligere. Neque enim in primis cum in XII. prophetas opus aliquod memorat, singulos prophetarum libros designat, quibus explicandis suam probasset operam; [Col. XXXIII] sed quemadmodum in Scripturarum est canone, unum, qui duodecim Prophetae inscribitur, librum absolute indicat; neque adeo exinde singulos duodecim prophetas explanasse intelligitur, quod in duodecim prophetarum librum aliqua sit commentatus. Sic ipse Hieronymus in dialog. contra luciferianos num 5. Osee locum laudaturus. In duodecim prophetis scriptum esse dicit, sacrificia eorum tanquam, etc. Deinde neque ἀπλῶς dixit Hieronymus, ὐπομνήματα, sed quaedam τῶν ὐπομνημάτων, ut non universos duodecim, sed aliquos ex illis tantum per id temporis explanasse, apertissime denotaret. Reipsa Michaeam ab anno 392 ad usque insequentem, et Nahumum, et qui exinde sunt, Abacuchum, Sophoniam, atque Aggaeum exposuerat: atque hi profecto sunt commentarii, quos ad Domnionem misisse Pammachio significat, neque omnino breviores alios, aut ratione alia diversos, quos aetas inviderit, decet excogitare. Nam ut hoc etiam argumentum adjiciam, quis in animum inducat suum, si bis eosdem prophetas Hieronymus est interpretatus, quos semel elucubraverat, studioso lectori dissimulasse commentarios, cum iterum eamdem telam retexeret? Qui nempe supersunt usque hodie, ipsis minime diffitentibus, qui in contraria opinione versantur, eruditis viris, posteriores iis sunt, quos fingunt intercidisse. Exemplum repete ex Abdia, quem secundis curis recognovit, prioribus omnino repudiatis, vel ex Isaiae Visionibus ad Amabilem, quas pridem seorsim expositas, ipsis commentariis attexuit.

30. Quatuordecim libri in Jeremiam. —Non absimilem aut aequiorem ista, quam ex mera hallucinatione oriri demonstravimus, eam puto cum veterum, tum recentiorum scriptorum querelam, de quatuordecim libris Commentariorum in Jeremiam jamdiu olim deperditis. Cassiodorius Institut. cap. 3. de prophetiis, Jeremiam, inquit, etiam sanctus Hieronymus VIGINTI libris commentatus esse monstratur, ex quibus sex tantum nos potuimus invenire, residuos vero adhuc, Domino juvante, perquirimus. Sic vetus auctor sermonis in Natali S. Hieronymi, quem prostremo tomo exhibemus, cum in universos prophetas quatuor et septuaginta libris commentatum esse S. Doctorem dicat, nihil dubium, quin in Jeremiam, inita ratione, integros viginti enumeret. Jacturam impensius dolet Rhabanus, qui cum sex priores libros suo operi inseruisset, quia deinceps memorati tractatoris (Hieronymi) expositionem in Jeremiam nusquam reperit, necessarium existimavit, ut ab aliorum prophetarum expositionibus excerperet, quae ipse de hoc propheta videretur commemorasse. Paria sequioris aevi scriptores habent, e quibus non nemo etiam unum aut alterum, ex his quos putaret deperditos, invenisse sibi visus est. In quodam abbatiae S. Laurentii Ms. quem laudant in Itinere litterario duo patres benedictini e congregatione S. Mauri, post sex illos in Jeremiam libros, haec apponitur nota. Nota quod gloriosus Doctor Hieronymus scripsit VIGINTI libros super Jeremiam prophetam, quorum sex primi libri habentur in isto volumine, TRES ultimi reperiuntur apud regulares septem fontium in Brabantia: sed UNDECIM medii non inveniuntur, quod deplorat Cassidorius, Hrhabanus, et (supra laudatus auctor sermon. in Natal. S. Hier.) Joannes Andreas. E recentioribus docti quidam, cum ferme pro certo habeant, non fuisse illos commentarios, morte intercedente, absolutos, veterum ex adverso occurrentium auctoritatem ac testimonia conantur elevare. Clarissimus Tillemontius maluit vexari Cassiodorii locum, ac nescio quî novem substitui pro viginti novem, quae sane violenta immutatio est, nec ullis Mss. sive etiam editorum codicum suffragiis probata; imo verius auctoris menti, et contextui plane contraria. Ad haec temere mutatis Cassiodorii codicibus, caeterorum quoque libros eadem licentia pervadere, et constantissimae auctoritati refragari oporteat. Dicam itaque paucis ego quid rei sit, et quî conciliandae sententiae. Hieronymus in Jeremiam quatuordecim Tractatus, sive homilias ex Origenis graeco pridem converterat in latinum, deinde sex libris suo sensu eumdem prophetam est commentatus. Haec duo veluti genera Commentariorum in idem argumentum si ex capitum, ut ita loquar, sive librorum numero, sex nimirum, et quatuordecim, in unum conjunxeris, summam viginti efficies, quot numero in Jeremiam dicuntur elucubrati. Sic autem existimo, in vetustissimo aliquo ante Cassiodorium exemplari, et bono quidem consilio, sex illis commentariorum libris, quatuordecim alios tractatus fuisse subjunctos, ex eoque ortam de viginti in Jeremiam libris sententiam. Certe qui primum, quis tandem ille fuerit, viginti numeravit, collecta ratione, commentariis tractatus junxit. Hi vero in aliis plerisque omnibus, et meliori quoque consilio, seorsim facile descripti sunt, quod minime commentariorum vices ex hieronymiano sensu supplerent, et pro origenicis foetibus haberentur. Exinde cum sex proprie Commentariorum libri integram prophetae expositionem non absolverent, et imperfecti operis partes esse constaret liquido, qui viginti libris Hieronymum fuisse commentatum acceperant, quatuordecim posteriores doluere injurias temporum non tulisse; nec enim proclive erat suspicari tractatibus illis, numerum quem vetustiores constituerant expleri. Interim haec una animadversio poterat commentitium illud desiderium consolari, totque disputationibus agitatam quaestionem enodare. Quod ut evidentissime pateat, neque ullus dubitandi locus reliquus sit, unum adhuc observandum est, ex quinquaginta duobus capitibus, quibus totus constat Jeremias, priora integra triginta tria exponi abs Hieronymo sex illis Commentariorum libris, unde reliqua decem et novem, quibus una ferme historica narratio colligitur, et quae contractiori admodum stilo expositurum se fore ipse promiserat in praefatione, si persequi ob mortem, vel quae mortem praeivit aegram valetudinem potuisset, tribus aut quatuor ad summum, fortassis etiam paucioribus libris fuisse facturum satis; minime vero integris quatuordecim, quos inepte admodum somniant. Quod igitur nihilo secius quatuordecim perfracte asserunt, ex mera hallucinatione est, quod totidem tractatus illos, sive [Col. XXXV] homilias debere ad explendum eum numerum vocari in partes, post Cassiodorium, qui caeteros transversum traxit, nemo unus intellexit.

31. Interpretatio latina Commentarior. Alexandri, aphrodisei. —Verum alia est levior multo de Alexandri aphrodisei Commentariis latine ab Hieronymo explicatis hallucinatio doctorum hominum, puta, ut aliquem de nomine proferamus, Tillemontii in Vita artic. 10, et Alberti Fabricii bibliothec. graec. lib. IV, cap. XXV. Unum peraeque est omnibus de ejus libri jactura argumentum ex S. Doctoris testimonio epistola L. ad Domnionem num. I. Ibi cum se diu in philosophorum Aristotelis, ac Ciceronis scriptis versatum profiteatur, ut adversariorum projectam rusticitatem expugnet, quibus philosophicae disciplinae despectui erant, Frustra ergo, inquit, Alexandri verti Commentarios; nequidquam me doctus magister per εἶσαγωγήν Porphyrii introduxit ad logicam? Nec dubitant, quin sit ea significatione accipiendum vertendi verbum, qua de una in aliam linguam, scilicet in latinam de graeca, denotatur interpretatio. At nihil Hieronymus de linguis addidit, sive in quam transferret, sive ex qua; mihique sane persuasum est, absque alterutrius notatione vix apud latinum quempiam scriptorem ejus sensus exempla inveniri posse, apud Hieronymum ne vix quidem. Quod enim ait Cicero I, de Finibus, si verterem Platonem, aut Aristotelem, ut verterunt nostri poetae fabulas, etc., ex superiori contextu de Graecis apertissime subintelligitur. Proinde certum debet esse et constans, cum ἀπλῶς dicitur quis libros vertere, nihil significari aliud quam versare manu, aut evolvere, italice scartabellare. Hoc intellectu Horatius, Vos exemplaria graeca, nocturna versate manu, versate diurna. Nec profecto aliter accepisse Hieronymum, quam ista significatione, oppido multis probare possem. Ipse in primis contextus superioris ex illa epistola loci, ex quo uno tota isthaec in orbem litterarium importata est fabula, nil praeterea loquitur quam in legendis, terendisque philosophorum libris studium ac diligentiam. Cur deinde quem proprie librum fuerit interpretatus, S. Doctor non indicavit; verum indistincte Commentarios dixit, quo nomine decem, ut minimum, ingentia volumina designantur, ne dicam universa ejus auctoris opera, iis minime exceptis quae perierunt, inscribi ὑπομνήματα, seu Commentaria? Quid porro tantum laborem, tamque molestum in se susceperit, ea transferendi scripta, quae vulgo docti graece jam intelligerent, qui maxime philosophicis disciplinis animum adjecissent? Sed malim ex uno Ruffini sensu, quo iniquior hieronymianis operibus nemo unquam fuit, rem definiri. Hic nempe cum verba illa ad Domnionem quam poterat invidiosissime suggilaret lib. 2. Invectivarum, nunquam tamen interpretationem Commentariorum Alexandri objecit, quod maximum fuisset accusationis caput; sed lectionem tantummodo ejus libri perjurii arguit in Hieronymo, qui in toties exagitata illa visione, Christo dixisset, Te negavi, si vel habuero gentilium codices, vel legero. Si intellexisset Ruffinus, aut suspicari utcumque potuisset, latine conversos dici aphrodisei Commentarios, culpare lectionem, ac studium, dissimulare autem tanti operis laborem, eumque rursum, ut calumniari commode licuisset, perniciosissimum cum latinis quoque auribus daretur, voluisse quis credat? quin etiam totam in Porphyrii audienda εἱσαγογῇ criminationem invenire, in convertendis a graeco Alexandri libris, nil plane aliud objicere, quam quod syllogismi apud Deum de illius Commentariis non intexuntur? Quam vero lepide similem culpam in Hieronymum regerere potuisset, qui sibi interpretationem origenici libri περὶ ἀρχῶν tantopere criminabatur? Ad haec apposite satis ad rem nostram Ruffino notatum est, S. Doctorem antequam converteretur, litteras graecas, et linguam penitus ignorasse, ex quo illud etiam exploditur πρόβλημα, quod facile quis praetexere potuisset, in prima adolescentia cum nondum christianae religioni dedisset nomen, translationem illam fuisse elaboratam. Nam si tum temporis graecas litteras ignorabat, cum vero didicit, jam in ethnicorum scriptis in latinum transferendis versari, non integrum sibi esse intelligebat, nulla profecto est temporis epocha, cui jure interpretatio illa possit ascribi.

32. Liber ad Abundantium. —Duo adhuc libri expendendi sunt paucis, ne quem hujus generis praetermittamus. Primus exegeticus ille est ad Abundantium, sive ut vetustiores editi ferunt, Antium, quem Cassiodorus Instit. c. 2. conceptis his verbi memorat. Beatus Hieronymus ad Abundantium scribens, obscurissimas tres alias exposuit quaestiones, quarum prima est, cur David, qui ad expugnandum Saul cum Achis Allophilorum rege ultroneus veniebat, hominem qui ejusdem Saulis mortem postea nuntiavit, occiderit. Secunda est, cur David moriens praecepit filio suo Salomoni, magistrum militiae suae Joab interficere. Tertia vero quaestio est de Semei, qui fugienti David intolerabiles maledictionum injurias missis etiam lapidibus irrogavit. Hujus autem scriptionis neque mentio est ulla, neque vestigium in Hieronymianis, sive apud Scriptores alios, ex quibus certi aliquid possit extundi. Imposuisse Cassiodoro veterem aliquem librum, in quo isthaec Epistola sive libellus Hieronymo ascriberetur, facile credam. Sed quando ipsum monumentum aetatem non tulit, certam ferre sententiam non est expeditum. Alterum laudat S. Agobardus libro adversus Felicem cap. 39 ( De similitudine carnis peccati ), eumque brevem, at que elegantissimum Tractatum de similitudine carnis peccati contra Manichaeos vocat. Ac ne putes incuria quadam, et scribendi festinatione in S. Doctoris nomine decipi illum potuisse, tota quam eo capite instituit, disputatio est de Hieronymi sententia circa adoptionis vocabulum, atque adeo de libri germanitate securus quam qui maxime, ut neque adversariis de auctore dubitare, aut reponere aliquid licere crederet, satis longam ex ea laciniam exscribit, bisque et tertio Hieronymi nomen ingerit, urgetque adversarium auctoritate. Baluzius qui postremo Agobardum recensuit, [Col. XXXVII] notisque illustravit, intactum reliquit hunc locum: sed facile opinor erunt hac aetate docti viri, qui Hieronymum ejusmodi operis auctorem extitisse aegre sibi persuadeant. Equidem Audentio episcopo hispano, qui circa annum 360, vixisse dicitur, malim ego ascribi, quem tradit Gennadius cap. XIV, librum scripsisse adversus Manichaeos, in quo ostenderet antiquitatem Filii Dei aeternalem Patri fuisse, nec initium Deitatis tunc a Deo Patre accepisse, cum de Maria Virgine homo, Deo fabricante, conceptus et natus est. Aut si huic forte minus, Sabbatio dederim gallicanae ecclesiae episcopo, circa annum 440, qui de simili argumento librum, eodem Gennadio teste cap. XXV, composuit, ostenditque, Christum veram habuisse carnem, per quam manducando, bibendo, lassando, plorando, moriendo, resurgendo, verus probatus est homo. Re autem vera cum nihil pro certo constitui possit, neque ad opus ipsum Hieronymo abjudicandum certa suppetant argumenta, ne ejusdem Agobardi auctoritatem elevare temere videamur, et si quid est operis hieronymiani inconsulto praeterire, ipsam illam laciniam describimus. Denique hoc confirmat proposita ipsa sententia, quae primum Adam in animam viventem factum esse testatur, novissimum in spiritu vivificantem. Ecce cur tam post innumeros annos, et incomprehensa curricula saeculorum ab omnibus mortalibus, a quibus ut qui secundum carnem natus est separatur, quod ille primus vivens, hoc novissimus vivificans; ille sibi data vix possidens, hic possidenda condonans. Quod est Psalmista duobus versiculis explanavit dicens. Quid est homo, quod memor es ejus, aut filius hominis, quoniam visitas eum? Homo Adam accipiendus est; filius hominis, Dominus intelligendus est; qui in memoriam veteris visitatur, et in defuncti recordatione spiritu salutationis impletur. Quod ipsa verba exprimunt, ut rem planam videre non mirum sit, dum et homini memoria conjungitur, et filio hominis visitatio copulatur. Illi mortali quid aliud poterat superesse? huic vivificanti quid aliud oportebat infundi? Nam de functis memoria debetur, visitatio viventibus exhibetur. Quod utrumque in Domino per incarnationem constat impletum, cum ob primi commemorationem novissimus visitatur, et per novissimi visitationem salvatur et primus. Huic sensui germana est illa sententia: Primus homo de terra terrenus, secundus e coelo coelestis. Quis est iste coelestis? Sine dubio ille, qui eum quem gestabat in baptismate fecit audire, quod ante ipsum nullus audierat: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Et qualiter dicitur hodie, si in principio Verbum, et Verbum apud Deum, et Deus erat Verbum. Quia non est illud Verbum, quod semper in Patre, et apud Patrem, et cum Patre fuisse esse credendum est; sed homo quem in gratiam salutis Deus Verbum susceperat, audivit. Hic filius hominis per Dei filium, Dei esse filius in Dei filio promeretur, nec adoptio a natura sejungitur, sed natura cum adoptione conjungitur. Quoniam cum verbum caro factum est, non per assumptam decrevit assumptor, sed in assumente crevit assumptio. Creaturae enim poterat per creatorem infirmitatis substantia commutari, creatoris autem in creaturam non poterat aeternitatis natura converti. Et ideo cum dicitur, Prior homo de terra terrenus, secundus e coelo coelestis; non corporis materia separatur, sed forma vitalis; nec caro tollitur, sed carnis susceptor ostenditur: ille, inquam, qui in Evangelio ait, Vos de inferioribus estis, ego de superioribus sum. De superioribus ait, non utique siderea carne, sed virtute divina.

33. Duo libri contra Helvidium, etc.—Alia quaedam consulto praetereo, quae in recensendis Hieronymi scriptis mera sunt hominum sphalmata. Tale est illud auctoris Praedestinati, qui duos, non unum memorat contra Helvidium libros. Contra Helvidianos scripsit Hieronymus doctor egregius duos libros, quos lectos in tempore digna eos execratione anathematizabunt. Sed neque locum inveniant heic illa, quae elucubraturum se fore Hieronymus promiserat quidem, minime autem est exsecutus. Hujusmodi sunt commentarii in Canticum Canticorum, quos roganti Principiae pollicitus est, cum psalmum 44. eidem exponeret epist. LXXV, in fine. Sed ab illo opere, quemadmodum in commentariis in Matthaeum tradit, exclusus aegrotatione diuturna, spem distulit in futurum: neque ejus postea complendae occasio ulla se obtulit. Item historia ecclesiastica, quam moliri se ut scriberet, statim in limite vitae Malchi luculentissimis hisce verbis profitetur. Scribere enim disposui, si tamen vitam Dominus dederit, et si vituperatores mei saltem fugientem me, et inclusum persequi desierint, ab adventu Salvatoris usque ad nostram aetatem, id est ab apostolis usque ad nostri temporis fecem, quomodo et per quos Christi ecclesia nata sit, et adulta persecutionibus creverit, et martyriis coronata sit, ei postquam ad christianos principes venerit, potentia quidem et divitiis major, sed virtutibus minor facta sit. Verum neque ex catalogo, neque alio quopiam ex opere votum istud explevisse satis manifesto concluditur. Quod enim ait primo contra Ruffinum libro, Laudavi Eusebium in ecclesiastica historia, in digestione temporum, in descriptione terrae sanctae; et haec ipse opuscula in latinum vertens, meae linguae hominibus dedi, ita satius est intelligere, ut laudem ecclesiasticae historiae, translationem duobus aliis opusculis referri sibi voluerit.

34. Operum partitio. —Jam itaque quid a nobis praestitum sit in hac adornanda editione aliquando dicamus. Primum oeconomia et partitio, qua hieronymiana universa opera a nobis digesta sunt, breviter est exponenda, totaque nostrae editionis reddenda est ratio. Quidquid hieronymianarum scriptionum corradere potuimus in decem a nobis ita distributum est tomos, ut argumentorum ac rerum quas tractans ratio potissimum haberetur, atque unus ad alterum lectorem quodammodo alliceret. Prior tomus continet epistolas, alter tractatus, sive libellos, quibus peculiare argumentum, et certa materies, quaecumque tandam [Col. XXXIX] illa sit, sed praecipue contra haereticos subjecta est. Tertius in sacram Scripturam primum duos quasi apparatus, tum ipsos commentarios ad Canticum usque Canticorum exhibet. Prophetas explanant sequentes duo. Sextus novi Testamenti nobilissimas partes. Septimum explet Eusebiani chronici latina interpretatio, ac supplementum. Octavum et nonum hebraica veritas, sive hebraei canonis scripturarum latina itidem translatio, tum quae e Graecis veteris Testamenti convertit, et novi graecae reddidit fidei. Denique ultimo damus quae hieronymiano quidem se titulo venditant, sed alterius sunt, sive certi auctoris, sive incerti, quae in S. Patris familiam tanquam vernilem sobolem admisimus; ne si penitus repulissemus, sine tecto vagari, atque interire necesse esset. Praefatio sua tomo unicuique praefigetur, rerum omnium, quae ad illud volumen pertinent, causas rationesque exponens, et maxime eorum haud sane paucorum operum, quorum accessione unumquodque ditatum est: e quibus, si antea inedita, autographis excerpta sint, indicantes, si aliunde adscita, quibus de causis, quove ordine; nam et ratio temporum explicabitur, multaque alia edisserentur, ut librorum indolens in limine statim eluceat.

35. Bibliothecae et Mss. quibus utimur et quomodo. —His ita commode satis, ut videbatur, dispositis, ad textum ipsum emaculandum me contuli, et quoad ejus fieri potuit totum in id animum intendi. Primum loculos bibliothecarum scrutari studium fuit, et quidquid manuscriptorum erat ad rem nostram, sedulo conferre ac describere. Neque adeo laborem hunc, quod passim usuvenit, alienae fidei, sive diligentiae commendavi, quod illos haud multum curiose atque utiliter hoc opere defungi compererim, qui vel in antiquis codicibus perlegendis, vel in ejus quem conferunt auctoris lectione diu antea non fuerint exercitati. Ut ut igitur est labor iste ingratissimus, maximam certe partem meis ego oculis, meaque diligentia exantlavi: neque operis proxilitate, aut quod fere subrepit taedio, animum despondi, quem variantium copia lectionum emendationumque certissimarum subinde recreabat. Celebriores quas lustravi bibliothecae sunt in primis Romae Vaticana, immensa optimorum codicum supellectile, aliarumque bibliothecarum, Urbinatis, Palatinae, ac Reginae Svecorum accessione, supra quam dici possit, ditissima. Tum alia ibidem Cisterciensium monachorum, olim Nonantulana, nunc sanctae Crucis in Jerusalem, cujus venerandae antiquitatis exemplaria satis multa habui. Exinde Mediolanensis, vulgo Ambrosiana aeque instructissima, praecipue vero huc translatis S. Columbani de Bobio vetustissimis atque optimae fere prae caeteris notae exemplaribus. Denique Veronensis haec nostra, sive amplissimi canicorum capituli, quae si reliquis librorum numero longe est inferior, antiquitate ac praestantia fere antecellit. His addi possunt Parmensis, ex qua praesertim elegantem atque emendatum chronici Eusebio-Hieronymiani codicem ad nutum habui, et Vercellensis instructior multo: tum passim aliae, quas privatas dixerim, neque enim singulos codices instructo catalogo recensere, deque eorum aetate disserere per otium licet, maxime cum suo quemque nomine in notis, ubi ad fidem faciendam oportebat, compellarim. Vim porro ingentem Mss. cum in hisce bibliothecis offenderim, alia, qua fieri vulgo amat, ratione, eorum mihi duxi utendum auctoritate. Nempe antequam a capite, ut aiunt, ad calcem perlegerem, ipsorum fidei periculum feci: cum enim multos sit reperire, qui ex uno eodemque exemplari descripti non immerito videantur, quod iisdem plane criticorum ausis, iisdemque erroribus amanuensium consentirent, non plus uno codice valere illos arbitratus, alios subinde, quos e diverso fonte fluxisse judicarem, in consilium adscivi, qui cum in aliqua minime levis momenti lectione concordarent, tum demum vincerent auctoritate, et cum pugna ac variatio esset, suis quoque dissidiis aut de loci sanitate suspicionem injicerent, aut medelam edocerent. Hanc secutus legem, illos tamen praetuli caeteris, qui suo fonti, hoc est Hieronymi aevo proprius accederent; neque temere quis dictum putet, si ex his quibus utor, multos septimum, omnes ferme decimum saeculum velim antevertere.

36. Qua ratione emendatus textus. —In refigendo ex his ἀντιγράφοις textu, hanc insuper rationem tenui, ut nisi errore ex veterum librariorum inscitia, aut criticorum audacia manifesto se prodente, quidquam immutare auderem; neque tantum probatissimis licet membranis tribui, ut ex iis solis receptam scripturam exturbarem, sed orationis contextum, et penitiorem sensum, usum quoque Hieronymi in scribendo, atque ingenium expendi atque exegi. Quae se his dotibus, et rectae rationis argumento, cum veterum librorum suffragio probarentur, lectiones novas in textum intuli, ac sunt equidem satis multae, quae prudentum antea editorum solertiam fugerant, multaeque aliae vulgo receptae, quas deserui, de quibus perinde ac si in Mss. omnibus invenirentur, ne dubitatum est quidem. Conjecturas quae multae domi nascebantur, saepius in limine supressi, ne mediocriter constituta sollicitarem; sicubi tamen corruptum locum aliquem sensus ipse indicaret, eumque tacentibus Mss. possem ex ingenio restituere, quando erroris causas in notis evidentissime demonstrarem, cur diutius paterer eruditis molestiam, lapsum objici ineruditis? Id tamen raro admodum et caute praestiti, et cum veterum codicum scriptura ipsa vitiosa non tam indicio esset, quam argumento: ut prudentes viros fore non dubitem, qui magis timiditatem, quam temeritatem culpandi materiem inveniat. Nam religiosa quadam diligentia maluimus quandoque liquidam etiam veritatem legentis judicio proponi, quam de auctoris sensu periclitari.

37. Variantes lectiones. —Variantes lectiones subnecto, in quibus excerpendis digerendisque, modum hunc ferme habui. In primis quae mera sunt scribarum ludibria, vimque ingentem otiosarum diversitatum, quas sive recuses, sive impressarum loco ponas, nihil plane detrimenti oratio accipiat, nec nisi volumini molem addere possint, exsulare penitus [Col. XLI] jussi, et si quas ejusmodi exhibeo, tum denique est, cum earum aliquis esse potest usus, sive ut germanae falsarum comparatione probentur magis, sive ut e vitiosis sani aliquid elicere criticorum filii queant: qui si recisas promiscue omnes fecissem, dolerent fortassis merito, repudiatum a me, quod sua ipsi opinione praetulissent. Reliquas apposui continenter, atque in hanc sane malui peccare partem, ut aliquas admitterem, quae nihil intus haberent boni, quam cum periculo utilem resecarem. Quae denique levioris momenti videbantur, maximam partem e veterum editionum libris excerptas, non ad imum marginem distuli, sed e regione asterisco praenotavi, ut voces ad quas referrentur uno intuitu cognoscere in promptu sit, nec aliorsum digredi levi de causa legentem pigeat. Earum omnium utilitatem eruditi homines probe norunt, neque in hac mihi laborandum parte esse censeo, ut fastidiosam quorumdam, qui illas fere despiciunt, rusticitatem expugnem, cum plerosque alios esse sciam, qui ex variantium lectionum capite de editionis praestantia judicant.

38. Observationes, et notae. —Unum quod reliquum erat, S. Doctoris textum nostris observationibus illustrare, ubi res ferret, continentibus notis sum persecutus. Atque in primis cum veteri lectione expuncta, male affecto loco novam e Mss. substitui, aut pridem eliminatam reduxi, emendationis causas subnecto, et quibus adductus fuerim argumentis demonstro. In aliis haud quidem corruptis, sed intellectu difficilioribus locis, plusculum operae, et verborum impendo, si ad eorum minuendam obscuritatem nonnihil meo studio possit accedere. Nativum auctoris sensum, quicumque ille sit, exponere primum juvit, semperque illud ob oculos habui sapientissimum ipsius Hieronymi ἀξίωμα epistola XLVIII, ad Pammachium num. 17. Commentatoris officium est, non quid ipse velit, sed quid sentiat ille quem interpretatur, exponere. Alioqui si contraria dixerit, non tam interpres erit, quam adversarius. Leviores, et quae si e lectorum vulgo aliquem moveant, difficultates, ex aliis libris, maxime lexicographis explicari queant, sintque ab aliis ex instituto et copiose explicatae, aut omnino non attigi, aut quibus e fontibus peti debeant subindicavi. Ex his vero locis, qui aut perperam accepti sunt, aut invidiose traducti, si quando absque sanctissimi doctoris injuria fit, cum aliqua veritatis specie, nullius ferme praeterii culpam aut suspicionem purgare. Denique cum illo scribendi genere, quod Graeci παρῳδικόν vocant, Hieronymus maxime sit delectatus, quae ex aliis scriptoribus, praecipue Graecis accepit, aut accepisse visus est, plerumque indico, laudatis nonnunquam solis patrum nominibus, cum haud pluris interesse videbatur, integris quandoque adductis locis, cum fere ad verbum translata sunt, ac potuit scriptoris utriusque juvari sensus. Interdum illa etiam adnotata sunt, quae alii ex auctore nostro sequioris aevi patres exscripserunt, sed haec parce admodum, atque illis tantummodo in locis praestiti, quibus aut lucem, aut fidem laudata sententia foeneratur; si enim omnia persequi voluissem, cum ingenti labore vix fecissem operae pretium. Eadem de causa, ut nimirum operi ac tempori parcerem, fere exsulare penitus jussi eorum testimonia, quibus vulgo solent scriptoris alicujus antiqui editores, librorum margines onerare, cum non absimiles sententias ex aliis congerunt, et textus παραλλήλους vocant. In summa nullam ultro profiteor a me obtinendae brevitatis rationem fuisse praetermissam, sicque calamo temperavi, ut juxta doctissimi editoris nuperi sententiam, neque omnia scire lectorem meum, neque rursum nescire omnia existimarem.

39. Aliorum ac praecipue Benedictinorum notae ad calcem tomi. —Atque ita quidem de his quas ego adjeci notis. Fuerat vero jamdudum animus omnium ante me editorum ad cujusque tomi calcem notas, atque animadversiones adponere. Sed ab eo consilio revocatus sum tum mei ipsius, tum prudentum virorum judicio, qui inani opere, et meliorum horarum dispendio futurum id fore arbitrati sunt. Saepius enim veteres editores in locis omnium sermone contritis latissime exspatiantur: crebro etiam quae a prioribus dicta sunt, non nisi paulo immutatis verbis, alius alium secuti replicant; demum falsis lectionibus innituntur, in quibus explicandis frustra desudant. Neque vero inficior, his quaedam immisceri interdum, quae ad lectoris eruditionem conferre possint, ea tamen perquam exigua sunt et non imminuta eorum laude, copiosius multo in hac litterarum luce pertractari a nobis poterant, suntque agitata. Henrici Gravii notae sunt illae quidem eruditiores, sed quoniam illud praecipuum ac ferme unicum instituti sui operis esse voluit Hieronymum componere, sive sententias sententiis conferre, nec nisi epistolis, tractatibusque hanc impendit operam, earum utilitati diligenti indice fatis consulitur, idque satius est. Pauciores tamen illas, quae textum expediunt, quemadmodum et Frontonis Ducaei octo aut decem selectissimas, ut ne quid deesse videatur, annecto. Sed non ita benedictini editoris commentationes accipiendae erant, quae licet absque hujus nostrae editionis dispendio omitti penitus potuissent, ad aliquorum tamen declinandam invidiam, qui ejus laboris sive commodis, sive incommodis se quererentur fraudatos, integras ad cujusque tomi calcem apposui

40. Laus vitorum nominatorum. —Multa praeterea ad elegantiam operis, multa ad legentis utilitatem elaboravi, quae studiosi homines ut aequo animo excipiant, rogo. Hanc gratiam sin minus ab uno aliquo obtineam, scio hieronymianam sententiam epist. LXVI, ad Pammachium, Quod vulgi standum est judicio, et ille in turba metuendus, quem cum videris solum, despicias. Nunc mearum est partium, praestantissimos viros, qui Mss. codicum subsidia mihi contulerunt, cum grati animi recordatione laudare. Eorum vero nomina instructo catalogo heic non recito, ne, cum multi sint e plurimis Italiae urbibus, quemquam illaudatum forte praeteream; sed omnibus singulisque gratiam habeo, iisque debere plurimum volo lectores benevolos, cum bibliothecas, quibus illi praesunt, laudatas legerint. Sed illustrissimum [Col. XLIII] virum, Marchionem Scipionem Maffejum, singulare patriae nostrae ornamentum, sine ingrati animi culpa non taceam. Nempe totum ille laborem hunc meum et promovit primum praesentibus auxiliis, et licet longe absens, et desiderium sui diu in Galliis proferens continenti favore prosequitur, novus Hieronymi έργοδιὼκτης.

[Col. XLIX] I. Scripta circ. an. 370. aut 371.—Huic primum in epistolarum serie locum asserimus, quae eumdem sibi videtur vindicare in reliquis etiam Hieronymi scriptis, iis saltem quae legi auctor a posteris voluit, et ad nos usque devenerunt. Profitetur statim initio, olium quasi quamdam ingenii rubiginem parvulam licet pristini eloquii sui facultatem siccasse: et paulo infra se queritur hominem, qui nec dum scalmum in lacu rexerit, Euxini maris credi fragoribus; quibus profecto otium post romana studia, inductamque peregrinationis diuturnitate rubiginem non obscure innuit; et quia necdum in alio opere ingenii sui periculum fecerit, in hoc exornando diffidit. Jam vero annus quo ipsa epistola exarata est, hac ratione investigatur. Auxentium, sub epist. finem, Mediolanis incubantem Evagrii excubiis sepultum pene antequam mortuum narrat, quibus omnino Romanam Synodum Evagrii studio praecipue congregatam designat, in qua nonaginta trium ex Italia et Gallia Episcoporum judicio Auxentius damnatus est. Hanc autem Baronius, atque Holstenius ad annum referunt 369. Valesius ad 370. cui concinunt CII. Monachi Benedictini in Vita S. Athanasii, tametsi cum Pagio dubitent, differrine serius possit. Sed nulla revera est ejus protrahendae necessitas, neque dilationem hujusmodi probat S. Basilii epistola 220. ad Damasum de Synodo contra Arianos cogenda, quae ad exitum anni 371. referri solet: siquidem ille dum scriberet, romanam anteactam synodum ignorabat. Igitur cum anno 370, adscribenda sit, ipsa isthaec Hieronymi epistola ante illum annum consignari nequeat. Ex sequentibus vero nulli satis commode potest illigari, nisi si velis 371. initio; ab hoc enim anno per totum usque 373. in Orientis regionibus peregrinatus est, diuque, ut ejus verbis in Epist. III, utamur in incerto errans, Thraciam, Pontum, atque Bithyniam, totumque Galatiae, et Cappadociae iter et Cilicum terras peragravit, donec in Syria tanquam in fidissimo portu constitit. Ad haec Innocentius, cui epistola inscribitur, jam circa medium anni 374. repentino febrium ardore sublatus e vivis fuit, quod ex eadem Epist. III. paulo infra ostendemus. Neque vero fieri non potuisse dico, ut in ipsa peregrinatione brevis historiola per epistolam Innocentio itineris comiti scriberetur, sed multo verosimilius puto exaratam abs Hieronymo, cum otium in Italia, ab Occidentis peregrinatione redux invenisset, atque adeo ipsi 370. vel initio insequentis consignari.

His ita constitutis, dissimulare nequaquam licet doctorum, quorumdam hominum opinionem, qui verbis illis de Auxentio, sepultum pene antequam mortuum, [Col. L] ipsam Auxentii mortem indicari volunt; cumque adeo ille anno 374. diem denique oppetierit, post hanc temporis notam differri debere epistolam. Atque haec quidem sententia Cl. quoque Tillemontio persuaserat, et véritatis prae se fert speciem; sed ne tamen illi subscriberem, haec in primis ratio vetuit. Minime verosimile visum est inter Auxentii mortem, et S. Ambrosii, qui ei in episcopatu successit, electionem, septem aut octo menses intercessisse, quod veterum nemo tradidit, qui ejus historiae circumstantias sedulo persequuntur. Attamen et fortasse latius temporis intervallum putandum sit, si Antiochiae datam hanc epistolam ann. 374. velimus, neque enim Auxentii mortem citius rescire potuerit Hieron. quam post duos saltem menses, quantum certe temporis, ut Mediolano Antiochiam notitia deferatur, insumi necesse erat: ipse autem cum scriberet, ut serius putes, maio, aut ad summum junio mense erat, nam julio insequenti idem ille Innocentius, cui epistola inscribitur, jam satis cesserat, Ambrosius denique septimo Idus decembris episcopus jussus est; unde si rationem ineas non tantum octo, sed decem ferme menses ab Auxentii exitu, ad Ambrosii electionem intercesserint, quod neque rerum series nec ex veteribus indicia permittere videntur nobis.

II. Scripta circ. an. 374.—Ad annum 374. referimus quae subsequitur ad Theodosium epist., quod nempe Antiochiae scripta sit, et cum non modo solitudinis arripiendae propositum non adimplevisset Hieronymus, sed adhuc in incerto haereret.

III. Scripta aestate an. 374.—Quae hic in ordine tertia est ad Ruffinum non ante hunc eumdem annum 374. potuit prodiisse, quandoquidem Innocentium, quem in prima epistola vivum compellari intelligimus, heic num. 3. repentino febrium ardore abstractum e vivis deflet. Id quoque manifestius evincit num. 2. mentio Alexandrini Monachi qui ad Aegyptios confessores et voluntate jam martyres pio plebis obsequio jamdudum transmissus dicitur; neque enim alii Aegyptii confessores intelligi omnino possunt, quam ii, quos hoc ipso anno 374. certe post magni Athanasii mortem, quae medio 373. contigit, propter Christi divinitatis confessionem Valens imperator egerat in exilium: quare nec serius epistola produci ullo modo potest, cum se nondum eremum subiisse, verum Antiochiae hactenus degere notet, dum scriberet, mediamque fervere dicat aetatem, quam non aliam ab hujus anni 374. licet intelligere, nam superiori nondum acti in exilium fuerant confessores Aegyptii, in sequenti vero non amplius ipse Hieronymus Antiochiae versabatur, sed in eremo.

[Col. LI] IV. Scripta eodem tempore. —Haec superiori copulabatur, simulque exarata ost, ac missa.

V. Scripta post aliquot menses a superiore. —Post plures a superiore menses hoc tamen anno 374. scripta ex toto contextu evincitur; neque enim amplius Antiochiae agebat Hieronymus, sed in ea Eremi parte, quae juxta Syriam Saracenis jungitur. Vid. Praefat. in Abadiam versus finem.

VI. VII. VIII. IX. X. XI. XII. XIII. Scripta cir. an. 374.—Arrepta jam solitudine per hujus anni 374. et quod excurrit spatium, hasce octo epistolas ad amicos, et potissimum Aquileienses Hier. dedit. Una certe eademque est temporis adnotatio, quae elucet in singulis, vel dudum initae solitudinis, vel Heliodori adventus in patriam. Is etiam ordo quem hic inter se tenent, ex eo quem inter se habent respectu, facile constituitur. Tantum illam ad Antonium, quae duodecima est numero, loco movimus, quod etsi temporis articulum quo data est, haud expeditum sit assignare, non paucorum tamen mensium interstitia par sit credere intercessisse; cum plures alias ad eumdem monachum antea scripserit, quae interciderunt.

XIV. Scripta an. 374.—Quod hanc epistolam ad hunc eumdem an. 374. referamus non ita pridem initae eremi descriptio facit, et totus contextus, quo ad solitariae vitae societatem Heliodorum conatur allicere, sicuti ei se facturum promiserat, cum discedens ille ab Hieronymo postulavisset, ut posteaquam ad deserta migrasset, invitatoria ad se scripta transmitteret. Quod vero post recensitas superiores epistolas ultimo ponamus loco, cogit chronologicus ordo, quo ipse Hieronymus suas lucubrationes in catalogo enumerans, scripsi, inquit, vitam Pauli Monachi, Epistolarum ad diversos librum unum, ad Heliodorum exhortatoriam. Nempe ex superioribus litteris librum videtur conficere, quem huic alteri epistolae temporum ratione anteponit.

XV. XVI. XVII. Scriptae ab exeunte an. 476. ad ineuntem 379.—Tres simul epistolas jungimus, quod ad temporis rationem investigandam sibi invicem suffragentur, neque inter se nisi quorumdam mensium intervallo dissideant. Scripserat quippe Hieronymus ad Damasum, ut cum quo e tribus uno tempore Antiochiae episcopis communicare deberet: et an tres in Deo hypostases dicendae essent sibi significaret: cui petitioni cum Romanus Pontifex non respondisset, eumdem iterum alia epistola post trium saltem vel quatuor mensium intercarpedinem, ut par est credere, obtestatus est. Sed cum alia ex parte urgerent factiosi homines, ut tres hypostases, novum homini Romano nomen, admitteret, satius duxit eorum se violentiis eripere, et ad Marcum scribens ad summum exacta hyeme discessurum se ab Eremo profitetur. Porro annus uniuscujusque hinc facile eruitur, quod Vitalem in Antiochena sede jam constitutum, in utraque ad Damasum planissime affirmet: in priore autem se dicat in Syria, cum tot interjacentibus spatiis haud possit ab ipso Romano Pontifice [Col. LII] sanctum Domini expetere, exules iis in locis collegas ejus, Aegyptios confessores sive Episcopos sequi, eorumque se fidei adhaerere. Nimirum Vitalis anno 376. quod nemo jure diffiteatur, ab Apollinario magistro suo antiochenae ecclesiae episcopus jussus est, sive duobus aliis Meletio ac Paulino superadditus. Aegyptii autem confessores jam ab ineunte anno 379. Gratiani decreto ab exilio revocati suisque ecclesiis redditi sunt; neque exinde potuit Hieron. eorum communione uti, sive ab illis sanctum Domini accipere. Biennio igitur illo, quod intercedit, sive annis 377 et 378. consignandae sunt, isque earum ordo constituendus, ut prior ad Damasum vel labenti 376. vel proxime insequentis initio, altera ipsi 377. quae post aliquot a priore menses data est, consignetur: tertia denique ad Marcum, quae et hyeme scripta est, et cum de accepta Romani Pontificis sententia videretur securus, vel ad finem 378. puta decembrem, vel ad insequentis initium referatur. Campensium quoque nomen, quo Meletianos in priore ex hisce tribus epistolis vocat num. 3. quod expulso ab ecclesiis antiochenis Meletio, conventus in campis agere cogerentur, eas diutius differri non patitur. Nempe auctor est Theodoretus lib. V. c. 3. statim post latam a Gratiano legem, ut qui in exilium ejecti fuerant, redirent, suisque gregibus restituerentur, atque aedes sacrae iis traderentur, qui cum Damaso communicarent; missum Saporem magistrum militum Antiochiam, ut de partium ducibus sententiam ferret, et cum singuli Damaso haerere se dicerent, cui veram Romani Pontificis communionem prae se ferenti Ecclesiae essent adjudicandae. Quae res feliciter Meletio cessit, sibique judicio assignatas ecclesias occupavit, ut qui eum sequebantur, non amplius extra civitatem in agris conventus agerent, aut Campenses dici ullo modo possent, quod in urbis luce jam ab illo anno 379. Ecclesiis ommibus potirentur.

XVIII. Scripta an. 381.—Postquam e Calcidis deserto migravit Hieronymus, facile Antiochiam perrexit, qua in civitate apud Paulinum, quo cum ex Damaso communicandum sibi intellexerat, haud paucos menses diversatus est. Ibi enim et Apollinarium Laodicenum, et in epistola ad Pammach. et Occean. testatur, audivit, frequenter et coluit, et cum miro discendi ardore ferretur, tum doctrinae, tum morum probitate eximia, non levi experimento Paulino fuit, ut eum ipse Antiochiae presbyterum ordinaret. Nam etsi alii dubitant, num revera Antiochenus episcopus fuerit, qui eum Paulinus presbyterum jussit, quo id tamen jure faciant non video; cum ex Hieronymi epistola ad Pammachium adversus errores Joannis Hierosol. palam constet, et Antiochiae, et per haec tempora, et a Paulino ordinatum. Sanctae, inquit, memoriae episcopus Paulinus audivit, Num rogavi te, ut ordinarer? atque alia, quae in Vita fusius disputantur. Interim vel sequenti an. 380. vel ineunte 381. inde conficitur discessisse, et Constantinopolim per Orientis urbes contendisse, quod Gregorium eo tempore, quo regiae urbis tenuit episcopatum, a maio scilicet [Col. LIII] post abrogat um Maximum Cynicum, ad Julium mensem, quo sese ipse in oecumenico concilio sponte abdicavit, audivit, et coluit. His ita constitutis postrema hujus classis epistola ad Damasum de Seraphim huic anno 381. illiganda est, quod ipse in cap. Isaiae 6. apertissime notat. De hac visione, inquit, ante annos circiter triginta cum essem Constantinopoli, et apud virum eloquentissimum Gregorium Nazianzenum tunc ejusdem urbis episcopum sanctarum Scripturarum studiis erudirer, scio me brevem dictasse, subitumque tractatum, ut experimentum caperem ingenioli mei, et [Col. LIV] amicis jubentibus obedirem. Iterum Epistol. 84. ad Pammach. et Occean. In lectione, inquit, Isaiae in qua duo Seraphim clamantia describuntur, illo (Origene) interpretante Filium et Spiritum Sanctum, nonne ego detestandam expositionem in duo testamenta mutavi? Habetur liber in manibus ante viginti annos editus. Porro etiam ex majori sequentis anni parte nactus commodam studiis suis occasionem Constantinopoli steterit, quousque cum supra laudato Paulino atque epiphanio episcopis Romam ad concilium adnavigavit.

[Col. LIII] XIX et XX. Scriptae an. 383.—Cum Antiochenae ecclesiae negotia in perversum ageret schisma, atque ex ordinatione Flaviani in constantinopolitana synodo facta perturbatio augeretur, Orientis atque Occidentis Episcopos Romam Imperiales litterae contraxerunt, quo se nempe ad maximam Synodum quae illic parabatur, conferrent, ut Theodoretus exponit. Ipse Hieronymus ecclesiastica necessitate compulsus, quod in Marcellae Epitaphio ad Principiam tradit, Romam advenit cum Sanctis Pontificibus Paulino, et Epiphanio, quorum alter Antiochenam, alter Salaminiam Cypri rexit ecclesiam. Porro non nisi sub finem anni 382. et advenisse eos, et Synodum habitam esse, idem Hieronymus non obscure docet Epist. 108. ubi Episcopos Orientales, qui ad illam convenerant, non ante insequentis anni, scilicet 383. exactam hyemem, et apertum mare discedere valuisse scribit: quod rursus ex Epistola ad Asellam subducta ratione clarius constabit. Interim Hieronymum quem instructissimum experimento noverat, ut sibi in Ecclesiasticis causis inserviret, et totius orbis consultationibus suo nomine responderet, Damasus tenuit; eique subinde varias quaestiones proposuit. Primum de Osanna interrogavit, per epistolam XIX. cui statim XX. hac ille satisfecit, quam etiam in Catalogo hoc ordine enumerat, atque ad hunc annum 383. pertinere ex rerum, quas exposuimus serie, comprobatur.

XXI. Scripta eodem anno. —Damasus haud multo post Hieronymi eruditione utiliter usus enodandis sacrarum litterarum difficultatibus, Parabolam de duobus filiis, Frugi, ac luxurioso sibi exponi petiit; quam ille satis eleganti ac longa epistola commentatur. Haec superiori statim subditur in catalogo, nec, licet penitiora desint circa ejusdem tempus argumenta, ad insequentem tamen annum ullo pacto videtur transferenda.

XXII. Scripta an. 384.—Librum adversus Helvidium, unde hujus ad Eustochium epistolae certior Epocha elucet, ut citius Hieron. scripserit, certe non ante anni 383. finem; ejusmodi enim verbis utitur, quibus non ita pridem Romam advenisse, ac diu distulisse ne scriberet, profitetur. Eum tamen in hac [Col. LIV] epistola ita jam vulgatum dicit, ut aliquot saltem menses quibus ad vulgi manus devenerit, subintelligas praecessisse. Jam itaque 384. annus decurrebat, cum Eustochium insigni hac lucubratione de servanda Virginitate monere voluit, siquidem nec domum S. Paulae, cujus illa erat filia, cum Romae degeret, statim novit, imo post tantum temporis intervallum, ut antequam nosceret, omnium pene judicio dignus summo sacerdotio decerni virtutum experimento posset quemadmodum ipse in epistola ad Asellam tradit. Insuper et Blaesillam Eustochii sororem nominat, quam septimo jam mense viduatam ejus vitae perfectionem quaerere non obscure indicat. Illa autem ad anni proxime subsequentis initium facto functa est, ut paulo infra ostendemus. Ad haec cum an. 394. ut suo loco plane constabit, scriberet ad Nepotianum, decennium exinde supputat, seque dicit lapidato jam Virginitatis libello, quem S. Eustochio Romae scripserat, post annos decem rursus Bethleem ora reserare: ex quo subducta ratione de eo quod epistolae praefiximus tempore, dubitare non licet. Sed potius ex rerum serie atque ipso Catalogi ordine proxime sequenti postponenda videatur.

XXIII. Scripta eodem an. 384.—Ex pluribus quas ad Marcellam exaravit epistolis, et quarum integrum librum in Catalogo citat, quandoquidem de anno quo singulae datae sunt, dubitare nobis vix licet, hanc quae de exitu Leae inscribitur, primo loco censendam esse arbitrati sumus, haud quidem, ut verum fateamur liquido satis argumento, ea tamen conjectura, cui rerum ordo suffragatur. Marcellae, aliarumque Sanctarum Virginum choro, quam domesticam Paulae Ecclesiam vocat, cum apud eas esset Hier. Psalmorum librum sibi sumpserat de ore exponendum. Hinc passim Epistolae occurrunt, quas ex alicujus Psalmi occasione dedit, vel ut altius insiderent, quae ore tenus tradiderat, fusius exponit. Exemplo erunt inprimis haec ipsa quam prae manibus habemus, tum alia de decem Dei nominibus, item de hebraico Alphabeto, et quae Psalmi centesimi vigesimi sexti loca quaedam explanat. Porro minime sit verosimile, Hieronymum inverso ordine aut confuso, prout quisque [Col. LV] Psalmus casu occurreret, id quodcumque est operis exegisse, sed initio a prioribus facto, processisse ut par erat ad posteriores, maxime cum in ipsis litteris nihil fere occurrat quod refragetur. Proinde haec ad Marcellam cum e Psalmi ordine ac numero, caeteras antevertat, iisdem etiam loco praeferri commode visum est: eodem in reliquis respectu habito, quae integris Chronologiae calculis et congrue magis suis quaeque locis succedunt. Annus enim unus atque idem fere omnium est, nimirum 384. qui apertissime ex hac priori statuitur, in qua Leae mortem cum designati Consulis, scilicet Praetextati, qui sub idem tempus obierat, morte componit: nempe illum hoc anno e vivis excessisse constat ex Symmachi epistola, qua Imperatores deprecatur, ut statuam defuncti ejusdem Senatoris memoriae collocari permittant.

XXIV. Scripta biduo post superiorem. —Quae subsequitur de laudibus Asellae biduo post superiorem data est. Nudius tertius, inquit, de beatae memoriae Lea aliqua dixeramus. Illico pupugit animum et mihi venit in mentem non debere nos tacere de Virgine, qui de secundo ordine castitatis locuti sumus.

XXV. XXVI. XXVII. XXVIII. et XXIX. Scriptae an. 384.—Quinque una subsequentes ad Marcellam epistolae tempus atque ordinem suum a priore 25. mutuantur. Scilicet proxima quae de quibusdam hebraicis verbis inscribitur, ubi vocem Alleluia explicat, Ia Dei nomen, quo vox illa componitur, supponit ex superiore dudum innotuisse. Altera in hujus defensionem scribitur Contra obtrectatores, siquidem, inquit, post priorem Epistolam in qua de Hebraeis verbis pauca perstrinxeram ad me repente perlatum est, quosdam homunculos mihi studiose detrahere. Duas reliquas seu 28. et 29. quarum illa de Diapsalmate, haec de Ephod et Teraphim agit, in eadem de Hebraeis vocibus scripturum se fore promiserat, quod statim implevisse ex utriusque contextu apparet. Succedunt itaque sibi singulae paucorum fere dierum interstitiis: sic tamen ut scias, priorem illam quae X. Dei nomina interpretatur, ex qua reliquae pendent, quod ex nonagesimi Psalmi occasione exarata sit, juxta quam supra exposuimus conjecturam nostram, caeteris apprime consentientibus chronologiae notis, ad eum locum revocatam a nobis esse, suoque ordini restitutam.

XXX. XXXI. XXXII. Scriptae anno 384. vel 385.—Eodem argumento, quae de Hebraico Alphabeto est ad Paulam, subdimus hoc loco, quippe quae cum centesimum octavum decimum psalmum insinuare conaretur Hieronymus, dictata est. Quae sequitur ad Eustochium de Munusculis labente junio hujus anni, festo die Natalis Beati Petri Apostolorum principis data est. Cum vero hunc simul atque illam, ne frustra a se litteras postulasset Marcella breviori illi quam ad eam fecit, addiderit, tres una epistolas paucissimis inter se diebus distare intelligis; neque enim nisi si recentissima essent, quae aliis in una tamen, atque eadem domo manentibus scripta fuerant, Marcellae mittenda erant, quasi non prius audita, ut sibi quoque putare posset fuisse exarata. Alia hujusmodi [Col. LVI] argumenta in re perquam certa brevitatis ergo praeterimus.

XXXIII. Scripta forte eodem tempore. —Ejusdem temporis videtur trigesima tertia ad Paulam, cujus tamen non nisi fragmentum superest, quod huc adscitum est ex Ruffini Invectivarum secundo libro.

XXXIV. Scripta circ. idem temp. —Hujus temporis esse hanc ad Marcellam de Psalmo 126. nemo facile dubitaverit. Quod autem hoc ordine censeatur, Psalmi ordo facit.

Quod si Ruffinus, ut verosimile est, examussim temporis ordinem in his recensendis Hieronymianis epistolis XXXIII. XXXIV. et VLIII. servavit in Apolog. lib. II. cap. 17. et 18. quamquam ad eumdem omnes annum pertineant, ordine tamen inverso processerit isthaec praecedenti, et utrisque ipsa XLIII. praeponenda erit.

XXXV. et XXXVI. Scriptae circ. an. 385.—Cum Damasi epistolam accepit Hieronymus, librum Didymi de Spiritu Sancto Latine explicandum susceperat, quem ejusdem Pontificis nomini volebat inscribi; quemadmodum ipse in ejus libri Praefatione testatur. Sed ille, qui S. Doctorem primus impulerat, ut illud opusculum in Latinam linguam transferret, Romanus Pontifex, interpretationi quae parabatur, immortuus est; ex quo satis recte colligitur paulo ante ejus obitum manum operi Hieronymum admovisse: qui labor sibi in vertendis e Graeco libris apprime instructo et de more properanti non nisi paucorum dierum fuisset, nisi forte aliis elucubrationibus impeditus, hanc intermiserit; tum quae Damasi mortem praecessit aegritudinem causatus, rem distulerit in futurum. Porro defunctus est Damasus hoc anno ex vetustissimorum Martyrologiorum fide Decembris 10. vel 11. die; atque adeo ejus aeque ac Hieronymi epistola, qua Didymi, inquit, de Spiritu Sancto librum in manibus habeo, quem translatum tibi cupio dedicare, facile mortem uno aut altero mense praecesserit. Si tamen latius intervallum comminisci quis velit, atque ad ann. 384. retrahere, probabili aeque argumento utatur.

XXXVII. Scripta circ. idem tempus. —Rheticii commentarios in Cantica Nuper legerat, cum hanc epistolam quae de iisdem inscribitur, Marcellae dedit. Facile autem legerit sub idem tempus, quo duas Origenis homilias in Canticum canticorum latine vertit et Damaso dedicavit, nimirum ut sensus invicem utriusque Auctoris eruditionem, atque in interpretandis Scripturis ingenium conferret. Certe an. 384. Homilias illas latinas fecit, quas in catalogo superiori ad Damasum epistolae statim subdit: nec alia ex parte haec ipsa ad Marcellam epistola ad alium annum commode referri potest, siquidem Romae data est, qua de re nemo unquam dubitaverit. Unius itaque anni utraque lucubratio cum sit, respectumque inter se hunc habeant, ut una alteri conscribendae occasionem praebere potuerit, ad postremam anni partem, cui prior ascribitur, haec pariter probabili conjectura referri possit.

[Col. LVII] XXXVIII. Scripta circ. an. 385.—Trigesimam octavam ad eamdem Marcellam, quod serius recensemus, et anni 385. initio praefigimus, haec in primis faciunt, quae in praefatione commentariorum in Ecclesiastem de Blaesilla ipse Hier. narrat. Memini me, inquit, ante hoc ferme quinquennium cum adduc Romae essem, et Ecclesiastem sanctae Blaesillae legerem, ut eam ad contemptum istius saeculi provocarem . . . . . rogatum ab ea, ut in morem commentarioli obscura quaeque dissererem, ut absque me posset intelligere quae legebat. Itaque quoniam in procinctu nostri operis subita morte subtracta est, etc., quibus et postremum incolatus sui Romae tempus, quod adhuc adverbio satis aperte explicatur, et Blaesillae nondum initam perfectioris vitae rationem plane declarat. Porro aliunde compertum est sub anni 389. finem, vel sequentis initium, quod suo loco certis argumentis constabit, haec in Ecclesiastem commentaria Hieronymum edidisse; atque adeo Blaesillae aegrotationem, quam conversio statim subsecuta est, tum qua beato fine devixit, subitam mortem (quae omnia non nisi duorum mensium intervallo contigerunt, atque ibi post ferme quinquennium memorantur) ad ejusdem 385. anni principium censuimus esse referendas. Nec inficiamur quidem, si alias rationes inire quis malit, aegrotationem illam paulo prius, et ad superioris anni exitum retrahi posse; quin imo et perquam commode fieri sentimus, ita tamen ut epistola ipsa, quae de ejus aegrotatione inscribitur, non modo triginta post dies, quibus ardore febrium jugiter aestuavit, sed etiam recepta jam valetudine post initam strictioris vitae rationem exarata sit, ut jam quae alios scandalizarent, asperior victus, pulla tunica, soccus vilior, apud saeculi homines excusare opus esset.

XXXIX. Scripta paulo post superiorem. —Huic itidem epistolae, quae de obitu Blaesillae Consolatoria est ad Paulam, suo loco asserendae, superioris ipsa argumenta inserviunt. Nimirum scripta est post quatuor ferme menses, ex quo Blaesilla, secundo quodammodo propositi se baptismo laverat, id est a saeculi cultu ad Dominum sese converterat. Quae rursus sub epistolae finem cum de se loquens inducitur, tantorum, inquit, annorum labores (aeternae scilicet vitae praemium) ego in tribus mensibus consecuta sum. Unde intelligas subductis rationibus, unum ferme mensem ab ejus obitu ad epistolae tempus intercessisse; simulque hanc a superiore non nisi trium mensium, aut aliquot etiam dierum spatio posteriorem esse.

XL. XLI. et XLII. Scriptae circ. an. 385.—Romae, eoque tempore, quo maxima jampridem Marcellam inter et Hieronymum necessitudo intercedebat, tres istae epistolae datae sunt, quae nec secum invicem connectuntur, nec ad superiores respectum habent, ex quo ordinem, singularemque epocham statuere quis possit. Cum itaque non minus commode ad superiorem, quam ad hunc annum referri possint, visum est tamen huic satius illigari, tum ne illarum quae sibi invicem succedunt series intermitteretur, tum quia illi magis videantur tempori accedere, quo [Col. LVIII] magnam sibi invidiam creavit Hieronymus, ut etiam Roma discedere compulsus sit, quod Urbis vitia, pravasque hominum quorumdam sententias carpere cepisset, atque impugnare.

XLIII. Scripta an. 385.—Quadragesima tertia ad Marcellam ascribi iis temporibus solet, quibus Hieronymus cum jam Roma evasisset, plurimis late regionibus peragratis, non ita pridem in Bethleemi specu constiterat. Quae nobis minime arridet sententia: quandoquidem ille ruris quietem cum urbis tumultibus atque incommodis comparans, non tam Marcellam, quam semetipsum hortatur ad secretam aliquam solitudinem arripiendam, ut a praesentibus, quae ob oculos ponit Roma negotiis, atque impedimentis vacarent. Haec vero commodius non videntur intelligi posse, quam cum Romani eum incolatus taederet, quod etiam ex reliquo contextu liquet, atque inde discessum suum animo jam pararet: quae notae hujus anni sunt non obscurae. Neque vero alia de causa arbitror, doctos viros hanc epistolam post. an. 388. distulisse, quam quod Elogium Bethel, totidem verbis ex epistola Paulae et Eustochii ad Marcellam descriptum, huic etiam perperam et contra Mss. fidem in antiquis editionibus subjungeretur.

XLIV. Scrip. circ. idem tempus. —Hanc quoque omnium quae ab Hieronymo scriptae sunt, brevissimam, nec nisi paucorum versuum, nemo unquam modo si attente perpenderit, sibi persuadeat ex eremo, tam dissita regione missam fuisse, ut absentia corporum (quod statim initio auctor testatur) spiritus confabulatione levaretur; siquidem neque operae pretium erat in eum finem tam exigua scripsisse, et quibus non nisi parva quaedam munuscula per jocum allegorice interpretatur. Accedit ex his esse muneribus sellas, quae dono quidem dari a praesentibus possint, longius autem a Marcella mitti voluisse, Roma scilicet Palaestinam, et gravissimo, eoque rursus inutili dispendio, par non est credere. Reliqua etiam hujus litterulae commata indicio nobis sunt ad absentes quidem mutuo conspectu, sed una tamen in civitate, scilicet Romae commanentes fuisse exaratam. Proinde ipsam, ut et superiorem, quas Martianaeus, aliique docti homines immerito suis locis expulerant, nos propriae classi, ac sedibus postliminii jure restituimus.

XLV. Scripta mense Augusto an. 385.—Postremum secundae classis locum obtinet ad Asellam epistola XLV. cujus ferme omnium certissima Epocha, atque expeditissima ratio est. Eam Hieronymus cum jam navem conscenderet de Babylone, ut loqui amat, Jerosolymam (Roma scilicet ad Eremum) regressurus, raptim flens dolensque conscripsit. Porro ut ex ordine idem enarrat contra Ruffin. l. 3. Mense augusto, flantibus Etesiis, cum sancto Vincentio presbytero, et adolescente fratre (Pauliniano) aliisque monachis, navem in Romano portu securus ascendit. Unius igitur ejusdemque Augusti mensis epistolam hanc esse minime dubitare liceat; ipsum vero Augustum hujus anni 385. censendum planissime ex aliis epistolae [Col. LIX] verbis conficitur. Enim vero superiori 384, tribui nequaquam potest, siquidem constat non nisi post Damasi mortem, quem hic Beatae memoriae vocat, ac laudat, quique non ante Decembrem ejus anni diem [Col. LX] obiit, Hieronymum discessisse. Sed neque licet posteriori 386. ascribere, quod expressis verbis ipse testetur non nisi pene triennium cum eis (id est Romanis) vixisse.

XLVI. Scripta an. 386.—Tertiam classem ab aliena quidem epistola, Paulae scilicet, atque Eustochii incipimus, sed quae tamen et in vulgatis editionibus ac Mss. recepta sit, et cui conscribendae sensus praestitisse Hieronymus videri possit. Ea vero neque ante hunc annum 386. ullo modo censeri potest, cum anno superiore Paula Jerosolymam navigarit, neque postponi commode, cum ex ipsius epistolae initio facile constet, primam statim scribendi occasionem sanctas mulieres arripuisse, ut quo citius fieri potuisset, Marcellam allicerent ad sancta loca, quae modo ipsae lustraverant, et ad solitudines in quas se receperant. Mensuram, inquiunt, caritas non habet, et impatientia nescit modum, et desiderium non sustinet.

XLVII. Scripta forte an. 393.—Ab superiori anno ad hunc usque 393. nullas invenire est Hieronymi epistolas, quae hujus ferme septennii lacunam impleant. Fortasse commentariis, aliisque lucubrationibus cudendis in Bethlemi specu occupatus, diu epistolare officium S. Doctor intermisit; unde neque in suorum operum Catalogo, quem ad annum usque 392. Theodosii Principis decimum quartum digessit, per id temporis aliquid epistolarum recenset, quod aliis dederit, si quas ad Paulam, et Eustochium quotidie scribi dicit, excipias. At illae vel ex iis sunt, quae commentariis praefiguntur aliisque operibus praefationis loco, vel si diversae ab iis indicantur, ad nostram usque aetatem non devenerunt. Igitur quae ex eo tempore prima occurrit, haec est ad Desiderium epistola, cujus aetas quam asserimus, hac ratione non obscure colligitur. Petierat ab Hieronymo Desiderius, ut sibi quae elucubrasset opera describi faceret: ad quem ille cum pleraque temerario editionis honore vulgata jam essent, nihil misit, ne eadem fortasse mitteret, quae jam haberet; sed librum de Scriptoribus Ecclesiasticis monet, ut apud Marcellam, aut Domnionem legat, in cujus voluminis calce, cum quae usque ad annum Theodosii principis decimum quartum conscripserat, breviter annotarentur, quidquid de Indice minus habuisset, ut describerentur, moneret. Enimvero Hieronymus quae ad illum usque diem scripsisset plus minus omnia eo in catalogo contineri supponit; si qua enim praeterea extitissent scripta, illa procul dubio adjicere, eorumve mentionem ingerere debuisset; quod cum minime praestet, indicio est vix aliquid supra habuisse, quod anxie postulanti amico indicaret. Assignandus itaque epistolae non immerito est annus ille, qui conscripto libro de Viris illustribus proxime succedit, nimirum 393. tametsi fieri potuisse non diffitemur, [Col. LX] ut recentiora opuscula habere se praemonuerit Desiderius, quorum occasione alia abs Hieronymo peteret. Sed ejus rei nullum in epistola vestigium est, isque praeterea fuit Desiderius, nisi fallimur, qui non nisi per id temporis Romae diversatus commode intelligi possit: siquidem unus idemque est cum celebri Aquitano, qui haud multo post in Palaestinam migravit, unde discedens an. 398. dona quaedam Hieronymi nomine ad Vitalem detulit; tum Presbyter jussus, Hieronymum hortatus est, ut scriberet contra Vigilantium: in quam sententiam alibi suo loco non levia, ut nobis videntur, argumenta congessimus.

XLVIII. Scripta an. 393. vel sequentis initio. —Scriptis contra Jovinianum libris, isthaec succedit ad Pammachium Epistola, cui, ut ipse Hier. ait, ἀπελογησὰμην ut potui, et Epistola disserui longiore. Id porro compertum est, contra Jovinianum, quem heic jam Pammachii opera damnatum notat, vel ad superioris anni exitum, vel ineunte hoc anno 393. Hieronymum stylum acuisse: epistolam vero ipsam serius quam post annum putare, nil cogit. Quod ut etiam aliis argumentis probari possit, illud in primis afferre placet, quod ex praefatione commentariorum in Jonam eruitur, quandoquidem aliarum aliquot epistolarum, quae hinc subsequuntur, ex ordine quo singulae recensentur, tempus determinatur. Triennum, inquit, circiter fluxit postquam quinque prophetas interpretatus sum, Micheam, Naum, Abacuc, Sophoniam, Hagaeum, et alio opere detentus, non potui implere quod ceperam. Scripsi enim librum de Illustribus Viris, et adversum Jovinianum duo volumina; Apologeticum quoque, et de optimo genere interpretandi ad Pammachium, et ad Nepotianum, vel de Nepotiano duos libros, et alia quae enumerare longum est. Hoc porro circiter triennium ab anno 392. ad cujus finem et librum de Scriptoribus ecclesiasticis, et contra Jovinianum scripsit ad initium usque 396. supputandum est. Nam quod Tillemontius Hieronymi locum sollicitat, et quadriennium pro triennio substitui debere putat, id ab omni veritatis specie tam abhorrere demonstrabimus, quam quod maxime. Interim cum isthaec epistola quam ibi Apologeticum vocat, et quae ipsi altera juncta est, XLIX. post tanti temporis intervallum datae sint, ut diu adversariorum querelas dixisse potuerit Hieronymus dissimulasse, et tam longe vulgati sint libri, ut aliquanti ex Urbe venientes sibi lectitarent, quae Romae excepisse referebant, non immerito colligimus circiter unius anni spatium effluxisse, eique adeo 393, finem, aut sequentis initium tribui oportere.

[Col. LXI] XLIX. superiori juncta. —Haec, ut modo annotavimus, juncta erat superiori, eodem scripta tempore, atque una ad Pammachium missa.

L. Scripta circ. an. 394.—Dolet monachum quemdam rumigerulum suis contra Jovinianum libris adhuc etiam detrahere, qui, inquit, debuisset vel arguere, vel interrogare per litteras, quod vir eruditus et nobilis fecit Pammachius, cui απελογισάμην ut potui, et epistola disserui longiore. Quare si prioris ad Pammachium epocha legitima sit, hanc haud multo post, sive ad anni 394. initium referendam esse manifestum est.

LI. Scripta circ. idem tempus. —Epistolam quam paulo ante Graece scripserat Epiphanius, in Eusebii Cremonensis gratiam latine Hieronymus explicavit, hoc eodem anno 394. Idque ex eo satis aperte conficitur, quod LVII. quam infra expendentes ad 395. priorem partem pertinere ostendemus, isthaec anno, et sex mensibus praecesserit.

LII. Scripta hoc. an. 394.—Cum hanc ad Nepotianum de Clericorum vita epistolam scriberet, ultro annum hunc 394. ipse Hieronymus denotavit, qui in fine cogi se dixit, lapidato jam Virginitatis libello, quem S. Eustochio Romae scripserat, post annos DECEM rursus Bethleem ora reserare. Est autem libellus ille epist. 22. quam ad an. 384. diximus pertinere. Rursus, ut paulo supra ex praefatione in Jonam animadvertimus, eo ibi ordine censetur, ut nonnisi ad hunc annum commode referri possit.

LIII. Scripta circ. idem temp. —Acceperat a Paulino Hieronymus suavissimas litteras, quae a principio amicitiarum (quod indicio est nullas prius utrinque missas fuisse) fidem probatae jam et veteris amicitiae praeferebant. Illis respondet hac epistola, qua cum pluribus ejus studium ac sciendi ardorem laudavisset, eum maxime hortatur, ut velit perfecte saeculo renuntiare, et divitiarum funem, qui eum adhuc detinebat, veluti naviculam in solo haerentem, praecidat magis, quam solvat: nimirum ut quae sibi supererant, possessiunculas omnino dimitteret, nec curaret quam sapienter venderet in pauperum usus, quando impedimento esse possent, dum caute et pedetentim recrastinat, et diem de die trahit. Cum igitur ex S. Paulini vita, ejusque epistolis tertia et quarta compertum sit, illum an. 394. dudum incepisse partem bonorum suorum vendere, seque terrenis rebus abdicare, facile ex superioribus colligas, ad eumdem hunc annum Hieronymi epistolam esse referendam.

LIV. Scripta sub fin. an. 394—Hujus aetatem epistolae quam ad Furiam scribit, ipse Hieronymus indicavit, cum Scio me, inquit, ante hoc ferme biennium edidisse libros contra Jovinianum. Enimvero, ut alibi nec uno in loco diximus ex praefation. commentarior. in Jonam, et suo loco fusius asserendum est, sub initium anni 393. eos contra Jovinianum libros S. Doctor composuit, quibus si ferme biennium addas, ad finem devenies 394. quem huic epistolae assignamus.

LV. Scripta circ. idem tempus. —Tres hac epistola quaestiones e novo Testamento explicat, quarum prima [Col. LXII] ex Matthaei Evangelio, duae reliquae ex Paulo ad Corinthios petuntur. Verum quod neque illam in Catalogo enumerat, neque in illa suos in Matthaeum commentarios citat, indicio est, et postquam de Illustribus Viris scripsisset, sive post an. 392. et antequam Matthaeum explanaret, id est ante 398. fuisse exaratam. Quippe ex Hieronymi more neutrum credi par est, vel Exegeticam Sacrarum litterarum epistolam, si tum temporis elucubrasset, caeteris accensere, vel si eamdem quaestionem suo loco exposuerat, nullam ejus operis mentionem injicere voluisse. Illud igitur ferme quinquennium, quod hisce terminis clauditur, certa hujus epistolae est epocha. Quod tamen proprius ad an. 394. eam dicemus pertinere, fecit doctorum hominum auctoritas, atque hujusmodi conjectura. Hier. dum ad epistolae finem de corporum resurrectione disputat, et sensu, quo Christus Deo Patri omnia, seque tandem ipsum dicitur subjecturus, nihil data occasione contra Origenem intulit, imo ea ferme interpretandi ratione usus est, qua se ostenderet in cavenda Origenis doctrina, quam postea culpare coepit, minus esse sollicitum.

LVI. Scripta circ. an. 394.—Cui e duobus annis 394. et 395. isthaec Augustini ad Hieronymum epistola sit ascribenda, non satis exploratum est. Et quidem facile inclinaret animus in annum 394. cum adhuc in Presbyterii munere Augustinus mereretur, sed ne diutius lectorem moremur, atque actum agere videamur, ipsa Benedictinorum Editorum S. Augustini in hanc rem argumenta subnectimus. Sub initium, inquiunt, hujus epistolae laudatur Alypius, episcopalem dignitatem post suum ab Hieronymo regressum jam consecutus. Porro Alypii profectionem in Palaestinam ad an. 394. revocat Baronius, promotionem ejusdem ad episcopatum in an. 394. Est igitur Epistola hoc anno 394. aut certe an. 395. scripta; non serius, cum eam Augustinus scripserit nondum Episcopus, ex Epist. heic 104. numero 2. Huc facit quod Hieronymi de Petro reprehenso a Paulo sententiam hic improbatam exagitat itidem Augustinus (tacito tamen auctoris nomine) in Libro de Mendacio, cap. 5. et 20. quod opusculum in Retractat. Lib. 1. inter illa, quae scripsit nondum episcopus postremo loco reponit.

LVII. Scripta sub fin. an. 395.—Cum ex hac epistola non modo illa, quam supra recensuimus Epiphanii, sed pleraque Origenianae causae momenta pendeant, negotium facessit in ejus Epocha certo asserenda doctorum hominum auctoritas, quam alibi nunquam expendimus, ne studiosum lectorem diutius moraremur. Tillemontius enim, ac Martianaeus ad an. 396. referunt; et conterraneus noster Card. Norisius biennio post scriptam arbitratur. Sed Norisium quod spectat, eum credo in errorem, illud induxit, quod ante XX. annos Eusebii Chronicon a Hieronymo latine versum falsa lectione deceptus legerit, cum ibi quindecim pro viginti, sive XV. pro XX. Romanis notis, quae facile in scribendo permiscentur, ac fallunt, omnino legendum sit. Illud enim in se operis suscepisse Hieronymum cum Constantinopoli esset an. 380. [Col. LXIII] tot tamque certis testimoniis constat, ut nemo unquam in dubium revocaverit. At si mendosam epistolae lectionem retinere voluerimus, jam non tantum ad 398. sed ad ipsum saeculi finem eam referre necesse sit: quod ab omni veritatis specie immane quantum abhorreat. Sed ab altera etiam opinione revocant nos subjecta rationum momenta. Enim vero quo tempore hanc epistolam Hier. scribebat, Hesychium virum consularem dudum ⁜ (a) Theodosius capitis supplicio damnaverat. Sed ipse Theodosius ann. 395. Januarii mensis die 17. fato functus est; nec ab eo lata in Hesychium capitis sententia, ut serius, nisi ad ejus mensis initium, utcumque potest intelligi. Circa idem igitur tempus, certe eodem anno, imo priore anni parte, ipsa haec epistola data est; nam dudum adverbium ita dicitur de exiguo tempore, et praecipue ex Hieronymi sensu, ac more, ut vix tum, ac modo praeteritum signet; nec si quando apud alios inferioris notae scriptores latius porrigitur, ad integrum tamen annum, et quod excurrit spatium significandum sumi unquam potest.

Ad haec reliqui etiam epistolae characteres in idem tempus apprime conveniunt. In toties laudata praefatione commentariorum in Jonam ipsi ad Pammachium Apologetico subditur, atque inter alia opera computatur, quae per triennium ab ineunte an. 393. elucubrata sunt, ut minime in nostra hypothesi necesse sit vim textui S. Doctoris inferre, quod ex praeconcepta opinione Tillemontius facit, ubi quadriennium pro triennio legendum monet, reclamantibus simul una cunctis Mss. atque editis libris et recta temporum ratione. Rursus si ubi de Chronici versione in hac epistola mentio est, in voce viginti lapsus agnoscatur quemadmodum oportere contendimus, et locum nostro periculo emendari, illa quoque Epocha isti optime consonabit, quod nimirum si annis 380. quindecim superaddas, conficies, quem epistolae assignamus 395. Ad extremum annus atque anni dimidium, quo Epiphanii superior epistola ex Graeco translata apud Eusebium latuit, unde haec Hieronymi initium sumit, perquam commode supputantur, ut plane immerito videas a Tillemontio, quod saepe facit, S. Doctorem de incuria in recensendis annis accusari.

LVIII. Scripta circ. eumdem an. 395.—Theodosii Panegyricam Orationem, quam modo Paulinus elucubraverat, cum legisset Hieronymus, plurimum laudat hac Epistola, quam ad ejus auctorem Paulinum misit. Hinc ex ejus Orationis epocha, non obscure licet ipsius epistolae tempus invenire, siquidem illam asserit Gennadius c. 48. fuisse a Paulino dicatam ipsi Theodosio, quem supra etiam animadvertimus, priori mense an. 395. supremum diem obiisse. Rursus non ante septembrem superioris anni 394. scriptam fuisse evincit ipsum Panegyricae Orationis argumentum, Victoriae nempe, quam de tyrannis Maximo, atque Eugenio Theodosius retulerat: quorum alter Eugenius, non prius eo mense devictus est, atque occisus. Ipsa igitur haec epistola, qua de ingenii felicitate in eo [Col. LXIV] opere exornando cum Paulino gratulatur, eique gratias agit, ad eumdem annum 395. fortasse tamen sub finem est referenda. Huc faciunt pleraque alia argumenta, atque illud praecipue, quod ex Vigilantio, qui sub epistolae finem laudatur, depromi solet. Hic enim, qui nunc dicitur discedere Palaestina, et fortasse litterarum ad Paulinum portitor fuit, aderat tamen anno superiori 394. exeunte, quo tempore subito terraemotu de noctis medio perterritus, ac nudus exiliens absque tunica, in aliorum conspectu oravit, quam illi turpitudinem Hieronymus exprobrat in eo libello, quem contra ipsum Vigilantium inscripsit.

LIX. Scripta an. 395. vel 396.—Inter alias e Novo Testamento quaestiones, quas Hieronymo enodandas proposuerat Marcella, ea erat secundo loco, quam se per transitum in ejus Opusculis legisse dicebat, quod Agni, qui stant a dextris, et haedi, qui stant a sinistris, Christiani essent, atque Gentiles, et non potius boni et mali. Cui Hieronymus, ut se hoc aliquando dixisse non recordari profiteatur, quantum tamen dictanti subito occurrit, in secundo volumine contra Jovinianum hoc super capitulo, sive de eo, quod in eamdem quaestionem cadit, ubi pisces mali a bonis piscibus separantur, se disputasse non inficiatur. Exinde vero non obscure licet argumentari, post unum saltem, atque alterum annum ab exaratis contra Jovinianum libris, Epistolam fuisse conscriptam, siquidem neque alia Opuscula quam quae in Praefatione in Jonam memorantur, et ab anno 392 ad 395. exarata sunt, videtur Marcella prae oculis habuisse, neque Hieronymus tum demum a se editos contra Jovinianum libros, quin imo non ita pridem vulgatos notat, ut rem animo repetenti locus occurreret.

LX. Scripta sub initium an. 396.—Ita hanc ad Heliodorum de Nepotiani morte epistolam an. 396. initio affingimus, ut neque ulterius differri, quod passim docti homines faciunt, neque rursus praeponi posse, certis argumentis credamus. In primis certo certius est, deberi illam eo circiter triennio concludi, quod ab exeunte an. 392. in praefatione commentariorum in Jonam ipse Hieronymus censet; non enim, si ad annum usque 397. cum Tillemontio producatur, jam triennium, sed quadriennium effluxerit. Nec minus exploratum est ante 396. prodire non potuisse, siquidem trium Consularium, Timasii, Ruffini, et abundantii miserabiles exitus, qui labente superiori anno 395. contigerunt, enarrat; et Abundantium quidem non Sidone, quo primum fuerat relegatus, sed Pityunte exulem notat; Ruffinus vero, quem priorem historici produnt ab altissimo fortunae gradu excidisse, non nisi die 27. novembris cecidit, atque occisus est. Quamobrem solemnis cavendus est error, in quem non satis bene intellectis S. Hieronymi verbis, plerique docti viri labuntur, dum ab eo dici putant hos illustrium virorum casus ante biennium accidisse; quod ille nequaquam dixit, sed cum Imperatorum conditionem deplorasset, ac vellet privatas etiam ruinas in testimonium adducere, eas quae biennium excederent, se missas facere profitetur, atque ut caetera praetermittat, suo proposito dicit sufficere [Col. LXV] trium nuper Consularium diversos exitus. Ad extremum illud etiam in rem nostram gravissimum argumentum videtur, quod nempe, cum tradidisset Hieronymus Orientem antea a malis, quibus aliae Romanae ditionis partes premebantur, fuisse immunem, statim subdit: Ecce tibi anno praeterito ex ultimis Caucasi rupibus immissi in nos non jam Arabiae, sed Septentrionis lupi tantas brevi provincias percurrerunt. His enim verbis apertissime innuit Hunnorum Gentes, quas, ut suae rebellioni prodessent, Ruffinus an. 395. in Imperii terras immisit, ut amplius dubitare non liceat Epistolam, quae sequentis anni dicitur, ad 396. esse revocandam. E contrario in eorum sententia, qui illam adhuc in 397. differunt, explicari nullo modo possit, qui dixerit S. Doctor Orientem superioribus annis praelia, atque incursiones barbararum Gentium minime expertum, cum ex Claudiano in Eutrop. l. 1. aliisque auctoribus constet Barbaros jam ab an. 395. Asiam ac Syriam fuisse late depopulatos.

LXI. Scripta an. 396. circ. fin. —Totus in eo est Hieronymus, ut calumniam Origenianae haereseos a se quam longissime repellat, ac Vigilantium acriter reprehendat, vaferrimum hominem, atque injuriosum, qui cum e Palaestina non ita pridem discessisset ficta reconciliatione amicitiae, in ipso itinere, quo patriam tendebat, inter Adriatici maris fluctus atque Alpes Cottias rursus os foetidum contra Hieronymum aperire ausus est, ejusque nomen late infamare. Ex quo ferme communis opinio est, cui nos quoque assentimur, huic anno 396. epistolam debere ascribi, quandoquidem constat, non nisi superiori 395. eoque ad finem vergente, Vigilantium e Palaestina evasisse; quod paulo supra in altera ad Paulinum Epistola innuimus.

LXII. Scripta an. 396. vel 397.—Annum quem huic ad Tranquillinum Epistolae tribuimus ex toto ferme contextu non incongruis argumentis eruisse nobis videmur. Origeniana causa turbas ciere in Ecclesia tum temporis incipiebat, et Romae ea demum de Origene quaestio erat, an penitus respuendus esset, cujus sententiae non nisi quidam Faustinus in testimonium adducitur, an vero juxta quosdam legendus ex parte. Hieronymus, qui alteram sententiam praeferre nequaquam dubitat, eos, qui in amorem Origenis nimium, vel in odium stomachi sui pravitate ducuntur, asserit maledicto prophetico subjacere: Vae his qui dicunt bonum malum, et malum bonum. Ad haec Oceanum repugnare illorum insaniae, qui se paterentur Origenianis erroribus decipi, tum primum, Tranquillino narrante, gaudet intelligere, dum ab erudito viro errantibus subvenitur. Oceanus autem jam a superiori anno 395. Bethlemo discesserat cum S. Fabiola, ac Romam regressus, quos imbuerat; Hieronymi sensus ac doctrinam explicavit. Nihil porro uspiam in epistola occurrit, quod notet factiones hominum pro Origenis nomine, aut de Ruffino querelas replicet, atque ejusmodi alia, quae in mox secuturis tertio quoque verbo ingeruntur.

LXIII. Scripta circ. an. 397.—Ex his, quae supersunt Hieronymi ad Theophilum epistolis, plures [Col. LXVI] enim interciderunt, ut suis locis monuimus, priorem locum tenere videtur isthaec brevissima, quae neque ante annum 396. neque post 399. revocari commode potest, sed illo ferme triennio, quodam veluti termino utrimque definitur, ut facilius tamen ad finem 396. vel sequentem 397. etiam ex aliorum Doctorum hominum calculis referendam censeamus. Nimirum cum esset inter Joannem Jerosolymitanum, ac Hieronymum dissensio, quae ex Epiphanii Epistolae occasione inceperat, diu noster sustinuit Theophilum, a quo dissidia componenda erant, erga se reticentem, ejusque silentium pro dispensatione habuit; nec tamen ab officiis cessavit, atque Evangelii Viduam duri Judicis interpellatricem est imitatus. Nunc vero acceptis tandem Theophili epistolis aegre patitur, se de ecclesiasticis canonibus moneri, cum sibi nihil esset antiquius quam Christi jura servare, nec Patrum transferre terminos: quibus verbis non, ut prima statim fronte videri potest, Pauliniani fratris ordinationem defendit, quam dissidii causam praetexebat Joannes, quod potissimum in sua Dioecesi ab alieno Episcopo consecratus fuisset, contra quam Canones jubent; sed verius semetipsum tueri vult, qui jam ab an. 394. cum Jerosolymitano episcopo non communicaret, qua in re sibi addit sufficere Romanam fidem Apostolico ore laudatam, cujus se esse participem Alexandrina Ecclesia gloriatur. Quod vero improbet Theophili consilium, qui remissius, atque in multa patientia contra Origenistas se gereret, affirmetque multis id Sanctis displicere, ne dum ille Paucorum poenitentiam praestolatur, nutriat audaciam perditorum, et factio robustior fiat; haec si cum Superioribus componantur, commodius quam anno 396. vel sequenti intelligi non posse facile sibi quisque persuadeat.

LXIV. Scripta an. 396. vel 397.—Ad hunc vel ad superiorem annum passim et jure merito referri solet isthaec ad Fabiolam epistola, postquam videlicet illa ingruentibus Hunnorum devastationibus, Bethleem, ubi aliquandiu constiterat, relicta, Romam regressa est; tunc enim in Urbe degisse eam, indicant haec in fine epistolae verba, ubi Tertulliani quemdam librum de vestibus Aaron in indice tantum vidisse se asserens, Si a vobis, inquit, propter celebritatem Urbis fuerit inventus, quaeso ne meam stillam illius flumini comparetis.

LXV. Scripta med. an. 397.—Antequam commentarios in Matthaeum scriberet datam hanc ad Principiam epistolam, haec nobis persuadent in Praefatione eorumdem Commentariorum verba ad Eusebium, Obsecro ut des exemplar, cum Romam veneris, Virgini Christi Principiae, quae me rogavit ut in Canticum Canticorum scriberem, a quo opere exclusus aegrotatione diuturna spem in futurum distuli. Quippe in hujus epistolae fine promiserat, si vita comes fuerit, explicaturum se illi totum Canticum Canticorum, quod cum aegrotatione quinque mensium (supr. tres dicit) impeditus perficere non potuisset, Eusebium postea rogat, ut se apud Principiam excuset. Ex quo illud etiam nobis compertum est, non ut alii ac praecipue Martianaeus sentiunt, eidem Eusebio cum Romam [Col. LXVII] proficisceretur, commendatam, ab eoque Principiae redditam ipsam epistolam (tunc enim quod in Canticum canticorum, quemadmodum illa rogaverat, non scripsisset, eamdem aegrotationem Hieronymus causari debuerat, quod tamen minime facit); sed antequam Eusebius discederet missam per alium quempiam, atque adeo aliquot saltem ante aegrotationem menses, puta sub anni 397. medium, fuisse exaratam.

LXVI. Scripta circ. fin. an. 397.—Tota temporis ratio, qua vera hujus epistolae aetas asseritur, ex LXXVII. illa quae de morte Fabiolae inscribitur, repetenda est; ibi enim Hieronymus ante ferme biennium Pammachio suo, pro subita peregrinatione Paulinae, hanc se epistolam testatur dedisse. Quamobrem cum certo certius sit, ut suo loco ostendemus, illam de morte Fabiolae anni 399. aestati esse tribuendam; ut verum sit ferme biennium antea excurrisse, puta decem supra annum menses, hanc de Paulinae obitu satis erit anni 397. postremis mensibus assignare. Huic hypothesi cum caetera apprime quadrent, illud etiam suffragatur, quod necdum Hieronymianae aegrotationis ulla fit mentio.

LXVII. Scripta an. 397.—Hae secundae sunt Augustini ad Hieronymum litterae, quibus statim in exordio gratiam habet, quod pro subscripta salutatione plenam sibi epistolam reddidisset. Scilicet cum anno superiore Hipponensis episcopus alterius cujusdam ex Africa epistolae subscribens Hieronymum officiose salutasset, hic per quemdam Asterium Diaconum, qui tunc in Occidentem navigabat promptum reddidit salutationis obsequium, peculiaribus ac plenis litteris, quae heic innuuntur, et quibus haec, de qua agimus Augustini responsio destinata est. Nam illas Hieronymi hodie non est invenire, ac tantum ex hujus responsionis n. 9. de Origene, ejusque erroribus data occasione locutas fuisse alii argumentantur. Ut vero priorem, quam supra recensuimus Augustini epistolam ad Hieronymum non detulit Profuturus, qui dum se itineri parat, episcopus creatus est: ita neque hanc alteram Paulus, qui navigationis in Palaestinam consilium mutavit, quod causae fuit, ut prius haec per Italiam vulgaretur, quam ad Hieronymum perveniret: qui alio, nempe Sisinnio Diacono deferente accepit, atque animo offendendi scriptam contra se, atque in vulgus editam putavit. Hinc quo data sit tempore, facile investigatur; etenim illam Sisinnius invenerat, ut ex CV. constat, inter caeteros Augustini tractatus non in Africa, neque apud ipsum Augustinum, sed in insula Adriae, anno ad summum 398. nimirum ante ferme quinquennium, quam Hier. ipsam CV. scriberet, quae anni est 403, ut suo fusius loco ostendemus. Porro ut in Italiam mutato consilio trajiceret Paulus, epistolam proderet, eaque in lucem edita caeteris Augustini tractatibus admisceretur, brevius anno intervallum putari vix potest, neque adeo serius an. 397. ipsa epistola ascribi. Id rursus intelligimus ex alia ejusdem August. quae heic est CIV. haud commodo satis praeponi posse, cum ab ipso jam episcopo dictata sit, quod ille haud obscure [Col. LXVIII] monet, cum primas dicit litteras, sive quae heic CI. censentur, a se adhuc presbytero praeparatas, ut posteriores ab episcopo intelligas profecisse. Compertum vero est, eum non ante finem superioris an. 396. imminente Domini Natali Episcopum fuisse ordinatum.

His Augustini litteris Benedictini editores, illas Hieronymi praeponunt, quarum initium est, Anno praeterito per fratrem nostrum Asterium; atque iis quoque annum assignant 397. Eorum tamen conjecturae cum nobis haud satis probentur, eam epistolam loco movimus, distulimusque ad num. CIII. et annum usque 402. ad quod tempus cum devenerimus, firmiora, ut nobis videntur, argumenta proferemus, quibus adducti alium ordinem constituimus. Vid. etiam infra epist. CXI.

LXVIII. Scripta an. 397.—Heraclius Diaconus, quo nuntiante, Hieronymus intellexerat Castrucium sui cupiditate Cissam usque venisse, cum e Palaestina Pannoniam regrederetur harum portitor litterarum ad Castrucium fuit. Porro eum Diaconum, hoc anno 397. miserat Bethleem Amabilis quidam episcopus Pannoniae, ut videtur regionis, ut explicationem decem Isaiae Visionum, quam alias ipse ab Hieronymo postulaverat, praesens ille impetraret: quae sic in earumdem praefatione ad Amabilem ipse exponit S. Doctor: Misisti hoc anno filium nostrum Heraclium Diaconum, qui me manu conserta in jus vocaret, et promissum per momenta opus exigeret. Exinde illud nobis videtur jure confici, ejusdem scilicet anni esse epistolam, cui Visionum interpretatio tribuitur, siquidem unus idemque est, qui utrumque opus impetravit, atque uno tempore deferendum suscepit. Quod enim iterum sequenti anno Heraclius Bethleem contenderit, ut in recensendis ad Vitalem litteris suo loco exponemus, id intelligi nequaquam potest ad hanc Castrucio inscriptam epistolam pertinere; quandoquidem Hieronymus, quem ex Oriente discedens Heraclius sperare jusserat, ut illuc iterum reverteretur, Castrucio scribit fore ut eum libenter suscipiat, si cum denuo sanctus Diaconus Palaestinam venisset, illo comitante ac duce uteretur. Quod vero spectat ad decem Isaiae Visionum commentaria, non est ambigendi locus, quin eidem tempori sint ascribenda, quo primum Heraclius e Palaestina regressus est. Etenim quando e Pannonia rursus Orientem adnavigavit, et Vitalis Presbyteri litteras ad Hieronymum detulit, his iste respondens, Prophetiam Isaiae memorat, quam inter decem Visiones nuper interpretatum se dicit. Ad haec, in alia etiam ad Lucinium epistola, quam certis argumentis ad annum 398. referendam ostendemus, Visiones Isaiae valde obscurissimas testatur se nuper historica explanatione disseruisse. Quamobrem si istarum ad Vitalem ac Lucinium epistolarum legitima est epocha, quam constituimus an. 398. tum aliis argumentis, tum praecipue ex longa aegrotatione, qua per id temporis Hieronymus detentus est, certo inde conficitur decem Visionum librum, qui ibi nuper dicitur explicatus, ad superiorem annum 397, esse revocandum, [Col. LXIX] atque adeo ipsam quoque, cujus gratia haec hactenus disputata sunt, epistolam ad Castrucium, utpote quam ejusdem omnino temporis esse demonstravimus, eidem anno debere ascribi.

LXIX. Scripta circ. an. 397.—Post Oceani cum Fabiola regressum ex Oriente Romam, qui in annum incidit 396. ac rursus ante priorem Apologiae librum contra Ruffinum, qui anni 402. initio tribuitur, certo certius haec epistola data est. Primum ipsa nominis inscriptio probat. Alterum haec ex illo apologiae libro verba: Audio objici mihi Chrysogono sectatore ejus (Ruffini) cur in baptismate dixerim universa peccata dimitti, et mortuo bimarito, novum virum in Christo resurgere . . . cui brevi sermone respondebo. Habent libellum, quem in crimen vocant, illi respondeat, hunc sua disputatione subvertat, et scripta scriptis arguat. Verum cum minime expeditum sit affirmare, cui proprie ex intermediis annis sit assignanda, priori 397. dedimus doctorum hominum auctoritate adducti, cum pleraque omnia huic hypothesi non male quadrent.

LXX. Scripta fort. an. 398.—Quaesierat ab Hieronymo Magnus, cur in suis ille opusculis saecularium litterarum exempla admisceret, quasi candorem Ecclesiae ethnicorum sordibus pollueret. Cui ille postquam tota epistola respondit, quaestionem tamen a Calpurnio Sallustiano, quo nomine Ruffinum notat, per Magnum sibi proponi sentit, eamque suspicionem in primo contra Ruffinum eumdem libro satis aperte confirmat, Nimirum, inquiens, iste est Calpurnius Sallustianus, qui nobis per Magnum Oratorem non magnum moverat quaestionem. Porro ut haec in mentem Hieronymi suspicio veniret, ac sin vere, probabili saltem argumento dixerit, necesse est aut certe verosimillimum, ut qui Magno movendae quaestionis auctor credebatur, Ruffinus Romae jam degeret, cum ipsa epistola data est. Ex duobus vero annis, nimirum 397. ac sequenti 398. quibus ille post reditum e Palaestina sub Siricio moratus est Romae, alter commodior videtur, cui ad propositam quaestionem isthaec epistola ascribatur.

LXXI. Scripta an. 398.—Quod circa Quadragesimam hujus anni 398. ad Lucinium Epistolam revocamus, haec nobis persuadent Hieronymi de se verba: Ego longo tentus incommodo vix in diebus Quadragesimae, quibus Notarii proficiscebantur, respirare coepi. Haec nimirum aegrotatio iisdem temporis characteribus praenotatur cum illa, quam cum in Matthaeum Commentarios scriberet ad Eusebium causatur, imminente, inquit, jam Pascha, dictare me cogis, cum scias me ita tribus mensibus languisse, ut vix nunc ingredi incipiam. Et paulo post, sive sub ejusdem anni finem, cum ad Evangelum scriberet de Melchisedech: Ego, ait, post longam aegrotationem, vix in Quadragesimae diebus febri carere potui, et cum alteri me operi praepararem, paucos dies, qui supererant in Matthaei expositione consumpsi. Porro compertum est ex ipsa in Matthaeum praefatione, eos commentarios Eusebio Cremonensi ab Hieronymo inscriptos, cum ille ex Oriente Romam proficisceretur, atque hanc sibi ab illo subito navigaturus [Col. LXX] quasi sitarciam dari voluerit. Nec minus exploratum est, ex tertio Apologiae Libro contra Ruffinum, Eusebii profectionem Roma anno 398. contigisse, siquidem post annum, ex quo isthuc Ruffinus advenerat, collocanda est. Igitur ad ejusdem anni 398. aprilem, die enim ejus mensis 18. eo anno Pascha dicitur incidisse, in Matthaeum Commentarii referendi sunt, ac tres menses, quibus jugi languore Hieronymus laboravit, a superioris anni circiter Decembri supputandi. Quae cum ita sint ipsa haec ad Lucinium Epistola, quae iisdem notis insignitur, eamdemque praefert aegrotationem, quae sub Quadragesimae dies utcumque permisit respirare, ad ejusdem anni 398. priorem partem, puta ad Aprilem mensem non immerito est referenda. Ad haec decem Isaiae Visiones valde obscurissimas heic dono ad Lucinium mittit, quas nuper testatur historica explanatione disseruisse, quae altera temporis nota ex superioris epistolae 68. chronologicis rationibus impendio constabit.

LXXII. Scripta eodem an. 398.—Quemadmodum superior epistola, quae post nuper historica explanatione donatas decem Isaiae Visiones, scripta, anni tamen 398. esse constituitur, ita haec omnino, quam ad Vitalem dedit Hieronymus, cum, ut ipse prodit, eamdem Prophetiam decem Visionum nuper esset interpretatus, ad idem anni tempus est referenda, nisi ea quae ad superioris asserendam Epocham urgemus, argumenta nos fallunt. Caeterum cum Vitalis quaestionem, ut hic n. 1. dicitur, ad Hieronymum detulisset Heraclius Diaconus, is nimirum, quo de plura dicta sunt in recensenda ad Castrucium epistola; Hieronymus vero dum Vitali respondet, decem illas Isaiae Visiones a se nuper explicatas memoret (quas supra ostendimus Heraclium sibi commendatas ad Amabilem detulisse) hinc probe conficitur alteram ejus Diaconi profectionem in Palaestinam heic indicari, quae hoc anno 398. contigerit.

LXXIII. Scripta eodem an. 398.—Non multo post exaratos in Matthaeum Commentarios haec ad Evangelum epistola prodiit, quod quidem ipse Hieronymus satis declarat his verbis: Ego post longam aegrotationem, vix in Quadragesimae diebus febri carere potui, et cum alteri me operi praepararem, paucos dies, qui supererant in Matthaei expositione consumpsi, tantaque aviditate studia omissa repetivi, ut quod exercitationi linguae profuit, nocuerit corporis valetudini. Non est itaque opus, ut vera epistolae aetas eluceat, nisi aliquot menses Commentariis in Matthaeum superaddere, quibus, dum omissa Hieronymus studia avidissime repetit, in morbum, ex quo vix tunc convalescere inceperat, relapsus est. Cum vero eos Commentarios supra ex eorumdem Praefatione, atque Eusebii Cremonensis in Occidentem profectu, ad hujus anni 398. Aprilem constituerimus, facile est intelligere ad anni medium epistolam pertinere.

LXXIV. Scripta sub fin. an. 398.—Hanc Epistolam Hieronymus in lectulo decumbens, longaque aegrotatione confectus vix Notario celeriter scribendam dictavit. [Col. LXXI] Rursus sub epistolae finem duodecim menses enumerat, quibus jugi languore confectus est. Porro hos menses ab anni superioris 397. Decembri esse supputandos facile constabit, si hanc animadvertas eamdem esse aegrotationem, quam in Praefat. Commentar. in Matthaeum, trium mensium dicit tunc a Quadragesimae diebus, seu Martio mense rursum rationem miens, tum in epistola ad Evangelum, et in superiori ad Lucinium continuo memorat. Nempe Sanctus Doctor. cum hoc anno diebus Quadragesimae respirare tantillum coepisset, propere Matthaeum interpretatus est, tum omissa studia tanta aviditate repetivit, ut, quemadmodum in epistola ad Evangelum ipse testatur, quod ei linguae exercitationi profuit, nocuerit corporis valetudini. Hinc statim in febrim et languorem, ex quo non bene convaluerat, relapsus, eo usque ad anni finem continenter laboravit: unde ipsum mensem, et quod excurrit Quadragesimae, nunc inter eos computat, quibus jugi aegrotatione confectus est: atque adeo verissime ad novembrem hujus anni 398. quo tempore datam hanc epistolam arbitramur, dixerit se duodecim menses languisse.

Sed ne levi conjectura haec a nobis constitui videantur, praesertim cum neminem sciamus, qui certam Epocham huic Epistolae hactenus attribuerit, aut Hieronymianam hujus temporis aegrotationem recte distinxerit, novum hujusmodi argumentum proponimus. Eo certe tempore data est haec Epistola, quo Cremonensis Eusebius Romae erat, et Ruffino Romanae Ecclesiae presbytero junctus, Hieronymi nomen late celebrabant. Id perspicue ex Hieronymi verbis liquet, statim initio, ubi Gaudeo, inquit, quidem super testimonio erga me Sanctitatis tuae, et amore sancti presbyteri Eusebii, nec dubito quin me publice praedicetis. Porro iste Eusebius, qui Romam, ut superius probatum est, ad anni 398. medium advenit, non nisi per ferme biennium ibidem moratus est; anno enim 400. circa medium, Mediolanum perrexisse, tum aliis argumentis constat, tum praecipue ex quadam Anastasii epistola ad Simplicianum, quam nobis sorte datum est in Mediolanensi Mss. invenire, et Hieronymi epistolis suo loco accensebimus. Igitur cum evagari ultra illud ferme biennium, quo cremonensis presbyter Romae degit, ea, quae de ejus cum Ruffino conjunctione retulimus, non permittant, unum relinquitur, ut probemus, anno insequenti 399. et 400. Hieronymi tam longam aegrotationem, quae praecipuum hujus epistolae characterem tenet, convenire non posse; atque adeo ad superiorem 397. cui optime quadrat, omnino esse referendam. Quod ut facile compertum sit, satis erit, ea ipsa, quae haud pauca per id temporis Hieronymus scripsit, inspicere, in quibus nulla unquam aegrotationis est mentio, nullum vestigium. Qui autem fieri potuit, aut credere par est, ut qui per integrum annum jugi languore decumbens in lectulo conficiebatur, continuo litteras daret, nec unquam aegrotationem suam causaretur; nunquam admoneret, non se propria manu scribere, sed notariis dictare, nec [Col. LXXII] tandem quod ad scribendum quietis aliquid temporis nactus esset? Haec si quis sibi in animum inducat, hospes sit in Hieronymi lectione, nec, ut alia sexcenta omittamus, noverit superiora exempla, ubi singulis ad Eusebium, Evangelum, ac Lucinium litteris, eos latere non sinit, ac prudenter causatur trium mensium incommodum, quo tentus fuerat. Ad haec quaedam per id temporis Hieronymus elucubravit, quae omnino, si febri aestuaret, eaque aegrotatione detineretur, persequi non potuisset. Hujusmodi sunt Origenis Libri περί Αρχῶν , quos Pammachio, atque Oceano, vel sub finem an. 399. vel sub quadrigentesimi initium, enixe petentibus Latinos fecit accuratissime reddens auctoris sensum, ac verba, ut versioni eorumdem librorum paulo ante a Ruffino adornatae responderet, et, contentione facta, de Origenis mente, atque erroribus certo judicaretur. E contrario haec et pleraque omnia apprime consonant in nostra hypothesi, in qua continenter in ejus anni epistolis, quas, ut per valetudinem licuit, pauciores dedit, illam aegrotationem memorari, tum ad mensem usque duodecimum, nullis interpositis scriptis, deduci satis recta ratione ostendimus, ut ad anni 398. finem, quo etiam tempore sospitati redditus est Sanctus Doctor, epistolam hanc revocare non dubitemus.

LXXV. Scripta circa an. 399.—Inter caetera, quae ob Lucinii Theodorae mariti mortem Hieronymus dolet in hac epistola, illud in primis queritur, non se meruisse ejus viri videre faciem, quem in brevi tempore Bethleem venturum esse credebat. Ex his tametsi paucis verbis, et quae certam epocham innuere non videantur, commode satis conficimus, hanc ab ea, quae ad Lucinium data est, unius circiter anni spatio distare, nec facile serius esse differendam. Nam cum Hieronymum inter ac Lucinium non nisi semel, idque anno superiore, epistolare officium intercesserit: neque adeo, nisi iis litteris, Jerosolymam adeundi hic Hieronymo spem fecisse credendus sit, quod nunc ait S. Doctor se speravisse fore, ut eum brevi in santis locis complecteretur, facile post annum dici intelligitur, hoc scilicet insequenti 399. cui epistolam assignamus.

LXXVI. Scripta per idem tempus. —Sub idem tempus data est haec ad Abigaum, in qua Sanctam, inquit, filiam meam Theodoram sororem beatae memoriae Lucinii per se commendatam, meo sermone commendo, ut in coepto itinere non lassetur; sed ad terram sanctam multo per Eremum labore perveniat, atque alia his similia, quibus indicatur, eam haud multo ante perfectionis viam inivisse.

LXXVII et LXXVIII. Scriptae circa fin. an. 399.—Ad hujus anni 399. partem, quae ad finem vergit, duas quoque istas epistolas pertinere, huncque inter se habere ordinem quem constituimus, testis est ipse Hieronymus. Priorem enim de morte Fabiolae cum scriberet quartae aestatis circulum evolvi dicit ab eo tempore, quo Nepotiani Epitaphium scribens, quidquid habere potuerat virium in illo tunc dolore consumpserat. [Col. LXXIII] Illud autem Epitaphium anno 396. primo statim initio consignandum, neque serius tantillum differi posse certis adeo argumentis probavimus, ut si aestates inde computari debeant, illa ejus anni in censum prima sit revocanda, et quarta demum haec sit anni 399. cui ipsam hanc epistolam assignamus. Neque enim Hieronymus, sicut revera de Fabiolae, ita etiam de Nepotiani morte se innuit sub aestatem scripsisse, sed tantum quartae aestatis circulum volvi dicit, ex quo illud operis composuerit: quod tamen primis, ut ita dixerim, ejus anni diebus elucubravit. Rursus ante hoc ferme biennium Pammachio pro subita peregrinatione Paulinae, epistolam indicat a se datam; quae cum ad anni 397. finem commode satis referatur, hanc 399. ut illi temporis notae respondeat, ascribere necesse est.

Quod vero aliam, quae Fabiolae ipsi inscribitur, epistolam spectat, eam ideo heic loci subnectimus, quod, etsi pridem, cum nempe ipsa Fabiola Bethlemi esset, scribi fortasse inceperit, usque tamen in praesens tempus, post ejus scilicet mortem, Domini voluntate dilata est, quod Hieronymus tradit. num. 8 hanc reddens memoriae illius, ut Sacerdotalibus prioris ad se voluminis induta vestibus per mundi hujus solitudinem gauderet, se ad terram repromissionis aliquando venisse.

LXXIX. Scripta an. 399. aut 400.—Ut certius haec epistola temporum characteribus careat, haud temere tamen communi Doctorum hominum sententia circa an. 400. data censetur. Certe post 401. differri haud commode potest: etenim haec illa est Salvina, quae primas Chrysostomo deferebat, eique summa in Christo necessitudine juncta erat, ut cum ille Constantinopolitanam sedem dimittere compulsus esset, ingressus Baptisterium, quemadmodum Palladius tradit, eam ad se vocarit Salvinam beati Nebridii conjugem, quae viduitatem suam praecipua virtute, et honestate decorabat. Chrysostomus vero cum Origenistas Nistriae monachos suscepisset, jam ab eo tempore male apud Hieronymum audiebat, qui cum e Theophili partibus staret, praeconcepta in cum opinione est imbutus. Exinde autem minime est verosimile per id temporis datas ad eam litteras, quam una cum Joanne sentire de Origene non immerito suspicaretur. Sed neque ante 395. censeri ullo modo potest, quandoquidem in epistola ad Hedibiam: Quomodo, inquit, Vidua vivere debeat . . . . . . nos in duobus libellis, quos ad Furiam, et Salvinam scripsimus plenius dictum putamus. Porro ad Furiam epistolam, quae isti praefertur, ad anni 394. finem spectare jam supra ostendimus. Ex his igitur quinque circiter annis, quos intra vagari haec ad Salvinam posset, cui affigeretur, longe commodior postremus visus est; quod Salvinae mater Constantinopoli apud filiam fuisse, dum scriberet indicetur. Certe, inquit, cum tecum sancta sit maer, et lateri tuo amitta haereat virgo perpetua, etc. Illa autem non nisi post Gildonis mariti sui mortem an. 398. Constantinopoli trajecisse credenda est, quam tamen ab uno, aut altero anno jam affuisse ex iisdem verbis pronum sit opinari.

[Col. LXXIV] LXXX. Scripta quiaem an. 398. sed aliquanto post ad Hieron. delata. —Praefatio quidem Ruffini in περὶ Αρχῶν Origenis librum a se Latine explicatum, tametsi pro epistola ad Hieronymum haberi non possit, heic tamen loci ponitur, quod cum in ea se figuratis laudibus exornari Hieronymus senserit, ac pro Origenis Patrono adduci in testimonium, illi respondere coactus sit, ut hominum suspiciones purgaret, quod datis ad Ruffinum ipsum litteris fecit. Hic igitur Ruffinus an. 397. ex Oriente Romam advenerat, quod ut nemo in dubium vocet, Eusebius Cremonensis, quem anno insequenti 398. sub Paschae dies Palaestina Romam aliis argumentis ostendimus discessisse, in Apolog. lib. 3. post annum a Ruffini peregrinatione profectus dicitur. Ibi ille cum fere biennium substiterit, puta ab Aprili mense 397. ad usque Septembrem insequentis 398. primum Apologiam Pamphili pro Origene Latinam fecit, tum ipsum Origenis opus de Principiis pariter Latine vertit, unde tota dissidii occasio, atque ingens in Ecclesia incendium exortum est. Duos ejus operis priores libros Quadragesimae diebus propere interpretatus, reliquos paulo tardius explicuit; quod indicio est, huic anno 398. interpretationem esse tribuendam, siquidem ante superioris anni Quadragesimam hyemali tempore, atque invio mari Romam annavigasse, tum illud operis confecisse minime credi par est. Interim divino consilio factum est, ut hi Libri, quos caute intra domesticos parietes Ruffinus servabat, ad Eusebium pervenirent, qui totis viribus impugnare blasphemias, venenum, quod latebat, in vulgus prodere, ut simpliciores caverent, et Hieronymum admonere, ut suspicionem, in quam ea praefatione trahebatur, purgaret. Haec vero, ut citius, sub anni exitum peragi potuerunt; nam Ruffinus, qui ante Novembrem, quo Siricius P. diem obiit, communicatorias ab eo litteras satis caute impetraverat, Aquileiam contendit, et Invectivarum lib. 1. de Eusebio conqueritur, quod elegisset absentem se lacerare quem potuisset gravius confutare praesentem.

LXXXI. Scripta an. 399.—Ad annum haec pertinet 399. cujus assertionis praecipua argumenta sunt. Primum quod citius hoc anno, aut certe elapsi postremis mensibus, ruffinianae praefationis, ad quam haec responsio destinata est, exemplaria ab Urbe accipere potuisse Hieronymus non videatur, quemadmodum ex rerum ab Eusebio gestarum serie, quam supra exposuimus, compertum est. Alterum, quod heic jam non dubitet S. Doctor Ruffinum spiritualium parentum, Chromatii atque Eusebii, desiderio ad patriam revocatum: qua de re sicut ante superioris anni finem certior ipse fieri non potuit ob locorum distantiam, a quibus haec mittebantur, ita non nisi post aliquot saltem menses ab ejus reditu certo affirmaverit. Sic autem rationes inimus, ut non ante ejus anni Septembrem Ruffinus discesserit, ac vere de Eusebio dixerit, se ab eo potuisse praesentem gravius confutari, quem absentem lacerare maluisset. Ad haec si legitima supputatio est, qua aegrotationem Hieronymi anno superiore exposuimus, necesse est, ut ab aliquot jam mensibus convaluisset, cum haec ad Aquileiensem [Col. LXXV] presbyterum scripsit, quando neque incommodi, neque receptae valetudinis mentionem facit.

LXXXII. Scripta circ. an. 399.—Ex toto ferme contextu clucet scriptam hanc fuisse paulo post, eodem tamen anno, quo longiorem de eodem argumento, seu contra Joannem Jerosolymitanum, Tractatum ad Pammachium misit, quem in Opusculorum serie cum dabimus, ad an. 399. pertinere ostendemus, ac doctorum hominum argumentis, qui in aliud atque aliud tempus distulerunt, faciemus satis. Sed duo interim momenta operae pretium videtur exinde proferre in medium, ut quod certo constitui postulamus, suis rationibus utcumque non careat. Primum itaque est, quod Commentarios in Ecclesiastem, et explanationem epistolae ad Ephesios, a se ante annos ferme decem concinnatam tradit; quos, ut de Commentariis tantum dicamus, circa annum 390. adornasse idem ipse testatur tum alibi, tum praecipue in eorumdem praefatione ad Paulam et Eustochium, ubi, post ferme quinquennium, ex quo Roma evasisset, istud se operis suscepisse, planissime indicat. His porro si ferme decem adjunxeris, annus efficitur 399. Alterum, quo idem annus colligitur, argumentum inde petimus, quod sub Opusculi finem se dicit ante annos tredecim Antiochiam celeberrimam urbem deseruisse, ut in agris, ac solitudine adolescentiae deflens peccata, Christi in se misericordiam deflecteret. Enimvero, non nisi ab exacto anno 386. hi tredecim supputari ullo modo possunt, siquidem usque ad superioris 385. Augustum mensem Romae eum constitisse compertum est; quo tempore cum in Orientem annavigasset, aliis subinde regionibus peragratis, tum demum substitit Antiochiae: quam urbem ideo se indicat deseruisse, quod in ejus Ecclesia, ad quam ob ordinationem pertinere videretur, cum splendide posset munere Sacerdotii defungi, maluit agros ac solitudinem appetere, ut adolescentiae peccata poenitentia deleret. Tredecim ergo annis 386. superadditis, exoritur 399. qui illi Tractatui assignandus est; idemque ipsi ad Theophilum epistolae tribuendus, quae et paulo post data est, ut tota orationis series et contextus probat, et quadringentesimum non attigisse persuadent quae de Isidoro Alexandrino presbytero ibidem dicuntur, quem initio sequentis anni damnatum intelligemus. Nihilo tamen secius videtur ordine praeponenda duabus praecedentibus hoc tamen ipso anno 399.

LXXXIII et LXXXIV. Scriptae an. 400.—Priores amicorum Pammachii et Occani ad Hieronymum litterae, quandoquidem pronum est opinari datas paucis mensibus ante Hieronymi responsionem, quam subnectimus, ex hac ipsa aestimandae sunt. Haec porro ad annum hunc 400. revocanda est, hoc, ut nobis videtur ineluctabili argumento, quod dum epistolam de Seraphim, et Calculo ad Damasum heic citat numero 3, eam ante viginti annos editam profiteatur. Jam vero nemo, opinor, in dubium vocabit, quod nos certis adeo rationibus suo loco ostendimus, eam epistolam ad an. 381. medium debere ascribi, cum nempe Constantinopoli apud S. Gregorium ejus urbis Episcopum [Col. LXXVI] Hieronymus degeret. Sed viginti annos, quos numerat, incoeptos, non vero exactos par est intelligere: partim quidem quod medium 381. in censum putet, partim vero, quod numero utatur rotundo; nam certo certius est ex rerum serie, ipsoque epistolae contextu, eam ante damnatum in Alexandrina Synodo Origenem, hoc anno prodiisse. Hinc tamen est, quod mallemus Pammachii, atque Oceani litteras ad superiorem 399. exeuntem revocare, ut nimirum aliquot menses intercesserint ad Hieronymi responsionem, quibus ille Origenis libros de Principiis Latinos facere, eosque una cum hac epistola mittere potuerit Romam.

LXXXV. Scripta an. 400.—Earum, quae ad Paulinum scriptae habentur, ordine postrema est. Ea Hieronymus se apud S. Presbyterum excusat, quod Danielem, ut se facturum promiserat, explicare per tempus non potuerit: et Libros, inquit, περἶ Αρχῶν nuper, Pammachio nostro jubente, interpretatus sum . . . . quo detentus opere implere non potui, quod promiseram tibi, et Danielem nostrum rursum comperendinavi: tum num. 4. sub finem ab ipso procinctu, et interpretationis exordio supradicta necessitas me retraxit. Hinc nemo neget hanc Epistolam brevissimo intervallo secutam esse libros Origenis, quos modo sub hujus anni 400. initium Latine explicatos diximus, eamque interpretationem cum superiori epistola ad Pammachium missam.

LXXXVI. LXXXVII. LXXXVIII. LXXXIX. XC et XCI. Scriptae an. 400.—Subsequentium sex Epistolarum, quanquam facile idem omnibus annus natalis sit, sive tempus inter an. 400 et 401. ordo tamen praeposterus in eo est, quod LXXXIX. Theophili caeteris praeponenda videatur.

Una eademque in his sex epistolis temporis nota est, et character, nimirum Origenis, ac furiosorum hominum, qui Origenis haeresim in Nitriae Monasteriis serere, ac fundare cupiebant, damnatio in Alexandrina Synodo, quae Theophili in primis opera sub hujus anni 400 initium coacta est. Praeterea omnes datae sunt (quod ex earum contextu perspicue liquet) antequam Synodicam ejus Concilii epistolam Graece a Theophilo scriptam Hieronymus Latinam faceret, quod ille paulo post hujus anni medium executus est, ut certis argumentis mox adducendis ad seq. epist. ostendemus. Prioribus itaque septem ad summum, aut octo mensibus comprehenduntur, atque illis adeo hic a nobis ordo constitutus est, quem concinniorem ex eo, quem inter se habent respectu, arbitrati sumus, ac res ipsa visa est postulare.

XCII. Latine reddita an. 400. post med. —Hanc, quae hactenus temporum injuria intercidisse credebatur, Theophili Synodicam epistolam ad Palaestinos, ac Cypri Episcopos, Latine redditam ab Hieronymo diximus post medium anni quadringentesimi. Hujus assertionis illud palmare est argumentum, quod ex tertio S. Doctoris Libro contra Ruffinum desumitur, quem Librum nihil dubium est circa medium anni 402. fuisse exaratum. Nempe ibi dum ex ordine Hieronymus [Col. LXXVII] memorat, quae antea ex Theophilo per ferme biennium, esset interpretatus, primo statim loco ponit Synodicam, deinde Paschalem an. 401. contra Origenem, illiusque Discipulos, tum alteram insequentis anni adversus Apollinarium, et eumdem Origenem; nec aliud se profitetur Theophili Operum transtulisse. Ut igitur perspicue constet ex ordine, quo singulae recensentur, ad annum quadringentesimum hanc pertinere, quae caeteris loco praecedit, id tamen commodius inita ratione intelligitur, ut verum sit ferme biennium excurrisse, quod aliter constare non poterit.

XCIII. XCIV. et XCV. Latine redditae, aut scriptae paulo post superiorem. —Causas, quibus tres istas epistolas, quarum priores duae tantum Hieronymum interpretem habent, Hieronymianis tamen accenseamus, reddidimus superiori praefationis parte, quas recolere heic loci non vacat. Sed quod temporis Epocham singularum spectat, eae satis concinne cum superiori Synodica cohaerent, atque inter se connectuntur, ut eidem anno quadringentesimo circiter, esse tribuendas non dubium sit. Nimirum priores duae Theophilo, ejusque epistolae directo respondent, nec dubitandi locus est, quin id brevi intervallo, imo quam citissime fecerint Dionysius, ac Synodi Jerosolymitanae Patres, tum pro rei magnitudine, de qua agebatur, tum etiam, quod ex earum contextu, magna id eos sollicitudine praestitisse colligitur. Verum illa, quam Anastasius Papa ad Simplicianum, haud dubium quin Mediolanensem Episcopum, dedit, fasiori indiget probatione, ut ad idem tempus referri [Col. LXXVIII] constet. Eam ille conventus litteris memorati (Theophili) scripsit, et per Eusebium Presbyterum, qui sibi quaedam obtulerat Capitula blasphemiae ex Origenis Libris excerpta, deferendam commisit. Hic porro Eusebius non alius est ab illo Cremonensi celebri Hieronymi amico, ac Origenis fautoribus perquam infenso, quem Romae ab anno 398. medio vidimus constitisse, atque inde post ferme biennium discessisse, intelligimus tum aliis argumentis, tum praecipue ex primo Invectivarum Ruffini Libro, ubi eum. Mediolani cum esset, de quadam commentitia Origenis sententia impugnasse se dicit. Tunc igitur Eusebio Mediolano proficiscenti epistolam commendaverit Anastasius, quae ideo anno quadringentesimo sit ascribenda. Sed idem tempus clarius fortasse evincitur ex ipsa Simpliciani persona, cui epistola destinatur. Ille enim, ut ex Mediolanensis Ecclesia monumentis compertum est, cum XVIII. Calendas septembris obierit, docti Viri eum mensem anni hujus quadringentesimi esse facili argumento demonstrarunt. Nam anno insequenti 401. post Consulatum Fl. Stiliconis viri clarissimi, XVI. Calendas Julias, Venerius, qui Simpliciano successit, Mediolanensis Episcopus memoratur in codice Canonum Ecclesiae Africanae, cap. LVI. ubi ad eum legatio destinatur e Concilio Carthaginensi V. Neque igitur serius hoc anno 400. scribere ad Simplicianum Anastasius potuit, neque rursus ante eumdem annum hanc dedit, quam conventum Theophili litteris de Origenis damnatione scribere se profitetur.

[Col. LXXVII] XCVI. Scripta ac Latine reddita an. 401.—Epistolarum quartae hujus Classis ordinem ducit isthaec paschalis Theophili epistola contra Origenem, illiusque discipulos, quam Hieronymus Latine explicavit. In ejus calce XIX. die mensis Pharmuti Pascha denuntiatur, quod manifesto annum spectat 401, ut optime a Card. Norisio notatum est. Ea nempe Pharmuti dies apud Latinos XIV. Aprilis respondet; ut enim S. Ambrosius epist. ad Episcopos per Aemiliam verissime tradit, Pharmuti, qui primus apud Aegyptios est mensis, incipit VI. Calendas Aprilis, et finitur VII. Calendas Maii: Ea vero die Aprilis XIV, an. 401, in Ecclesia Romana paschale festum celebratum est, Cyclo Solis XVIII. Lunae III. lit. F, quod post Norisii argumenta in dubium revocare non liceat. Quamobrem Martianaei, aliorumque Editorum, qui harum epistolarum ordinem invertunt, eamque priori loco censent, quae anni insequentis 402, paschalem cyclum denuntiat, nobis error fuit emendandus, quem et paschales characteres, qui certissimi annorum indices sunt, et Mediolanensis Ms. unde inedita origenianae causae monumenta mutuati sumus, apprime cavent. Nihil vero dubium est, hanc [Col. LXXVIII] ab Hieronymo hoc ipso anno Latinis auribus fuisse donatam, quod ex tertio ejusdem in Ruffinum libro, ubi eam Synodicae interpretationi subnectit, aliisque passim testimoniis plane compertum est.

XCVII et XCVIII. Scriptae an. 402.—Simul prodierunt, atque invicem junctae sunt duae istae epistolae, quarum priore paschalis interpretationem Pammachio ac Marcellae inscribit, ut anno praeterito fecerat: Accipite, inquit, graecam, et latinam etiam hoc anno epistolam, ne rursum haeretici mentiantur a nobis pleraque vel addita, vel mutata; et paulo infra, Si quid autem hic minus adversus Origenem dictum est, in praeteriti anni epistola continetur. Satis vero elucet epistolae aetas, cum Beatum Anastasium Papam haereticos persequi dicit, eique multos imprecatur annos, ut haereseos rediviva plantaria per illius studium longo tempore arefacta moriantur. Etenim Anastasii obitus, ut serius protrahi possit, huic anno 402. Aprilis 27, consignandus est, quod Prosperi, et Marcellini Comitis chronica, tum vetera pleraque Martyrologia. testantur. Quod autem primo vere alexandrinas opes, nempe Theophili alteram paschalem se dicit transmittere; non de alia paschali loqui constat quam [Col. LXXIX] subnexa, quae nimirum, ut Hieronymus notat, in quatuor partes dividitur, quarum prima fideles hortatur ad paschalia festa sanctissime celebranda, altera Apollinarii discipulos, tertia Origenem impugnat, ac tandem haereticis ad poenitentiam invitatis, Pascha undecima die mensis Pharmuti denuntiat: quod perinde est Latinis, ac VIII. Idus Aprilis; quae sane die, an. 402, cyclo Solis XIX. Lunae IV. lit. E in romana Ecclesia Dominicum Pascha peractum est.

XCIX et C. Scriptae an. 404.—Heic semel, ut paschales epistolae, quae ejusdem argumenti atque auctoris sunt, sibi continuo succedant, temporum ordinem antevertimus: quae enim sequuntur duae ad annum pertinent 404, post S. Paulae obitum, qui ejus anni VII. Calendas februarias contigit. Nam, ita, inquit Hieronymus in priore ad Theophilum n. 2. Sanctae ac venerabilis Paulae confectus sum dormitione, ut, absque translatione hujus Libri (puta paschalem epistolam) usque in praesentiarum nihil aliud divini Operis scripserim. Prodierunt autem simul una, tum illa ad Theophilum, qua ad eum Paschalis interpretationem direxit, suique in eo opere Latinis auribus donando laboris rationem reddit; tum ipsa Alexandrini Pontificis paschalis epistola, quam latine explicatam simul ad eumdem misit, ac prioribus litteris copulavit. Ut vero nulla de epistolarum aetate dubitatio sit, quae plane intelligitur ex Paulae obitu; id ipsum ex paschali charactere certius constabit. Indicitur enim Pascha vigesima secunda die mensis Pharmuti, hoc est apud Romanos decima septima Aprilis, qua sane die, Norisio nostro annotante, anno bissextili 404. Pascha celebratum fuit, cyclo Solis XXI. Lunae VI. lib. C. B.

CI et CII. Scriptae circ. an. 402.—Benedictini Monachi quibus acceptam referimus S. Augustini editionem, has duas epistolas in annum conferunt 402, his ducti conjecturis, quod nimirum scriptae sint post Pauliniani regressum ex Occidente in Palaestinam; quandoquidem Augustinus ipsum salutat, vicissimque ab ipso per Hieronymum salutatur. Porro, inquiunt, missus Paulinianus a fratre suo Hieronymo in Occidentem anno 398, ut suum commune patrimonium divenderet, de quo Hieronymus in epist. 56, ad Pammachium, non rediit Bethleem, nisi sub finem anni 401. Praeterea Hieronymus Augustino nunc transmittit Apologiam suam adversus Ruffinum, seu primam, seu secundam; cujus verba quaedam profert Augustinus in epist. CLXVI, nu. 15. Certe jam ad Hieronymum Maledicta sua miserat Ruffinus, uti dicitur in hac epist. num. 30, quod quidem fecit ille post Apologiam priorem, sicque occasionem posteriori praebuit, ut ex eadem posteriore Apologia patet, quae Apologia pertinet ad an. 402. Haec Benedictinorum sunt argumenta, quibus ut nihil reponamus, ea tamen quae de Asterio ejus epistolae perlatore subdunt, quaeque inde conjectant, heic loci omittimus, quod alio sensu, atque ordine constituenda censeamus, atque explicanda.

CIII. Scripta an. 403.—Hanc, ut supra monuimus, [Col. LXXX] Hieronymi ad Augustinum epistolam Benedictini ante sex annos datam putant, nempe 397, cujus sententiae isthaec afferunt argumenta. Asterium hypodiaconum, qui superioris Hieronymi epistolae portitor fuerit, atque in hac ipsa statim initio laudatur, bis volunt ex Oriente in Africam, et e contra ex Africa in Orientem navigasse; quippe epistolam, quam hic Hieronymus recolit a se anno superiori eidem Asterio commendatam, in qua promptum redderet salutationis officium, minime induci possunt, ut credant eam ipsam esse, quam modo expendimus, et cujus initium est, In ipso profectionis articulo sancti filii nostri Asterii Hypodiaconi. Praeterea, cum heic significet Hieronymus se in monasterio constitutum, nihilominus variis hinc inde fluctibus quati, post annum 397, haec scribi potuisse non putant, sed antequam ille cum Joanne Jerosolymitano rediisset in gratiam; quod minime legerint ipsum ab illa reconciliatione usque ad persecutiones in eumdem a Pelagianis concitatas, occasionem ita conquerendi habuisse. Proinde istas, de quibus agimus Hieronymi litteras, quas tertias earum, quae Augustino inscribuntur, nos ducimus, illi secundas faciunt: de primis enim, quae interciderunt, et quibus Augustinus respondit Habeo gratiam quod, etc., nullum utrimque est dubium.

Atqui in primis plane commentitium videtur nobis illud Asterii repetitum iter in Orientem ex Africa, cujus nec vola est, nec vestigium in Hieronymi, aut Augustini epistolis, imo una tantum vice susceptum ex iisdem est intelligere: Quod suapte etiam natura verosimillimum est. Deinde, quod promptum salutationis officium appellet Hieronymus, superiorem epistolam adeo non incongruum est arbitrari, ut non aliis verbis satis convenienter eam potuisset recolere: haec siquidem et brevior est, et Hieronymi undequaque amorem spirat in Augustinum. Vide, inquit, quantum te diligam, ut ne provocatus voluerim respondere, nec credam tuum esse, quod in altero forte reprehenderem. Sed, quod summa argumenti est, ideo promptam salutationem vocat, quod eodem temporis articulo data est, quo sibi redditae sunt Augustini litterae, In ipso, inquit, profectionis articulo sancti filii nostri Asterii Hypodiaconi necessarii mei, Beatitudinis tuae litterae ad me pervenerunt. Illud quoque optime quadrat, quod ait Hier. variis hinc inde se fluctibus quati; erat enim Jerosolymis eo tempore, cui nos epistolam consignamus, Ruffini factio: erant Origenistae, qui Hieronymum qua maledictis, qua calumniis, aliisque persecutionibus impeterent, et sic conquerendi S. Patri occasionem darent. Nulla igitur causa cum sit, qua alio torquere Hieronymi verba debeamus, eumque ordinem, quem sponte indicant pervertere, hanc epistolam superiori subnectimus, atque anno insequenti 403, tribuimus, quod a se ab eo tempore datam primo statim verbo profiteatur.

CIV. Scripta eodem an. 403.—Illud, ex hujus epistolae toto contextu liquet, Hieronymi litteras tum illas superioris anni Asterio commendatas, tum recentiores [Col. LXXXI] a Praesidio deferendas, nondum Augustinum accepisse, cum arrepta occasione Cypriani Diaconi peropportuna, hanc ejus diligentiae, ac fidei commisit. Quippe, inquiunt doctissimi editores Benedictini, de illius cum Ruffino discordia nullum verbum facit; aperitque etiam hic libere quid de illius in libris Veteris Testamenti ex Hebraeo vertendis labore sentiat, haudquaquam id facturus non sedato in primis Hieronymi animo, si eum prioribus epistolis suis commotum, offensumque fuisse intellexisset. Rursus tres simul alias Epistolas antehac scriptas jungit, quarum posteriores duas, nempe LXVII et CI quod crederet ad Hieronymum non pervenisse, priorem vero LVI quod minime perlatam fuisse sciebat. Hinc porro conficitur ex rerum serie, quam exposuimus, ad an. 403 ipsam, de qua agimus epistolam pertinere.

CV. Scripta eodem an. 403.—Respondet Augustini litteris, non iis quidem per Cyprianum allatis, sed duabus, quae sibi paulo ante redditae fuerant, nimirum LXVII et CI ut ex num. 4 intelligitur, ubi quaedam de verbo repetit ex iisdem epistolis superiore anno sibi directis; unde haec ipsa facile ad hunc annum 403 videtur referenda. Quod rursum facile conficitur ex num. 1, ubi Augustini epistolam LXVII, de qua heic expostulat, ante hoc ferme quinquennium in insula Adriae dicit inventam fuisse a Sisinnio, quod nos circa an. 398 ostendimus contigisse. Addunt saepius laudati Benedictini Editores, e quibus haec fere sumpta sunt, Hieronymum partim quidem superioribus epistolis respondere, sed partim etiam alteri, quae minime reperitur, in qua nimirum Augustinum significabat epistolam quamdam, cui responsum flagitabat, a se primum Profuturo traditam, secundo missam fuisse per quemdam alium, atque hunc maris timuisse discrimina, et navigationis mutasse consilium. Tum subdunt, istud tamen rescriptum suum Hieronymum non misisse ante Cypriani reditum, qui simul et illius perlator fuit, juxta epistolam Augustini heic CXVI num. 30, et alterius Hieronymi CXII scriptae exeunte anno 404. vel serius.

CVI. Scripta forte an. 403.—Eximia isthaec ad Sunniam, et Fretelam epistola inter illas computari solet, quarum aetas minus comperta est, ac certo tempori non affiguntur. Secus videtur nobis, et notas minime obscuras invenisse credimus, quibus illam ⁜ (1) ad annum 403 referre nec incommodum sit, nec difficile. Illud primum in confesso est, quod probe etiam notatum est Martianaeo, nunquam Hieronymum luculentissimam hanc epistolam silentio fuisse praeteriturum, si illam tum temporis elucubrasset, cum adversus Ruffinum pro se scriberet Apologiam. Cum enim id maxime per calumniam objiceret presbyter Aquileiensis, in suggillationem LXX. Interpretum susceptam ab Hieronymo Instrumenti veteris translationem, vix credi potest Hieronymus, ut adversarii [Col. LXXXII] calumniam retunderet, hinc inde exempla emendicare voluisse, atque hanc unam epistolam silentio premere, qua continuo LXX. Interpretes bene audiunt, et qua omnium luculentissimum pro se testimonium adducere potuisset. Nondum igitur eam adornaverat: quae proinde post medium anni 402, cui posterior Hieronymi Apologia tribuitur, statuenda est. Sed rursus post insequentem annum 403 non videtur differenda; siquidem haud fallimur, cum in hujus anni epistola CVII ad Laetam mox subnectenda, eam memorari nobis persuasimus. Ibi Hieronymus quae christianae Religioni tunc temporis accessissent incrementa enumerans: De India, inquit, Perside, Aethiopia, monachorum quotidie turbas suscipimus: deposuit pharetras Armenius, HUNNI PSALTERIUM discunt, etc., quibus postremis verbis non alios, quam Sunniam ac Fretelam Hunnos, sive Hunnis finitimos credimus indicari, quos modo his, de quibus agimus litteris, Psalmos docuerat, eorum variantes lectiones graecas atque latinas propius ad hebraicam exigens veritatem. Cur enim, nisi eam epistolam in animo habuit, eamque scripto notat, Psalterium his tribuit, eoque illos dicit dudum eruditos, et non potuis depositas sagittas, et bellicosa pectora in mansuetudinem christianam conversa, aliaque id genus, quae eorum ingeniis aptari magis viderentur? Cum vero illa ad Laetam epistola an. 403, ut mox ostendemus, ante obitum Sanctae Paulae omnino sit collocanda, qui anni 404 septimo Calendas februarias contigit; isthaec ad Sunniam ac Fretelam, quae illam praecessisse intelligitur, ad superiorem annum 403 post exaratos contra Ruffinum apologeticos libros referri per quam commode poterit.

CVII. Scripta an. 403.—Si, quae modo exposuimus ad consignandam huic anno epistolam ad Sunniam ac Fretelam, legitima sunt, isthaec ad Laetam, quae post aliquot saltem ab ea menses dictata est, ad anni finem spectabit. Certe ad insequentem 404 transferri nequaquam potest; quandoquidem heic passim meminit Paulae Matris, quae adhuc vitam ageret, ac posset neptem suam, Laetae filiam gremio fovere, ac tenellum animum ad virtutem efformare; cum illam constet hujus initio anni obiisse. Neque obscurior ea nota est, qua num. 2. Getarum rutilum, ac flavum exercitum tradit Ecclesiarum circumferre tentoria, et ideo forsitan contra nos aequa pugnare acie, quia pari Religionem confidunt. Etenim Gothi, quos Getas vocat, cum ab anno 400 in Italiam irrupissent, post biennium Arcadio V et Honorio V Coss. contra Romanum exercitum fortiter aequa acie dimicarunt: quod Prosper in chronico Adversus Gothos dixit, vehementer utriusque partis clade Pollentiae fuisse pugnatum. Quod Hieronymus praelium satis aperte respicit, scribens insequenti anno 403

CVIII. Scripta anno 404.—Dolorem, quo ob dormitionem S. Paulae conficiebatur, ut sibi, atque Eustochio solaretur, hanc de ejus laudibus, ac vita epistolam ad duas lucubratiunculas dictavit, quod post [Col. LXXXIII] paucos menses ab ejus morte fecisse, facile ex tota orationis serie colligitur. Quo vero tempore illa e vivis excesserit, his sub epistolae finem notis exposuit. Dormivit sancta ac beata Paula septimo Calendas februarias, tertia Sabbati post solis occubitum. Sepulta est quinto Calendas earumdem, Honorio Augusto sexies, et Aristaeneto Consulibus: nimirum an. 404.

CIX. Scripta eodem an. 404.—Biennio antequam contra Vigilantium tractatum ex proposito elucubraret, hanc a se datam epistolam ad Riparium Tarraconensem ipse in eo Libro testatur Hieronymus, ubi de vigiliis, inquit, et pernoctationibus in Basilicis Martyrum saepe celebrandis, in altera epistola, quam ante hoc ferme biennium, Sancto Ripario presbytero scripseram, respondi breviter. Eum vero tractatum, ut ipse notat, dictavit, festinante admodum fratre Sisinnio, et propter Sanctorum refrigeria ad Aegyptum ire properante. Qui Sisinnius partim ex praefatione secundi libri Commentariorum in Zachariam, partim ex alia tertii libri in Amos, intelligitur an 406 festinasse ire in Aegyptum, cum Commentarios in eumdem Zachariam Exuperio Tolosano deferendos a sancto doctore accepisset, quos ipse eodem anno 406, qui sexti consulatus Arcadii Augusti, et Anicii Probi fastis nomen imposuit, a se testatur elucubratos. Igitur subductis rationibus haec ad Riparium epistola, quae ante ferme biennium data est, ad annum spectat 404.

CX. « Scripta circ. an. 404.—Haec de epistolae hujus aetate disserunt Benedictini. «Post Cypriani profectionem in Palaestinam, cum Augustinus reddita sibi per Asterium epist. heic CII sentiret Hier. non nihil offensum suis litteris, quas per Italiam sparsas fuisse, nec tamen ad ipsum, cui scriptae erant, perlatas querebatur; non distulit, quin continuo hanc epistolam rescriberet, ubi dum ejus querelis facere satis studet, testatur se Apologiam adversus Ruffinum accepisse, aitque se illius inter eos enatae dissensionis exemplo territum, cum quaedam ad se in Hieronymi epistola legeret ipsius indignationis indicia. Itaque pertinet haec epistola ad an. circiter 404, quo jam annum aetatis quinquagesimum attigerat Augustinus, qui se senem esse profitetur, numer. 5 nequaquam ibi senis nomine (uti interdum solet) notans aetatem ultimam, quae ab anno 61 inchoatur; alioquin remittenda esset epistola ultra an. 414.»

CXI. Scripta eodem an. 404.—Praesidius tametsi in hujus epistolae inscriptione Consacerdos, id est Episcopus appellatur, is tamen omnino videtur esse, quem, ad anni superioris puta initium, Hieronymus Augustino plurimum commendavit epist. CIII., eumque Diaconum, ac sibi germanissimum dixit. Ex quo iterum, sed multo magis ex ipsa hac epistola licet intelligere, eam, qua Praesidius Augustino commendabatur, commodius longe a nobis illi 403 tributam, quam vulgo fit 397. Haec interim, de qua agimus, ut optime Benedictini adnotarunt, data est occasione superioris epistolae, quam per Praesidium Hieronymo mitti, imo etiam Hieronymum per ejus litteras sibi placari postulat Augustinus; unde ad idem tempus, [Col. LXXXIV] seu an. 404 facile pertinere intelligitur.

CXII. Scripta circ. fin. an. 404.—Benedictini ad hunc modum de hujus epistolae epocha argumentantur. «Cypriano in Africam revertenti, duas ad Augustinum epistolas, scilicet heic CV et hanc ipsam CXII dedit Hieronymus, juxta epistolam Augustini heic CXVI, n. 36. In hac CXII respondet tribus ex allatis sibi per Cyprianum epistolis, scilicet LVI, LXVII. et CIV. Nihil vero de CX, dicit, quam haud dubie nondum acceperat. Scribebat ergo versus finem anni 404. Certe non citius; quandoquidem jam exauctoratus erat Joannes Chrysostomus, ut non obscure significat in hac ipsa n. 6.»

CXIII. Latine reddita et CXIV. Scripta an. 405.—Id certis argumentis in Notis constituimus de hisce epistolis, ut non una, quemadmodum hactenus obtinuit, sed duae sint habendae, quarum altera potiore sui parte truncata, Hieronymum habuerit interpretem, altera, quae integra visa est, eumdem praeferat auctorem. Hinc porro utramque sub idem tempus e S. Doctoris calamo profecisse colligimus, quod in altera, sive CXIV qua theophilensem librum cum praefixa sua epistola, cujus breve istud fragmentum superest, ad Theophilum remittebat, impedimenta in illo opere interpretando causatur, quae sunt Isaurorum repentina eruptio, Phoenicis, Galileaeque vastitas, asperitas hyemis, ac fames intolerabilis. Haec vero annum denotant 405 quo Isauri, vastatis Phoenicis, Galileaeque regionibus, terrorem Palaestinae, ac praecipue Jerosolymae intulerunt; unde et tames intolerabilis orta est. Hyems quoque hujus anni in aliquot jam exauctorati Chrysostomi litteris, solito asperior dicitur. Exinde autem Hieronymi epistolas ad ejus anni fere medium deduci praestat, quod ubi dilationem suam in convertendis Theophili scriptis excusat, se dicit diebus sanctae Quadragesimae gravissimo languore ⁜ (1) correptum pene mortis limen fuisse ingressum. Vid. Notas ad easdem Epist. CXIII et CXIV.

CXV. Scripta eodem an. 405.—Epistolae tempus Benedictini Editores ita investigant. «Hanc Hieronymus per Firmum transmittit, excusans quod ab Augustino provocatus, compulsusque ad respondendum, id demum fecerit vel invitus, scilicet epist. CXII. quae idcirco pauco tempore istam CXV. praecesserit. Suspicatur quoque Augustinus in subsequenti epistola num. 1. Hieronymo, priusquam hanc ad ipsum dictaret, redditam fuisse epistolam suam CX. Haec igitur non temere ad an. circiter 405. revocatur.»

CXVI. Scripta sub idem tempus. —«Denuo Benedictini, Lecta, inquiunt, superiore epistola, mox hanc CXVI. ad Hieronymum rescripsit Augustinus, qua tum isti postremae per Firmum allatae, tum alii duabus, quas Cyprianus retulerat scilicet CV. et CXII. respondet.»

CXVII. Scripta forte an. 405.—Hujus meminit in libro contra Vigilantium, quem nihil dubitandum ad annum 406. pertinere. Ne, inquit, rursum malignus [Col. LXXXV] Interpres dicat, fictam a me materiam, cui rhetorica declamatione respondeam, sicut illam, quam scripsi ad Gallias Matris et Filiae inter se discordantes. His porro recentissimum opus designari, et quod pauco sane tempore ab illo contra Vigilantium scripto distaret, conjecimus: ut quid enim veterem calumniam tum demum commemoraret? Forte etiam malignus interpres Ruffinus fuerit, qui cum in libris Invectivarum nihil hujusmodi Hieronymo objecerit, de ore postea detraxisse putandus sit: quae conjecturae annum facile 404. aut sequentem 405. designant.

CXVIII. Scripta an. 406.—Juliano, ut saeculo ponitus vale dicat, proponit imitandos Sanctum virum Pammachium, et ferventissimae fidei Paulinum presbyterum, qui non solum divitias, sed se ipsos Domino obtulerunt. Hinc probe conficitur, neque ante annum 397, aut 398. quo Pammachius monasticam vitam, post Paulinae uxoris obitum, amplexus est; neque post 409. quo Paulinus assumptus est ad Episcopatum, epistolam recensendam. Interim cum inter Juliani tentationes commemoret, Vastationem totius barbaro hoste Provinciae, et in communi depopulatione privatas possessionum ejus ruinas, abactos armentorum, ac pecorum greges, vinctos occisosque servulos, atque alia hujusmodi, annum innuere 406. quo haec scriberet, haud obscure intelligitur. Eruptio enim Barbarorum, quae illas regiones pervasit, haud alia putanda est, quam illa, quae ad an. 405. Stilichone II. et Anthemio Coss. contigit sub Rhadaguiso, quemadmodum in Prosperi chronico consignatur. Igitur ad insequentis anni 406. si mavis etiam finem, non incongrue ipsa haec epistola revocatur.

CXIX. Scripta sub fin. anni 406.—Sisinnium Monachum qui tum aliorum, tum Minervii et Alexandri quaestiones ad Hieronymum detulit, hoc anno 406. legaverat in Orientem sanctus Exuperius Tolosae Episcopus cum ingenti pecunia, ut Monachorum Palaestinae atque Aegypti inopiae subveniret, ut constat ex praefatione Commentariorum in Zacchariam. Pervenit Bethleem ultimo jam autumni tempore, quod ex laudata praefatione compertum est, ac traditis Hieronymo litteris, quod ex hac ipsa, de qua agimus epistola n. 1. liquet, moraturum se ibi usque ad diem Epiphaniorum promiserat: quo largissimo, subdit Hieronymus, spatio, singulis me responsurum putabam; cumque furtivis noctium lucubratiunculis ad plerosque dictarem, et expletis aliis, me ad vestram, Minervii scilicet et Alexandri, quasi difficillimam reservarem, subito supervenit asserens se illico profecturum. Nihil itaque dubitandum ante Epiphaniorum dies, atque adeo ante Januarium insequentis anni mensem, coactum Hieronymum propere respondere, ipsamque epistolam decembri hujus anni 406. commodissime tribui.

CXX. et CXXI. Scriptae sub idem tempus. —Vastitatem a Gothorum, Wandalorumque irruptione Galliis illatam, quae sub exitum anni 406. contigit, nusquam his litteris Hieronymus memorat, quam tamen minime silentio praeteriisset, si post eam cladem, qua Aquitaniae, Narbonensis, aliarumque Provinciarum [Col. LXXXVI] urbes foris gladius, atque intus fames vastabant, scripsisset. Quippe Hedibia ex illis erat regionibus, quod primis statim hujus epistolae verbis compertum est. Alia ex parte quaestiones, quas enodandas haec proposuerat, per eumdem Apodemium delatae sunt ad Hieronymum, per quem, ab iisdem, ut videtur, Galliae finibus, Algasia suas ad eumdem sanctum Doctorem deferendas commendaverat, quod ex utriusque epistolae initio constat. Sub idem itaque tempus etiam utramque Hieronymi responsionem datam fuisse, pronum est credere, et forte per eumdem quoque Apodemium, dum in patriam regrederetur. Quod ut verosimillimum sit, posterior ista ad Algasiam, nec ipsa Wandalorum meminit, et tamen certo certius, non nisi post anni 406. aliquot saltem menses data est. Cum enim quaestion. X. Rempham mentio incidisset, De eo, inquit, in Propheta Amos plenius disseruimus. Et porro nihil est dubitandum hoc eodem anno, qui sexti Consulatus Arcadii Augusti, et Anicii Probi fastis nomen imposuit, eos Commentarios elucubratos. Igitur sin minus ad anni hujus finem, cujus ultimo pene die in Gallias exercitus Barbarorum irrupit, hae duae simul junctae epistolae referendae sunt, hac poterunt ratione ad anni insequentis 407. initium deduci, ut nondum Hieronymus tam longe dissitae regionis cladem audiverit, cujus tamen fama orbem cito pervasit.

CXXII. Scripta an. 407.—Haec demum epistola, quam ideo ad an 407. distulimus, Barbarorum in Gallias irruptionem ac vastitatem Hieronymus memorat. Ut nempe Rusticum, ad quem litterae destinantur, Artemiae conjugis suae conversae exemplo ad poenitentiam excitet, moneatque jurisjurandi qua testificatione pollicitus erat, ut conjugem ad sancta transeuntem loca vel statim, vel postea sequeretur, miseram provinciae ejus faciem ob oculos ponit: quae annum 407. ut supra ostendimus, designat. Quod si te, inquit, rei familiaris tenent reliquiae, ut scilicet et mortes amicorum, et civium videas, et ruinas urbium atque villarum, saltem inter captivitatis mala, et feroces hostium vultus, et Provinciae tuae infinita naufragia, teneto tabulam poenitentiae.

CXXIII. Scripta an. 409.—Ut Ageruchiam ab ineundis secundis nuptiis dehortetur, praeter Bigamiae incommoda, ea demum exaggerat, quae ejus temporis calamitates inferebant. Ex his Hispaniae jamjam periturae, et Roma ipsa in gremio suo non pro gloria, sed pro salute pugnans; imo ne pugnans quidem, sed auro, et cuncta supellectile vitam redimens. Quae quidem satis apertae notae sunt anni 409. cum scelere semibarbari proditoris, Stiliconis scilicet a Vandalis prognati, sub finem superioris anni ab Alarico obsessa est Roma, quae, ut salutem utcumque redimeret, barbaro Duci ingentem vim auri appendit.

CXXIV. Scripta an. 409. vel 410.—Prima statim epistolae verba, quo scripta sit tempore, palam faciunt. Ante annos, inquit, circiter decem, Sanctus vir Pammachius ad me cujusdam schedulas misit, quae Origenis περὶ Αρχῶν interpretata volumina continerent, etc. [Col. LXXXVII] Enimvero Pammachii litteras LXXXIII. quas heic Hieron. recolit, ad an. 399. esse revocandas suo loco ostendimus; atque adeo isthaec ad Avitum, post annos circiter decem data, ad 409. vel ad 410. spectabit.

CXXV. Scripta an. 411.—Non possumus quin ad Ruffinum jam fato functum referamus, quae num. 18, de Grunnio dicuntur in hac epistola: Testudineo Grunnius incedebat ad loquendum gradu, et per intervalla quaedam vix pauca verba carpebat, ut eum putares singultire, non proloqui. Et tamen cum mensa apposita librorum exposuisset struem, etc., ad finem usque ejus numeri. Atque hoc uno quidem argumento infringi putamus conjecturas doctorum hominum, qui an. 406. sine ambiguitate epistolam tribuendam, unamque ex iis esse volunt, quas Sisinnius tunc temporis e Palaestina redux detulit in Hispaniam. Nam quae sub epistolae finem de Exuperio Tolosae Episcopo, ejusque eleemosynis dicit, ad praeteritum tempus spectant, ut eas eleemosynas, quas per Sisinnium Aegypti monasteriis elargiendas transmiserat, heic omnino non indicat, sed alias, quas per id quoque temporis erogaret. Quamobrem, cum palam sit, sub finem anni 410. supremum diem Ruffinum obiisse, quae hic ejus jam demortui fit mentio, cogit ut ad insequentem saltem 411. epistolam deducamus; in quem etiam apprime convenit, quae sub ejus finem exprimitur tristissima illa universi orbis facie, post captam, direptamque Urbem, ut juxta, post miserias ejus temporis, et ubique gladios saevientes, satis dives esset, qui pane non indigeret, et nimium potens, qui servire non cogeretur.

CXXVI. Scripta an. 412.—Cum ad Marcellinum Tribunum in Africam hae litterae datae sunt, in Ezechiel commentarios, ut num. 2. perspicuum est in ipso dictandi exordio Hieron. intermiserat, quod nimium animus ejus Occidentalium Provinciarum, et maxime Urbis Romae vastatione confusus esset. Hoc autem anno cum tres explicasset libros subitus impetus Barbarorum sic Aegypti limitem, Palaestinae, Phoenicis, Syriae percurrit . . . ut vix manus eorum misericordia Christi potuerit evadere. Itaque alio ab eo, quo capta Roma est, anno hae litterae consignandae sunt, quod ipse verbis; hoc autem anno apertissime declarat. Hic vero non nisi alter post Urbis vastationem, nempe 412. commode potest intelligi; quandoquidem Commentarii in Ezechielem, quos eodem hoc anno iterum ab exordio ad tertium usque librum perduxit, in annum insequentem 413. differri non placet. Sentio tamen ex epistola heic 131. n. 8. tum alia Augustini 190. c. 6. num. 20 colligi posse, Marcellinum ab Hieronymo non antea sciscitatum fuisse de animarum origine, quam ab Augustino responsionem hac de re accepisset. Hanc autem responsionem non aliam esse quam ejusdem Augustini ep. 143, quae ad August. mensem anni 412 spectat, atque adeo ad insequentem 413. Hieronymi responsionem videri posse transferendam.

CXXVII. Scripta eodem an. 412.—Post aliquot dies ex quo capta Roma est, direptaque ab Alarico anno 410. puta Septembri mense, Marcella diem obiit, [Col. LXXXVIII] quod sub hujus epistolae finem copiose Hieronymus narrat. Atqui sub ejusdem initium, quod ab ejus morte huc usque laudibus prosequi Sanctae foeminae memoriam distulisset, et biennium praeterisset silentio, tristitiae incrediblis fuisse causatur, qua se romani imperii captivitas affecerat, imo universus orbis et cladibus afflictus, ut nihil dignum Marcellae laudibus dici tunc posse judicaret. Eo igitur expleto temporis spatio, an. scil. 412 melioribus auspiciis Epitaphium ejus memoriae dedicavit, quod Principiae Virgini inscribit.

CXXVIII. Scripta an. 413.—Pacatulam, quam hisce litteris quas postea lectura esset, erudire intelligit, natam biennio, aut triennio antequam epistolam istam scriberet, satis manifesto indicat sub ejus finem, cum sui temporis deflens calamitates, Orbis, inquit, terrarum ruit . . . Urbs inclyta, et Romani imperii caput uno hausta est incendio: nulla est regio, quae non exules Romanos habeat. Et paulo infra: His Pacatula nostra nata est temporibus: inter haec crepundia primam carpsit aetatem, ante lacrymas scitura, quam risum. Haec vero tristissima rerum facies, quam capta jam Urbe, et romani imperii truncato capite, describit, in alium commodius annum, quam 413 convenire non videtur; nec ipsa itidem infantula, quae ut citius sub idem tempus quo, cecidit Roma, in lucem venerit, ex toto superiori contextu, triennium excessisse credenda sit, quippe quae interim in sinu matris garrula voce balbutiret, nec si modo litterarum elementa cognosceret, ultra aliquid posset, quam syllabas jungere.

CXXIX. Scripta an. 414.—Jam duplicis Praefecturae honorem transegerat Dardanus, cum istas ad eum litteras Hieronymus destinavit, ut sub earum finem perspicuum est. Ac primum ille praefectus Praetorio Galliarum fuit, an. 409 notante Gothofredo Cod. Theod. lib. XII, Tit. 1, de Centurionibus, leg. CLXXI. Rursum vero eamdem praefecturam gessit an. 413, ut ex Tironis Prosperi chronico elicitur, ubi Dardani potissimum industria Jovinum tyrannum, averso ab ejus societate Ataulpho Rege, oppressum tradit: Olympio dorus confirmat. Haec autem satis argumento sunt, scriptam non fuisse epistolam ante an. 414. Sed rursus cum eam primo commentariorum in Jeremiam libro cap. 3 a se nuper editam dicat, isque liber ut serius ad insequentem an. 415 revocari queat, ut suo loco monstramus, palam fit, superiori ipso, nempe 414, prodiisse.

CXXX. Scripta an. 414.—Tribus haud obscuris notis, quo tempore ad Demetriadem scriberet, ipse Hieronymus indicavit. Prior illa est num. 2 ubi se ait occupatum in explanatione templi Ezechielis . . . et in ea parte delubri, id qua Sancta Sanctorum, et Thymiamatis altare describitur, maluisse parumper uti hoc diverticulo, ut de altari transiret ad altare, scilicet Demetriadem. Post nempe an. 414 ad quem usque deduci postremi Commentariorum in Ezechielem tres libri vix possunt, censeri nequaquam debet epistola, quae illis intermissis dictata est. Alteram designat, cum Heraclianum Africae Comitem iis verbis describit, ut [Col. LXXXIX] omnino post ejus necem loqui perspicuum sit. Quem nescias, ait, utrum avarior, an crudelior fuerit; cui nihil dulce praeter vinum et praetium, et qui sub occasione partium clementissimi Principis, saevissimus extiterit tyrannorum, etc. Hic an. 413 quo Luciani V. Cl. collega in consulatu fuit, sub August. mensem, Novarum, ut ait Prosper, in Africa rerum reus honorem amisit et vitam: ex quo facile est intelligere non ante ejusdem an. 413 finem, quae de nequissimis ejus moribus recitavimus, Hieronymum scribere potuisse. Denique sub epist. finem quae tertia nota est, librum de Virginitate servanda ante annos circiter triginta editum a se notat, qui liber, sive epist. XXII cum ad 384 certis argumentis pertineat, hanc propius docet ad ipsum 414 revocandam.

CXXXI. CXXXII. Scriptae an. 415.—Harum aetatem cum Cll. Benedictinis editoribus ad an. 415 referimus, quod nempe occasione Orosii Presbyteri in Palaestinam hoc anno sub vernum tempus navigantis, prima dictata sit, quod ex num. 2 constat. Orosius enimvero ante mensem Julium convincitur in Palaestinam appulisse hoc anno, quando eo mense hujus anni Jerosolymis in aciem descendisse contra Pelagium disputando, nemo inficiatur. Porro alteram, quam simul perferendam idem Orosius accepit, eodem etiam tempore cum superiore scriptam fuisse indicat non modo Augustinus heic n. 1 et in alia epistola CLXIX, cap. 4, n. 13, et lib. 2, Retract. c. 45, sed etiam Hieronymus rescripto suo, quae heic est epistola CXXXIV.

CXXXIII. Scripta eodem an. 415.—Tempus hujus epistolae Orosius, qui superiores ad Hieronymum deferendas acceperat, in Apologetico cap. 4 non obscure significat. Nam de Jerosolymitano conventu disserens, ac de Pelagii errore, quod homo suis viribus posset mandata Dei custodire, si vellet, Hoc, inquit, Beatus Hieronymus . . . in Epistola sua, quam nuper ad Ctesiphontem edidit, condemnavit; similiter et in libro, quem nunc scribit, collata in modum Dialogi altercatione confutat. Habitus porro est Conventus ille sub Joanne ejus orbis Episcopo, an. 415 sub Julii mensis finem, ut ex eodem Orosio colligere est, qui diem 47 fuisse tunc notat ante primum Encaeniorum diem. Encaeniorum autem dies primus, quod alibi notatum est nobis, erat XIV Septembris, teste Nicephoro, lib. 8, Hist. cap. 10. Jam itaque epistola ad Ctesiphontem, quam nuper datam ante Jerosolymitanum Conventum affirmat, si quis eam malit altius evehere, ad ejusdem anni 415 fortasse initium spectabit, certe diutius illum antevertisse, ut vere dixerit Orosius, nullatenus potest. Nec proinde quemquam movere debet nuperi cujusdam Chronologi opinio, qui eam triennio ante scriptam arbitratur, sive an. 412. quod cum omnium primus scriptis Pelagio occurrisse Hieronymus dicatur, sub ipsis Pelagianae haereseos primordiis id praestitisse videretur.

CXXXIV. Scripta an. 416.—Per Orosium, quem statim impense laudat Hier. quique subvernum tempus an. 416 e Palaestina in Africam regressus est, non immerito [Col. XC] creditur isthaec epistola Augustino reddita. Certe post absolutos tres Dialogorum libros contra Pelagianos, data est; tertium enim citat n. 1. in quo Augustinum laudasset. Certe, inquit, et in Dialogo, quem nuper edidi, tuae beatitudinis, ut dignum fuerat, recordatus sum. Eos porro libros ex Orosii testimonio intelligimus ad superioris anni 415 posteriorem partem spectare, ipsam vero epistolam, quae nuper ab illis dictata est, non nisi ad proxime insequentem 416 hoc etiam argumento referendam censuimus.

CXXXV, CXXXVI et CXXXVII. Scriptae an. 417.—Harum causam intelligere est ex Augustini libro de Gestis Pelagii sub finem; unde etiam tempus recte colligitur, quo datae sunt. De his autem, inquit, quae post hoc judicium (nimirum Diospolitanae Synodi) ibi a nescio quo cuneo perditorum, qui valde in perversum perhibentur Pelagio suffragari, incredibili audacia perpetrata dicuntur, ut servi Dei, et ancillae ad curam Sancti Hieronymi pertinentes, sceleratissima caede afficerentur, diaconus occideretur, aedificia monasteriorum incenderentur, vix ipsum ab hoc impetu, atque incursu impiorum in Dei misericordia turris munitior tueretur, tacendum nobis potius video, et expectandum quid illic fratres nostri Episcopi de his tantis malis agendum existiment; a quibus eos dissimulare posse quis credat? Haec sane mala hisce epistolis Innocentius execratur. Ex ea autem narratione liquet, post Diospolitanam Synodum, quae an. 415 mense Decembri celebrata est, sequenti anno 416 ab illo perditorum hominum cuneo illata in Hieronymum mala, eaque post aliquot saltem ejus anni menses. Sed epistolas ipsas ad anni 417 succedentis initium deferendas esse ex priore illa, quae est ad Aurelium, cruditi viri, et praecipue Cl. P. Constantius contendunt. Nam Aurelius, qui operam videtur dedisse ut Hieronymi litterae, quae jam interciderunt, ad Innocentium pervenirent, et vicissim ab Innocentio jubetur curare, ut Hieronymo istae reddantur, ille est Episc. Carthaginensis, qui cum Collegis Millevitanae Synodi circa anni 416 finem, ad Innocentium, contra Pelagium, atque Caelestium scribens, Hieronymum a Pelagianorum factione quidquam passum esse ignorabat: ut ex Synodica recte colligitur, ubi Hieronymiani pro catholica fide zeli fit mentio. Rursus vero ex ipso Innocentii ad Aurelium familiari rescripto, omnique ejus Papae epistolarum serie, facinoris tam atrocis notitiam, ante hunc eumdem annum 417 eum colligitur non habuisse: neque adeo ejus litterae, de quibus agimus innotuisse videntur Augustino, qui dum hoc incunte anno librum de Gestis Pelagii scriberet, loco supra citato dixit expectandum quid Episcopi de his tantis malis agendum existimarent, a quibus eos dissimulare posse non crederet. Caeterum cum hoc anno 12 martii die vetera monumenta Innocentii obitum consignent, epistolas Februario mensi, ut citius, deputandas nemo non judicet.

CXXXVIII et CXXXIX. Scriptae circ. an. 417.—Idem facinus ab haereticorum satellitibus Hieronymo intentatum, Monasterii incendium, ac domus [Col. XCI] eversionem renuntiare nobis hae litterae visae sunt, quas ideo ad idem fere tempus pertinere judicavimus. Indicat in priore, pulsum esse non solum de urbe, sed etiam de Palaestinae finibus Catilinam, quo nomine alium, quam Pelagium innuere voluisse, non est verosimile. Mox sibi dicit melius visum esse locum mutare, quam fidei veritatem, aedificiorumque et mansionis amoenitatem amittere, quam eorum communione maculari, quibus in praesentiarum aut cedendum erat, aut certe quotidie non lingua, sed gladiis dimicandum. In altera etiam, quae est ad Apronium, non tam dolet domum suam secundum carnales opes haereticorum persecutionibus penitus eversam, quam gaudet eam Christo propitio spiritualibus divitiis repleri. Caeterum in Locis Sanctis profitetur quieta esse omnia, et haereticos os impietatis non audere aperire: quae indicio sunt, hanc aliquanto post superiorem tempore, temetsi easdem turbas ac motus denotet, esse collocandam.

CXL. Scripta circ. idem tempus. —Praesenti in Sanctis Locis Cypriano data est, et cum non uno in loco Pelagianum dogma impugnet, non tamen acerbe facit, ut non incongrue liceat argumentari, expulso jam de Palaestinae finibus Pelagio, cum quieta essent omnia, ut in superiori epist. notat, hanc pariter fuisse exaratam. Equidem praeponi biennio posse non inficiamur, antequam violentas in Hieronymum manus haeretici injecissent; sed nemo, speramus, moleste feret, nos aliis ex conjecturis hunc ei locum constituisse, in quem pleraque commodius convenire visa sunt.

CXLI et CXLII. Scriptae circ. an. 418.—Induximus jampridem in animum, non ut vulgo creditur, duas Hieronymi ad Augustinum has esse epistolas, sed unam, cujus post subscriptionem quaedam veluti appendix brevior altera putanda sit. Orationis in utraque brevissima series, scriptiunculae posterioris indoles, maxime vero Ms. Vindocinensis monasterii auctoritas persuasit, ut in Notis diximus ad ipsas epistolas CXLI, et XLII. Unde licet por una recensere tantum non ausi simus, ordinem tamen, quem etiam apud S. Augustinum obtinebant, mutavimus, et nedum ferme decennio disjungi, uno atque eidem tempori utramque volumus consignari. Est autem annus circit. 418. cum de Pelagianorum damnatione in Palaestina, satellitio, et motibus fere loquantur, tametsi [Col. XCII] sub aenigmatibus, ut est illud captae Jerusalem a Nabuchodonosor, quae Jeremiae nolit audire cosilia: laudent quoque Augustinum, qui contra flantes ventos ardore fidei perstiterit.

CXLIII. Scripta videtur versus finem, an. 419.—Patres Benedictini sic argumentantur de hujus aetate epistolae. Earum quas Hieronymus scripsit, Epistolarum omnium novissimam putat Baronius, remittitque an. 420 in quem Hieronymi obitus, juxta Prosperi chronicum, incidit. Certe quidem Eustochii Virginis dormitio, cujus dolore sese vehementer occupatum testatur heic Hieronymus, non multo ante praedictum annum 420, reponi potest: quandoquidem Palladius Lausiacam historiam an. 419 aut 420, scribens, in vivis eam agere credidit cap. 125. Quod vero ad Epistolae perlatorem Innocentium presbyterum attinet, is an. 419, ad perquirendos Nicaenos Canones missus a Patribus Africanis ad Cyrillum, inde rediit in Africam anno eodem, ante 26 Novembris, ut ex Cod. Can. Eccl. Afric. titulo, c. 137 liquet: eaque, dubio procul, occasione viso Hieronymo, epistolam, de qua agitur, afferendam accepit, hoc ipso anno, non subsequenti. Quippe epistolae initio, cum Hieronymus excusat, quod Innocentius anno praeterito, quasi nequaquam in Africam reversus ipsius ad Augustinum scripta non sumpserit, indicat unam et alteram Innocentii peregrinationem in Orientem: quarum prima, siquidem Innocentius de suo in Africam reditu incertus erat, non eadem est cum illa, quam anno 419, Africanae Synodi auctoritate suscepit. Neque recte Baronius iis ex verbis Hieronymi colligit epistolam anno sequenti a legatione Innocentii datam fuisse.»

CXLIV. Scripta initio an. 420.—Hanc denique Augustini epist. sub anni 420 initium datam inde colligimus, quod num. 1, notet se scribere post quinque ferme annos evolutos ex quo in Orientem miserat librum non praesumptionis, sed consultationis suae ad Hieronymum. Hic enim liber ipsa illa est epistola in recensione nostra 131, per Orosium missa in Palaestinam anno 413, ut ex ejusdem Orosii profectione, atque habita Jerosolymis contra Pelagium disputatione ad eam epist. ostendimus. Si adeo annis 415, alios quinque addas, 420 efficies, cui epistolam consignamus.

[Col. XCI] Tres in V Classem distulimus Hieronymi epistolas, quibus neque ex probabili ratione, neque ex eruditorum hominum constanti auctoritate certam temporis epocham assignare fuit expeditum. Prior tamen quae est ad Exuperantium CXLV facilius intelligitur post annum 386 data ex Bethlemi, quam antea e Calcidis eremo. Vide quae in Notis ex Palladio observamus. Post eumdem annum, quae sequitur ad Evangelum [Col. XCII] CXLVI censeri ex eo velim, quod n. 2 se tradit vidisse Romae, Inter presbyteros, absente Episcopo sedere diaconum. CXLVII. Postrema ad Sabianum iis ascribi temporibus solet, quibus barbari imperii terras invaserant. Certe barbarum maritum ejus, quam Sabinianus corruperat, feminae, eumque militem fuisse indicat num. 11.

[Col. XCI] Jam itaque in recte ordinandis Hieronymi epistolis, qui maximus ferme est editoris labor, summaque inde studiosorum utilitas, quidquid potuimus, in commune contulimus: nunc caetera quae nostrarum partium sunt, conferamus.

I. Eusebius Hieronymus, Doctor Ecclesiarum maximus, Stridonem, ignobile oppidum, quod, ut ipse ait, a Gothis eversum, Dalmatiae quondam Pannoniaeque confinium fuit (Lib. de Vir. Illus. cap. ult.) , ortu suo nobilitavit. Sed hanc laudem, pristinis loci vestigiis jam tum ab illius aevo fere deletis, plures hodie civitates sunt, diversaeque provinciae, quae sibi vindicent. Concertationes quoque recentiorum hac super illud Dalmatiae adscribunt: et Dalmatam quidem Hieronymum dixit suppar illi Scriptor Palladius Vulgo etiam, ne recitandis Auctorum nominibus immoremur, sententia ista obtinet, et magni nominis testium nititur auctoritate. Sed primum ipse se nunquam Dalmatam S. Pater vocat. Quin potius alio natum sub coelo indicat, cum alibi, tum inferius laudando testimonio in Sophoniae caput primum. Non est deinde locum invenire in Dalmatiae finibus, qui vel nominis similitudine, vel terrae situ, antiquam Stridonem referre commode videatur. Nec vero quempiam de nomine assignat Lucius, magnus sententiae ejus vindex, et nuperus rerum Dalmaticarum historicus; qui autem Sidrona Ptolemaei huc referunt, quam longe ab omni veri specie aberrent, mox, ubi de Liburnia dicemus, planum erit.

Alii Pannoniae malunt adtribui; nam et in Nicaenis subscriptionibus Domnus quidam Stridonensis ex Pannonia Episcopus nominatur, et ab eo, qui proxime praecedit ibi, Episcopo Dalmatiae distinguitur. Et quanquam subscriptiones illae, num sint Nicaenae, an alteri sequioris temporis Synodo tribuendae, disputatum est; nihilominus Stridonem Pannoniae olim accensitam, satis persuadent. Nec par credere est, quod autumat doctus vir, fuisse postmodum e Dalmatia in Pannoniae censum translatam, cum Ecclesiasticae [Col. 0006] provinciae vetustiori partitioni saepius adhaereant. Pannonium quoque se ipse subindicat S. Pater, ubi Patriam suam rusticitatis vernaculam (Epist. VII) vocat, et Castrucium veterem amicum fortasse et conterraneum, Pannonium hominem, id est terrenum animal (Ep. LXVIII) appellat; quo non videtur dicterio fuisse amicum petiturum, nisi et sibi illud commune ex gentis ingenio fuisset. Sed quod aiunt qui ab hac parte stant, Stridonem eam fuisse ad Muram fluvium, alias in Pannonia superiori, hodie in Stiria XV. mille passibus infra Rakeltburgum in Eurum, versus confluentes Murae in Dravum, sive, quod eo tamen recidit, prope arcem Csan Tornga, nec nisi diei itinere distantem a Sabaria, quod noti nominis in Hungaria est oppidum: hi, inquam, rem dicunt incredibilem. Et siquidem nullus alius locus est, cui possint Hieronymianae patriae partes adjudicare, ipsi quod proposuerant, plane destruunt. Est enim locus ille in media fere Pannonia, non ad ejus limites: nec potuit unquam, quod ait Hieronymus, fuisse Dalmatiae confinis; atque adeo illa ejus patria omnino non fuit.

Propius ad verum dicere visi sunt, qui in Liburnia eam collocant; erat enim ea provincia Pannoniae et Dalmatiae contermina, et ab hac quidem Bebiis Montibus a Strabone memoratis, ab illa autem Thisio flumine separabatur. Porro ibi Ptolemaeus (Lib. II. c. 17) cognominem fere urbem Sidronam inter mediterraneas recenset, datque Liburniae, ita tamen ut in limitem Dalmatiae incidat, paulo supra Titii amnis fontes, qui Liburniam finit. Salva hoc invento visa res est: nam etsi Pannoniam, Dalmatiamque, non autem Liburniam Hieronymus memorat, potuit ejus aevo, mutatis subinde provinciarum finibus, urbs illa ex Liburnia in Dalmatiam, sive Pannoniam immigrasse: imo et satis, ut sentio, est, si utramque provinciam neutri ipsa adscripta, terminaret. Multis itaque haec sententia persuasit, tametsi [Col. 0007] invicem vel pro Pannoniae, vel pro Dalmatiae laude certantibus: et diu est, quod meliorem Critici magni nominis amplecti nesciunt. At vero nimium illa dissita est civitas ab eo terrae tractu, quem rerum, et vitae Hieronymianae series significat: neque est verosimile longius eum ab eo solo ortum duxisse, in quo apparet puerulum egisse, et a primis nucibus junxisse amicitias. Tractum, inquam, qui Aemonam inter et Aquileiam interjacet, sive in earum vicinia est, a quo Sidrona Ptolemaei tota ipsa, in cujus opposito est limite, Liburnia intermedia provincia abest. Deinde Liburnia, ut et Dalmatia Illyrico continebantur; cujus duae veluti partes erant; et quanquam totus ille tractus Dalmatia etiam dictus aliquando est pro Illyrico. Liburnia nunquam nisi pro Illyrici, aut si mavis, Dalmatiae parte intelligitur. Testatur autem ipse conceptis verbis S. Pater, in alio se ab Illyrici solo natum: Testis, inquiens in Sophon. cap. I. vers. 2. Illyrium est, testis Thracia, testis, in quo ortus sum solum. Igitur Liburniae, quae Illyrico comprehendebatur, natus non est: omnino autem non Sidronae Ptolemaei, quae Liburniam ad orientem finit, ac juxta ipsum Ptolemaeum (qui Illyrici fines ab Istria ad Scardum usque montem et superiorem Moesiam producit) medio ferme Illyrico a tergo adjacet.

At quoniam, inquies, denique loco natale S. Patris solum, et apud quas gentes investigabimus? Ego, si quam olim Erasmus, et non ita pridem Lucius, praeposteri studii et affectus parum digni gravibus viris insimularunt, sententiam replicare licet, in Istria, atque ea Italiae quidem nostrae, cum longe doctissimis Scriptoribus, e quorum numero est Thomas Archidiaconus Spalatensis, qui initio Saeculi XIII. vixit, Blondus, et Marianus Victorius, constitui malim. Sdrignam nunc vocant, sive Sdrin, oppidulum in Tergestina dioecesi, inter Petram pilosam, Portulam et Primontem situm vix millibus passuum XL. distans ab Aquileia. Id ipse nobis visus est manifesto indicare Hieronymus loco superius laudato, si mentem ejus recte percepimus. Quod enim ait, eam civitatem fuisse quondam Dalmatiae Pannoniaeque confinium, veterem se memoriam repetere, non sui temporis, ostendit; et quod duas confines provincias memorat, locum arbitrando facit, neutri fuisse eam proprie addictam. Porro Dalmatiam olim ad Istriae usque limitem pertigisse, ex antiquis Geographis intelligas, atque his maxime, qui eam sub Illyrici vocabulo describunt, ut nec Dalmatiam de nomine unquam vocent, cum primis Pomponio Mela, Scymno Chio, Scylace atque aliis. Sed neque ipse diffitetur dudum laudatus Lucius, cum coepit Illyrici maritimi nomen obsolescere, proque ejus Dalmatiae vocabulum frequentari, hanc non solum veteres suos terminos, sed finitimam quoque Liburniam comprehendisse. Confinium illud itaque Dalmatiae, ad quod notat S. Pater positam patriam suam Stridonem, in extremo Liburniae ad Occasum limite omnino quaerendum est. Eo nimirum fines Pannoniae superioris, quae exinde ad septentrionem vergit, incurrunt. Istria [Col. 0008] porro contermina utrique regioni est: atque hujus quidem initio versus Ocram montem (ut sua his ratio constet, quae de perobscuro illo Dalmatiae olim Pannoniaeque confinio, tradita ab eo sunt, quae alias minime, ut hactenus ostensum est, intelligi, aut explicari possunt) Stridonem collocari, recta ratio persuadet. Ita et Pannonius et Dalmata, verius fortasse etiam Italus, quandoquidem Italiae Istria jam ab Augusti, Tiberiique temporibus attributa est, juxta veterem divisionem vocari potuit. Neque ulla heic earum objectionum locum habet, quibus aliae superius recitatae sententiae refutantur. Quod vero locum eum esse diximus, quem Sdrignam hac tempestate appellant, partim Antiquorum opinioni, partim nominis nescio cui similitudini damus: denique et praevulgatae incolarum traditioni, qui in hujus rei fidem monumentum ibidem Eusebii patris cum Epitaphio laminis insculto ostentant. Alioqui satis proposito nostro est, si in eo Istriae tractu locandam Hieronymi patriam evicimus, tametsi alio, nobisque ignoto nomine oppidulum illud jam tum ab ejusdem S. Patris aevo a Gothis eversum, modo vocetur. Certe (quod alterum argumentum est in hanc rem) haud procul ab Aquileiensi agro exstitisse, pleraque omnia comprobant vitae ejus adjuncta, inque scriptis testimonia. Ejusmodi est illud (Epist. VII) , quod Chromatio, Eusebio et Jovino Aquileiensibus Presbyteris sororem suam, quae bonos in patria vitae magistros non haberet, commendat, eamque Juliani Diaconi, et quidem, ut in mss. libris dicitur, Aquileiensis, fructum vocans, ut crebris epistolis in sancto proposito sustentent, et ut etiam a Papa Valeriano, Aquileiense tunc Episcopo, ad eam confortandam litteras impetrent, rogat. Si longius aberat, imo nisi finitima erat Aquileiae Stridon, minime est verosilime, agentem utique in patria et domi sororem praesentis fuisse Juliani adhortationibus in sanctioris vitae, a quo exciderat, instituto solidatam: itemque ab Aquileiensibus amicis petiisse Hieronymum, ut frequenti eam Epistolarum solatio confoverent, atque ab ipso Aquileiensi Episcopo litteras in eam rem exigerent. Alia ex parte Aemonenses virgines (non Hermonenses, ut hactenus perperam lectum est) et Antonium in eadem civitate Monachum ita per Epistolas adloquitur, ut in vicinia exstitisse patriae suae indicet: atque ibi cumprimis, ubi de sui nominis obtrectatore apud istos conqueritur, quem unum eumdemque esse cum eo liquet, qui eum apud Aquileienses sinistro ore dilaniabat. Est autem Aemona, quae nunc Lubacum, vulgo Laubac appellatur, limitanea olim urbs Italiae, et ut Ptolomaeo dicitur, inter Italiam sub Norico Pannoniae, distans passuum millibus ab Aquileia circiter quinquaginta. Quid hoc itaque verosimilius, quod dicebamus, in isto Aquiliam inter atque Aemonam tractu, versus Alpes Julias, quo loco juxta veterem distributionem in eosdem terminos Pannonia et Dalmatia, sive, quae illo tunc vocabulo pars ejus appellabatur, Liburnia concurrebant, Stridonem natale Hieronymi solum exstitisse?

[Col. 0009] II. Alia est de anno, quo in lucem prodiit, eaque haud minus anceps atque obscura inter eruditos disputatio. Locum quaestioni, et variis hominum ea de re sententiis fecit Prosper in Chronico Integro, ut vocant, quod ex Lodonensi codice ms. Philippus Labbeus primus edidit, et nuperus Antiquarum Canisii lectionum Editor recognovit. Anno enim Christi 331, Basso et Ablavio Consulibus, natalem S. Hieronymi diem consignat: et licet non satis bene sibi in annis supputandis constet, ubi mortem ejus ad an. 420 Theodosio IX. et Constantio III. Coss. refert: in eo tamen quod errat (quippe qui annos illi 91 vitae tribuit), ostendit ortum ejus citius poni maluisse quam serius. Et errorem quidem illum alii commoda interpretatione elevant, conciliantque secum ipso Prosperum, et cum eo veterem Vitae Hieronymi Auctorem, qui Gennadius vulgo habetur, et annos ei tantum 88 tribuit: denique et cum Augustino, quem noster in Epistolis subinde tanquam dignitate patrem, aetate autem filium compellat. Cum vero adversus historicam veritatem, seriemque rerum Hieronymianarum continuo pugnet illa Prosperi notatio, et longo nimis intervallo S. Patris ortum praevertat, nobis qui ejus Vitam ex ipsiusmet scriptis adornamus, hujus testimonia, quae de aetate sua profert, illius auctoritati, et quot sunt quotque fuerunt Criticorum ea de re sententiis, praeferre liceat. Ratum primo certumque sit, eum cum se vel infantem, vel puerum, vel adolescentulum vel juvenem vocat, confertque cum una quapiam rerum a se gestarum notatione, Pythagoricam, ut Laertius tradit (lib. VIII. Sect. 9. 10) , aetatis humanae per vicennia computandae methodum, quae et passim tunc obtinebat, sequi. Puer, inquit, viginti annos implet: Adolescens viginti: Senex viginti. Sola infantia est, quam a pueritia non distinguebant, sed quasi pueritiae partem ad usque decimum quintum annum protrahebant, quemadmodum de Varrone Censorinus (de Die Nat. Cap. XIV) docuit. Ita et S. Benedicti Regula cap. LXX. Infantibus usque ad quintum decimum annum aetatis disciplinae diligentia et custodia adhibeatur ab omnibus. Hac probe constituta regula, si Hieronymi verba expendamus, exploratum fiet, eum anno circiter 346 natum, serius quam Prosper tradit, annis admodum quindecim. Experiamur itaque insigniora saltem aliquot per gradus aetatum loca. In Epistola LXVIII. ad Castrucium num. 2. Brevem inquit, tibi fabulam referam, quae infantiae meae temporibus accidit. Beatus Antonius cum a S. Athanasio Alexandriae Episcopo propter confutationem haereticorum in urbem Alexandriam esset accitus, isset ad eum Didymus, etc. Factum hoc narrant Chronologi accuratiores anno 355, quo tempore annos natus erat Hieronymus juxta nostram hypothesim fere decem: juxta eos autem, qui Prosperi calculos quoquo tandem modo sequuntur, vigesimum quartum excesserat, et non modo non infans adhuc erat, aut puer, sed jam adolescentiam ingressus. Ulterius quidem in Isaiam lib. V. cap. 15. spatia hujus aetatis producit, ubi ad tempora infantiae [Col. 0010] suae refert Motum terrae magnum, quando totius orbis littus transgressa sunt maria, eademque nocte Areopoleos muri conciderunt. Si enim eum dicit terraemotum, ob quem refert Ammianus quoque Marcellinus, mare suos terminos excurrisse (lib. XXVI. Cap. 10) , et Idatius mensi Augusto anni 365 intelligat, atque ipse demum Hieronymus in Chronico, mare littus egressum narrat: jam annum expleverat decimum nonum, ad quem usque infantiam protrahere, nihil quidem retat, si, ut supra notatum est, pro pueritia sumitur: proprie autem decimum quintum ea aetas non videtur excessisse. Sed et alii per ea tempora motus terrae horribiles acciderunt, ad quos locum hunc referre fortasse quis malit: et nos olim ibi annum diximus designari 344, quod nunc tamen induci volumus, atque emendari. Ut ut se res habeat, aliorum sententiae, quae citius ortum S. Patris notant, aptari huic testimonio nequaquam possunt. Verum illud caeteris illustrius est, quod habet Lib. de Locis ad vocem Drys Mambre ex Genesi; Quae, ait, usque ad aetatem infantiae meae, et Constantii regis imperium terebyntus monstrabatur pervetus, et annos magnitudine indicans. His, si quid video, uterque postremus cum infantiae suae scilicet, tum imperii Constantii terminus designatur. Enimvero iste imperare cum desiit anno 361, annum agebat vitae decimum quintum S. Pater, quo nimirum infantiam concludi dudum ostendimus. Id porro si verum est, ut veri speciem omnem habet, nihil poterat accuratius ad ortus sui annum, quem dicebamus 346, declarandum dixisse.

Sane infantiam excesserat, cum puerum se vocat: ut est illud in Abachuch (lib. I. Cap. 10) , Dum adhuc essem puer, et in Grammaticae ludo exercerer, omnesque urbes victimarum sanguine polluerentur, ac subito in ipso persecutionis ardore Juliani nuntiatus esset interitus, eleganter unus de Ethnicis, etc. Interfectus est Julianus anno 363, qui erat vitae Hieronymi decimus septimus. Alibi totos qui aetati illi adtribuuntur, viginti annos supputat. Ejusmodi est illud Praefat. Commentar. in Epist. ad Galat. Non quod ignorem Caium Marium Victorinum, qui Romae, me puero, Rhetoricam docuit, edidisse Commentarios in Apostolum, etc. Cui geminum est illud lib. XII. in Ezechiel cap. 40. Dum essem Romae puer, et liberalibus studiis erudirer, solebam cum caeteris ejusdem aetatis et propositi, etc. Enim vero cum Romae daret litteris ediscendis operam, factus jam grandior, et etiamnum tamen puer, annos viginti compleverat. Deinceps adeo cum Pueritia jungit Adolescentiam, eoque clarius in rem nostram annum, quo natus est, indicat, quo propius terminos aetatis utriusque, unde rationes subducamus certiores, attingit. Epist. LII. ad Nepotianum, Dum essem, inquit, Adolescens, imo et pene Puer et primos impetus lascivientis aetatis eremi duritia refrenarem, scripsi ad avunculum tuum Heliodorum exhortatoriam Epistolam. Ea data est anno, ut pluribus suo loco ostendimus, 373, cum ipse initia adolescentiae jam duceret, sive annos natus esset viginti septem: id quod adeo in supputatione hac nostra recte [Col. 0011] habet, ut fere ex hoc uno testimonio verus, quem diximus, natalis ejus annus jam constet. Et vero iisdem plane verbis usus est aetatem Imperatoris Valentiniani, cum mortem oppetiit, notaturus, Epist. LX. sive Epitaphio Nepotiani, Adolescens, inquiens, Valentinianus, et pene Puer, post fugam, post exsilia. . . . necatus est. Constat enim ab illorum historiis temporum, eum tunc annum sextum supra vigesimum egisse, tot nimirum, aut uno minus, quot de se ipse loquens indicarat; neque enim verosimile est, eum iisdem verbis alio significatu de se, atque aliis usum. Eadem ferme annorum notatio est, cum se ἱποκοεισικῶς adolescentulum vocat, Lib. I. contra Jovinian. cap. 36, Cum ipse adolescentulus in Gallia viderim Atticotos, gentem Britannicam, humanis vesci carnibus. Quartum aut quintum, ut ex dicendis inferius constabit, a vigesimo annum tunc agebat. Epist. CXX. ad Hedibiam, Majores tui Patera, atque Delphidius, quorum alter antequam ego nascerer, Rhetoricam Romae docuit: alter, me jam adolescentulo, omnes Gallias prosa versuque suo illustravit ingenio. Quanquam movit hic locus plurimos, qui cum in Chronico legerent ad annum Christi 355 Delphidium referri, Hieronymum, qui tunc etiam in sententia hac nostra annos decem ut summum ageret, solido adhuc decennio ab adolescentiae initiis distare argumentantur. Sed alia in Chronico notationis ejus est ratio: neque enim quo tempore Delphidius Gallias nominis sui atque operum jam impleverat, sed quo primum anno florere coepit, de more adnotatum ibi est: id quod aliis ac fere perpetuis exemplis demonstrare, si res ferat, in promptu esset. Porro quis non consentaneum esse intelligat, post alterum saltem decennium et quod excurrit, ad tantam famae celebritatem, novis subinde elucubrationibus, demum venisse, ut vere dixerit S. Pater, se adolescentulo, eum ingenio suo Gallias illustrasse. Nec quempiam moveat, quod Blesillam in Epist. XXXIX. viginti annorum adolescentulam dixit, quam puellam ea de caussa fortasse appellari, quis maluisset; nam ubi sequiori generi aptantur ejusmodi formulae, non eamdem plane vim commodamque habent significationem. Denique satis apparet, quam ipse bene, juxta eam regulam, gradibus aetatum insisteret, ubi se in adolescentia, vel adolescentem absolute nominat, quos terminos licuit ad quadragesimum usque annum producere. Commentario XIII. in Ezechiel. cap. 44. Super qua, ait quaestiuncula, Romae adversum Helvidium, illius temporis haereticum, in adolescentia non grandem librum scripsisse me novi. Erat enimvero tunc annorum ferme 37, siquidem anno, ut suo loco ostendemus, 383, ille conscriptus est liber. Alia id genus testimonia praeterimus, quae in nostra quidem hypothesi optime omnia conveniunt, cohaerentque inter se: juxta alios autem omnes, qui Prosperiani Chronici rationes amant, neque intelligi, neque explicari ullo modo possunt. Singularem modo animadversionem adjiciam, qua hactenus disputata solidius constituantur Praefatione Commentarii in Abdiam profitetur [Col. 0012] S. Pater, olim se, qui necdum ad aetatem perfecti viri, et in mensuram Christi venerat, in adolescentia provocatum ardore et studio Scripturarum hunc eumdem Prophetam fuisse allegorice interpretatum. Haec, quae et minime aetatem tulit Expositio, Auctore ab ipso repudiata, ad annum pertinet, ut alias declaratum est, atque infra manifestius constabit, 374 aut sequentem, quo tempore de se prodit ipse, nondum ad aetatem perfectam plenitudinis Christi venisse. Aetas autem Christi perfecta triginta annorum spatio continetur, ipso Hieronymo sui sensus interprete, qui Epist. LXXXII. ad Theophilum, pro fratre suo Pauliniano disserens, cujus praematuram ordinationem Joannes caussabatur, Aetas, inquit, ejus et Beatitudini tuae nota est, et quum ad triginta annorum spatia jam pervenerit, puto eam in hoc non esse reprehendendam, quae juxta mysterium assumpti hominis in Christo perfecta est. Si ergo nondum ipse ad eam aetatem, sive ad annos triginta pervenerat, cum specimen illud Commentarii in Abdiam scripsit, sive anno 374, jam patet luce meridiana clarius, minime ejus ortum posse altius, quam ab anno 345 revocari. Ut vero ad insequentem proxime 346 differatur, et quae superius disputata sunt, facile suadent, et laudatae hujusmet Praefationis in Abdiam locus ille, ubi appellat se Puerum, quo vocabulo videtur voluisse, quod paulo ante dixerat in Adolescentia, contemperare, ut se hujus aetatis initia potius quam medium agere, et non exiguo admodum ab 30 annis spatio tunc abfuisse, significaret.

III. De nomine etiam S. Patris, ut ne quid disputationibus in utramque partem deesset, inter eruditos controversum est. Hieronymus, quod erat illi cognomentum, aliis cum Victorio sacram legem significat: aliis cum Erasmo, idque multo verius, sacri nominis appellationem. Eusebius (quod fuisse patri suo nomen, declarat ipse de se loquens in Catalogo Scriptorum illustrium, seque ab illo accepisse, ipsa nominum ratio, et gentis antiquae consuetudo persuadent) fuerunt, atque adeo sunt nonnulli, qui penitus removeri ab Hieronymo velint: alii, quorum de numero Menagius ad Laertium, qui ex aliquot Caesareensis Eusebii librorum interpretatione de Graeco in Latinum ab ipso adornata, adeptum sibi contendant. Qui quidem, ut alias diximus, nugari potius, quam serio dicere nobis videntur. Sed et aliud invenitur in antiquis libris additum illi sive nomen, sive praenomen Sophronius, de quo, ut paulo attentius disquiramus, digna visa res est. Martianaeus quidem praenotatum in uno alteroque ex iis tantum libris invenit, qui falso adtributa S. Patri opera quaedam exhibent, neque adeo satis eorum esse testimonium ad faciendam rei fidem, existimavit. Nobis meliore uti fortuna contigit, qui genuinis quoque monimentis inscriptum invenimus, tamenetsi, ut nihil dissimulemus, in codicibus non usque adeo vetustis, et qui duodecimum, ut conjicere licuit, saeculum anteverterent. Duos possidet Ambrosiana, quae Mediolani est, Bibliotheca, quorum alter numero 88 praenotatur, continetque librum Nominum Hebraicorum, [Col. 0013] qui sic inscribitur, Eusebii Sophronii Hieronymi, licet haec Epigraphe perbrevi Epistolae, de formis Hebraicarum litterarum, quae Praefationis in eum Librum vicem gerit, ab studioso quopiam, non Hieronymo, adornatae, quam et huic Tomo nos primum adnectimus, praefixa videatur. Alterius autem, qui Librum de Locis Terrae Sanctae continet, luculentissima inscriptio est hujusmodi: Incipit praefatio Domini Eusebii Sophronii Hieronymi in libro Locorum, ab Eusebio Pamphili Caesariensi Episcopo prius edito quidem in Graeco, sed a praefato Hieronymo postmodum diligentius in Latinum stylum translato. Quo quidem testimonio facile adducar, ut credam, hoc quoque ei nomen fuisse Sophronio, sive illud infans acceperit ipsis ab incunabulis, sive post, cum vitae doctrinaeque merito celebrari per orbem coepit.

IV. Igitur, ut quae latius disputare hactenus necesse fuit, paucis ad Vitae describendae modum colligamus, Eusebius Sophronius Hieronymus Stridone, quae civitas in Dalmatiae olim Pannoniaeque confinio, ad Italiae potius limitem videtur pertinuisse, certe quidem non longe ab Aquileia atque Aemona, nobilissimis Italiae urbibus, aberat, natus est, anno Christi, ut videtur, trecentesimo quadragesimo sexto, annum jam undecimum imperantibus Constantio, et Constante, fratribus Augustis, eumdemque Julio Papa Christianam rempublicam administrante. Parentes suos ambos Christianae religioni addictos, ipse non uno loco, maxime vero Praefatione in Jobum affirmat: a quibus et sancte educatum se prodit. Jure etiam colligas ex Epist. LXXXII. Ad Theophilum num. 2. eos Arianis per ea loca grassantibus nunquam animum aut aures accommodasse, siquidem se ab iis gloriatur ab ipsis, ut ita dicam, incunabulis catholico lacte nutritum. Nemo namque magis Ecclesiasticus est, quam qui nunquam haereticus fuit. Quidam asseverant, et nobilissimos fuisse. Erit fortassis econtrario, qui ob nominis Graecam originem, non Romanam, de genere servili subdubitent. Et mihi quidem scrupulum movit aliquando locus e dudum laudata Epistola num, 3. ubi ad Joannis Jerosolymitani criminationem de Pauliniano fratre e servo Clericum facto, nihil aliud respondet, quam et ab ipso Joanne nonnullos ejusmodi Clericos haberi, et Onesimum legi inter Pauli renatum vincula, Diaconum coepisse esse de servo. At vero, si ejus erat conditionis ipse, non videtur fore, ut Palladium servilis nequitiae hominem in Prologo contra Pelagianos vocaret, quod facile potuisset notae ejusdem servilis ab adversariis insimulari: eoque minus, ut per jocum adderet, non se ejus nobilitati invidere. Ad haec divites, atque amplo patrimonio honestatos parentes ejus fuisse, inter Scriptores fere constat. Notum illud quod et vulgo afferunt ex libro primo contra Ruffinum, ut probent, numerosam servorum familiam illos habuisse: Memini me puerum cursitasse per cellulas servulorum, diem feriatum duxisse lusibus, etc. Quanquam hoc vereor, ne satis apposite accipiant, ac recte interpretentur. Patrimonium certe a Patre relictum, quod Hieronymus divendi demum curavit, ut pecuniae quod [Col. 0014] rediret, excipiendis undequaque confluentibus Monachorum turbis expenderet, haud sane mediocre esse oportuit, licet modeste ipse vocet Epist. LXVI. Semirutas villutas, quae barbarorum effugerunt manus, et parentum communium census. Denique et ubi Epist. VII. describit patriae suae mores, in qua Deus venter esset, et sanctior ille, qui ditior: et Epist. XXII. ubi inter caetera vitae commoda, se ait, consuetudine lautioris cibi propter coelorum regna castrasse, aliisque pluribus locis, ut cum loquitur de Bonosi contubernio, de itineribus quae emensus est longis, de instructissima Bibliotheca, quam sibi comparaverat (Epist. III) , non obscure se prospera satis natum fortuna indicat. Patri nomen Eusebius fuit, quod et supra innuimus, et ad filium more Romano transiit: Matris quodnam esset, non proditur. Matertera, id est, matris soror, Castorina dicta est, quam malo adversum se animo ob nescio quas caussas, Hieronymus semel atque iterum, ut ex Epistola XIII. apparet, ad pacem concordiamque humanissimis litteris invitavit. Habuit et sororem, cujus ignoratur nomen, de qua saepius in Epistolis VI et VII. loquitur, quod in proposito, ut videtur, Christo serviendi, a quo exciderat, a Juliano Diacono adhortante, permanserit. Fratrem denique natu minorem, nomine Paulinianum, de quo postea nec semel redibit sermo.

I. Nihil dubium est, cum se ipse, ut superius observavimus, Catholico lacte nutritum ab ipsis incunabulis dicat, quin fuerit infantulus adhuc sancta institutione et praeceptis informatus, parentum opera, qui animum rudem primis imbuerint Christianae pietatis ac fidei elementis. Collactaneus ejus, et vitae comes Bonosus quidam fuit, e generosa locupletique stirpe progenitus, quem impense laudat, nec semel, praecipue vero Epist. III. ubi, Iidem, ait, nos nutricum sinus, iidem amplexus foverint bajulorum. Studia litterarum quod attinet, primam illam literatturam, quae Grammaticae velut infantia est, in patria edidicit a praeceptore, quem Orbilium ab eo, de quo Suetonius, celebri Beneventano Grammatico, acri atque plagoso, cognominat, et ad quem saevientem, se ait, de aviae sinu tractum esse captivum.

II. Grandior factus, et etiamnum tamen puer, ubi domesticis praeceptionibus roboratus publicam lucem quaerere coepit, Romam missus est, liberalibus artibus erudiendus. Annorum fuerit fere duodeviginti, nam Romae cum tunc egisse verosimillimum est, cum de subito Juliani interitu dictum illud ethnici audivit. Erat vero ille annus 363, ut superius animadvertimus, et puerum se tunc in Grammaticae ludo exercuisse testatur. Applicavit autem ibi se ad Donatum Grammaticum tunc celebratissimum, cum [Col. 0015] ipsum qui in Terentium et Virgilium Commentarios reliquit: in cujus schola tantam sibi Latini sermonis peritiam atque elegantiam comparavit, ut facile omnes eorum temporum Scriptores hac laude superarit. Meminit ejus S. Pater in Commentariis in Ecclesiastem, aliisque pluribus locis, quorum unum laudasse satis erit in Libro II. contra Ruffinum. Puto quod puer legeris Aspri in Virgilium et Sallustium Commentarios . . . Velcotii in Orationes Ciceronis, Victorini in Dialogos ejus, et in Terentii Comaedias praeceptoris mei Donati, aeque in Virgilium, et aliorum in alios. Sunt qui et Victorini, eximii per idem tempus eloquentiae magistri, auditorem fuisse eum dicant. Sed quando id nunquam ab ipso proditum est, qui ejus saepe, cum alibi et laudato dudum loco, tum in Catalogo Scriptorum illustrium (Cap. CI) , et in Praefatione in Epist. ad Galatas meminit, nec verbo tenus id notat; ut illis assentiamur, nulla nos argumenta adducunt. Imo vero refragatur hoc ipsum de eo silentium praesertim in Chronico, et modo laudato testimonio, quibus locis Rhetoris illius una cum Donato mentionem faciens, hunc unice, minori numero Praeceptorem suum appellat: illum nec magistrum, neque amicum vocat. Neque vero hinc putes, cum a Rhetorum exhedris abstinuisse; quin imo primas eloquentiae dedit, et puerum se in Controversiis lusisse, libro contra Pelagianos primo testatur; et cap. 2. Commentariorum ad Galatas, Aliquoties, inquit, cum adolescentulus Romae Controversias declamarem, et ad vera certamina fictis militibus exercerer, etc. Accessit etiam ad Forum, et tribunalia judicum, ut disertissimos Oratorum audiret. Denique et praedicationis diasyrticae strophis lusit, id est, Oratoriae artis, quod fere praecipuum est, novit, cum ea ad quae respondere difficile est, elevantur. Nec inter Grammaticos tantum, aut Rhetores detritus est, sed et Dialecticae operam dedit, et inter Philosophos etiam se plurimam vitae partem egisse prodit (Epist. L) . Porphyrii Isagogas legit, Alexandri Aphrodisei Commentarios vertit: vertit, inquam, id est, versavit diurna nocturnaque manu, non, ut falso hactenus creditum est, de Graeco in Latinum est interpretatus. In Epistola LX. ad Heliodorum legisse etiam se narrat, Platonis, Diogenis, Clitomachi Carneadis, et Possidonii opuscula: et passim alibi insignem sibi Philosophiae peritiam comparasse, iis quae scriptis suis intermiscet, veterum philosophorum placitis ac sententiis ostedit. Maximam quoque Antiquitatis memoriam collegit, ad quam, ut et caeteras facultates perdiscendas, optimo sane consilio, Bibliothecam sibi librorum omnigenae eruditionis refertissimam ingenti labore et sumptibus instruxit. Nullum denique doctrinae genus intactum reliquit, praeter artium sacrarum disciplinam, ad quam omnes jam tum (neque enim heic alia commemoramus, quam quae Romae puer egit) meditationes videtur suas retulisse. Nam et pietatem una adeo coluit, ut ad Ecclesiae et Religionis potissimum incrementa intelligeres, studia illa conferri. Scribit [Col. 0016] ita de se ipso in cap. XL. Ezechielis: Dum essem Romae puer, et liberalibus studiis erudirer, solebam cum caeteris ejusdem aetatis et propositi (ex his erat Pammachius, de quo saepius infra redibit sermo) diebus Dominicis sepulchra Apostolorum et Martyrum circuire, crebroque cryptas ingredi, quae in terrarum profunda defossae, ex utraque parte ingredientium per parietes haberent corpora sepultorum: et ita obscura sunt omnia, ut propemodum illud Propheticum compleatur: Descendant ad Infernum viventes, etc.

III. Cum nondum tamen Baptismo esset initiatus, jamque initia duceret adolescentiae, quae aetas juxta ejus supputandi rationes, post vigesimum annum succedit, non satis sibi cavit, lubricum adolescentiae iter, in quo et lapsum se Epistol. VII. ad Chromatium, humillime confitetur. Peccati quoque genus, quo conscientiam suam polluit, ad Heliodorum scribens Epist. XIV. notat, ubi quam amiserat, virginitatem deplorat: Et hoc ego non integris rate vel mercibus, nec quasi ignarus fluctuum praemoneo, sed quasi nuper naufragio ejectus in littus, timida navigaturis voce denuntio, In illo aestu Charybdis luxuriae salutem vorat. Ibi ore virgineo ad pudicitiae perpetranda naufragia, Scyllaeum renidens, libido blanditur, etc. Manifestius in Epistol. XLVIII. ad Pammachium, ubi primam, quae a nativitate est, virginitatem sibi adimens, alteram quae est a Baptismo, vix sibi servat: Virginitatem, inquit, in caelum fero, non quia habeam, sed quia magis mirer quod non habeo. Ingenua et verecunda confessio est, quo ipse careas, id in aliis praedicare . . . . . . . . Nullus se decipiat: neque blando adulatore se praecipitet. Prima est virginitas a prima nativitate: secunda virginitas a secunda nativitate. Sunt qui lapsus ejusmodi pluribus excusent; mihi satius interdum videtur, commissum aliquod, ceu cicatricem in Sanctis agnosci, quorum, ex vitiis ad pietatem resipiscentium, exempla efficacius nos moveant. Addam propterea videri posse, etiam post Baptismum deliquisse, ac se polluisse iterum: ut quemadmodum ad secundam virginitatem induendam Baptismi aquis, ita altero ignis baptismo ad sordes alias detergendas indigeret. Verba ejus sunt Ep. XVIII. ad Damas. num. 11. Ego quia et oculis video ad concupiscendum, et manu scandalizor et pede, et omnium membrorum parte delinquo, habeo omnia immunda: et quia semet spiritu baptizatus, rursum tunicam pollui, secundi baptismatis purgatione, id est, ignis indigeo. Verum nihil habet in his singulare, et quod a vulgata Sanctorum hominum phrasi, qui modestiae caussa sese dejiciunt, abhorreat.

I. Non alibi quam Romae fuisse Hieronymum lavacro Baptismi ablutum, ita pro certo habemus, ut qui aliter sentiunt, idque factum Aquileiae volunt, et inscriptum olim lapidem (falso tamen) testem adhibent [Col. 0017] in eam rem, valere penitus jubeamus. Testis ipse omni exceptione major est S. Pater in duabus ad Damasum Epistolis XV. et XVI. Inde, inquiens, nunc meae animae postulans cibum, unde olim Christi vestimenta suscepi. Et, Ego igitur, ut ante jam scripsi, Christi vestem in Romana urbe suscipiens, nunc barbaro Syriae limite teneor. Neque enim heic alia Christi vestimenta intelligi ullo modo possunt, quam quae juxta Apostolum per Gratiae lavacrum et Fidem induimus, ut praeteream, ad candidas quoque vestes, quibus amiciri solebant olim Christiani Baptismi tempore, iis verbis adludi. Certum praeterea, imo et sententiae hujus consectarium est, eum non statim a nativitate, neque primis infantiae annis, Baptismum suscepisse, sed adulta aetate, nimirum cum Romae esset. Verum heic perdifficilis quaestio oritur, num scilicet cum primo Romam advenit literarum studiis erudiendus, an postea, cum, peragratis jam Galliis, et de solitudine ineunda cogitans, eo rediisset, sacris se undis abluerit. Alteram hanc opinionem eruditissimi quique recentiorum tuentur, ea ducti cumprimis ratione, quod olim qui infantes baptizati non fuissent, differre usque baptismum solerent, quoad juventutis discrimina acrioresque stimulos evasissent: id quod fervido Hieronymi ingenio maxime consentaneum fuerit. Videri autem, aiunt, pietati ejus ac religioni fieri injuriam, si propositum Deo inserviendi, quod coepit versare animo, ut mox dicemus, cum in Gallias peregrinaretur, Baptismo posterius fuit, nec sane modico temporis spatio, si debet iste ad priorem Urbis incolatum referri. Sed haec nos minime movent; nam neque solemne omnibus Christianis fuit, qui sine Baptismo aetate paulum processissent, ut serius differrent: neque posterius illud Hieronymi Deo serviendi propositum, quidquam defuisse pietati ejus pristinae notat. Quin imo nova eam accessione cumulat: siquidem illud erat, non ingrediendi tunc demum Christianam vitam, sed perfectiorem multo agendi, propositum, quod postmodum in eremo implevit. Praeterea, quod redux a Galliis Romam repetierit S. Pater, nullo in ejus vitae serie, fundamento nititur, imo a veri specie omni abhorret. Sed haec plenius ex his, quae dicenda sunt inferius, constabunt.

II. Ratum itaque esto, eum antequam Roma decederet, cum eo primum ad saeculares literas ediscendas venisset, sacris fuisse undis ablutum: hoc nimirum tempore, ad quod nos ordo Vitae ejus quam conscribimus, duxit, sub Liberio Papa, non Damaso, et cum nondum ipse, ut videtur, annum aetatis vigesimum attigisset. Et vero si, ut dudum ostendimus, non eo usque Baptismum distulit, quod a Gallica peregrinatione regrederetur, consequens est, ut antea susceperit, cum scilicet Romam (neque enim alibi tinctus est) litteris erudiendus venit; ut si jure illam falsi redarguimus, omnino altera haec vera sententia sit. Sed et peculiaribus id evincere argumentis libet. Quippe nec ipse obscure indicat S. Pater, se non Damaso, sed pridem ejus decessore Liberio Romanam [Col. 0018] Ecclesiam administrante, baptizatum. Cum enim ad illum Epistolas modo laudatas scribens, illud urgeat, quod Romae Christi vestimenta susceperit, ut eo justius inde consilium de fide petat: si a Damaso, aut illo Cathedram tenente, suscepisset, utique istud, quod suae erat caussae palmarium, addidisset; plane autem tacet in utraque Epistola. Quin imo contrarium in priore innuit, olim illo adverbio, Unde, inquiens, OLIM Christi vestimenta suscepi, perinde ac si diceret, antequam tu hujus Ecclesiae regimen obtineres. Iniit vero Pontificatum Damasus sub anni 366 finem, cum Hieronymus vigesimum circiter vitae ageret. Idem arguere est ex temporis notatione, quo amicus ejus Ruffinus Baptismum suscepit, anno scilicet, ut serius 371, ut ex ejusdem Epistola ad Anastasium Papam, et lib. II. Invectivarum Hieronymi compertum est. Nostrum scilicet fuisse aliquot ante illum annis hocce sacramento initiatum, et concors doctorum sententia, et nonnulla S. ejusdem Patris testimonia comprobant. Accipe istud ex Epist. IV. ad Florentium: Ille (Ruffinus) modo se lavit, et mundus est, et tanquam nix dealbatus: ego cunctis peccatorum sordibus inquinatus diebus ac noctibus opperior cum tremore reddere novissimum quadrantem. At si post Gallicum demum iter hic tinctus est, vix erat notatu digna temporis differentia: certe quidem non tanta, ex qua illa receptae dudum innocentiae, et contractarum temporis decursu sordium, institui comparatio posset. Igitur tinctus omnino est antequam emenso studiorum curriculo Urbe decederet, annis plus minus ante Ruffinum quatuor. Atque huc referri illud etiam velim, quod alias laudato loco lib. XII. in Ezechielem, se ait S. Pater, cum esset Romae puer, et liberalibus studiis erudiretur, solitum cum caeteris ejusdem aetatis ac propositi, diebus Dominicis sepulchra Apostolorum et Martyrum circuire. Quid enim aliud propositi nomine heic loci commodius intelligas, quam religionem Christianam, cui nomen per Baptismum dedisset? Denique vetus quoque Vitae Hieronymianae Auctor, qui Gennadius audit, eum testatur, cum puer adhuc esset (quod est ex Antiquorum sensu, eum nondum vigesimum annum excessisset) Baptismum suscepisse. Hoc testimonio, etsi aliis de caussis Auctori, qui et nomen mentitur, haud multum tribuamus, nullum tamen est aut vetustius, aut propius ad faciendam fidem. Sed haec hactenus.

I. Saecularibus itaque literis Romae ad plenum eruditus, diuque ibi in Rhetorum scholis exercitatus, Urbem relinquere, et Gallias petere eruditionis laude tunc florentes, una cum Bonoso, perpetuo studiorum ac vitae comite, instituit. Egerit tunc Hieronymus vigesimum tertium plus minus aetatis annum, qui reparatae Salutis erat trecentesimus sexagesimus nonus. [Col. 0019] Colligere hoc est ex ipsiusmet testimonio lib. II. adversus Jovinianum, ubi adolescentulum se vocat, cum in Galliis peregrinatus, quosdam Attacotos, gentem Britannicam humanis vesci carnibus vidit. Eadem aetatis notatio est, cum se jam adolescentulo, Delphidium omnes Gallias prosa versuque illustrasse adnotat: ea nimirum de caussa, quod ipsemet in Galliis ea tempestate ageret.

II. Nihil porro tam est verosimile, quam ut Roma discedens, Stridonem primo remigraret, unde et recta in Gallias contendere, et in paterna domo posset longinquioris peregrinationis sumptus parare. Sed in patria, quae ad ingenium non erat, parum stetit. Proxime aberat, ut Cap. I. ostendimus, Stridone Aquileia: erat haec etiam urbs multo nobilissima, et quod Hieronymum magis alliceret, ac detineret, sanctis doctisque viris, maxime qui in celeberrimo ibi Monasterio versabantur, abundabat, quorum illustria adhuc inter Hieronymi amicos nomina multa superant. Ex his unus erat Ruffinus, cujus ob ingenii fortasse praestantiam supra caeteros consuetudine saepius uteretur, et quocum de studiis verba conferret. In hunc sensum videtur post aliquot annos ad eum scribens Epistol. III. dixisse, Quam illud os, quod mecum vel erravit aliquando; vel sapuit, impressis figerem labiis? Ex hoc certe primum tempore innotescere Hieronymum inter et Ruffinum amicitia incepit, nec par credere est, eos alibi quam Aquileiae prima usos familiaritate; rem enim plane novam dicunt, et cujus nullum in Hieronymi scriptis, et rerum serie argumentum reperire est, qui Romae eos multo pridem junxisse amicitias, volunt.

III. Compertum hinc est, non ita exiguo tempore Hieronymum Aquileiae substitisse. Verum non permittebat insitus discendi ardor, celebrioresque apud exteras nationes doctrinae laude viros adeundi desiderium, ut diutius ibi consisteret. Arripuit itaque iter in Gallias, neque unam modo aut alteram ex his invisit, sed omnes, quoad ejus licuit, Galliarum oras perlustravit, ut ex omnibus doctis viris, et bibliothecis thesaurum sibi scientiae compararet. Id ex eo potissimum apparet, quod locorum per partes non raro, nec sine peculiari animi affectu recordatur, quemadmodum Epist. CXXIII. ad Ageruchiam, ubi Quidquid inter Alpes et Pyrenaeum est, quod Oceano et Rheno includitur direptum a Barbaris miserum in modum dolet. Maguntiacum, inquit, nobilis quondam civitas capta atque subversa est, et in Ecclesia multa hominum millia trucidata. Vangiones longa obsidione deleti. Remorum urbs praepotens Ambiani, Atrebatae, extremique hominum Morini, Tornacus, Nemetae, Argentoratus translati in Germaniam. Aquitaniae, Novemque populorum, Lugdunensis et Narbonensis provinciae praeter paucas urbes populata sunt cuncta, quas et ipsas foris gladius, intus vastat fames. Non possum absque lacrymis Tolosae facere mentionem; quae ut hucusque non rueret, S. Episcopi Exuperii merita praestiterunt. Sed nullam videtur ex omni Galliarum regione diutius incoluisse quam Treviros. Petierat Ruffinus ab eo, [Col. 0020] cum jam jam proficisceretur, ut S. Hilarii libros sibi exscriberet: quod ipse cum Treviros venisset, egregie persecutus est, utque ait, postmodum Epist. VI. ad Florentium scribens, Prolixum valde de Synodis librum S. Hilarii, ei (Ruffino) apud Treviros manu mea ipse descripseram. Et sane scriptio illa codicis Hilariani non ita brevi confici potuit. Ad haec Trevirensium idioma probe se calluisse indicat in Prooemio secundi libri Commentariorum in Epistolam ad Galatas, ubi hos, excepto sermone Graeco, propriam dicit linguam habuisse atque eamdem pene illam esse quam in Gallia Treverenses haberent: id quod nosse tam bene, ut prodit, haud certe exiguo temporis spatio potuit. Alias etiam cum peregrinationis suae una cum Bonoso reminiscitur, eum statim tractum regionis nominat, Rheni, scilicet, semibarbaras ripas, ad quas secum illo post Romana studia eodem cibo, pari frueretur hospitio (Epist. III) . Denique ibi primus ipse coepit velle Deum colere (Ibid.) , id est, de ineunda novae Vitae ratione, ac de ingredienda fortassis etiam solitudine deliberare, et Bonoso, ut idem institutum arriperet, auctor esse.

I. Quod animo coeperat Christo serviendi propositum in Galliis, ut opere quantocius compleret, Italiam sibi et patriam repetendam intellexit. Non quod vellet in paterna domo, inter cognatos et propinquos Monachum profiteri (Epist. XV) ; cum ne in urbibus quidem esse Monachos, aequo animo pateretur; sed quod rei familiaris, sororis item, et fratris Pauliniani, qui primos tunc annos infantiae ageret, cura nescio quae sibi incumberet. Certe quominus propositum illud statim perficeret, nonnulla impedimento fuere, quae ipse Christum adloquens Epist. III. ad Ruffinum, verbis illis, quia implere non potui, excusat. Substitit proinde in patria, seu potius Aquileiae propter loci viciniam, et amicorum in ea consuetudinem; nam et videntur eo referenda praecipua amicitiarum ejus cum Valeriano, Chromatio, Jovino, Eusebio, Juliano, Nicaea, Chrysogono, Ruffino, atque aliis, quae et supra recensuimus exempla. Per idem tempus, sive etiam, si mavis, in itinere ad Gallias, Concordiae, quod est Aquileiae, (non, ut Victorius putat, aliud Mirandulae vicinum oppidum) senem Paulum cognovit atque amicum sibi junxit, annos habentem centum, et qui S. Cypriani Notarium Romae tractaverat. Sunt etiam qui eum tradunt, inter Monachos Aquileienses, sive qui sub Valeriano Episcopo ad Monachorum instar vitam degebant, nomen profiteri suum voluisse. Sed neque hoc certo aliquo testimonio constat, neque ex eo loco licet colligere, quem in eam rem laudant ex Epist. LXXXII. ad Teophilum, ubi se ait S. Pater, Ab adolescentia in Monasterii clausum cellulis magis esse [Col. 0021] voluisse aliquid quam videri. Omnino enim de Syriae solitudine, quam adolescens adhuc inivit, non de Aquileiensi Monasterio est intelligendus. Falluntur autem eo magis, ac vitae Hieronymianae seriem invertunt, qui eum volunt e Galliis primum Romam, deinde Roma Aquileiam concessisse. Quod quidem comminiscuntur, ut hypothesi suae inserviant, et Baptismum S. Patris, quem certe non alibi suscepisse eum sentiunt, quam Romae, in hoc tempus transferant. At nullum est in Hieronymi scriptis, totaque ejus historia, quo id probent argumentum; et quod unum excudunt ex Epist. XLIII ad Marcellam, ubi se ille significat invitum Romae in tanta civium et peregrinorum frequentia versari, ac porro malle se alio transferre, illud, inquam, nihil ad rem facit. Data quippe est Epistola illa post multo, quam illi existimant, sive cum relicta Calcidis solitudine, Romam venisset, et jamdiu ibi apud Damasum agens, junxisset et cum Marcella amicitiam; quae anni circiter 385 nota est. Nihil porro minus ex ejus contextu colligas, eum in animo habuisse, quam Aquileiam, qui quantum haberet Roma molestiarum exaggerans, non tam Marcellam, quam semetipsum dehortatur ab urbium tumultibus, et ad secreta ruris invitat. Addo, nec verosimile prorsus esse ob regionum situm, atque institutum Hieronymianae peregrinationis, venisse eum de Galliis Romam, ut se postmodum in patria, sive Aquileiae reciperet. Alia ex parte jam ostendimus superiore Capite III. eum antea, cum primo scilicet Romae daret litteris operam, Baptismum suscepisse, ut et caussa cur eo regrederetur, plane conficta sit, totaque illa hominum caetera doctissimorum narratio commentum sapiat. Venit itaque S. Pater de Galliis recta Stridonem, pleramque autem temporis partem Aquileiae, iis quas dicebamus de caussis, commoratus est.

II. Quin etiam scriptionum suarum videtur ibi initia auspicatus narratione illa, de muliere septies percussa, quam Innocentio inscripsit, et cui primum nos in Epistolarum serie, quem et in reliquis ejus scriptis habet, locum adtribuimus. Innocentius ille idem est, qui paulo post migranti in Orientem Hieronymo se comitem dedit: neque enim cognomines alios eidemque amicissimos, ut nonnulli faciunt, comminisci licet. Tempus quod spectat, in Chronologicis ad eam Epistolam notis, quas heic repetere longum esset, et praeter rem, videre est argumenta, quibus eam huic temporis tractui, sive anno 371, adscribere persuasi sumus. Nunc velimus, anno adhuc serius differri, sive post damnatum Evagrii opera Auxentium in Romana Synodo anni 372. Caeterum nec probabilitate sua carent aliorum rationes, qui serius adhuc eam protrahunt, sive ad annum usque 374, cum post longam in Oriente peregrinationem S. Pater Antiochiae diversaretur. Potissimum autem argumentum, quod ab Auxentii morte repetunt, ubi dicitur Evagrii excubiis sepultus pene antequam mortuus, non eamdem apud nos vim habet. Nam mortuum revera indicari verbis illis contendunt: [Col. 0022] nos sepultum quidem μεταφορικῶς dici, cum anathemate percussus est, intelligimus: mortuum, non ita.

I. Perquam libenter degisset Hieronymus Aquileiae, fortasse etiam propositum Deo perfectius serviendi, cujus miro ardore tenebatur, in eo quod ibi erat Monasterio explesset, nisi eum subitus turbo, ut ipse ait, impiaque avulsio distraxisset. Quid istuc rei fuerit, ignoratur: sed plura videntur ad creandam illi invidiam concurrisse. Sororis nescio quis lapsus magnum illi odium concitavit. Inde ortum fortasse dissidium etiam cum Lupicino, Sacerdote Stridonensi, quem acriter sugillat Epist. VII. dignum vocans patella operculum, videlicet, ut caecus caecos duceret in foveam, talisque esset rector, quales illi qui regerentur. Sunt etiam qui eum notari putent sub nomine Iberae excetrae, a qua sese queritur praecedenti Epistola S. Pater sinistro ore dilaniatum. Sed et Castorinae materterae inimicitias incurrit, quas postea lenire humanissimis litteris conatus est.

II. Alia tunc ejusmodi diaboli arte, ut ipse innuit, gigni potuere dissidia, quibus cum aequo animo sustinendis par non esset, derepente patriae, parentibus, cognatis, amicisque vale dicere, atque in Orientem transire constituit, ut longius ab inimicorum odiis, regionem solitarii proposito, tum locorum sanctitate, cum habitantium Monachorum vicinia magis opportunam inveniret. Hoc nos iter ad an. 372 referimus, nec falli rationibus subducendis videmur nobis. Sed quia impedita res est, multaque Hieronymianae Vitae momenta ex ea temporis notatione pendent, propriis ipsa est argumentis munienda. Et citius quidem illud referre, tota rerum, quas hactenus edisseruimus, series vetat. Ut serius autem putemus, multo magis vetat illud quod ex Ruffini peregrinatione argumentum desumitur. Ante eum enim viae se dedisse Hieronymum, palam est omnibus, atque ipse luculentissimus testis est saepius laudato loco Epist. III. Postquam me a tuo latere subitus turbo convulsit, etc. Hoc autem ipso anno 373, puta post aliquot a Hieronymo menses, Ruffinum Aquileiense monasterium deseruisse, ut in Aegyptum cum Sancta Melanio transmittere, compertum ex ejusmet verbis, quibus ad Anastasium Pontificem scribens anno 400 vel insequenti, se ait, post triginta fere annos parentibus redditum. Fere, inquit, ut non solidos triginta dicere eum putes, sed potius ab ea formula et rotundo numero intelligas satis esse, si vigesimus nonus vix demum incepisset. Porro totidem a 372 ad 401 numerantur. Nec sane locus est isto ad Hieronymiani aeque atque Ruffiniani itineris tempus probe constituendum luculentior. Nihilosecius erunt fortasse qui ex eodem conclusum ibunt, in annum sequentem, sive 373, debere iter differri, et quos memorat Ruffinus annos triginta, ex quo parentum consuetudine [Col. 0023] caruisset, non ab eo tempore, quo in Aegyptum navigavit, sed triennio ferme antea, ab eo quo Toram natale oppidum deseruit, et Aquileiae sese recepit, supputari velint. Quod etsi a veri specie abhorreat (erat enim Tora, sive Tyra, aut Tura oppidulum Aquileiae perquam vicinum, ut a suis abesse Ruffinus, cum esset Aquileiae, non videretur: revera etiam cum se parentibus redditum dicit, Hieronymo teste, initio alterius contra eum libri, Aquileiae habitaret), sunt tamen alia in eam rem, sive pro anno 373 quae nobis videmus opponi posse, et quibus nostrarum sit partium satisfecisse. Primo Evagrius, cujus adeo frequens in Hieronymi litteris mentio est, eidem fuisse itineris socius videtur. Is autem, qui cum S. Eusebio Vercellensi ex Oriente in Occidentem venerat, ut gravissimis Ecclesiarum negotiis suppetias ferret, post damnatum sua cumprimis opera Auxentium, nonnisi anno 373 in Orientem creditur remigrasse. Certe antequam Antiochiam perveniret, transiens per Cappadociam, quaedam cum S. Basilio contulit, quae ab hoc in Epist. VIII. scripta post Autumnum dicti anni 373 referuntur. Qui igitur Evagrium comitatus videtur Hieronymus, non ante eum annum viae se dediderit. Deinde nec ipse citius iter arripuerit Ruffinus, quem hoc ipso anno 373 ante S. Athanasii obitum Alexandriae fuisse, compertum atque indubium est. Idem Hieronymiana ad eum Epistola tertia declarat, quae cum data sit, ut suo loco pluribus ostendemus, aestate anni 374, tunc primum tamen acceptum de illius in Aegyptum adventu nuntium, inopinati sibi gaudii caussam exstitisse significat. Nec sane videtur verosimile, si biennio ante in eas regiones Ruffinus transmiserat, tam sero fuisse ad amicum Hieronymum perlatum id nuntii.

His ut satisfaciamus, primo Evagrium dicimus, inter primos quidem fuisse Hieronymi amicos, minime vero itineris ejus socium. Certe nihil est ex omni rerum Hieronymianarum historia, quo ad id credendum adducamur. Quae adeo multa de ejus laudibus praedicat S. Pater, nonnisi familiaris ejus consuetudinis, maxime cum Antiochiae pariter essent, testimonia sunt, ne illo quidem excepto loco Epistolae III. dudum laudatae, ubi Innocentium, suae utique comitem peregrinationis, cum illo comparat, tanquam oculum cum oculo, atque isto inopinata morte subtracto, Nunc, inquit, uno et toto mihi lumine Evagrio nostro fruor. Ut vero etiam demus socium itineris eum fuisse, non certe fuerit, cum primum Aquileia Hieronymus solvit: sed forte illi provincias jamdudum varias circumeunti, Cappadociae occurrit, ac reliquum itineris Syriam versus cum eo perfecit. Alterum quod opponitur ex Ruffini discessu argumentum, leviore negotio expedimus; neque enim ille recta in Aegyptum contendit, sed Jerosolymam primo invisit, et loca Sancta, quibus ea qua par est religione perlustrandis, maxime vero tanto terrarum, ac maris emetiendo spatio, haud certe nimium videri debet temporis intervallum, quod ab anni 372, ut par credere est postremis mensibus, ad subsequentis [Col. 0024] 373 Martium, aut Aprilem intercedit: quo tempore antequam Athanasius diem obiret, Alexandriae fuit. Falsum porro est, nuntium de ejus in Aegypto mora solum circa insequentis anni 374 medium Hieronymum accepisse. Facile enim multo antea ab Heliodoro sui itineris socio, qui Jerosolymam perrexerat, audiit, cum Alexandriam regressus est. Confirmavit paulo post, et superiore tamen anno 373 eumdem nuntium Alexandrinus Monachus missus ad Confessores, quos statim ab Athanasii morte in Aegypto exsulare Valens Imperator jussit. Sed his aliisque subinde nuntiis non acquiescebat S. Pater, donec crebrae eo commeantium multitudini, idque certioribus testimoniis referenti, tandem anno 374 fidem adhibuit. Testatur haec omnia per partes ipsemet Epistola illa III. ad Ruffinum, ex qua describere haec pauca libet. Prima inopinati gaudii ab Heliodoro fratre mihi est nuntiata felicitas. Non credebam certum, quod certum esse cupiebam, praesertim cum et ille ab alio se audisse diceret, et rei novitas fidem sermonis auferret. Rursum suspensa vota, nutantemque mentem quidam Alexandrinus Monachus, qui ad Aegyptios Confessores, et voluntate jam Martyres pio plebis jamdudum fuerat transmissus obsequio, manifestus ad credulitatem nuntii auctor impulerat. Fateor et in hoc meam labasse sententiam. Nam cum et patriam tuam ignoraret et nomen, in eo tamen plus videbatur afferre, quod eadem asserebat, quae jam alius indicaverat. Tandem plenum veritatis pondus erupit, Ruffinum enim Nitriae esse, et ad beatum perrexisse Macharium, crebra commeantium multitudo referebat. Hic vero tota credulitatis frena laxavi, etc. Nihil itaque impediunt, ne anno 372 Hieronymi in Orientem iter assignemus, quae maxime obstare videbantur.

I. Per Illyricum terrestre iter arripuisse Hieronymum nonnulli persuasum habent, atque Thraciam, Pontum, Bithyniam, Galatiam, Cappadociam, ac tandem Syriam circuisse. Nobis haec minime verosimilis sententia videtur: quin ipse etiam videtur S. Pater satis aperte indicare se, statim ab Aquilciensi littore mare ingressum, navi in Thraciam appulisse, et primo quidem aestum maris passum. Demus ejusmet verba, quae rem totam mirifice explicant ex toties laudata Epistola III. ad Ruffinum. Postquam me, inquit, a tuo latere subitus turbo convulsit: postquam glutino caritatis haerentem impia distraxit avulsio,

II. Num Jerosolymam hoc primo in Orientem itinere adierit, disputatum inter eruditos. Atque ipse quidem S. Pater Epistola XXII. ad Eustochium scribens, se testatur eo consilio a suis discessisse, ut Jerosolymam militaturus pergeret. In Epistola quoque XLV. ad Asellam, cum Romae esset, orare eam jubet, ut de Babylone Jerosolymam regredi aliquando sibi liceat: quibus verbis se fuisse pridem Jerosolimae, indicio est. Item in Praefatione ad Didymi de Spiritu Sancto librum, quem Latine de Graeco vertit, se ait, de Babylone, id est Roma, velut postliminio Jerosolymam esse reversum, et post Romuli Casam, et luderum Lupercalia, diversorium Mariae, et Salvatoris speluncam expexisse. Accedit, Baronium, Victorium, atque alios magni nominis viros in ea esse sententia, ut bis Jerosolymam venisse eum velint: et semel quidem hac prima in Orientem peregrinatione, antequam Calcidis eremum ingrederetur: de altero enim adventu, cum scilicet Roma post Damasi mortem discessit, nemo est qui dubitet. Verum quidquid aliis videatur, eum somel modo, neque hoc quidem itinere, de quo agimus, sed altero diu post in Orientem instituto, Jerosolymam perrexisse, luculentiora ejusmet S. Auctoris testimonia persuadent. Enimvero si eo tunc accessisset, qui fieri potuit, ut exantlantis [Col. 0026] jam peregrinationis ejus incommodis, Antiochiae degens, atque hinc scribens saepius laudatam ad Ruffinum Epistolam, inter multa, quae de suis itineribus eidem per partes narrat, hoc unum quod erat caeteris praestantius omnibus, praeteriret. Sanctam civitatem, in qua dudum fuisse amicum suum intellexerat, ne arrepta hinc quidem occasione nominaret! Praetermisit, quia nondum inviserat. Et sane lib. III. contra eumdem Ruffinum de secunda in Orientis partibus peregrinatione sua loquens, ita se Loca Sancta invisisse profitetur, ac si antea solum de illis fando aliquid audierit, viderit autem nihil. Intravi, inquit, Jerosolymam, vidi multa miracula, et quae prius ad me fama pertulerat, oculorum judicio comprobavi. Non est, si quid video, quod huic argumento reponi possit. Adductis autem superius in contrariam partem facilis responsio est. Et primo quidem, eo revera consilio atque animo S. Doctorem in Orientem migrasse, ut Jerosolymam inviseret, sed aliis postmodum de caussis in Syriam deductum, atque Antiochiam, propositum mutasse, aut in aliud tempus distulisse. Innuit hoc idem ipse, cum jam Calcidis eremum ingressus, ex eaque scribens Epistolam V. ad Florentium, prodit, lectis ejusdem litteris, sibi reaccensum fuisse animum Jerosolymam proficiscendi. Ex eo certe nulla caussa est, cor in illa ad Eustochium Epistola quidquam immutemus, ut visum est Tillemontio, qui censuit pro Jerosolymam legendum ibi Antiochiam aut Orientem esse. Reliqua duo loca movent nos multo minus ac fere nihil. Cum enim exploratum sit, eum ibi μεταφορικῶς Romam vocare Babylonem, res ipsa jubet, ut, quam illi opponit, Jerosolymam codem sensu accipiamus pro solitudinis et quietis loco, ut se iterum significet, a tumultibus urbium et saeculi ad solitariam vitam transisse. Adeo neque eorum opinioni assentimur, qui negant hoc quidem tempore antequam in Calcide se reciperet S. Pater, Jerosolymam concessisse: concessisse autem, idque primo, volunt, postquam e Calcidis eremo exivit, circa annum 378, antequam Romam reverteretur. Enimvero probant quae hactenus disputata sunt, eum nonnisi multo post illo se transtulisse, cum Roma iterum discessit post mortem Damasi, reliquum vitae in Locis Sanctis et Bethleemi specu transacturus.

III. Tunc itaque non videtur ulterius quam Antiochiam usque profectus: qua in urbe apud Evagrium, cui erat cumprimis carus, aliquandiu subsistere, ut mox dicemus, coactus est cum aliis de caussis, tum quod non amplius sufficerent sibi attenuati tam longo itinere corporis vires, et aegra valetudine uti jam coepisset. Caeterum nihil nobis ex omni peregrinatione illa tam mirum est, quam quod, cum posset aequo animo, quemadmodum de se ipse testatur, carere patria, domo, parentibus, sorore, cognatis, consuetudine lautioris cibi (Epist. XXII) , aliisque omnibus vitae commodis, unam Bibliothecam, lectissimis libris instructam, quam sibi summo labore atque impendio Romae confecerat, secum tulit, quod ea omnino carere [Col. 0027] non poterat. Tantus in eo erat litterarum, atque eruditionis amor.

I. Ad finem vergebat annus trecentesimus septuagesimus tertius, si rationes recte instituimus, cum Antiochiam venit Hieronymus, qui etiam ultra subsequentis anni medium ibi apud Evagrium hospitatus est. Morae caussam fuisse cumprimis innuimus adversam, in quam inciderat, valetudinem; ait enim de se ipse, quod semper infirmus Evagrio amico ad laborem cumulus accessisset, fuisset vero, quidquid morborum esse poterat expertus. Accessere his aliae cum duriore fortuna conflictationes; de quatuor enim peregrinationis suae sociis, Innocentium atquc Hylam subita unum post alium mors rapuit; illum repentinus febrium ardor abstraxit; hic nedum obductam illius morte, morte sua rescidit cicatricem. Heliodorus, cumque eo fortasse etiam Nicaeas, Jerosolymam jamdudum iverant; nec brevi inde reversi Antiochiam, Hieronymo suo diutius adfuerunt, sed in patriam regressum hic una, ille alia de caussa, meditabantur. Et sane jus aequum Heliodorus obtendebat, qui de cognati morte inopinato nuntio admonitus, veluti sororis viduae, ac nepotis ex ea parvuli, Nepotiani nomine, rebus domesticis prospecturus, patriam repetere cogeretur. Nec tamen arripiendae solitudinis propositum prorsus abjiciebat, quin potius abs Hieronymo postulabat, ut posteaquam ad deserta migrasset, invitatoria ad se scripta trasmitteret: id quod factum paulo post, dicemus suo loco.

II. Interim cum in dies magis, magisque S. Pater solitudinis adeundae studio flagraret, nihilque aliud animo secum versaret, scripsit ea de re ad Theodosium, eum quem paulo superius diximus, et memorat Theodoretus de Vitis Patrum cap. X. Praepositum Monasterii apud Rhossum in Cilicia, et quem, per eam ipse provinciam transiens, paulo ante invisisse indicat. Unde colligas, errare eos qui Theodosium hunc alium putant, qui Calcidis desertum incoleret; nondum enim cum haec scriberet, Hieronymus eo accesserat. Orat autem illum, ac caeteros cum illo Anachoretas, a Deo impetrent, ut suum hocce propositum Deo perfectius serviendi exsequi demum velit ac possit. Secundum in nostra Recensione locum Epistola illa obtinet. Duas autem alias per idem tempus quo substitit Antiochiae, scripsit, alteram ad Ruffinum, ad Florentinum alteram, quae et sese in Editione eadem nostra sub numeris tertio et quarto consequuntur. Quid contineant, quibusque de caussis huc eas referamus, replicare, instituti nostri non videtur, maxime cum in Chronologicis ad eas Notis sint istaec satis abunde pertractata. Tantum [Col. 0028] monemus pro anno 374, cui illas adscribimus, alicubi typothetarum errore notarum anno 373, quod vitium ad decimam quartam usque Epistolam in aliquot exemplaribus durat: nos sedulo emendari cupimus.

III. Ad Vitae seriem ut redeamus, non ita apud Evagrium moratus continuo est S. Pater, ut numquam Antiochia excederet: quin potius sacrarum studio Literarum incensus, cum, ut alibi de se testatur, haud quaquam ingenii sui viribus confideret, seque ipse docere vellet, sed a doctis atque illustribus viris addiscendas putaret, Apollinarium Laodicenum Episcopum (quae urbs ab Antiochia parum distabat) interpretem Scripturarum longe celeberrimum frequenter adiit, inque ejus disciplinam se dedit. Rem narrat ipse Epist. ad Pammachium et Oceanum LXXXIV. ubi et se multum illi debere profitetur, quod in Scripturarum doctrina, quam antea vix de limine salutaverat, exoticorum lectioni Auctorum adsuetus, haud sane parum profecerit. Id vero mirum magis, quod addit, nunquam se illius contentiosum super sensu dogma suscepisse: id est, haereticum illud ejus placitum de Platonicorum coenosis fontibus derivatum (quod sit quaedam substantia anima separabilis, unde hominem, quem Dominus assumpserat, ea parte qua rationalis est, mutilatum ibat, ejusque munia in Verbum conferebat, ut Christus unus ex hallucinatione sua diceretur) nunquam excepit, nec fucum fieri sibi passus est. Ex quo illud etiam confirmatur, quod diximus, per id temporis Laodicenum magistrum abs Hieronymo auditum fuisse: ille enim cum diutius venenatum dogma dolose dissimulasset, anno demum 376 in apertam haeresim erupit. Nec sane veri speciem ullam habet, fuisse nostrum praeceptore usum homine, qui palam scita Ecclesiae Platonicis sophismatis depravaret, fuissetque jam manifesta inustus haereseos nota.

IV. Sed et alio interdum divertit per id temporis S. Pater. Maronia, triginta fere millibus Antiochia distans viculus, post multos dominos vel patronos in Evagrii Presbyteri possessionem venerat. Huc Hieronymus pro familiaritate, quam cum Evagrio habebat, aliquandiu venit, ac diversatus est: antequam certe in eremum secederet, ut pleraque omnia nobis argumento sunt. Erat quidam ibi senex magni nominis Malchus, quem S. Pater invisit, deque ejus ore excipere voluit ipsius vitae historiam, quam postea, ante annum 392, ut suo loco exponemus, ex ejus dictorum fide, litteris commendavit.

I. Demum ad quam omni studio rapiebatur, transiit [Col. 0029] Hieronymus solitudinem: quod factum sub hujusce anni 374 finem, vel subsequentis initio, ex his quae hactenus disputata sunt, liquet. Ut autem id planius hoc loco, ac propemodum evidenti argumento teneas, rationes ita subducito. Annus agebatur 374, mediamque aestatem attigerat, cum accepto de Ruffini adventu in Palaestinam nuntio, dedit S. Pater ad eum Epistolam, quam, ut tutius redderetur, alteri ad Florentium copulavit. Erat vero tunc ipse adhuc Antiochiae, sive nondum in eremum secesserat, quod ex utriusque contextu Epistolae planum est. Eo autem se nuper receperat, cum responsum a Florentio accepit, quod sibi ait redditum, In ea eremi parte commoranti, quae juxta Syriam Saracenis jungitur: et cum arreptae solitudinis terminis arceretur. Igitur, nisi longius, quam par credere est, temporis spatium his Florentii ad Hieronymum litteris tribuamus, palam fit, hunc sub finem hujusce anni 374, vel, ut summum, initio subsequentis in eremum sese recepisse. Atque haec, ne quid sit de temporis nota dubium.

Ipsam solitudinem quod spectat, posita illa erat in Calcide Syriae, hoc est, ubi Syri ab Agarenis barbaris disterminantur, vasto quaquaversus spatio terrae, quae exusta solis ardoribus, horridum Monachis praestabat habitaculum. Sedebat solus ibi S. adolescens, scorpionum tantum socius et ferarum, qui ob gehennae metum tali se carcere ipse damnaverat. Horrebant sacco membra deformia, et squallida cutis situm Aethiopicae carnis obduxerat. Quotidie lacrymae, quotidie gemitus: et si quando repugnantem somnus imminens oppressisset, nuda humo ossa vix haerentia collidebat. Pallebant ora jejuniis, et caetera, quae tute repetas ex illa, unde haec translata sunt, Epistol. XXII. ad Eustochium. Ad haec saepe saepius ac fere continenter tentabatur valetudine, et stomacho laborabat. Et vini tamen, olei, aliorumque ciborum, quibus reficiuntur vires, et ad laborem ferendum recreantur homines, abstinentissimus, etiam cum langueret, frigida utebatur aqua, et coctum aliquid accepisse, luxuriam reputabat. Videtur etiam laboribus manuum partem diei aliquam tribuisse, exscribendis scilicet libris: in quam rem, habere se alumnos, qui Antiquariae arti serviant (quo nomine Amanuenses indicari, non est qui ignoret) Epist. V. ad Florentium prodidit. Caeterum vitam omnem ita orationem inter ac lectionem partiebatur; ut cum multis atque optimis sacrae Bibliothecae codicibus abundaret, lectio orationem exciperet, oratio lectionem sustentaret.

II. Ad. Scripturarum maxime intelligentiam, divinarumque rerum pervestigationem animum adjecerat, in eoque se studio quotidianis exercitationibus, supra quam dici queat, diligentissime subigebat. Sed cum operam suam absque Hebraicae linguae notitia minus utiliter consumi intelligeret, vellet etiam ad compescendos in dies magis carnis motus, novo aliquo tormento uti, huic se studio, sive ut vocat ipse, pistrino addixit. Facti historiam narrat ipse Epist. CXXV. ad Rusticum. Dum essem, inquit, juvenis, et solitudinis [Col. 0030] me deserta vallarent, incentiva vitiorum, ardoremque naturae ferre non poteram: quem cum crebris jejuniis frangerem, mens tamen cogitationibus aestuabat: ad quam edomandam cuidam Fratri, qui ex Hebraeis crediderat, me in disciplinam dedi, ut post Quintiliani acumina, Ciceronis fluvios, gravitatemque Frontonis, et lenitatem Plinii, alphabetum discerem, et stridentia anhelantiaque verba meditarer. Quid ibi laboris insumpserim, quid sustinuerim difficultatis, quoties desperaverim, quotiesque cessaverim, et contentione discendi, rursus inceperim, testis est conscientia tam mea, qui passus sum, quam eorum, qui mecum duxerunt vitam; et gratias ago Domino, quod de amaro semine litterarum dulces fructus carpo. Atque huc etiam spectare videtur illud, quod Cap. III. Libri de Viris Illustribus narrat, Hebraicum scilicet, ut ferebatur, Matthaei exemplar, cum facta sibi facultas fuisset a Nazarenis, qui in Beroea urbe Syriae eo volumine utebantur, se descripsisse. Processu temporis cum ejus studii utilitatem experimento jam didicisset, assidua exercitatione excoluit, aliosque magistros, per quos profecerit, aliis in locis nominat. Quo labore, inquit Epistol. LXXXIV. quo pretio Baraninam nocturnum habui praeceptorem! Timebat enim Judaeos, et mihi alterum exhibebat Nicodemum. Hic idem ille videtur esse, quem et Commentario in caput III. Epistol. ad Galatas suum Hebraeum vocat, et ex quo nonnullas sententias recitat: quanquam alii, quos inter Morinus, fuisse illum ex Hebraeo Christianum, contendant. Denique et cum Librum Paralipomenon juxta Septuaginta emendandum ex Hebraeo archetypo, et Latine interpretandum suscepit, alium ejus linguae magistrum consuluit, ut in Praefatione testatur: De Tyberiade, inquiens, Legis quondam doctorem, qui apud Hebraeos admirationi habebatur, assumpsi, et contuli cum eo a vertice, ut aiunt, usque ad extremum unguem. Sed haec alio spectant.

III. Sunt qui eum Graecae etiam linguae primum in Calcidis solitudine, contendant dedisse operam. idque ex Ruffini auctoritate inferant, qui illum testatur, antequam converteretur, pariter et litteras Graecas, et linguam penitus ignorasse. Sed ut vere, non prurigine actus detrahendi Ruffinus, id scripserit: voluit conversionis nomine, non ut vulgo intelligunt, initam ab Hieronymo solitudinem, sed susceptum Baptismum significare: quem sensum totus quoque loci ejus contextus praefert. Ex quo illud iterum confirmatur, quod superius suo loco diximus, illum cum Romae liberalibus studiis erudiretur, non autem serius, ut volunt, Baptismi aquis lotum. Alioquin nihil eum scivisse penitus Graece, cum in Orientem peregrinaretur, minime adduci possum, ut credam. Ut autem in dies magis magisque calleret eam linguam, consuetudine illa cum Graecis commode posuit obtinere. Et sane cum Tarsi ageret, ita noverat, ut etiam quae essent Cilicum linguae proprietates, quibus in Epistolis suis Paulus usus est, ab reliqua Graecitate internosceret. Ad haec, cum Antiochiam paulo post venit, Apollinarium, ut diximus, frequenter adiit, atque audivit, non alia certe quam Graeca lingua Scripturas exponentem: [Col. 0031] cujus adeo praeceptionibus imbui minime potuisset, nisi jam probe linguam intellexisset. Jam itaque hoc quoque ornamentum ad reliquas doctrinae suae laudes adjecerat, priusquam Calcidis desertum ingrederetur.

IV. Sed est utique aliud quod eo loci, ac fere temporis placet referri, simulque studia litterarum spectat. Illud, inquam, visum aut somnium, quod maxime pervulgatum est, atque ipse pluribus S. Pater Epistola XXII. ad Eustochium narrat. In media ferme Quadragesima (puta hujusmet anni 275 aut subsequentis, ut ex rerum licet serie colligere) ardentissima febri correptus, ut exhaustis jam membris, ossibus vix haereret, et parum abfuerit, quin ageret revera animam (nam exequiae veluti jam jam morienti parabantur) subito raptus in spiritu ad tribunal Christi, quod Ciceronis lectioni vacaret, ab eo qui praesidebat, gravissime jussus est caedi. Cum inter verbera ipse ejulans misericordiam imploraret, et qui adstabant, ad Praesidentis genua provoluti precarentur, ut veniam tribueret adolescentiae, et errori locum poenitentiae commodaret: tanto constrictus articulo, promisit jurejurando, nunquam se imposterum Gentilium litterarum Scriptores lecturum: Domine, inquiens, si unquam habuero codices saeculares, si legero, te negavi. Addit ad faciendam rei fidem, in haec se verba sacramenti dimissum, atque experrectum, liventes habuisse scapulas, et plagas sensisse post somnum. Ita nempe illa territus est veri specie, quae quanta fuerit, nihil erat nisi somnium. Et vero renuntiasse eum penitus ab eo tempore Profanorum lectioni, nemo sibi persuadeat, qui ejusdem opera, quae postmodum elucubravit, identidem videat eorum testimoniis atque historiis respersa. Quare ipse etiam, cum hac de causa a Ruffino violatae religionis reus perageretur, falsissime ridet hominis curiositatem, qui noctium ludibria observaret, et quae quis dormiens somniasset, illa ab vigilante exigeret (Lib. II. Contr. Ruffin) . Ad eumdem modum quod aemulus idem objiciebat de Ciceronis Dialogis, quos majore mercede Fratribus in monte Olivarum describendos locasset, et de Poetis, quos praelegeret pueris, ridet magis quam refellit, ut risu potius quam excusatione dignam criminationem significet. Nihil itaque aliud narratio illa visionis, aut somnii significat, quam, dimissis ab eo tempore Gentilium Scriptorum monimentis, quibus maxime fuerat eousque delectatus, totum se Sacrarum Scripturarum studio, quarum sibi antea sermo incultus sordebat, devovisse, ut jam saecularis eruditionis minime cupidus, quae nihilosecius de illorum scriptis proferebat, quemadmodum respondet ipse Ruffino (Ibidem) , ob memoriam eorum proferret, quae pridem legerat, omnino autem ea faceret ad ancillarum instar rerum divinarum expositioni inservire. Nulli autem commodius, quam huic tempestati posse diximus abdicationem illam ab Ethnicis, transitumque ad Ecclesiasticas litteras adscribi.

I. Solitudine vixdum arrepta, nihil proposito suo consentaneum magis Hieronymus existimavit, quam insignioribus ejus Vitae exemplis incitare animum ad imitandum. Fecit itaque initium ab enarranda Sancti Pauli Vita, a quo primum eremus habitari coepta est, quique ejus instituti jure meritoque auctor longe insignissimus habetur. Et primum quidem locum inter scriptiones suas omnes huic tribuit in suorum Catalogo operum, in quo concinnando rationem temporis habuisse, nihil mihi dubium est: quin etiam anteponit Epistolae ad Heliodorum, quam sub initium solitudinis datam liquet, et libello Epistolarum ad varios, de quo mox dicemus. Adeo compertum hinc est, errare eos, qui illam existimant scriptam aliquanto postquam ex Syriae eremo S. Auctor exisset. Falsa nempe lectione ejus loci decepti sunt, quam nos pridem ope codicum praestantissimorum emendavimus, ubi pro vidisse me, et vixit, et sustentabatur, in instanti rescripsimus, videre, vivit et sustentatur. Ejus meminit S. Pater etiam in Chronico ad annum 19 Constantii, ubi se ait Pauli Thebaei exitum brevi libello explicasse: nosque iterum mentionem faciemus paulo post, cum Epistolam ad Paulum Concordiensem recensebimus.

II. Interim cum Heliodorus Aquieleiam rediisset, deque Hieronymi rebus, ac sancto proposito certiores amicos fecisset, dedere isti ad eum litteras: et cum primis Chromatius atque Eusebius frater una cum Jovino amico, qui et de illius sorore nonnulla retulere, quae tamen ipse aliquanto antea ab Juliano Diacono Aquileiense resciverat. Hae litterae Antiochiam perlatae, Evagrii diligentia, Hieronymo jam in solitudine degenti transmissae sunt. Is ergo Juliano primum, qui prior de sorore ad meliorem frugem reversa scripserat, dedit Epistolam in nostra recensione VI. enixe rogans ut eamdem quibus potest rebus adjuvet, seque de communi in Christo gloria crebris reddat sermonibus laetiorem. Tum ad Chromatium, Jovinum, atque Eusebium scribens Epistolam VII. Bonosi, de quo ipsi etiam scripserant, laudes admiscet, itemque sororem suam, quae bonos in patria magistros non haberet, illis commendat. His adjecisse videtur VIII. ad Nicaeam Hypodiaconum Aquileiensem veterem sodalem, ac peregrinationis suae comitem, jam in patriam regressum ( Tu, enim inquit, modo a nobis abiens, etc.) eumque ut ad se aliquando scribat, exemplo Chromatii, atque Eusebii fratrum, hortatur. Ex quo colligas, hanc post acceptas ab illis literas perscripsisse; perscripsisse autem eadem occasione, qua illis respondit. Eodem tempore dedit et IX. ad Chrysogonum Monachum Aquileiensem, quem similiter ad scribendum ad se excitat: et X. ad Paulum senem Concordiae (quod est, ut alias diximus, et ne quid adliu cum Victorio putes, Aquileiam inter, atque Altinum [Col. 0033] non ignobile Italiae oppidum) ad quem interea adornatam abs se recens Vitam Sancti Pauli Eremitae, quam modo recensuimus, dono mittit. Quae subsequuntur tres, ad Virgines Aemonenses, ad Antonium, et ad Castorinam eodem fortasse anno, sed alia tamen occasione, et aliquanto post superiores datae videri possunt. Dederat quippe illis antea plures alias, quibus respondere cum neglexissent, valde queritur, rursumque his, ut demum rescribant, hortatur. Duas priores quod spectat, notatus primum nobis vetus ille, et qui hactenus invaluit apud Editores, ac Vitae Hieronymianae Scriptores omnes, cavendus est error. Hermonenses enim Virgines istae, ut et Antonius Monachus Hermonensis scribebantur, et persuasum vulgo erat, eos in Hermon Palaestinae montem vitam degisse. Ostendimus autem nos luce meridiana clarius, idque etiam optimae notae codicum auctoritate evicimus, rescribendum Aemonenses, et nequaquam montem Palaestinae, in qua nondum versatus fuerat S. Pater, sed urbem dici in Italiae finibus non ignobilem, Aemonam, sive Hemonam, antiquis Geographis laudatam, sub Norico Pannoniae, et quam incoluit ipse aliquandiu, utpote patriae suae Stridoni, ut videtur, conterminam. Altera, sive XIII. quae est ad Castorinam materteram post annum data est a priore alia, quam ad eam scripserat (intercidit autem) ut illud nescio quid quod cum ea habuerat dissidii, componeret, et ad pacem, quam in hac denuo orat, concordiamque invitaret. Visa adeo est postrema ex his quae supersunt, et quae Epistolarum ad diversos libellum, ut ipse vocat Hieronymus in Catalogo, conficiebant.

III. Succedit his sub peculiari recensione ad Heliodorum exhortatoria, quae omne tulit pietatis atque eruditionis punctum. Videtur etiam fuisse temporis praerogativa nonnullis ex modo recensitis Epistolis praeferenda: siquidem statim ab arrepta solitudine scriptam se prodit; sed huc eam referre singularis titulus cogit, atque ordo quem in Catalogo obtinet. Abiens ab Hieronymo Heliodorus, ut paulo superius innuimus, spem illi reliquerat fore, ut postquam rebus domesticis in patria consuluisset, in solitudinem, in qua tunc detineri propositi socius non potuit, pedem referret. Quin etiam ipsum rogaverat, ut cum eremum penetrasset, ea super re hortatoriam ad se Epistolam scriberet. Hanc itaque S. Pater Calcidis deserta vixdum ingressus, eloquentissimam adhortationem, quemadmodum discedenti promiserat, ad eum misit: in qua Vitae cremiticae beatitudinem praedicans, nihil sibi in eo argumento, vel ex Rhetorica arte, vel ex pietatis cultu, divinisque Litteris reliquum fecit. Tanti profecto facta est, cum Aquileiam atque in publicam lucem venit, ut certatim ab omnibus ejus exempla describerentur, fuerint etiam Romae, qui eam memoriter didicerint. Ejus nec semel alibi mentionem S. ipse Auctor facit. Heliodorus autem, cum eam accepit, etsi nondum in Clero mereret, ad eum tamen vitae ordinem vocatus, ut in Syriam rediret, impetrare ab se ipso non potuit: sed Ecclesiae ministerio devotus, sacrisque postmodum initiatus, [Col. 0034] ad Altinensis etiam Episcopi dignitatem per Christianarum, maximeque insignium virtutum gradus processit.

I. Ea mente Hieronymus sese in ea Syrtae eremo abdiderat, ut longe positus a saeculi insidiis, contractas per aetatis incogitantiam sordes imbre lacrymarum vitaeque asperitate detergeret. Verum, ut ipse de se testatur (Epist. XVII) , ita eum incessabilis inimicus post tergum sequutus est, ut majora in solitudine bella jam pateretur, totque factionibus Antiochenae Ecclesiae, sub cujus ditione erat, agitatus, satius duceret inter feras habitare, quam cum talibus Christianis. Facti historia, ut probe intelligatur, paulo est altius repetenda. Meletius Arianorum opera, sed non sine Catholicorum magna ex parte consensu, e Sebastena sede Antiochenam translatus, cum in primo quem habuit in ista Ecclesia sermone ad populum, adversus Arianorum dogma disputasset, rejectus ab haereticis est, qui Euzoium in ejus locum sibi Episcopum suffecerunt. Sed et Catholicae partis homines cum illum scirent olim cum Arianis communicasse, et Arianorum praesertim favore electum, ab ejus se communione separarunt: maxime Eustathiani, sive nobiliorum coetus Catholicorum, qui nullis post Eustathium ad Meletium usque, Arianis Antiochiae Episcopis adhaesere. Huic malo, ut mederetur, Lucifer Caralitanus, magni tunc nominis, atque auctoritatis Episcopus, novum anno 372 Antiochiae antistitem creavit Paulinum, bono utique consilio, ut schisma sustolleret, sed quod minime e sententia successit. Tunc enim praeter Arianorum factionem in duas veluti partes scissa est universa Ecclesia. Oriens ad Meletii communionem se recepit, maxime post Alexandrinam Synodum, quae repudiatis quidem Arianae haereseos auctoribus ac primipilis, alios statuit in Catholica communione suscipiendos, qui vel cum Arianis pridem communicassent, vel promoti eorum opera ad Ecclesiasticos gradus fuissent. Occidens atque Aegyptus Paulini partes secuti sunt. Sed non hac fine stetit malum. Apollinarius enim Laodicenus hanc nactus dissidii occasionem, haeresi quam jamdiu occultaverat, in apertum proferendae opportunam, anno 376 alium submisit Antiochenae Ecclesiae Episcopum, Vitalem quemdam, auditorem suum, qui tradita sibi malesana dogmata Cathedrae auctoritate sustineret.

II. Erant itaque quatuor uno tempore ejusdem Ecclesiae Episcopi, quorum praecipue tres, Meletius, [Col. 0035] Vitalis, et Paulinus Hieronymum (ut ipse ait) ad se quisque rapere festinabant, suas scilicet quisque partes et communionem eum sequi intendebant. Ipse de illorum recta fide anceps, Si quis, respondebat, Cathedrae Petri jungitur, meus est, Catholicum nempe eum haberi unice existimabat, qui cum Petri successore communicaret, atque illi petrae inniteretur, super quam Ecclesia est aedificata. Quod ut de Paulini communione satis sciret: cum reponerent tamen aliarum quoque partium asseclae, se nihil a Romano Pontifice dissentire (nam ad Damasum scribens, Meletius, ait, Vitalis, Paulinus tibi haerere se dicunt ) dubius iterum agebatur. Et possem, inquiebat, credere si hoc unus assereret. Nunc aut duo mentiuntur, aut omnes. Et vero totus in hoc ferme controversiae cardo vertebatur, cum sibi omnes Damasi communionem arrogarent, quis jure meritoque de tribus id faceret. In eam rem missus est etiam a Gratiano Antiochiam Sapores magister militum, qui partes de praerogativa illa contendentes audiret, quemadmodum ex Theodoreto discimus. Intereadum S. Pater nemini ex illis adhaerebat, nullumque, ut ipse ait, primum, nisi Christum sequens, uni Damaso, id est, Cathedrae Petri animo consociabatur. Atque inde etiam Sanctum Domini, sive Eucharistiam, nisi tot interjacentium maris terraeque spatiis prohiberetur, expetere voluisset. Interim solos iis in locis certissimos Damasi collegas Aegyptios Confessores sequebatur, nequaquam passus alterutra factiosorum communione se pollui.

III. Sed Meletiani prae caeteris, illum ut in sua raperent, nisi suum inter eos nomen profiteretur, haeresis suspicione ac nota perterrebant, quotidie etiam de fide postulabant. Index ad eam rem, sive potius offendiculum erat nomen Hypostasis, quod Graeci cum ad personam significandam acciperent, tres in Trinitate hypostases dicere non verebantur. Latini autem substantiam eo vocabulo intelligentes, tres proferre in Trinitate, ore atque animo refugiebant. Et sanctus tamen Athanasius sive unam sive tres catholico aeque sensu dici posse definiverat in Alexandrina Synodo anni 372, quandoquidem qui unam adstruerent, substantiam intelligerent: qui vero tres, personas eo nomine significarent. Verum insanabile quoddam contentionis cacoethes ita mentes eruditorum quoque Praesulum pervaserat, ut quod res erat, intueri non sineret. Nodum in scirpo quaerebant, ipsumque vocabulum pro utentium conceptu in haereseos calumniam torquebant. Meletiani trium hypostaseon defensores, quia cum Arianis aliquando communione conjuncti fuerant, haereticum animum necdum penitus exuisse culpabantur: atque hi vicissim unius assertores Paulini asseclas criminabantur, perinde atque Marcello, ac Sabellio faverent. In eamdem itaque suspicionem venit Hieronymus, de qua multis in Epistola ad Marcum queritur: Haereticus, inquit, vocor, homousian praedicans Trinitatem: Sabellianae impietatis arguor, tres subsistentes veras integras perfectasque personas indefessa voce pronuntians. [Col. 0036] Et in prima ad Damasum, Trium hypostaseon ab Arianorum prole Campensibus, novellum a me homine Romano nomen exigitur . . . . . . Interrogamus quid tres hypostases arbitrentur posse intelligi: tres personas subsistentes, aiunt. Respondemus, nos ita credere: non sufficit sensus, ipsum nomen efflagitant, quia nescio quid veneni in syllabis latet . . . . . . et quia vocabula non edicimus, haeretici judicamur. Quippe sine illa trium hypostaseon explicatione, ut vocabula profiteretur, nunquam S. adolescens adduci potuit, quod in ea esset sententia, hypostasim proprie substantiam significare, tresque absolute in Deo hypostases dici, citra sacrilegium omnino non posse. Tota, inquit, saecularium litterarum schola nihil aliud hypostasim, nisi Usiam novit: et quisquam, rogo, ore sacrilego tres substantias praedicabit?

IV. Confugit ergo S. Pater tantis undequaque angustiis constrictus ad Romanam Ecclesiam, cujus antequam oraculum consuleret, sustinendum sibi esse ab omni assensu existimabat. Scripsit, inquam, ad Damasum Epistolam in nostra recensione XV. multis eum precibus obtestans, ut quidnam credendum sibi esset, et cui apud Antiochiam e tribus illis Episcopis communicandum, decerneret. Cujus Epistolae cum diu multumque responsum frustra expectasset, haeretici autem eo magis divexare illum in dies pergerent, datis iterum ad eumdem Pontificem litteris, enixius id ipsum quod antea de communione sua rogat. Et prioris quidem Epistolae si vera genuinaque lectio illa esset, ab Arianorum Praesule et et Campensibus, quam editi quidam libri, doctique viri nonnulli praeferunt, cum non alius sit ex Hieronymi sententia Praesul Arianorum, quam Meletius (hic autem anno demum 378 ab exsilio revocatus, eum potuerit ad trium hypostaseon confessionem praesentem praesens adigere) nihil jam dubium esset, quin ad eumdem illum annum, aut insequentem gesta referrentur. Sed nobis potior alia germanaque visa est, ab Arianorum prole Campensibus, quam plerique exhibent melioris notae mss. libri cum nobis, tum a Benedictino editore inspecti. Congruit quoque nominis significatio, neque enim Campenses alia de causa par credere est appellatos, quam quod in Campis sacros coetus agerent: quemadmodum cum aliis, tum ipsi Hieronymo sub finem Dialogi contra Luciferianos vocati sunt etiam Donatistae apud Romam, qui cum vetarentur in Urbe consistere, ad sacra peragenda in agris conveniebant. Eodem intellectu Meletii asseclas denotavit, et prolem quidem Arianorum dixit, quod Episcopum, quem Ariani praesertim elegerant, patrem haberent: Campenses autem, quod ab Urbis Ecclesiis exturbati, quandiu ille exsulabat, in agris se cogerent, ibique sacris operarentur. Nondum igitur Meletius fuerat per Gratiani decretum Antiochenae Cathedrae restitutus; tunc enim ille, ejusque communionis socii urbis Ecclesias post liminio receperunt, neque amplius poterant Campensium vocabulo traduci. Elucet haec eadem notatio temporis, quae Gratiani legem anni 378 nonnihil antecedat, [Col. 0037] ex eo loco, ubi se ait S. Pater, intereadum Aegyptios Confessores, Damasi collegas sequi. Hi scilicet iidem illi Confessores sunt, quos Epistol. quoque tertia ad Ruffinum laudatos diximus, Aegypti Episcopi, atque sacerdotii gradu Collegae Damasi, quos Valens Imperator in Caesaream Palaestinae exsulare jusserat. Itaque si ab istis Sanctum Domini sumebat, haud certe longe ipse aberat, atque adeo illi adhuc in exsilio agebant. Nam si per Gratiani veniam in Aegyptum jam rediissent, non eos modo Confessores Episcopos, sed universos Aegyptios Catholicos, et cumprimis Alexandrinum ipsum Episcopum Petrum se interim sequi affirmasset. Porro illi redierunt ad suos eadem illa anni 378, Gratiani lege, qua Meletius Antiochenae Ecclesiae restitutus est. Igitur in praecedentem proxime annum 377 inciderunt concertationes de hypostasi, et quae tantopere Hieronymum turbae exagitarunt. In illud propterea tempus conjicienda est prior ejus Epistola ad Damasum, neque enim eam altius evehere, praecedentia gesta, totusque Vitae Hieronymianae ordo permittit. Ne autem serius differatur, prohibet illud de Meletii adhuc in exsilio agente, ex quo hactenus argumentati sumus, indicium. Sed utique altera, sive XIII ad eumdem Damasum videtur in sequentem an. 378 protrahenda. Et certe quidem tandiu post primam scripta est, quandiu ille responsionem Romani Pontificis satis patienter et plusquam una vice praestolatus videri possit. Quin etiam videtur nobis post ipsum Gratiani decretum scripta, sive postquam Saporis Magistri militum judicio Meletiani Ecclesias recepissent, si recte verborum illorum sensum assequimur: Hic praesidiis fulta mundi Ariana rabies fremit. Neque enim aliam, quam quae sibi maxime molesta erat, partem eo nomine S. Pater denotavit: eaque de tribus quae Ecclesiam scindebant, una Meletianorum erat, quae trium hypostaseon professionem importune adeo ab ipso exigebat. Ariana autem eo sensu dictitatur, ut supra exposuimus, quod Meletius Arianorum praesertim opera Cathedram Antiochenam conscenderit.

V. Doctus vero Pater Constantius, qui in sua Epistolarum Romanorum Pontificum editione, has quoque Hieronymi duas recudit, utramque contendit serius adhuc multo, sive ad annum usque 381 differendam. Palmare argumentum (neque enim ejus consectaria persequi vacat) ex eo sumit, quod Vitalem, post Valentis denique obitum, id est, post annum 378 creatum Antiochiae Episcopum, videatur libellus Synodicus, apud Labbeum tom. 2. editus persuadere. Sed ut nolimus ejus nunc Libri auctoritatem imminui, non est tamen illa tanti, quae praeferri ullo modo possit Epistolae Petri Alexandrini, apud Facundum Germanensem scriptae Episcopis, Presbyteris, atque Diaconis, pro vera fide in exsilio constitutis, ipso videlicet an. 378, cum nempe Valens adhuc in vivis ageret. Ibi autem Petrus de Timotheo loquens, quem Apollinarius Alexandriae Episcopum subrogaverat: Voluit etiam me, inquit, anathematizare, et Basilium Caesareae, et Paulinum, et Epiphanium, et [Col. 0038] Diodorum Episcopos, et cum Vitale communicare. Erat hic igitur Vitalis jamdudum Episcopus ab Apollinario constitutus. Idem confirmat S. Ephrem, qui teste Hieronymo, libro de Viris Illustribus, diem obiit sub Valente, ubi haereticos Vitalianos in testamento suo nominat, id est, Apollinaristas, quorum doctrinae Vitalis jam Episcopus nomen, ob dignitatis locum, commodabat. Denique S. Epiphanius cum tertium decimum Valentis annum, qui vulgari 376 respondet, signasset in Panario haeresi sexagesima sexta, subsequenti sexagesima septima, quae est Apollinaristarum, atque ad eumdemmet annum, aut insequentem ad summum pertinet, Vitalem inter eos Episcopum memorat. Non licet itaque ejus ordinationem post obitum Valentis differre, nihilque est, quod ex Auctore Synodici, non usque adeo probatae fidei homine, doctus Constantius argumentatur: quin potius vulgaris tenenda sententia est, quae ad annum circiter 376 ordinationem illius refert, et cum serie Epistolarum S. Basilii, itemque rerum, quae in iis narrantur, apprime quadrat.

VI. Neque porro quidquam est verosimilius, atque historiae Hieronymianae consonum magis, quam quod dicebamus, eum ab anno 377 vexari factiosorum turbis, atque expostulationibus coepisse, nec deinde licuisse illi totum biennium et quod excurrit, per ipsos quieto esse. Hi enim nullo non die urgere, infestare, atque exposcere fidem, ut vere his molestiis velle S. adolescentem de eremo propellere viderentur. Quotidie, inquit, exposcor fidem, quasi sine fide renatus sim. Confiteor, ut volunt, non placet. Subscribo, non credunt. Unum tantum placet, ut hinc recedam. Atque eo demum coactus revera est: Jam, inquit, jam cedo: abruperunt a me partem animae meae, carissimos fratres, ecce discedere cupiunt, imo discedunt. Ego ipse, nisi me et corporis imbecillitas, et hyemis retineret asperitas jam modo fugerem. Verumtamen dum vernum tempus adveniat, obsecro ut paucis mihi mensibus eremi concedatur hospitium, aut si hoc tardum videtur, abscedo. Haec ille, priusquam abiret, scribenda duxit ad Marcum Presbyterum Theledensem Epistola in nostra recensione XVII. qua non tam illi postulanti de fidei suae professione, respondit, quam de factiosorum molestiis iniquissimis conquestus est. Acceperat vero jam, cum haec scriberet, a Damasi literis, quod tantopere expetebat, quo cum sibi esset Antiochiae communicandum; ait enim, haereticum me cum Occidente, haereticum cum Aegypto, hoc est cum Damaso, Petroque condemnent. Praeterea hyemis quam caussatur, asperitas vergentis ad finem anni ejus 378 apertissima nota est; nisi etiam putare malis subsequentis 379 primordia designari. Profecto non erat illa prima anni 378 tempestas, ut nonnemo sibi persuasit: hoc enim ipso anno alteram ad Damasum Epistolam, ut declaratum est, Hieronymus dederat, cujus responsum in ista ad Marcum jam accepisse se indicat. Quod si etiam demus scriptam praecedenti, sive eodemmet anno quo et prima: gestorum tamen series, et quod a priore ad istam, rursumque ab ista [Col. 0039] ad Pontificis Romani responsum intercedit temporis intervallum, putare omnino non sinit, ut quae in hac ad Marcum hyems denotatur, ejusdem exeuntis anni, vel insequentis 378 ineuntis fuerit. Sin autem serius sive post annum 381 haec contigisse pertenderis, iisdem facile argumentis dedoceberis, quibus P. Constantii sententia modo a nobis obtrita est. Igitur anni 379 hyems illa erat, ad cujus usque anni vernum tempus in eremo S. Pater videtur constitisse, cum iis quas dicebamus aerumnis conflictatus.

VII. Ad Marcum ipsum quod pertinet, notatum jampridem nobis, eum in antiquis mss. libris Presbyterum, sive Episcopum Calcidae, appellari, pro quo editi veteres alii Celedensem dicunt. Visum propterea multo verosimillimum rescribi juxta alios codices Teledensem, a Teledan oppido in Calcidis regione, a quo non longe abfuisse Monasterium S. Eusebii, ex Theodoreto in Vitis Patrum cap. IV. discimus, et ad cujus loci Presbyterum Marcum facile pertinebat, de Calcidensium fide cognoscere. Sub Epistolae finem, quod se ait Hieronymus, S. Cyrillo dedisse conscriptam fidem, cum jamdiu olim interciderit, quidquid illud scriptionis fuerit, praebuit tamen ansam impostori, ut opusculum hoc titulo, Explanatio fidei ad Cyrillum, sub Sancti Doctoris nomine mentiretur, quod nos in ultimum hunc Tomum falso inscriptorum operum rejecimus. Sed et conjecturae, quae minime probatur nobis locum fecere verba illa: conjecturae inquam doctorum hominum, qui S. Cyrillum Jerosolymitanum ibi innui putant, in eamque rem convenire aiunt, quod ille per id temporis ab Episcopali sede pulsus, per Syriae deserta oberraret. Verum cum aliis ex locis videatur ejus Patris nomini Hieronymus ferme infensus, cujus ordinationem in Chronico paulo post lucubrato acribus verbis sugillat, atque impietatis notat: minime est verosimile, ut suam illi fidei professionem concrederet, et Sanctum appellaret. Sed haec hactenus.

I. Meletianis nullum molestiis finem facientibus, par credere est, Hieronymum statim atque per anni tempestatem licuit, vere scilicet, ut promiserat, accedente, ex eremo excessisse, in qua contra ingenii sui, atque loci naturam quieto sibi esse non licuerat. Annus trahebatur Christi 379, ut ex his quae superiori capite edisseruimus, compertum est: Qui cum aetatis illius trigesimo fere tertio, ab inita Calcidis solitudine quarto, aut quinto ad summum, concurrebat. Erat vero illi adeo infixus alte animo solitudinis ejus amor, totque cum licuit, in ea spiritus dulcedines expertus fuerat, ut quod abire coactus esset, pene moerore conficeretur, et saepius eum discessisse inde poenituerit. Ego quidem, inquit ad Pammachium scribens, Romae non eram, et tunc me tenebat Eremus, atque utinam pertenuisset. Egressus autem, seu verius [Col. 0040] persecutionibus haereticorum inde ejectus, Antiochiam repetiit, et apud Evagrium facile divertit, qui ei, ut ante consueverat, omnibus rebus large commodabat. Ibi cum Paulino episcopo, Occidentalium exemplum sequutus, maxime autem edoctus Damasi responso, credi potest, si quid unquam proxime ad verum, communicasse: non ita tamen, ut se partium contentionibus immisceret, sed potius oblata quietis facultate, et beneficentissimi amici liberalitate ad studiorum, quibus intentus continuo erat, commodum uteretur.

II. Fuerat, ut diximus suo loco, Paulinus episcopus a Lucifero Caralitano, in Antiochena Ecclesia adviventi Meletio subrogatus, bono quidem consilio, sed quod minime e sententia successit. Hieronymus autem, tametsi Paulino Luciferi alumno adhaereret, eorum tamen, qui ab illo denominabantur, sectam Luciferianorum aversatus vehementer, et scriptis etiam insectatus est. Contigit enimvero hoc ipso anno, quo Antiochiae substitit, ut Luciferianus nomine Elladius disputationem in urbe ( plateam enim et porticum nominat) cum Orthodoxo haberet, quam S. Pater excepit scriptis, et ad Catholicae doctrinae laudem juris etiam publici fecit. Biduo transacta res illa est: et primo quidem conviciis potius quam argumentis utrinque actum, ut dum audientiam et circulum lumina jam in plateis accensa solverent, et inconditam disputationem nox interrumperet, consputa pene invicem facie recesserint. Hoc tamen his qui adfuerunt, statuentibus, ut in secretam porticum primo mane conveniretur, disputatio a notariis excepta, ita demum feliciter Orthodoxo cessit, ut Luciferianus ad meliora proficiens, desereret quod male tenebat. Hanc Hieronymus posterioris diei concertationem, seu verius Catholicarum partium victoriam, praemissa, quae historiam explicat, Praefatiuncula, ita per Dialogum repraesentat, ut eam ex Actis omnino descripsisse, vix paucis de suo interdum additis, non praeter verosimilitudinem credi possit: quamquam aliis studiose opus illud contextum, atque expolitum in Catholicae veritatis gratiam videatur. Certe quae Ariminensis Concilii gesta satis diligenti serie recitantur, ex ipsiusmet Actis descripta sunt: quae auro contra gemmisque aestimanda fragmenta non alia hodie, neque alibi quam in hoc Libro superant.

Jam quod huc ista referimus, ac porro dicimus hoc ipso anno 379 contigisse, demonstrandum est. Et vero citius Hieronymi reditu e solitudine Antiochiam censeri nequeunt: siquidem et Euzoius jam fato functus nominatur (qui anno 376 sub Valente diem obiit), et Antiochiae habita illa disputatio est, a qua proxime haec se S. Pater, qui hocce anno, ut ostendimus, eo venerat scribere profitetur. Sed neque protrahi serius possunt itu ex ea urbe Constantinopolim, siquidem praecessit hic liber, S. ipso auctore in suorum Catalogo operum teste, Chronici elucubrationem, quam fuisse Constantinopoli editam anno insequenti, sive 380, inter chronologos fere constat. Adeo etiamsi perfracte quis velit, alibi quam Antiochiae habitam disputationem, et sive Constantinopoli, [Col. 0041] sive alia in urbe: omnino ante chronici scriptionem quae anno 380 deputatur, referre debeat, et vix demum paucis mensibus a rationibus hisce nostris abludat. Quod si quem adhuc moveat, Luciferum in Chronico multa cum laude memorari, neque verosimile videatur, ejus ibi celebrari constantiam ac fidem, cujus sententiam, imo errorem hic Dialogus impugnat, nisi si liber iste in quo male audit, illo in quo bene posterior sit: si quem, inquam, hoc moveat, sciat, in hoc ipso etiam Dialogo satis observanter cum Lucifero agi ut ibi, Cogor de beato Lucifero secus quidquam, quam et illius meritum, et mea humanitas poscit, existimare: et vicissim in Chronico, non ita laudari hominem, ut ejus inclementia et factum reprehensione vacet. Neque igitur ex hac parte quod quempiam moveat. Nos quod olim in admonitione ad hunc Librum censuimus, ad praecedentem proxime annum 378 esse referendum, nunc retractari malumus, et ad subsequentem, de quo est hactenus disputatum, differri.

III. Jam vero ejusmodi studia, ingeniumque ad res divinas tractandas natum, et cum primis morum eximia probitas, Hieronymum in magna hominum celebritate asseruere, adeoque probata sunt Episcopo suae partis Paulino, ut clero eum adscribere, et ad sacrum provehere Presbyterii ordinem, omnino voluerit. Quem ille tantum non invitus suscepit, ut exorari se tanti Praesulis judicio, atque adhortationibus sineret. Eam tamen conditionem adhibuit, ut nihil idcirco ab ineunda iterum, si vellet, solitudine impediretur, nullique Ecclesiae alligatus susceptum ordinem exercere numquam cogi posset. Refert ipse sub finem libri contra Joannem Jerosolymitanum, quid tunc a se misello, ut vocat, homine sanctae memoriae Episcopus Paulinus audiverit: Num rogavi te, ut ordinarer? Si sic Presbyterum tribuis, ut Monachum nobis non auferas, tu videris de judicio tuo. Sin autem sub nomine Presbyteri tollis mihi propter quod saeculum dereliqui: ego habeo quod semper habui; nullum dispendium in Ordinatione passus es. Atque in ea quidem sententia continuo perstitit, ut ex toto Vitae ejus instituto colligere est, maxime vero ex S. Epiphanii testimonio Epist. inter Hieronymianas LI ubi eum tradit adhuc anno 394 propter verecundiam, et humilitatem nolle debita nomini suo exercere sacrificia, et laborare in hac parte ministerii, quae Christianorum praecipua salus est. Erat iste illi, ut et Presbytero Vincentio (de quo erit postea dicendi locus) instinctus minime ille quidem improbandus, sed ex alio quam vulgo solet, proveniens pietatis erga Deum ac religionis impulsu. Ex eo autem licet in rem nostram conjicere, una illum χειροτονία fuisse Presbyteratu initiatum, prout illis Ecclesiae temporibus ob insignia personarum merita aliquando usuvenit, nec certe Diaconum ministrasse antea, prioresque ordines suscepisse.

IV. Nunc est de tempore, quo haec gesta res est, disquirendum. Contigisse autem hocce anno 379, aut sequenti, narrationis ordo quem tenemus, manifesto ostendit. Si enim Antiochiae ordinatus est. S. [Col. 0042] Pater, ut nihil dubitamus, atque ipse conceptis verbis testatur sub finem dudum laudati Libri contra Jo. Jerosolymitanum: Ob id enim et ego Antiochiam, et ille (Vincentius) Constantinopolim urbes celeberrimas deseruimus, non ut te in populis praedicantem laudaremus, sed ut in agris et solitudine adolescentiae peccata defleremus: omnino cum iterum eo venit e Calcidis eremo, non primo cum ibi ab Orientis peregrinatione substitit, ordinatus est. Quippe nondum fuisse sacris initiatum, cum in eam solitudinem Syriae secessit, nihil est dubium. Quin ipse etiam verbis illis Paulinum declarat: Si sic Presbyterum tribuis, ut Monachum nobis non auferas: quod scilicet jam fuisset inter solitarios nomen suum professus, ac porro vellet, etiamsi ad Sacerdotii gradum proveheretur, imposterum profiteri. Non igitur citius quam cum secundo venit Antiochiam ordinatus est. Sed neque serius potuit; cum enim neque alibi quam Antiochiae, neque ab alio quam ab ejusdem Ecclesiae Episcopo Paulino (nam sponte sua desipiunt, quibus hoc incertum videtur) fuerit ordinatus: ipse tamen se, cum Romae paulo post degeret, inter Presbyteros recenset. Sunt, inquit, alii (de mei ordinis hominibus loquor) qui ideo Presbyteratum et Diaconatum ambiunt, ut mulieres licentius videant (Epist. XXII. n. 28) . Consequitur hinc recta, quod proposuimus, non posse ordinationem illam in aliud commode tempus rejici, quam quo Antiochiae secundo diversatus est ab anno 379 ad insequentis fere medium.

Et luculentissimo tamen illi ipsiusmet Hieronymi testimonio, in libro contra Joannem Jerosolymitanum, ex quo disputatum est hactenus, repugnare me rationibus istis video. Ait enim ibi (ut adversario respondeat, qui affectare eum in Ecclesia Dei principatum calumniabatur) Si de me et Presbytero Vicentio, dicis, satis multo dormisti tempore, qui post annos 13 nunc excitatus haec loqueris. Ob id enim et ego Antiochiam et ille Constantinopolim urbes celeberrimas deseruimus . . . ut in agris et solitudine, adolescentiae peccata deflentes, Christi in nos misericordiam deflecteremus. Et licet quo proprie anno haec scriberet, non usque adeo compertum est: ipsi tamen nos indicari 399 bonis argumentis contendimus: et siquidem aliorum praestet rationes sequi (qua de re suo loco pluribus dicemus) biennio citius referantur. Ut ut se res habeat, si tredecim anni illi, quos notat S. Pater, a Presbyiteratus ordinatione supputandi sunt (quod certe loci contextus prima statim fronte indicat, et vulgo eruditi faciunt) consequitur, multo cum serius, sive anno 386 aut ut minimum ex aliorum sententia, 384 sacris fuisse initiatum: id quod nullo modo neque cum allatis superius argumentis, neque cum reliqua vitae ejus serie constare potest. Verum alia nobis inita est ratio, atque ea, nisi admodum fallimur, ad mentem S. Doctoris unice vera: esse scilicet annos illos a 376 subducendos, quando ipse Antiochiam tertio rediit, post Damasi mortem, una cum Vincentio, paulo antequam Bethleemitico specu se abderet. Nihil enimvero aliud verbis illis significare voluit, [Col. 0043] quam quod redux Antiochiam, cum in ea posset Ecclesia, ad quam praecedentis Ordinationis jure pertinebat, fortasse etiam Episcopi, atque amicorum adhortationibus alliciebatur, splendidius munere Presbyteratus defungi, maluerit agros ac solitudinem appetere. Neque sane poterat ad Ordinationis tempus respexisse: cum enim suum cum Vincentii facto conjungat sub una eademque tredecim annorum notatione, quo ipse tempore ordinatus est, nondum certe erat eamdem Vincentius dignitatem consequutus. Compertum hoc est ex ipsiusmet S. Patris Praefatione in Chronica ad eumdem Vincentium, quae cum anno insequenti, sive 380 data sit, dum simul ageret Constantinopoli, numquam eum tamen sive in fronte Epistolae, sive in contextu tanquam Presbyterum compellat: quem honorem, cum eo postea donatus est, aliis in libris, sicubi ejus mentionem facit, nunquam non addit. Erit fortasse etiam qui eum putet, nonnisi post medium anni 385, quo se iterum Constantinopoli reddidit (eo nimirum tempore, ad quod Hieronymum contendimus respexisse) fuisse ordinatum: tametsi libro III. contra Ruffinum num. 22 quo tempore Orientem repetiturus navim pariter cum Hieronymo in Romano portu conscedit, Sanctus Presbyter appelletur. Facile enim ita potuit per πρὸληψιν nuncupari, quod jamdudum Presbyter creatus esset, cum ista scriberentur, tametsi nondum fuisset, cum res ipsa contigit, quae narratur. Ut ut se res habeat, planum est, non debere annos illos tredecim ab epocha Ordinationis subduci, quo tempore nihil aliud Hieronymus quam Monachum in animo agebat, sed ab altera Presbyteratus abdicatione, cum Antiochiam tertio deseruit: qua in urbe se tunc etiam gloriatur fuisse, fruitum communione Pontificis Confessorisque Paulini, et deductum ab eo media hyeme, intrasse Jerosolymam. Nec sane aliam designat S. Pater oblatam sibi merendi in Ecclesiastico gradu occasionem. Nihil est enim tam verosimile, quam fuisse eum perquam enixe et majorem in modum, ut in Clerum cooptari se sineret, suique ordinis munia obiret, invitatum, ac fere compulsum. Hoc certe pacto recte habet, quod se dixerit ante annos tredecim maluisse agros et solitudinem appetere, quam Ecclesiae ministerio addictum, magna licet cum dignitate, in populi frequentia versari. E contrario qui Ordinationem ipsam respici annorum notatione illa existimant, nec habent quo secum invicem gesta concilient, et in diversa alia omnia abeunt. Denique et cum audent S. Patris textui manus inferre, ut pro tredecim, rescribi sexdecim velint, animadversione digni sunt, ut cautius ac reverentius Antiquorum, et Patrum praesertim attingere monumenta discant.

Quod nollet Hieronymus solitariae vitae desiderio accensus, Ecclesiae servitiis mancipari, illud etiam caussa fuit, quod amore in dies magis discendi ageretur, et eos qui erant prae caeteris Ecclesiasticae litteraturae fama insignes, adire, et magistros sibi adhibere vellet. Ea de caussa Antiochiam, studiis partium misere agitatam, derelinquens, Constantinopolim profectus est: ubi Sancto Gregorio Nazanzeno, cujus eloquentiam et Scripturarum doctrinam summopere admirabatur, in disciplinam se dedit, cumque catechisten habuisse, pluribus in locis gloriatur ( Ep. L. atque alibi ). Profecisse etiam se multum, eo praeceptore, in divinarum rerum scientia (ob quam ille Theologi cognomento donatus est) profitetur (Contra Jovin. lib. 1. Contr. Ruff. lib. I) : et sermocinationes, quas secum habuit, nonnumquam affert. Sed et praeclare secum ipso actum existimavit (In Eph. c. 5.) , quod Sanctum quoque Gregorium Nyssenum per idem tempus ibidem novit: qui sibi et cognomini Nazanzeno, quos scripserat contra Eunomium, plenos eruditionis ac doctrinae libros praelegit. Facile hic se Constantinopolim contulerit ad secumenicam secundam Synodum, quae habita est anno 381 et antequam celebraretur, nimirum ut quaedam cum Nazanzeno conferret, eo venit. Hic enim regiae urbis Episcopatum per idem tantummodo tempus tenuit, a Maio scilicet ejus anni, post abrogatum Maximum Cynicum, ad Julium mensem, quo se se ipse in oecumenico Concilio sponte abdicavit. Et Episcopum tamen agebat, cum ejus uteretur Hieronymus consuetudine: id quod Commentario in Isaiae cap. 6, testatur; Ante annos, inquiens, circiter triginta cum essem Constantinopoli, et apud virum eloquentissimum Gregorium Nazanzenum, tunc ejusdem urbis Episcopum, sanctarum Scripturarum studiis erudirer, scio me brevem dictasse subitumque Tractatum etc. Neque enim jure satis videtur ejus urbis Episcopus dici potuisse ob eo tempore, quo eam Ecclesiam administraturus accessit, ineunte anno 379, vel insequenti, cum ab Imperatore Theodosio in Basilicarum ejusdem urbis possessionem missus fuit. Et quoquo tandem se res modo habeat, satis tamen inde recte conficitur, quod narrationis institutae ordo designat Hieronymum Constantinopoli ab an. 380. ad insequentis circiter medium constitisse.

II. Porro inter ingenii sui monimenta, quae ibidem agens, literis consignavit, primum obtinet locum Chronicon omnimodae historiae, quod ab Eusebio Caesareensi Graece perscriptum, in Latinum convertit, pluribus locis, quae ad Romanas praesertim res spectant, de Suetonii aliorumque Latinorum historiis auxit, denique a vigesimo anno Constantini (quo fine Eusebii opus concluditur) ad mortem usque Valentis, id est, annum 378 totum de suo continuavit. Sed mirum illud ac fere supra admirabilitatem, quod tantae molis opus propere dictando lucubrarit. In Praefatione, quam Vincentio, de quo satis superius [Col. 0045] dictum est, et Gallieno, quem ignoramus, inscripsit, sub finem, historiam Theodosii alteri se scriptioni reservare significat: ex quo jam aliquod ejus imperii, quod iniit anno 379 tempus effluxisse intelligas, ipsumque adeo Chronicum opus nonnisi insequenti anno, ut citius, adscribi commode posse. Alia ex parte ne serius differatur, vetat quae ejus mentio fit in Epistola XVIII. ad Damasum de Seraphim, quam ineunte anno 381 scriptam mox ostendemus. Et scio his quidem rationibus illud repugnare ipsiusmet S. Patris testimonium Epist. LVII. num. 5. ubi ante annos circiter viginti se ait Chronicon istud in Latinum vertisse, cum ipsa tamen Epistola anno data sit 395 nemine dissentiente. Sed monui ego jamdudum, errorem ibi in numericis notis irrepsisse, Antiquariorum oscitantia, qui XX. Romanas notas obvio lapsu scripsere pro XV. Quod cum sit ex hactenus dictis, aliisque suo loco allatis argumentis compertum plane atque evidens, et nihilominus textum immutare absque mss. ope mihi religioni duxerim: inventus est tamen tantae homo dicacitatis, qui hac ipsa de caussa studiis nostris detraheret.

III. Statim ab Chronico in suorum Catalogo Operum recenset S. Pater in Jeremiam, et in Ezechiel Homilias Origenis vigintiocto, quas, inquit, de Graeco in Latinum verti: tum subdit, De Seraphim. Et sane nihil est dubium, quin per hocce tempus, cum adhuc esset Constantinopoli, haec quoque opera elucubrarit. Quamquam aliis secus visum est de illis in Ezechiel, quas multo serius ab eo redditas Latine, contendunt, quod in earum Praefatione, Didymi (quem solum cum in Aegyptum profectus est, idque post annos fere sex, audivit) sententiam laudet. Quasi de illius ore, non, quod credere par est, ex aliquo ejusdem libro, necesse sit, ut exceperit.

IV. Tractatum de Seraphim, quem justis de caussis, ut suo loco videre est, inter Epistolas sub num. XVIII. ad Damasum recensuimus, amicis jubentibus, regia in urbe dictavit. Dictavit autem interrupte, quod oculorum dolore laboraret: postea Romam veniens, Damaso, cui nunc inscribitur, legendum dedit. Ejus S. Pater meminit Epistola LXXXIV. quae ad annum circiter 400 pertinet, ibique editum dicit ante annos viginti. Locum si cum eo conferas hujusmet Tractatus, ubi Chronici mentionem facit (quem, ait, Temporum librum, nos in Latinam linguam ex Graeco sermone transtulimus ) itemque cum illo in Isaiae caput VI. ubi annos circiter triginta ab elucubratione illa numerat, cum ipse Constantinopoli apud S. Gregorium tunc ejusdem urbis Episcopum erudiretur: subductis probe rationibus, eum plane intelliges fuisse anno 381 fere medio conscriptum. Neque vero nostrarum est partium haec latius persequi, quae satis abunde suis locis edisseruimus. Caetera etiam, quae ad ejus scriptionis indolem, maxime vero Additionem illam spectant, quam Baronius insequenti anno, et cum Romam venisset S. Pater, subjunctam autumat, suis itidem locis disputata sunt.

Intereadum haec geruntur, Orientis et Occidentis Episcopos ob quasdam Ecclesiarum dissensiones, Romam Imperiales literae contraxere, ut ipse loquitur S. Pater Epist. CVIII. ad Eustochium: ad maximam nempe Synodum, ut Theodoreto vocatur (Hist. cap 8) , quae Romae habenda erat post anni trecentesimi octogesimi secundi medium. Inter eos qui acciti fuerunt ex Oriente, Paulinus Antiochenus, et Epiphanius Salaminae Cypri Episcopi Constantinopolim concessere, ut simul exinde recta Romam navigarent. Hieronymus, qui opportunam eo proficiscendi occasionem aucupaturus, in ea adhuc regia urbe detinebatur, his se Patribus atque amicis suis junxit, cumque iis Occidentem transmisit. Verum quippe est, aut certo verosimillimum, quod Baronius olim existimavit, fuisse eum quoque a Damaso Pontifice Romam accitum, ut Synodo interesset, et difficillimis Ecclesiae rebus opem doctrina sua ferret.

II. Atque haec forte ea Ecclesiastica necessitas est, qua se Romam tractum Epist. laudata testatur. Nam et fuisse eum Damaso ab Epistolis dubitare non sinit ipse Epist. CXXII. ad Ageruchiam, Ante annos, inquiens, plurimos cum chartis Ecclesiasticis juvarem Romanae urbis Episcopum, et Orientis, atque Occidentis Synodicis Consultationibus responderem. Neque est praeter verisimilitudinem, hoc eum munere statim atque ad Urbem accessit, fuisse ornatum, eoque in Romana Synodo, quae paulo post, ipso tamen anno 382 est habita, officio functum. Quin etiam ab ea istud negocii accepisse, ut Fidei formulas haereticis recipiendis adhibendas conscriberet, facile adductor ut credam. Neque enim hoc alibi inficiari eum existimo, ut nonnulli volunt, qui locum ejus ex libro II. contra Ruffinum num. 20. perperam interpretantur. Ait quidem ibi, Cum mihi mea ingeratur fabella, a Synodo videlicet, et sub nomine cujusdam amici Damasi Romanae urbis Episcopi ego petar, cui ille Ecclesiasticas Epistolas dictandas tradidit: et Apollinarium versutiae describantur, quod Athanasii librum, ubi Dominicus homo scriptus est ad legendum acceptum, ita corruperint, ut in litura id quod raserint, rursus scriberent, ut scilicet non ab illis falsatum, sed a me additum putaretur. Verum non illud his verbis, quod fuerit a Romana Synodo, atque ipso cum primis Damaso delectus, ut Ecclesiasticas literas scriberet: sed alterum, quod ea occasione contigerit, de Apollinaristarum dolo, fabellae deputat. Deputat vero ita in subnexa ibi responsione: Ut etiamsi, inquit, a me verum audisti, alius qui rei ignarus est, dicat a te esse compositum (Lib. II. Contr. Ruff.) . Quibus sane verbis tantum abest, ut factum neget, quin potius [Col. 0047] fateri videtur, a se praesente ipsi Ruffino narratum antea, ac solum ait, posse aliis qui ignorarint, videri ab ipso, utpote inimico, confictum. Repudiat autem ea de caussa, quod in Ecclesiasticis Tractatibus, ubi de veritate dogmatum quaeritur, gravissimam auctoritatem proferri, et ab istiusmodi historiolis, quas (etsi vere contigerint) fabulas vocare consuevit, velit esse abstinendum. Nec ignoramus, quod praeterea, ut haec fabulis adcenseat, opponit vir Ecclesiasticae antiquitatis litterate peritus P. Constantius; secundo scilicet opus non fuisse, ut Fidei formula conderetur, cui Appolinaristae subscriberent, cum Damasus ante aliquot annos adversus eorum haeresim formam professionis Paulino Antiocheno misisset. Verum, cum de Apollinaristis in ea Synodo iterum disputatum fuisse, S. Ambrosius data hocmet anno Epistola testetur: facile et novam condi formulam oportuit, et fuisse revera conditam, ex eo licet arguere, quod in praecedenti ad Paulinum Antiochenum missa Christus homo Dominicus nunquam appelletur. Denique nihil est, cur hanc laudem Hieronymo, cujus eximiae eruditionis jam aliquem Patres et Damasus usum perceperant, denegemus.

III. Sed et fuisse eum, statim atque Romam venit, Romano Clero adscriptum, atque adeo esse inter Cardinales, ut nunc vocant, adcensendum, magno olim conatu quidam contenderunt. Pelagius autem secundus Romanae insuper Ecclesiae Episcopum eum appellat (Tom. 4. Concil. B. p. 314) : et Anastasius eumdem quem sibi, Bibliothecarii titulum atque officium ei donat (Mabil. Mus. Ital. t. 1. p. 82) . Verum cum Hieronymus ipsemet ejusmodi honorum nec verbo tenus meminerit, maxime vero cum id e re sua fuisset; imo a Joannis Jerosolymitani se jure exempturus, solius Presbyteratus recordetur, quem Antiochiae, ut diximus, ea conditione suscepit, ut nulli Ecclesiae obligaretur: eadem, qua haec proposita sunt, facilitate refelluntur. Neque sane est hodienum quem praepostera illa vulgi opinio adhuc teneat, postquam eam Baronius, summus Hieronymianae gloriae adsertor, refutare data opera non dubitavit. Nihil enimvero potuit tam longe abhorrens ab S. Patris ingenio et moribus excogitari, quam voluisse eum se gradibus Ecclesiasticis ac titulis adstringi, hominem, qui aut continenter eremos incoluit, aut nihil aliud animo unquam versavit.

IV. Sed utique carus Pontifici atque intimus inter ejus familiares fuit; cui praesertim edisserendis Scripturis, ita ingenium atque eruditionem suam probavit, ut ille hujus elucubrationes non legeret modo perquam libenter, sed et sua ipse saepe manu describeret. Saepius etiam eum de locorum quae difficiliora viderentur, sensu consulebat: et cum magis ille sacris libris perlegendis, quam novis conscribendis distineretur, ad scribendum invitabat, scriptisque suis lacessebat. Inter quaestiones, quas ipsi solvendas proposuit, illae est de vocis Osanna apud Matthaeum significatione ex Hebraeo fonte: tum de duobus filiis frugi, et luxurioso apud Lucam, quibus [Col. 0048] postulatis Hieronymus duplici Epistola sub numeris in Editione nostra XX, et XXI. respondit, ac satisfecit. Eas refert ipsemet in Catalogo statim ab illa de Seraphim, unam post aliam, quod ad idem utraque tempus pertineat, annum videlicet, ut series historiae hujus indicat, suisque locis probatum est, 383. Alia postmodum ad eumdem Pontificem rogatus scripsit, quae in consequentem annum, et quod excurrit differenda sunt.

V. Sed illud sane caeteris longe gravius et difficilis plenum opus aleae, quod ab ipso per hocce tempus (neque enim rejici potest commode in aliud) Damasus postulavit, ut Evangelia ad Graecos codices emendaret ac restitueret. Erant tunc Latinae Vulgatae Versionis, qua passim Ecclesiae utebantur, tot pene exemplaria, quot codices (Ex Praef. in Evang.) . Multa a vitiosis Interpretibus male reddita, alia a praesumptoribus imperitis emendata perversius, pleraque a librariis dormitantibus addita, vel mutata. Magna etiam contextus Evangelistarum inolita perturbatio, ut in Marco plura Lucae ac Matthaei: rursus in Matthaeo plura Joannis et Marci, atque ita in reliquis, quae unius propria sunt, in aliis invenirentur Adeo necesse erat, cum id sibi negotii dari passus est S. Pater, ut inter varia et pugnantia secum invicem Latina exemplaria toto jam orbe dispersa, quasi quidam arbiter sederet, deque tot lectionum dissidiis, trajectionibus, additamentis, ubi nihil non grave, et momenti est perquam magni ad divinorum sensuum integritatem discerneret, atque inde unam tertio quoque verbo excuderet, quae ad Graeci exemplaris emendatissimi fidem exacta, unice veritati consentiret. Accepit tamen tantum adornandi operis, atque invicto animo laborem exantlavit. Correctis innumeris fere locis, germanum Evangelistarum textum excudit, et Praefatione, qua monuit de sui operis instituto, Damaso inscripsit. Subtexuit praeterea Canones, quos Eusebius Caesareensis Alexandrinum sequutus Ammonium Graece praescripserat, in Latinum conversos, ut distingui uno intuitu posset quid quisque Evangelista peculiare, quidve cum aliis commune haberet. Num reliquum postea Novum Testamentum laevi eadem pumice ad Graecam auctoritatem expoliverit (quod ipse quidem Epist. XXVII. et in Catalogo innuit) in praefixa decimo operum ejus Tomo Praefatione nostra disputatum est.

VI. Sublatis Evangeliorum erroribus, Romae, itidem, Psalterium juxta Septuaginta Interpretes licet cursim, magna tamen ex parte emendandum suscepit (Praefat. in Psalt. ex Graeco) . Ea nunc recensio Romanum Psalterium audit, quod sive Damasi, sive aliorum de Urbe amicorum rogatu, in ejus certe Ecclesiae gratiam atque usum fuerit a Hieronymo elabora tum. Ea utitur etiamnum Romae Vaticana Basilica. De alia eaque multum accuratiore postmodum adornata ad Graecum Hexaplare, cum obelis, atque asteriscis, quod Gallicanum Psalterium dicitur; itemque de nova ex integro interpretatione ex Hebraico archetypo, dicemus suis locis.

I. Tot inter studia, et quod magis mirum est, in tanta Urbis frequentia, et Summi Pontificis gratia, nihil de vitae austeritate, quam pridem in Calcidis eremo inierat, Hieronymus remittebat; nam et fabis corpusculum sustentare solitum, et macie ac pallore delectatum se, non uno loco profitetur (Ep. XLV) ; et si qui ejusmodi vitam miserrimam putaret, eos multo miserabiliores existimabat. Plerisque autem ea de caussa probatus adeo est, ut passim audiret Sanctus, humilis ac desertus, et omnium pene judicio dignus summo Sacerdotio decerneretur. Haec vero tanta de illo opinio plurium Matronarum studia ad capescendas ejusmodi vitam, ac disciplinas, ita excitavit, ut licet ipse mulierum consortia numquam non attente declinarit; nonnullis tamen longe sanctissimis, quae id expeterent supremis precibus, praeceptorem se in Scripturarum intelligentia dare coactus est. Nulla fuit, inquit, alia Romae Matronarum, quae meam posset edomare mentem, nisi lugens, atque jejunans, squalens sordibus, fletibus pene caecata, quam continuis noctibus misericordiam Domini deprecantem Sol saepe deprehendit. Fuere autem ex his Paula mater, Romanae nobilitatis et pietatis ornamentum, ejusque filia Eustochium, qua nulla in Hieronymianis scriptis celebrior est, Blaesilla item soror, quae mortuo marito totam se Deo converterat, tum Lea religiosissima femina, atque Asella virgo, quae Romae velut in eremo solitariam vitam degebat, Marcella denique vidua longe nobilissima, in cujus aedes, ut Hieronymum de Scripturis disserentem audirent, illae atque aliae Matronae, ac Virgines conveniebant. Praeter ista Albina mater, Marcellina et Felicitas, quas salutat Epist. XLV. Principia quoque, quam pluribus locis impense laudat, et Feliciana quam commemorat Epist. XXX. quarum una omnium vita atque exemplis Christiana res valde illustrata est. Nonnullae autem ex his ita eo praeceptore in scientia Scripturarum excelluere, ut Paula Hebraeam linguam personaret, filiaque ejus Eustochium Hebraico quoque sciret codices nitidius exscribere, ipsaque soror ejus Blaesilla brevi jam linguae ejus difficultates vicisset, et in discendis camendisque Hebraice Psalmis cum matre contenderet. Marcella vero tantam ex ejus praeceptionibus sanctiorum disciplinarum notitiam haurivit, quantam vix longo ipse sibi studio ac labore comparasse fatetur S. Pater. Hoc, inquit, solum dicam, quod quidquid in nobis longo fuit studio congregatum, et meditatione diuturna, quasi in naturam versum, hoc illa [Col. 0050] libavit, hoc didicit, atque possedit: ita ut post profectionem nostram, si de aliquo testimonio Scripturarum esset oborta contentio, ad illam judicem pergeretur (Epist. CXXVII) . Aliarum (neque enim vacat singularum historiam persequi) haud impar indoles atque animus fuit et profectus: omnes enim ille ad virtutem arrigebat, perque multas exercitationes tantam edocuit sacrarum Literarum scientiam, quanta ad perfectam earum interpretationem usui esset futura.

II. Cujus operae is demum fructus ad nos usque venit, ut etiamnum Epistolae ad eas multae superent, quibus difficiliora quaedam Scripturae loca exponuntur, ut ea modo huc referam, quae ad earum postulata Romae et per hocce tempus ab eo scripta sunt. Tres habemus ad Paulam, ad Eustochium duas, ad Marcellam admodum sexdecim: quas omnes ab exeunte anno 384 ad insequentis fere medium dedit. In Chronologicis ad eas Notis de hoc ipso, ad quod spectant, temporis intervallo, deque ordine quem inter se ob eamdem aetatis praerogativam obtinent, satis multa disputata sunt, quae replicare heic iterum, tametsi quamdam peculiaris ejus historiae partem contineant, neque nostrarum partium est, neque otii. Et scimus praeterea alium inter eas institui posse ordinem, fortasse etiam propius ad veri speciem, priore illa ad Eustochium, quae numerum in recensione nostra XXII. obtinet relata ad anni ejus 384 Octobrem aut Novembrem mensem. Sed quando conjici in aliud ab eo quod diximus, tempus non possunt, et vix decem spatio mensium omnes continentur: non videtur e re nostra aut Lectoris esse istis momenti perquam exigui rationibus immorari. Praestat ab hac temporis notatione colligere (quod ad modestiam Hieronymi praedicandam plurimum interest) eum nonnisi sero admodum ventitare passum ad se mulieres discendi gratia: nec proprie ad se, sed in aedes Marcellae nobilissimae, sanctissimaeque viduae, in quibus ipse hospitabatur: neque ante eas in disciplinam excepisse, quam singularum sibi esset virtus explorata, utpote qui proprio olim fortassis periculo verebatur, ne ex frequenti mulierum consortio ad voluptatem impelleretur homo, qui omnia prae castitatis studio postputabat. Serius adhuc multo domum S. Paulae novit, ut ex Epist. XLV. compertum est.

III. Idipsum ex XXII. ad Eustochium discimus, quae maxima Hieronymianarum caussa vicissitudinum fuit, estque adeo sigillatim recolenda. Ibi S. Pater nihil eorum quae ad virginis institutionem, et virginitatem servandam pertinent, praetermisit praeceptorum de fuga saeculi, de victu, ac vestitu frugi, de cavendis Clericorum aliquot et Monachorum vitiis, avaritia praesertim et gula, de Sanctorum exemplis, studio Scripturarum, atque aliis, quae ibi copiose atque ornate siquid alias edisserit. Tam erudita, tamque elegans, rerumque et sententiarum pondere gravis visa est, ut eam Sophronius Hieronymi amicus dignam duxerit, quam in Graecum transferret. [Col. 0051] Nihilominus quantam ex ea, et consortio mulierum in se acuerit invidiam in maledica civitate, et in urbe, in qua orbis quondam populus fuit, palmaque vitiorum, et quas inimicitias incurrerit, paulo post juxta rerum seriem exponemus. Addimus interim non solis eum, ut ait, crebris Virginum turbis circumdari solitum, quae de Scripturis interrogarent, et capessere sanctiores disciplinas vellent, sed et viros nonnullos exstitisse, quos ipse Danieli, Ananiae, Azariae, et Misaeli in Babylone comparat, sacrae eruditionis cupidos, qui ejus saepe opera et consuetudine in eam rem usi sunt. Praeter summum Urbis Pontificem Damasum, qui nullis non litterariis laudibus abundabat, insigniores fuere Pammachius, Marcellinus, Domnion, Rogatianus, Oceanus, ut ex illis, quas ad eos postmodum literas dedit, compertum est. De his postea redibit sermo.

IV. Quod a mulieribus instituendis supererat tempus, lectioni Hieronymus dabat, eique se totum devoverat, ut excepto Didymi Tractatu de Spiritu Sancto, quem Latinitate donare inceperat (differre autem, ut dicemus, in aliud tempus, coactus est) nihil jam dictando aut scribendo elucubraret. Quod cum aegre Damasus ferret (mirum enim in modum ejus ingenii monimentis delectabatur) ut quasi dormientem longo jam tempore excitaret, ab eo petiit, ut siquid operis in promtu haberet, sibi legendum traderet. Cumque hic nihil suppetere sibi respondisset praeter Epistolas scriptas olim in eremo: furtivis tamen noctium operis, dictaturum se novi aliquid, si vellet, pollicitus est. Quod liberaliter accipiens Damasus, datis tabellario Diacono litteris, S. Patri quinque ex Vetere Testamento quaestiones proposuit. Ex his ille tres modo solvit perquam erudite: reliquas duas praetermisit, quod Tertullianus, Novatus, atque Origenes jamdudum eas agitarint, atque expedierint. Non obscure autem ex hac tota narratione apparet, debuisse duas istas Damasi ad Hieronymum, et Hieronymi ad Damasum Epistolas aliis hujusmet anni ad Eustochium et Marcellam, quae in Editione nostra ordine praeponuntur, anteferri: ad quem sane modum restitui nunc velim. Si enim fuissent tunc illae Epistolae abs Hieronymo elucubratae, neque eum dixisset Damasus dormientem longo jam tempore, et legentem potius quam scribentem, neque respondisset Noster, nullas se jam Epistolas habere, exceptis his, quas aliquando in eremo dictaverat, quasque S. Pontifex tota aviditate jam legerat, atque descripserat. Accedit, quod ipse in suorum Catalogo operum S. Pater hanc de tribus Quaestionibus Legis Veteris elucubrationem laudatis illis, ad Eustochium et Marcellam Epistolis anteponit, imo et Homiliis in Cantica Canticorum, et libro adversus Helvidium: eumque ordinem observari caeteris cuicuimodi argumentis praestet. Porro cum accito Notario responsionem dictare Hieronymus jam caepisset, Hebraeus nescio quis advenit, qui Hebraicos Codices diu multumque ab illo exquisitos adtulit: quo inopinato eventu a scribendo evocatus, iisque totus intentus libris, a respondendo [Col. 0052] abstinuit. Et videntur quidem Hebraici isti codices iidem, quibuscum jampridem Editionem Aquilae se conferre Epist. XXXII. ad Marcellam testatur. Ex quo item manifestius liquet, hanc ad Damasum responsionem ante illam ac praecedentes alias ad Marcellam literas fuisse lucubratam. Satis autem erit praepostero apud nos ordini consultum, si vigesimae secundae ad Eustochium, duas istas quae numeris praenotantur XXXV. et XXXVI. praeponas. Per idem tempus, ac Damasi ejusdem hortatu binas Origenis Homilias in Cantica Canticorum Latinitate donavit, ipsiusque nomini S. Pater inscripsit.

V. Nec multo post calamum rogatus a fratribus contra Helvidium acuit, quem refutare diu recusaverat, ne respondendo dignus ille fieret, qui vinceretur (Lib. contr. Helvid.) . Erat ille e populo vulgaris homo, rusticanus, laicus, et vix primis imbutus literarum elementis, tamque obscuri nominis, ut quamquam in eadem atque Hieronymus Urbe degeret, numquam de facie cognitus illi fuerit, qui albus, aut aiunt, aterve esset, se ait ignorare. Et Auxentii tamen discipulum eum Gennadius vocat, et adversus nescio quem fratrem Craterium, aut Carterium, in quo eloquentiam et linguae nitorem requireret homo infantissimus, scripsisse eum, testis est S. Pater. Probare stultus ille contendit ex aliquot S. Scripturae testimoniis perperam intellectis, duorumque Scriptorum veterum, Tertulliani scilicet, et Victorini Petabionensis auctoritatem, Mariam post genitum nulla hominis, sed Spiritus Sancti opera Jesum Christum, alios ex Josepho communi hominum more filios genuisse, eos nimirum, qui Fratres Domini in Evangeliis appellantur. Neque hac fine stetit malum, nam et Virginitati Nuptias eoaequandas futilibus, ut potuit, argumentis probare conatus est. Ejus erroris de Maria, plurium filiorum ex Josepho matre, doctor jampridem fuerat Eunomius, ut ex Philostorgio intelligimus (Hist. lib. V. cap. 2) , eademque olim doctrina late patuit in Apollinario, Epiphanio teste. Sed et per id temporis quo Helvidius scribebat, aliorum in Italia mentes hominum stultissimus error ille pervaserat, ut ejus Episcopi, quem S. Ambrosius confutavit libro de Institutione Virginis ad Eusebium. Haec solito fortasse latius persequuti sumus, quod Hieronymianae contra eum haereticum disputationis historia et caussae penitius intellectae, conferre nonnihil ad Vitae ejus seriem videantur. Scripsit autem S. Pater hunc Librum, ut Epistol. XLVIII. ad Pammachium testatur, Dum adviveret sanctae memoriae Damasus, cui et satis probatum fuisse indicat verbis, quae subnectit: Num vir egregius et eruditus in Scripturis, et virgo Ecclesiae virginis doctor aliquid in illo sermone reprehendit. Meminit autem ejus Epist. XXII. ad Eustochium, quae eodem hocce anno post paucos menses data est: Quantas, inquiens, molestias habeant nuptiae . . . . in eo libro, quem adversus Helvidium de B. Mariae perpetua Virginitate edidimus, puto breviter expressum. Quare si recte monuimus ad anni hujus 584 postremos fere menses Epistolam eam esse differendam, multo est etiam propius ad verum, ut [Col. 0053] eodemmet anno, nec sane multo ante medium, hic ipse Liber conscriptus sit, quam praecedenti proxime, ut olim in Admonitione ad eum conjiciebamus.

VI. Sunt porro alia S. Patris scripta, vel deformata dumtaxat, atque adornari coepta, quae postmodum perfecta sunt, vel quae ad privatos scholae, ut ita dixerim, usus, non ad publicam lucem parabantur, vel denique promissa quidem, atque animo praeconcepta, sed praetermissa postea, neque ad umbilicum perducta. Quae omnia si quis huic tempori adscribi velit, cum vix in aliud rejici possint, tametsi non usque adeo compertum est de anno, aut verius anni parte, favebo conjecturae: ita tamen, ut judicium suum sibi unusquisque integrum habeat, atque alias, si res ferat, rationes pro lubito inire possit. Ex eorum numero memoranda cum primis est inchoata Didymi, quam et superius innuimus, interpretatio: tum Psalmorum ad Marcellam Expositio, cujus laboris pars quaedam exigua in Epistolis eidem inscriptis superat: brevis item Commentariolus in Ecclesiastem, ad Blaesillae institutionem, privatosque usus, ut difficiliora loca posset etiam absque praeceptoris voce intelligere: Collatio quoque illa codicum Hebraicorum cum Aquilae editione, quod sane studium neque operae pretio caruit, neque ita brevi temporis spatio absolutum est: denique Opus illud quod in Epistola XXII. Ad Eustochium se scripturum receperat, Adversus avaritiam, et si placeat, de vitae ratione Eremitarum Aegypti, cui texendo operi, etsi licia fortasse tunc pararit, manus tamen postea numquam admovit. Placet etiam huc referre Disputationem, quam Epistola LXIX. ad Oceanum se narrat habuisse Romae cum viro eloquentissimo super ea quaestione, num qui unam antequam baptizaretur, alteram post lavacrum, priore mortua, duxerit uxorem, bigamus censeri debeat, possitque ad sacros ordines promoveri. Sentiebat Hieronymus, id quod etiam post annos ferme duodecim, ut suo loco dicemus, scriptis consignavit, uxorem ante Baptismum ei qui ordinandus esset, minime esse imputandam. Quibus autem tunc fuerit argumentis usus, atque adversario responderit, ex laudata ad Oceanum Epistola intelliges, ubi disputationis historiam per partes narrat.

I. Dum his intentum studiis animum habet Hieronymus, diem obit Summus Pontifex, idemque summum ejus Operum et vitae columen, Damasus, post administratam annis duodeviginti singulari innocentia et Sanctitate Christianam Rempublicam. Obiit autem prope octogenarius, ut Noster loquitur libro de Viris Illustribus (c. 4. p. 130) , et ut vetustissima Martyrologia testantur, exeunte anno 384, decima, sive undecima Decembris die. Eodem hocce anno, post [Col. 0054] paucos alio interjectos dies, Siricius in demortui locum suffectus est: homo qui amore, potius, quam auctoritate populus regendos suscepit, miti admodum et simplici animo, et qui de suo ingenio, ut ait iterum Noster (Lib. III. contr. Ruff.) , caeteros aestimabat. Tunc vero qui clanculum Hieronymo detrahebant, advivente Damaso (apud quem pollebat plurimum gratia, et cunctis honorificentiae significationibus colebatur) Siricio rerum potiente, qui male de aliquo suspicari nesciebat, neque admodum suo videtur S. Doctorem praesidio tutatus, insurgere in eum palam, apertumque bellum inferre ausi sunt. Quin ipsum etiam Siricium nonnulli, de quorum numero Baronius, querelarum in partem vocant, quod Hieronymum honore ab Epistolis sacris abdicatum, inimicorum obtrectationibus velut exposuerit. Accedit quod, elapso circiter mense ab ordinatione sua, sive tertio Idus Februarias anni 385. Decretali, ut vocant Epistola ad Himerium data c. II. adversus eam Hieronymi sententiam, quam supra exposuimus (de uxore ante Baptismum, ei qui in Clerum coaptari vellet, non imputanda) judicium dixit, constituitque, Clericos, qui secundam uxorem duxerint, deponendos, et bigamiam etiam a matrimoniis ante Baptismum initis contrahi, suprema auctoritate sua statuit. Sed nemo hinc tamen sibi in animum inducat, eum quidquam in S. Doctorem commisisse, unde is in aliorum criminationes atque odia incideret. Quod quidem ex ipsomet Hieronymo probari potest, qui Ruffino temere objicienti judicium, quod de se Romae tunc habitum fuit, et quid postea scriptum, strenue respondet, nihil se horum timere, cum Scriptis Ecclesiasticis arguendus sit (Lib. III. cap. 7) . Statimque subnectit, Vide quantum te timeam. Si vel parvam schedam contra me Romani Episcopi, aut alterius Ecclesiae protuleris, omnia quae in te scripta sunt, mea crimina confitebor. Nihil itaque heic, nihil alibi de Siricio queritur: neque ab eo est illa conflictationum S. Patris cum aemulis malisque hominibus, caussa repetenda.

II. Sed ipse utique, quid caussae fuerit, Hieronymus novit, et fassus est Epistol. XL. Nos, inquiens, vitiis detrahentes, offendimus plurimos. Querelarum origo ab Epistola, seu libello de virginitate servanda ad Eustochium fuit, quem et Romae obtrectantium manu lapidatum, scribens ipsemet postmodum ad Nepotianum, narrat. Reprehenderat nempe ibi cumprimis Monachos, qui alienam a proposito vitam agentes, gulae indulgerent et ventri, divitum domos frequentarent, studerent avaritiae, insolescerent superbia et superstitione; Apud quos, ait, affectata sunt omnia, laxae manicae, caligae follicantes, vestis grossior, crebra suspiria, visitatio virginum, detractio Clericorum: Succensuit et Clericis, qui Presbyteratum et Diaconatum ambiunt, ut mulieres licentius videant: quibus omnis cura de vestibus, si bene oleant, si pes laxa pelle non folleat; Crines calamistri vestigio rotati, digiti annullis radiantes. Ex his etiam unum, quem et principem artis vocat, et veredarium urbis breviter strictimque [Col. 0055] describit. Sed nec Virginibus pepercit, quae virorum consortia non declinarent: quod unum cum praecepisset, seu verius dixisset, Virgines saepius debere cum mulieribus esse, quum cum masculis, totius oculos Urbis offendit, cunctorum digitis notatus est (Ep. XXVII) . Inter multos autem qui his offenderentur, quidam fuit Onasus Segestanus, sive ex Pannonia ille fuerit, sive ex Sicilia (utraque enim in provincia cognominis civitas habetur) qui Romae per id tempus degens, et quae vitia Hieronymus in universum carpebat, se fortassis peccare sentiens, dicta ejus et scripta in sui contumeliam accepit. Quantas hic turbas concitarit, discere est ex Epistola XL. ad Marcellam, qua hominis impudentiam falsissime S. Pater refellit, ac ridet. In dies autem magis obtrectantium vis aucta et temeritas, ut passim vulgo Satyricus Scriptor audiret, versipellis, et criminosus, et iniquissimis subinde calumniis impetitus, publice differri, ac traduci coeperit. Et praenotaverat tamen ipse cum scriberet cunctorum adversus se maledicorum tela esse torquenda. Quos, aiebat, obsecro, ut quiescant, et desinant maledicere; non enim, ut adversariis, sed ut amicis scripsimus, nec invecti sumus in eos qui peccant, sed ne peccent, monuimus.

Neque vero sola in vitiis reprehendendis libertas Hieronymo invidiam creaverat, sed et consilia ad virtutes, sanctaque vitae institutio, qua nobilissimas feminas ab illecebris saeculi et pompis, ad Christianae pietatis officia, et Scripturarum meditationem evocavit, civium acuere odia, et potentium inimicitias concitavere. Blaesillae, recens viduae, quod auctor fuisset ad sanctiorem vitae rationem ineundam, ut et Monacham profiteretur, ita multorum pupugit animos, ut cum febrium ardore paulo post illa diem obiisset, asperitate vitae veluti occisa diceretur: inque ejus funere, de Paula matre fere ob dolorem exanime, populus mussitaret, Nonne illud est quod saepius dicebamus: dolet filiam jejuniis interfectam, quod non vel de secundo ejus matrimonio tenuerit nepotes. Quousque, addebant, genus detestabile Monachorum non urbe pellitur? non lapidibus obruitur? non praecipitatur in fluctus? Matronam miserabilem seduxerunt, quae quam Monacha esse noluerit, hinc probatur, quod nulla Gentilium ita suos unquam fleverit filios. Narrat de se ipse in Praefatione ad Didymi librum, cum adhuc in Babylone, (id est Romae) versaretur, post Damasi mortem, ut ex rerum serie manifestum est, quod tanta subierit maledicae urbis et purpuratae meretricis odia. Ecce, inquit, Pharisaeorum clamavit Senatus, et nullus Scriba vel fictus (forte velificatus uno verbo legendum est) sed omnes quasi indicto sibi praelio doctrinarum, adversum me imperitiae factio conjuravit. Quibus verbis primores tum ex Clero, tum fortasse etiam ex Patritiorum ordine, in quorum magno esset odio, denotari perspicuum est.

III. In hac tanta quam apud multos nominis atque existimationis jacturam fecerat S. Pater, ut et probrosus, et mendax, et lubricus, et Satanae arte decipiens audiret, a quo Christiana pietas magnum incrementum [Col. 0056] acceperat, ac porro acceptura erat: peculiaris etiam nescio cujus, gravissimi tamen criminis reus peragebatur. Inventus est quidam rumigerulus homo tam impudens, et perfrictae frontis, qui testis appositus, illud nescio quid sceleris vidisse se, vel audisse assereret, et nequissimae criminationi fidem testimonio suo faceret. Sed ubi quaestioni admotus est, instructam calumniam fateri non dubitavit, et removere quod impegerat delictum innocenti. Qua de re S. Pater ad Asellam inscribens: Esto, inquit, crediderunt mentienti: cur non credunt neganti? Idem est homo ipse, qui fuerat: fatetur insontem, qui dudum noxium loquebatur. Et certe veritatem magis exprimunt tormenta, quam risus; nisi quod facilius creditur quod aut fictum, libenter auditur, aut non fictum ut fingatur, impellitur (Epist. XLV.) . Neque heic tamen, cujus proprie delicti accusaretur, indicium facit. Quod vero a nonnullis proditur, et vetus innuit Auctor Vitae Hieronymianae, de supposita muliebri veste, quam cum ille imprudens pro sua induisset, eaque ornatus in coetum Ecclesiasticum noctu prodiisset, et risum, et stupri suspicionem sibi conflaverit, nullam veri speciem habet. Neque enim, quod ad tuendam innocentiae suae famam, detecta inimici astutia, facile praestare Hieronymus poterat, ac porro praestandum sibi erat, omnino tacitum dissimulasset, neque rei nullam in dudum laudata Epistola, qua variis invidorum in se calumniis respondet, mentionem fecisset. Multo est verosimilius in eo culpatum. quod nobiles ac divites Matronas lucri et consuetudinis illicitae caussa, sanctioris vitae praetextu decepisset, et Jerosolymam explendae libidinis gratia vellet abducere: ait enim ibi, Nihil mihi aliud objicitur, nisi sexus meus, et hoc numquam objicitur, nisi cum Jerosolymam Paula proficiscitur.

IV. Denique cum eo vesaniae res processisset, ut quaecumque ageret S. Pater, in crimen deputarentur: alius enim, inquit, incessum meum calumniabatur et risum: ille veluti detrahebat, hic in simplicitate aliud suspicabatur: de relinquenda maledica Urbe secum ipso deliberavit. Neque alia erat declinandi insidiatores pestilentissimos ratio. Subduxit se itaque ab eis primum fuga in solitarium locum, et ruri se recepit: unde et ad Marcellam dedisse videtur Epistolam in recensione nostra XLIII. in qua ipsam quoque hortatur, ut relictis Urbis molestiis, ac turbis, rus se conferat, in cujus solitudine pace sibi frui liceat. Ipse autem non Urbis modo, sed et viciniarum pertaesus, discessum suum non tam animo, quam opere jam parabat: cum tandem Augusto mense, spirantibus Etesiis, commodam navigationi in Orientem occasionem nactus, Romae, quae adeo se ejus consortio praebuerat indignam, vale ultimum dixit.

V. Sed antequam tamen daret ventis vela, cum jam navim in Romano portu conscendisset, raptim flens dolensque Epistolam XLV. ad Asellam scripsit, ex qua et pauca superius delibavimus, et quaedam alia heic in rem nostram describere, operae pretium est. Pene, inquit, certe triennium cum eis (Romanis) [Col. 0057] vixi. Multa me Virginum crebro turba circumdedit. Divinos libros, ut potui, nonnullis saepe edisserui. Lectio assiduitatem, assiduitas familiaritatem, familiaritas fiduciam fecerat. Dicant, quid unquam in me aliter senserint, quam Christianum decebat? Pecuniam cujusquam accepi? munera vel parva, vel magna non sprevi? in manu mea aes alicujus insonuit? obliquus sermo, oculus petulans fuit? Nihil mihi aliud objicitur nisi sexus meus, et hoc numquam objicitur nisi cum Jerosolymam Paula proficiscitur, etc. Et paulo post: Numquid domum alicujus lascivioris ingressus sum? Numquid me vestes sericae, nitentes gemmae, picta facies, auri rapuit ambitio? Nulla fuit alia matronarum, quae meam posset edomare mentem, nisi lugens, atque jejunans . . . . . . Cujus canticum Psalmi, sermo Evangelium, deliciae continentia, vita jejunium. Nulla me potuit alia delectare nisi illa, quam manducantem numquam vidi. Sed postquam eam pro suo merito castitatis venerari, colere, suspicere coepi, omnes me illico deseruere virtutes. O invidia primum mordax tui! o Satanae calliditas semper sancta persequens! Nullae aliae Romanae urbi fabulam praebuerunt, nisi Paula et Melanium, quae contemptis facultatibus, pignoribusque desertis, Crucem Domini quasi quoddam pietatis levavere vexillum. Si balneas peterent, unguenta eligerent, divitias et viduitatem haberent materiem luxuriae, et libertatis, Dominae vocarentur et Sanctae. Nunc in sacco et cinere formosae volunt videri, et in Gehennam ignis cum jejuniis et paedore descendere: videlicet non eis licet, applaudente populo, perire cum turbis. Si Gentiles hanc vitam carperent, si Judaei, haberent solatium non placendi eis, quibus displicet Christus. Nunc vero, proh nefas, homines Christiani, praetermissa domorum suarum cura, et proprii oculi trabe neglecta, in alieno oculo festucam quaerunt. Lacerant sanctum propositum, et remedium poenae suae arbitrantur, si nemo sit Sanctus, si omnibus detrahatur, si turba sit pereuntium, si multitudo peccantium. Denique, pluribus ejusmodi interjectis: Gratias ago Deo meo, quod dignus sim, quem mundus oderit. Ora autem tu, ut de Babylone Jerosolymam regrediar, ne mihi dominetur Nabuchodonosor, sed Jesus filius Josedech . . . . . Stultus ego, qui volebam cantare Canticum Domini in terra aliena, et deserto monte Sina, Aegypti auxilium flagitabam. Non recordabar Evangelii, quia qui de Jerusalem egreditur, statim incidit in latrones, spoliatur, vulneratur, occiditur. Sed licet Sacerdos despiciat atque Levites, Samaritanus ille misericors est, etc. Maleficum quidam me garriunt: titulum fidei servus agnosco. Magnum vocant: et Judaei Dominum meum. Seductor: et Apostolus dictus est. Tentatio me non apprehendat nisi humana. Quotam partem angustiarum perpessus sum, qui Cruci milito? Infamiam falsi criminis imputarunt; sed scio per bonam et malam famam perveniri ad regna coelorum. Caetera longum est persequi. Tempus vix potuit denotari manifestius: quandoquidem spirantibus Etesiis scribere haec se, jam jamque solvere e portu, notat, quod est, Augusto mense hujusce anni 385. eam jam Damasus fato functus esset, quem Beatae [Col. 0058] memoriae titulo donat, et quem praecedentis proxime anni mense Decembri, ostendimus obiisse. Addit, ne contigisse haec serius putes, pene triennium se cum Romanis vixisse. Venit autem, ut certis argumentis evicimus, Romam anno 382, circa septembrem.

I. Hieronymianae in Orientem navigationis historia percipi haud potest per partes melius, quam ab ipsomet, qui ejus perquam attente memor est lib. III. in Ruffinum, eamque ad aemuli retundendas cavillationes, luculentissimis verbis narrat: Vis, ait, nosse perfectionis meae de Urbe ordinem? Mense Augusto, flantibus Etesiis, cum S. Vincentio presbytero, et adolescente fratre, et aliis Monachis, qui nunc Jerosolymae commorantur, navim in Romano portu securus ascendi, maxima Sanctorum frequentia prosequente. Veni Rhegium: in Scyllaeo littore paululum steti, ubi veteres didici fabulas, et praecipitem fallacis Ulyssis cursum, et Syrenarum cantica, et insatiabilem Charybdis voraginem. Cumque mihi accolae illius loci multa narrarent, darentque consilium, ut non ad Protei columnas, sed ad Jonae portum navigarem (illum enim fugientium et turbatorum, hunc securi hominis esse cursum) malui per Maleas, et Cycladas Cyprum pergere, ubi susceptus a Venerabili Episcopo Epiphanio, cujus tu testimonio gloriaris, veni Antiochiam, ubi fruitus sum communione Pontificis Confessorisque Paulini: Et deductus ab eo media hyeme et frigore gravissimo, intravi Jerosolymam. Vidi multa miracula, et quae prius ad me fama pertulerat, oculorum judicio comprobavi. Inde contendi Aegyptum, lustravi monasteria Nitriae, et inter Sanctorum choros, aspides latere perspexi. Protinus concito gradu Bethleem meam regressus sum, ubi adoravi praesepe, et incunabula Salvatoris. Vide quoque famosissimum lacum, nec me inerti tradidi otio, sed multa didici quae ante nesciebam. His totam rerum suarum ab Urbe ad Bethleem historiam complectitur S. Pater, quam hoc nos capite latius et per partes descriptum imus.

Sed prius quaedam de Pauliniano Hieronymi fratre (Vincentius enim, quem alterum nominat itineris sui socium, satis ex superioribus innotuit monenda sunt. Hunc S. Pater videtur paulo ante, cum scilicet Romam accessisset, de patria Stridone, ad sui contubernium evocasse. Quod ejus nulla, cum pariter in Urbe degerent, facta sit mentio, puerili ejus aetati adtribuimus, qui, nisi rationibus subducendis fallimur, ne hoc quidem anno, quo Roma in orientem navigavit, vigesimum videtur aetatis attigisse. Frustra itaque sunt, qui num accessisset necne tunc Monachi proposito, disputant: strenue autem falluntur qui multo etiam pridem, et Syriam adeunti Hieronymo [Col. 0059] comitem fuisse, ibique in eremo pariter servisse Christo, arbitrantur. Recurret de eo sermo iterum. et saepius. Caetera prosequamur.

II. S. Paula, quam multo antea Jerosolymae invisendae cupido incesserat, (siquidem abeuntibus Epiphanio et Paulino e Romana Synodo, cum ipsis in orientem navigare optaverat) postquam eo contendit Hieronymus, statim iter una cum Eustochio filia sua arripuit. Statim, inquam, nam et ante Hieronymum, si per alias dudum initas rationes liceret, dicenda esset viae se dedidisse. Si enim cum fato functa est initio anni 404. Augusto sexies et Aristeneto Coss. in Bethleem, annos viginti jam degerat, ut in ejus Epitaphio S. ipse Pater testatur, jam ante 385, atque adeo ante ipsum Hieronymum, Roma debuit discessisse. Sed termino utroque incluso, et rotundo praeterea numero (quod facere in his amat) S. Doctorem ibi usum, credere nos alius cogit ejusdem locus, nisi interpolatus ille est, in fine dudum laudatae ad Asellam Epistolae, ubi discedens e Romano portu, inter caeteras sanctas feminas salvere ipsam quoque Paulam et Eustochium jubet. Quin etiam cum ipsis pariter navigasse videri possunt, siquidem unus idemque est, quem et ipse tenuit, earum itineris ordo, qui Epist. CVIII. describitur, per Maleam et Cytheram sparsasque per aequor Cycladas, Cyprum usque et Seleuciam, et denique Antiochiam. Atque hac quidem in urbe nihil est dubium, quin una fuerint, et quin reliquum ab ea per Palaestinam, perque Aegyptum iter una confecerint. Nam et media hyeme, et a Paulino aeque atque ipsae, deductae illae dicuntur Jerosolymam: et se Bethleem advenisse cum Paula, ac deinde ejus rogatu Alexandriam perrexisse, testatur S. ipsemet Pater, alterum in Praefatione ad Osee, alterum laudata dudum Epistola: in qua etiam accuratissima illa descriptione locorum, per quae transierant, et rerum quas Paula admirata est, gestorum denique in singulis, dictorumque ejus pro re nata: comitem se lateri ejus, nullo non loco prodit. Quod igitur ibi sub Paulae nomine iter describit Antiochia ad Palaestinae, atque Aegypti civitates et monasteria, suum quoque iter est, et nos perinde atque de seipso narraret, huc referemus.

Nominat vero ea tantum loca, quae Sacris Voluminibus continentur. Ducto initio a Sareptae littore, per arenas Tyri venit Acco, et per campos Mageddo ad terram Philistiim: intravit deinde Dor, sive Stratonis turrim, et Antipatrida, et Lyddam, Arimathiam quoque et Nobe, ad Joppem usque, fugientis portum Jonae. Hinc itinere Nicopolim versus, sive Emmaus, repetito, ascendit Bethoron, ad dexteram aspiciens Ajalon, et Gabaon, inque ipsa Gabaa urbe, ad solum usque diruta, paululum substitit. Intravit denique Jerosolymam; cumque Proconsul Palaestinae, qui familiam Paulae optime noverat, praemissis Apparitoribus, jussisset parari Praetorium, elegit illa, atque ipse adeo, qui lateri ejus adhaerebat Hieronymus, humilem cellulam; et cuncta loca tanto ardore ac studio circumivit, ut nisi ad reliqua festinaret, a primis non posset abduci. [Col. 0060] Longum nimis esset ea persequi quae propemodum innumera a singulis quibusque locis captat mysteria. Ita nempe ille omnia perlustravit diligenter, ut comites etiam sibi adjunxerit sapientissimos ex Judaeis, ad loca potissimum, quae in Scripturis memorantur, eorumque nomina, quibus ipsa rei significatio continetur, penitius internoscenda: maxime quia de vetere illa denominatione, saepe etiam statu fuerant pleramque partem, postquam Romanorum Imperio subjecta sunt, aliis nominibus donata, et pristina fere deleta vestigia. Adeat ipsam Epistolam, qui haec recenseri sibi omnia desiderat. Sed non illud praetermittamus, videri eum scilicet hac occasione omnes Veteris Testamenti libros ex Origenis Hexaplis descripsisse, quorum antiqua exemplaria in Caesariensi Bibliotheca repererat. Horum ope illam deinde Emendationem ex Graeco adornavit, quae tametsi jamdiu olim, ipsoque advivente Hieronymo, maxima ex parte interciderit, in magna tamen continuo fuit Ecclesiarum aestimatione, qua parte superavit, et nullis non probae recensionis laudibus abundavit. Redibit de eadem inferius sermo.

IV. Lustrata perquam diligenter Palaestina, in Aegyptum Hieronymus, eadem socia itineris Paula contendit, ut Nitriae Monasteria, quorum fama ingens percrebuerat, et ad quae omni studio pariter ferebantur, inviseret. Occurrit illis Sanctus et venerabilis Hermopoleos Episcopus Isidorus, tum innumerabiles Monachorum turbae, quorum aspectu valde quidem ad gloriam Domini laetati sunt: indignos autem se tanto honore fatebantur. Viderunt Macarios, Arsenios, vel Arsisios, Serapionas, et reliqua columnarum Christi nomina, quorum et cellulas intravere, per singulos Christum se videre credentes. Verum Hieronymo in Aegyptum proficiscendi non illa unice caussa fuit, ut Nitriae monasteria perlustraret; sed ea quam in Praefatione Commentariorum in Epistolam ad Ephesios tradit, Ob hanc, inquiens, vel maxime caussam Alexandriam perrexi, ut viderem Didymum et ab eo in Scripturis omnibus quae habebam dubia sciscitarer. Alibi, sive Praefatione in Oseam rogatu Paulae illud se ait iter suscepisse. Ante annos, inquit, circiter vigintiduos, quum rogatu sanctae et venerabilis, socrus, imo matris tuae Paulae . . . essem Alexandriae, vidi Didymum, et eum frequenter audivi, virum sui temporis eruditissimum, rogavique eum, ut quod Origenes non fecerat, ipse compleret, et scriberet in Osee Commentarios: qui tres libros, me petente, dictavit. Hos libros et sibi ab eo inscriptos, testatur ipse de viris Illutribus cap. CIX. et Apologia ultima contra Ruffinum. Qui alios praeterea quinque in Zachariam, et tres in Michaeam eidem dedicatos existimant, falsa lectione, ut suis locis notatum est, decipiuntur. Sed ad propositum ut revertamur. Epistola quoque LXXXIV. ad Pammachium, Perrexi, inquit, Alexandriam, vidi Didymum, et in multis ei gratias ago: quod nescivi, didici: quod sciebam, illo docente, non perdidi. Nimirum sibi minime persuaderi passus est […] ejus dogmata, quae errores Origenis confirmatum [Col. 0061] ibant, quos jam solerter deprehenderat. Subinde etiam Didymi videntis discipulum se gloriatur: et Epistolam observantiae plenam ad eum dedisse, ex Ruffino colligimus. Et huic tamen si credimus (nihil autem est, quod hoc vetet) Non totos triginta dies Alexandriae, ubi erat Didymus, commoratus est (Invect. lib. II) . Neque hac ex parte S. ipse Pater repugnat, quin potius verbis illis consentit: Protinus concito gradu Bethleem meam reversus sum (Lib. II. contr. Ruff.) : quibus etiam indicat se antequam ad Didymum accederet, non postquam ab eo discessit, ut alii sentiunt, Nitriae Monasteria lustrasse. Ut ut se res habuerit, nulli se unquam illum, in peragrandis regionibus, labori subduxisse apparet, vel ut ex pluribus arriperet exempla pietatis, vel ut eximios rerum divinarum scientia magistros audiret. Insignis in eam rem locus ejus est in Praefatione ad Librum Paralipomenon juxta Septuaginta, quem et supra innuimus ex parte. Quomodo, inquit, Graecorum historias magis intelligunt, qui Athenas viderint, et tertium Virgilii librum, qui a Troade per Leucaten et Acroceraunia ad Siciliam, et inde ad ostia Tiberis navigarint: ita Sanctam Scripturam lucidius intuebitur, qui Judaeam oculis contemplatus est, et antiquarum urbium memorias locorumque vel eadem vocabula, vel mutata cognoverit. Unde et nobis curae fuit, cum eruditissimis Hebraeorum hunc laborem subire, ut circumiremus provinciam, quam universae Christi Ecclesiae sonant.

V. Ab hoc itaque itinere reversus statim est Bethleem suam, ubi primum adoravit praesepe et incunabula Salvatoris, tum loci captus religione, cum sanctissimis, qui aderant, Monachis, sedem ibi figere deliberavit. Olim Ephrata vocatus est locus iste, quemadmodum et in Quaestionibus Hebraicis ipse testatur, et in Libro Locorum ex Eusebio: Ephrata, regio Bethleem civitatis David, in qua natus est Christus . . . . . juxta viam ubi sepulta est Rachel, quinto milliario ab Jerusalem (Dial. I) . Uno plus dicit, sive sex passuum millibus abfuisse ab Jerosolyma, Severus Sulpitius, qui oram illam aliquando invisisse dicitur, sexque ibi degisse apud Hieronymum menses. Omnino autem posita erat Bethleem in meridiana plaga juxta viam quae ducit Chebron, et tribui Juda, non Benjamin adnumerata, sexdecim ab Alexandria mansionibus distans, ab Joppe quadraginta sex millibus (Epist. CXXIX) . Neque vero in civitatis tunc censu erat, sed ignobilis viculus, cui succedebat vastissima solitudo plena ferocium barbarorum. Verum quod fuerit Salvatoris nostri Jesu Christi ortu nobilitatus, eaque etiam de caussa esset eo concurrentium religione percelebris, caeteris praefertur omnibus orbis civitatibus, atque ipsa dicitur augustior Roma. Super ipsum specum, unde Salus mundi emersit, Ecclesia constructa erat, et super ipsum praesepe, in quo Agnus Dei reclinatus est, erectum altare. Proxime ab illo specu sita erat cellula S. Patris, ex qua illud cum ingredi olim prohibitus est, commode aspicere tamen potuit. Procul tamen erat a via publica, in diverticulo, cujus semita ab Archelai regis quondam Judaeae (Lib. Loc. ), [Col. 0062] seu verius Ethnarchae, tumulo incipiebat. Construxit ibi, triennio post, Paula duplex Monasterium, et diversas excipiendis peregrinis mansiones. Monasterium unum virgines incolebant, quas illa e diversis provinciis congregarat tam nobiles, quam medii, et infimi generis, et ut vulgo editi libri praeferunt, in tres turmas, monasteriaque divisit. Earum hoc erat vitae genus, ut in opere et cibo separatae, psalmodiis, et orationibus jungerentur. Die tantum Dominico ad Ecclesiam procedebant, ex cujus habitabant latere; et unumquodque agmen matrem propriam sequebatur. Unus omnium habitus. Linteamine ad tergendas solum manus utebantur. A viris tanta separatio, ut a Spadonibus quoque sejungerentur. Alterum Monasterium viris tradiderat gubernandum: nec dubium est, quin praecipue Hieronymo curam ejus dereliquerit. Eadem quoque plus minus eorum fuerit administratio, atque illa mulierum. Et vero de his quaedam attigimus in eam rem, ut possint huc etiam pro sexus ratione atque vitae referri, cum reliquis, quae late S. Pater in ea Epistola CVIII. ad Eustochium persequitur, et repeti ab eo loco velim.

Caeterum nihil magis ad ejus solitudinis indolem percipiendam facit, quam quae ab iisdem Paula, filiaque ejus Eustochio ad Marcellam missa est Epistola in nostra recensione XLVI. cui conscribendae sensus atque ipsa identidem verba praestitisse Hieronymus videri possit. Scripta certe est uno eodemque animo statim atque in Bethleem pariter constiterunt, sedemque ibi perpetuam figere deliberarunt. Nullas non loci laudes, et recessus opportunitates, ad sanctissime transigendam vitam, commemorant, quo animum eo commigrandi Marcellae accendant: quae si, relicta demum Roma, Bethleem se conferat, fruitura sit omnibus Christi monimentis in locis, in quibus pleraque religionis nostrae mysteria peracta sunt. Id vero neque ante hunc annum 386 gestum censeri ullo modo potest, cum sub praecedentis proxime anni finem Paula Jerosolymam navigarit: neque postponi commode, cum ex ipsius Epistolae initio satis appareat, scriptam fuisse cum primum mittendarum occasio litterarum incidit. Nec tamen diffiteor, parum credibile videri posse, Marcellam ante Albinae matris obitum fuisse ab iis ad Bethleemi recessum evocatam, ne quam ejus maxime contubernio atque ope ob senectutem indigere sciebant, hortari ut desereret, viderentur. Indicio etiam esse, illam cum haec data est Epistola, jam diem suum obiisse, neque enim a filia salutem ei dici Paula et Eustochium jubent: id quod sub Epistolae saltem finem, si advixisset, par credere est, minime praetermissuras. Fato autem functa est Albina, ut inferius constabit, insequenti anno 387, illaque adeo Epistola post aliquod temporis intervallum ab illius obitu, et subsequenti, ut citius, anno scripta videatur. Verum minime adduci ego possum ex rerum serie, ut credam, Paulam et Eustochium Marcellae in spiritu, ut ita dixerim filias, passas biennium saltem effluere, antequam ad eam, a qua tam se aegre divulsas ferebant, literas darent, et illud [Col. 0063] tamdiu compressisse desiderium quod ejus consuetudinis faciendae impatientia gerebant. Sed neque ita opinari permittunt prima statim Epistolae ipsiusmet verba: Mensuram caritas non habet, et impatientia nescit modum, et desiderium non sustinet. Et paulo post: Quod solum absentes facere possumus, querulas fundimus preces, et desiderium nostrum non tam fletibus, quam ejulatibus contestamur, et caetera, quae tute huc referas.

I. Tranquillitati, quam semel in Syria gustaverat S. Pater, redditus demum in Bethleem, totum se pietatis erga Deum cultui totum rerum divinarum contemplationi ac studiis, quae duo sunt Sacerdotum arma, dedicavit. Esse aliquid, non videri cupidus, cellula claudebatur (Ep. LXXXII) , et in eo qui intra nos est homine, non qui extra nos, per virtutum quotidie gradus proficere satagebat. Alicubi testatur ipse, ideo se eremi latebris clausisse, ut adolescentiae deflens peccata, Christi in se misericordiam deflecteret (Contr. Jo. Jeros. ): alibi ait, ut vel praeterita plangeret vitia, vel vitare niteretur praesentia: item ut paratior ibi diem Domini, sive judicii praestolaretur. Vile olusculum et cibarius panis, atque is quidem oppido parcus et moderatus, quem, ut testatur Palladius (Laus. c. 10) , cum reliquis ad vitam sustentandam necessariis de Paulae largitionibus accipiebat. Jejunia longa, somni breves, et quos vel humi tantum, vel in storea abjectus capiebat. Veste utebatur contempta, tametsi alicubi mundiore usum se indicet ( Contr. Jo. Jeros. ). Neque enim qui monachum tunc agebat, externo id corporis cultu profiteri cogebatur, tantum simplicitatem Christianam habitu praeferret. His accedebat, immo animam vitamque actibus inspirabat, virtutum omnium quae essent Christiano, et perfectiorem Christi imitationem profitente dignae, usus assiduus. Quod supererat orationi tempus, interdiu docendo, noctu legendo conterebat. In Scripturarum meditatione totus erat, quas nulla non die Paulae praesertim, atque Eustochio explicabat (Invectiv. II) . Prodit Ruffinus, quamquam obtrectandi animo, illum praeterea nobilium pueros sibi commissos in Poetarum ac Rhetorum litteris instituisse. Quam criminationem adeo non timet S. Pater, ut nec refellere dignetur, eaque dissimulatione significet, se ad instar Pauli, omnibus omnia factum, gloriari, ut omnes Christo lucrifaceret, omni sexui, omnique aetati semet accommodasse. Et sane in dies magis magisque confluebant ad eum ex toto undique terrarum orbe aetatis diversae homines, non tam locorum religione, quam ejus celebritate nominis, doctrinaeque admirabilitate ducti, et majoris [Col. 0064] rerum divinarum notitiae adipiscendae caussa.

II. Sed mirum illud, imo incredibile, quod tradit de Hieronymo Postumianus in Dialogo apud Sulpitium Severum, eum scilicet, tantis licet, tamque diversis solitariae vitae muniis occupatum, Ecclesiam quoque illam quae erat in Bethleem rexisse. Ecclesiam, inquit, loci illius Hieronymus Presbyter regit: nam parochia est Episcopi qui Jerosolymam tenet. Neque vero hic falli potuisse hac in re videtur, siquidem et veritati caetera consentanea sunt, quae de illo narrat, et se testatur sex mensibus apud eum fuisse. Et falli eum tamen, ex Epistola inter Hieronymianas Ll. Sancti Epiphanii ad Joannem Jerosolymitanum, quam superius laudavimus, perspicuum est. Enim vero ex ea constat, Hieronymum ab ordinatione sua ad annum usque 394, ne in monasterio quidem voluisse unquam propter verecundiam et humilitatem Presbyteri officio fungi, et debita nomini suo exercere sacrificia, et laborare in ea parte ministerii, quae Christianorum praecipua salus est: curam videlicet animarum agere. Quid quod olim cum simultates atque odia Joannes contra Hieronymum exerceret, ut ab ipso discimus S. Patre, fuere aliquandiu ipse suique fratres ab ejus ecclesiae ingressu prohibiti? Quae quidem sunt qui conciliari posse ita putent, si ab eo tempore Sulpicium loqui existimes, quo reditum utrimque est in gratiam, anno 398, ut volunt, quum Sulpitius eo accessit, jamque illud muneris in se Hieronymus cum Pauliniano fratre susceperat. Verum neque constare hoc potest, neque veri similitudinem ullam habet. Si enim S. Pater ab eo quod in Ordinatione sua proposuerat, dimoveri tunc minime potuit, atque exorari, ut in monasterio saltem sacris operaretur, quum ab Ecclesiae publicae ingressu arcebatur: quis sibi persuadeat post reconciliatam cum Joanne amicitiam, cum potuit pro lubitu in ea Ecclesia rei sacrae interesse, neque ejus erat ministerio opus, a proposito discessisse: maxime cum alii jamdudum fuissent pluresque Presbyteri eidem Ecclesiae praepositi, neque ab eo tempore, quo S. Pater a Joanne dissidebat, ullam ejus rei necessitatem recurrisse intelligamus. Ut enim transeat, quod minime tamen dabo, Bethleem aliquando concessisse Sulpitium, idque anno 398; transeat etiam fuisse tum initam cum Joanne pacem, quae post biennium sarta est, nisi rationes nostrae nos fallunt: sane diu etiam ab eo tempore imposterum ibi vixit Hieronymus, et continuo tamen, sicubi vitae suae meminit, eam se agere cum monachis omnino solitariam significat. Sic Epistola CXVII. quae anno scripta est 409, se ait clausum cellula, et procul a turbis remotum, quae certe Ecclesiae Parochialis Praefecto nequaquam congruere possunt. Praeterea quanta illi esset justi reverentia, et quam sedulo caveret, parochialia jura ne laederet, declarat ipse toties laudato contra Joannem libro, verbis, atque exemplo in rem nostram locupletissimo. Quis scindit Ecclesiam? Nos: quorum omnis domus Bethleem in Ecclesia communicat? an tu, qui etc.? Nos scindimus Ecclesiam, qui ante paucos menses circa dies Pentecostes, quum [Col. 0065] obscurato sole, omnis mundus jam jamque venturum judicem formidaret, quadraginta diversae aetatis et sexus Presbyteris tuis obtulimus baptizandos? Et certe quinque Presbyteri erant in monasterio, qui suo jure poterant baptizare, sed noluerunt quidquam contra stomachum tuum facere, ne et haec tibi de fide reticendi daretur occasio. An non tu potius scindis Ecclesiam, qui praecepisti Bethleem Presbyteris tuis, ne Competentibus nostris in Pascha baptismum traderent: quos nos Diospolim ad Confessorem et Episcopum misimus Dionysium baptizandos? Ecclesiam scindere dicimur, qui extra cellulas nostras locum Ecclesiae non habemus. Sed haec, inquies, quae gratiae reconciliationem praecesserant, spectant. Esto, ut voles ex praeconcepta opinione: sed utique ea sunt, ex quibus jure deinceps liceat de reliquo vitae genere argumentari, et quale ingenium fuerit S. Patris, et quis animus, monstrent.

Sulpitius itaque benigno lectore, et commodo opus habet interprete. Ego ita accipio, ut privatam monasterii Ecclesiam, seu conventum, si mavis Latine de Ecclesiasticorum phrasi, dixisse voluerit abs Hieronymo administratum. Atque hoc quidem sensu vere dixerit: nam et primas ille partes ibi sustinebat, et nihil ad fidem propius, quam fratrum conventibus fuisse eum et virtutum merito, et Presbyterii honore praepositum. Conveniebant nempe in unum locum quotidie ad preces et psalmodias, eaque privata erat Ecclesia; nec certe par credere est, quo tempore Hieronymus cum suis ab Ecclesiae publicae ingressu prohibitus est, ab illo pietatis erga Deum actu cessasse, et tam longi temporis spatium Monachos sine precibus communibus traduxisse. Ibi S. Pater totum Monachorum coetum sacrarum Scripturarum doctrina instruebat, novasque in dies propositas ex earum praelectione difficultates Κατυιστοῦ instar explanabat, Quamobrem et in Praefatione ad versionem Libri Paralipomenon ex Hebraeo, LXX. inquit, Interpretes in Conventu fratrum semper edissero: et in fine Epistolae CXII. ad Augustinum, quae anno data est 404: Tu, ait, qui juvenis es, et in Pontificali culmine constitutus, doceto populos, etc. Mihi sufficit cum auditore et lectore pauperculo in angulo monasterii susurrare. Ejusmodi alia quaedam in Hieronymianis scriptionibus testimonia invenies, quae nobis referre huc singillatim longum esset, fortasse etiam a proposito devium; duo enim ista in eam maxime rem laudavimus, ut contra atque sensisse videtur Sulpitius, et diu post ejus temporis notationem, non aliam constet abs Hieronymo administratam Ecclesiam, quam quae privata in monasterio cogebatur, et propiore vocabulo Conventus ei dicitur (Lib. contr. Jo. Jerosol.) . Invenies autem et quae loca testentur, ingentem fuisse degentium ibi Monachorum, atque aliorum eo confluentium numerum, ut jam non sufficeret constructum a Paula monasterium, sed et diversorium propter exstrui peregrinis excipiendis necesse fuerit; quibus una omnibus Hieronymus praeerat. Ex his quatuor etiam aut quinque erant Presbyteratus (cujus tamen munia numquam obirent propter humilitatem ) [Col. 0066] gradu ornati, ut ex superius laudato contra Joannem testimonio intelligimus. Ex quo item licet colligere, quanta eorum esset, qui eo conveniebant, vitae ejus amore ducti, frequentia: siquidem ad quadraginta usque diversae aetatis et sexus de nondum baptizatis, seu recens conversis, quandoque ibidem dicuntur exstitisse. Sed et Episcopum nescio quem Paulum nomine, quem Theophilus persequebatur, fuisse ibi Monachis cooptatum, ex Libro tertio in Ruffinum conjicimus. Quem locum S. ipse Pater his verbis concludit: Nobis in Monasterio hospitalitas cordi est, omnesque ad nos venientes laeta humanitatis fronte suscipimus, etc. Et luculentius antea Epist. LXVI ad Pammachium: Nos in ista provincia, aedificato Monasterio, et diversorio propter exstructo . . . . . . tantis de toto orbe confluentibus turbis obruimur Monachorum, ut nec caeptum opus deserere, nec supra vires ferre valeamus. Unde quia pene nobis illud de Evangelio contigit, ut futurae turris non ante supputaremus expensas, compulsi sumus fratrem Paulinianum ad patriam mittere, ut semirutas villulas, quae barbarorum effugerunt manus, et parentum communium census venderet, ne coeptum Sanctorum ministerium deserentes, risum maledicis et aemulis praebeamus. Sed haec hactenus.

III. Monachorum erat, quod saepius S. ipse Pater fatetur, labore manuum sibi victum quaerere: sed satius ipse sibi, atque utilius universae Ecclesiae consultum fore existimavit, si manuum labori studium Scripturarum substitueret. Magis utile, inquit, quid ex otio meo Ecclesiae Christi venturum ratus, quam ex aliorum negotio (Praef. in Job ex LXX) . In primis itaque se ad linguam Hebraicam retulit: quam etsi probe calleret, voluit tamen, quoad ejus fieri potuit, penitius adsequi. Praeceptore tunc usus est quodam Barabba, sive Baranina (utroque enim modo appellat) qui cum suorum odia incurrere eam ob rem timeret, noctu tantum ad Hieronymum accedebat, unde et nocturnus magister ei dicitur. Prodit diu post de se ipse, quod hanc linguam, quam ab adolescentia multo labore ac sudore didicerat, infatigabili meditatione numquam deseruerit, ne ab ea ipse desereretur (Epist. CXVIII) . Ab hoc autem studio, ad Scripturarum Interpretes gradum fecit, quorum non unum atque alterum, sed quotquot fuerunt ante ipsum, sedulo evolvit, adeo ut nemo sive Graecos sive inter Latinos Patres, plures quam Hieronymus Auctores legisse videatur. Lectioni deinde scriptionem adjecit: in qua facilem adeo, et sensus sponte sua, ut ita dixerim stilum sortitus est a natura, ut una interdum lucubratione Commentariis in Scripturam conscribendis mille versus, seu lineas exararit, et singulis diebus singulos Veteris Instrumenti libros ex Hebraeo converterit. Assiduus adeo etiam hac in re fuit, ut nulla non die sacrarum studiis Literarum distineretur, id quod Postumianus apud Sulpitium Severum (de quo superius multa) insigni elogio illo testatur: Totus in lectione, totus in libris est: non die non nocte requiescit: aut legit aliquid semper, aut scribit (Dial. II) .

[Col. 0067] IV. Sed scripta ejus peculiaria juxta historiae ordinem recenseamus. Petierant ab eo Paula atque Eustochium, ut in Pauli Epistolas, quas nemo antea Latinorum fuerat interpretatus, Commentarios scriberet. Quibus ille ut faceret satis, a breviore, et magis expedita, quae est ad Philemonem, initium fecit. Sumpsit post aliquot dies exponendam illam ad Galatas, quam tribus libris absolvit. In his Origenem secutus, novam de S. Petri cum Paulo disputatione litem commovit, de qua pluribus deinde in utramque partem ipse, atque Augustinus Epistolis contenderunt. In Praefationibus, quod haec propere dictare cogeretur, et quod neque excogitatum opus appareat, neque admodum limatus sermo, saepius excusat. Recolenda in hanc rem pauca quaedam ex Praefatione tertia: Omnem, inquit, elegantiam, et Latini eloquii venustatem stridor lectionis Hebraicae sordidavit. Nostis enim et ipsae (Paula atque Eustochium) quod plusquam quindecim anni sunt, ex quo in manus meas numquam Tullius, numquam Maro, numquam Gentilium literarum quilibet Auctor ascendit: et si quid forte dum loquimur, obrepit, quasi antiqui per nebulam somnii recordamur. Quid autem profecerim ex linguae illius infatigabili studio, aliorum judicio derelinquo: ego quid in mea amiserim, scio. Accedit ad hoc, quia propter oculorum, et totius corpusculi infirmitatem, manu mea ipse non scribo, nec labore et diligentia compensare queo eloquii tarditatem: quod de Virgilio quoque tradunt, quia libros suos in modum ursorum foetuum lambendo figuraverit. Verum accito Notario, aut statim dicto quodcumque in buccam venerit: aut si paululum voluero cogitare, melius aliquid prolaturus, tunc me tacitus ille reprehendit, manum contrahit, et frontem rugat, et se frustra adesse, toto gestu corporis contestatur. Neque est praetereundum, quod ad rerum Hieronymianarum historiam spectat, nuntiatum fuisse sibi, cum hisce adornandis in Epistolam ad Galatas Commentariis animum adjecisset, Albinam venerabilem anum, Marcellae matrem, obiisse. Adhaesit huic statim, matris contubernio destitutae, Principia, quae post Hieronymi ab Urbe discessum in sui locum successerat: unaque ambae in suburbanum agrum, tamquam in solitudinem sese receperunt. Rem narrat S. ipse Pater partim Praefatione in primum Commentarium, partim Epist. CXXVII. quod est Marcellae Epitaphium.

Porro autem incoeptum sedulo persecutus, subsequentem ad Ephesios Epistolam exponendam, ut alias fecerat, sumpsit, et tribus itidem libris absolvit. Et Paulae quidem atque Eustochio de more inscripsit, sed et Marcellam, quam vocat unicum viduitatis exemplar, in Praefatione priore nominat, ut ad eam quoque transmitti opus hoc suum velit, ea cautione adhibita ut ne maledicis atque invidis legendum tradat. Quin etiam id ipsum per Epistolas flagitasse illam abs se, indicat Praefatione secunda, inque ejus gratiam haec se adornare significat, nova subinde Romam munuscula transmittenda. Denique ad Titum quae inscribitur, paulo post singulari eoque brevi Commentario [Col. 0068] explanavit. Nihil quod propositum nostrum spectet in ea Praefatione monuit. Ad Capitis autem primi versum undecimum se ait, ante paucos menses tria volumina in Epistolae ad Galatas explanationem dictasse: ex quo luce meridiana clarius est, hosce universos in quatuor Pauli Epistolas Commentarios fuisse non eodem modo anno, sed anni etiam parte, seu paucorum spatio mensium elaboratos. Neque porro alium videri diximus suis locis, quam 387, vel insequentem: id quod uno atque altero praeterea argumento confirmare libet. Atque illo cum primis, quod se ait S. Pater ab annis plusquam quindecim nullum Gentilium literarum Auctorem in manus sumpsisse: ab eo scilicet, ut nihil dubium est, tempore, quo per somnium admonitus, cum se Calcidis eremo abdidisset, profanorum Scriptorum lectioni jure jurando renuntiavit. Huic autem temporis notationi si quindecim illos annos addas, ad hunc nimirum devenies, quem diximus 387. Idipsum Ruffini comprobat testimonium libro Invectivarum secundo (quem scis nempe scriptum anno 401), ubi Commentarium Hieronymi in Epistolam ad Ephesios ante quindecim ferme annos scriptum affirmat. Et Hieronymus quidem exactos jam supputarit; Ruffinus vixdum incoeptos. Eadem denique Chronica nota elucet ex Praefatione Commentarii in Ecclesiastem, de qua erit sequenti capite dicendi locus. Quod igitur ait S. Pater Libro primo contra Ruffinum de expositione sua in Epistolam ad Ephesios, Decem et octo ferme anni sunt, ex quo istos dictavi libros, eo tempore quo Origenis nomen florebat in mundo, omnino aut errore Antiquariorum in numericis notis laborat (siquidem nihil dubium est, eum anno 401, haec adversus aemulum suum scripsisse) et Quindecim ferme, sive XV. pro Decem et octo, sive XVIII legendum est: aut quod putare malim, de eo tempore accipiendus est loqui Hieronymus, quo primum scriptionibus Origenis in Latinum refundendis manum admovit.

IV. Nihil vero aliud praeterea Commentariorum in Apostolum elucubratum ab eo est: ut ipsemet indicat in suorum Catalogo operum, ubi istas dumtaxat laudatas quatuor Epistolas abs se explicatas recenset: tametsi illam ad Philemonem, a qua initium Explanationis suae fecit, postremo loco collocat, ordinem potius Scripturarum, quam temporis secutus. Aberrant itaque a vero longissime, qui totum fuisse abs Hieronymo Apostolum Commentariis illustratum jam inde a Cassiodorii aevo arbitrati sunt. Fucum, opinior, fecit studiosis viris locus ille Prologi alterius libri in Epistolam ad Ephesios, ubi ἁπλῶς S. Pater, Pauli, inquit, Epistolas conamur exponere: quod de universis dictum acceperunt, cum vel solas has quatuor spectet, vel certe propositum modo indicet atque animum, quem in reliquas scribendi habebat, numquam autem explevit. Neque hac fine stetit malum, subinde enim invenire est in antiquis libris Hieronymo adscriptus Commentarius in omnes Pauli Epistolas, illa quae est ad Hebraeos excepta. Tantam [Col. 0069] olim fraudem inferre librarii ausi sunt, quaestus gratia, ut opus a nequissimo haeretico, et si Superis placet, nominis Hieronymiani hoste infensissimo elucubratum, ipsi Hieronymo adscriberent. Sed est jamdudum inter supposititia amandatum, nosque in hunc rejecimus Operum id genus tomum, eaque de re satis in praefixa Admonitione diximus.

V. Sed sunt quaedam in antecessum de ratione qua Commentariis elucubrandis usus est S. Pater, semel hac primum oblata occasione animadvertenda, ne eadem saepius replicare, cum alios deinceps ad finem usque recensebimus, necesse sit. Ille enim cum ingenio suo in Scripturis exponendis diffideret, quod sciret illas non ex arbitrio, sed esse ex majorum traditionibus interpretandas, ad eos confugiebat, qui in eum Librum, quem sibi explicandum proponeret, antea aliquid edidissent. Ita vero sedulo omnes pervestigabat, ut suam nemo videatur diligentiam effugisse: legebat ita propositi sui attente memor, ut nihil eorum quae ad rem suam facerent, praeteriret, nihil non transferret in sua. Et laudabat quidem in Commentariorum exordiis saepe eorum nomina, quos sequeretur; sed et saepe praetermissa faciebat, cum magis opportunum videri poterat, atque eorum tamen opiniones suimet operis contextui inserebat. Id autem abs se factum ait ex quadam, ut ipse autumat, Commentariorum lege, in quibus multae diversorum ponuntur opiniones, vel tacitis, vel expressis Auctorum nominibus, ut Lectoris arbitrium sit, quid potissimum eligere debeat, decernere. Atque hinc modo sua, modo se aliena dictare profitetur in Praefationibus, ita tamen ut difficile internosci aliena ab suis possint, nisi ab eo, qui Auctores omnes, a quibus ille excerpsit, legerit, eorumque dicta ac sententias in numerato habeat. Saepe adeo vel a Ruffino, qui ei dicam ea de re multam dixit, vel ab aliis, de opinionum, quas dissimulato Auctore retulerat, levitate atque incommodo interdum sensu accusatus est, perinde atque de suo, aut certe de probata sibi auctoritate protulerit. Quibus hac una continenter responsione satis fecit, qua et ab Augustini se postulationibus defendit: Si quid reprehensione dignum putaveras in explanatione nostra, eruditionis tuae fuerat quaerere, utrum ea quae scripsimus haberentur in Graecis, ut si illi non dixissent, tunc meam proprie senteniam condemnares, praesertim cum libere in Praefatione confessus sim . . . . vel mea, vel aliena dictasse. Paria his sunt quae Ruffino reponit, et quae ut recolas auctor sum: neque enim ut huc a nobis referantur, institutae narrationis ordo permittit. Ac sane plurimum sua, et nostra ad Scripturarum doctrinam interfuisset, si uniuscujusque Auctores sententiae de nomine laudasset, vel ex iis tantum in Commentaria sua transtulisset probabilissimas opiniones vel denique regulam, quam sibi testatur proposuisse, ut aperte confiteretur quae sunt haeretica, et quae sunt Catholica, sancte continuo observasset. Sed quando aliis de causis satius ipse judicavit, Auctorum nominibus parcere, ne aliquem videretur lacerare: in hoc nos [Col. 0070] commodum Lectorum incubuimus, ut quae loca ex aliis, Origene praesertim atque Eusebio S. Pater expressit, suis Auctoribus redderemus in Notis, vel ipso, cum licuit, apposito Graeco textu, vel nomine saltem et libro Scriptoris indicato.

I. Et solitariae vitae tranquillitate, qua nihil est ad studia litterarum aptius, et Paulae matris beneficentissimae liberalitate usus Hieronymus, quae jam in Ecclesiarum utilitatem cedere ingenii sui monimenta percoeperat, iisdem elucubrandis in dies magis totum se animo et viribus devovit. Statim ab Epistola ad Ephesios, scribere in Ecclesiastem aggressus est: tam sane brevi atque exiguo temporis interjecto spatio, ut opus utrumque ipsemet libro contra Jo. Jerosolymitanum sub chronica una notatione conjungat. Quin etiam praepostero ordine hoc illi praeferre videtur: Ante annos, inquiens, ferme decem in Commentariis Ecclesiastae, et in explanatione Epistolae ad Ephesios, arbitror sensum animi mei prudentibus explicatum. Series autem rerum et quae superius disputata sunt, satis manifesto evincunt, Commentarios in eam Apostoli Epistolam, istis in Ecclesiastem praecessisse: atque illos quidem anno 388, ad finem vergente adornatos, istos vero subsequentis 389 initio adscribendos. Idipsum scriptionis historia, ipsiusque S. Auctoris locupletissimus in Praefatione locus testantur. Memini, ait, me ante hoc ferme quinquenium, cum Romae adhuc essem, et Ecclesiastem S. Blaesillae legerem . . . . rogatum ab ea, ut in morem Commentarioli obscura quaeque dissererem, ut absque me postea intelligeret quae legebat. Itaque quoniam in procinctu operis nostri, subita morte subtracta est . . . tantoque vulnere tunc perculsus obmutui: nunc in Bethleem positus, augustiori videlicet civitate, et illius memoriae, et vobis (Paula et Eustochium) reddo quod debeo. Atque anno quidem 384 exeunte, cum tres fere menses fuisset in Hieronymi disciplina, diem obiisse Blaesillam, suo loco ostendimus: cui si alterum ferme quinquennium superaddas, ad hunc nimirum devenies annum 389 saltem incoeptum, quo istos sentimus lucubratos, abs Hieronymo Commentarios. Quae Explanationis ejus naturam, ut ita dicam, atque ingenium spectant, partim attigimus paulo superius, partim sunt ex ipsa Praefatione, atque operis contextu repetenda.

II. Ejusdem hujusce anni decursu, aut si libet ad subsequentis usque initia, videtur S. Pater tres alios diversi parum inter se argumenti Libros singulares edidisse, quos hoc ipsemet ordine in suorum Catalogo operum recenset: Quaestionum Hebraicarum in [Col. 0071] Genesim librum unum. De Locis librum unum. Hebraicorum Nominum librum unum. In primo alterum ex his memorat, in altero primum ac tertium, atque in hoc duos priores: ut illos uno eodemque tempore eum prae manibus habuisse, ipsa hac recensione intelligas. Quin etiam primo in lucem edidit, quem ibi ordine postremum ponit; sive cum adhuc Hebraicis quaestionibus insudaret, et nondum librum de Hebraicis Locis edidisset, tertium de Nominibus vulgavit. Ferebatur hic liber jamdiu olim Graece a Philone primum deformatus, deinde Origenis studio auctus, sed perturbatus adeo et confusus, ut debitae ex eo percipi utilitati parum consultum putarit Hieronymus, si tantum Latine verteret, non autem novum fere ex integro repararet. Profectus, quem in Hebraicis litteris fecerat, specimen atque experimentum hoc fuit, quod hac nimirum de causa hortatu fratrum Lupuliani (vel Lupuli, ut libri alii praeferunt) et Valeriani scribendum suscepit, rei ipsius utilitate commotus, et quo fecisse se aliquid gloriatur, quod a Graecis quoque appetendum esset. Ut enim plerasque omnes quae in Graeco exemplari habebantur etymologias nominum retinuerit, ne Graecis quidem exceptis aliquot nominibus, praepostera olim cura intrusis: saepius tamen de suo alias addidit, et eas quae subabsurdae viderentur, et contra linguae Hebraicae ingenium, violenta interpretatione explicari, professus est. Librum itaque nunc suum vocat, nunc Philonis, vel Origenis, et quaedam se alicubi ait in libro Nominum Hebraicorum reperisse, quae minime in hoc suo leguntur.

Editionis honorem subsecutae sunt Quaestiones Hebraicae in Genesim, novum plane opus; et tam Graecis quam Latinis prorsus antea inauditum, quo id sibi proposuit, ut vel eorum, qui de libris Hebraicis varia suspicabantur, errores refelleret, vel ea quae in Graecis et Latinis codicibus scatere vitiis videbantur, auctoritati suae redderet. Ejusmodi quaestiones in caeteros quoque libros Scripturae adornare in animo habuit, fortasse etiam adorsus est: id quod subinde innuit ipse, ut quum de re quadam locuturum se recipit, cum Quaestiones in Josue explicabit. Sed quemadmodum in Generali Praefatione ostendimus, aut nequaquam postea perfecit quae ad rudem earum contextum informaverat, aut quod propius ad fidem videtur, mutato consilio, cum deinde Commentarios elaboraret, liciis illis quae tumultuario congesserat, utiliter usus est: vel denique quidquid illud erat operis, intra domesticos parietes cohibuit. Certe non alias praeterea Quaestiones Hebraicas in suorum Catalogo operum, quem post ferme biennium scripsit, quam istas in Genesim recenset, ac recipit in foetuum suorum censum. Postremo loco Librum de Locis vulgavit, quem Graece praescriptum ab Eusebio in Latinum transtulit, alicubi etiam mutavit, et nonnihil auxit, ut ex Graeci textu, quem e Hieronymianae interpretationis regione edidimus, collatione perspicuum est. Hanc libertatem ita ipse excusat in Praefatione, Semel enim et in Temporum libro praefatus sum, me vel interpretem esse, vel novi operis conditorem. [Col. 0072] Opposuit vero interpretationem hanc suam alteri, quam quidam vix primis imbutus litteris edere ausus fuerat, ut ex comparatione utriusque prudens Lector judicium faceret.

III. His Didymi librum in Catalogo subnectit, quem in annum jam quintum premebat, ex quo illum Romae, cum Damasus adhuc in vivis ageret, sive anno 384, ut suo loco monuimus, ad finem vergente coeperat interpretari. Resumit eum itaque in manus et sive secundis curis totum recognoverit, sive reliquam modo partem, quam praetermiserat, in Latitinum verterit, eum sane diutius latere intra cellulae suae parietes minime passus est, sed honori, ut ipse loqui amat, editionis, hoc scilicet 389 anno ad finem properante, permisit, et Pauliniano fratri suo dedicavit. Rem totam narrat ipse in Praefatione: Cum in Babylone, inquiens, versarer, et purpuratae meretricis essem colonus, et jure Quiritum viverem, volui garrire aliquid de Spiritu Sancto, et coeptum opusculum ejusdem Urbis Pontifici dedicare. Tum paucis interjectis de odio, quo apud Romanos laboravit, Illico ego, subdit, velut postliminio Jerosolymam sum reversus, et post Romuli casam et Ludorum Lupercalia, diversorium Mariae et Salvatoris speluncam adspexi. Itaque, mi Pauliniane frater, quia supradictus Pontifex Damasus, qui me ad hoc opus primus impulerat, obdormivit in Christo, tam tuo, quam venerabilium mihi ancillarum Christi, Paulae et Eustochii nunc adjutus oratu; canticum quod cantare non potui in terra aliena, hic a vobis in Judaea provocatus immurmuro . . . Et ut Auctorem titulo fatear, malui alieni operis interpres existere, quam (ut quidam faciunt) informis cornicula, alienis me coloribus adornare. Quibus postremis verbis, maxime vero his quae subsequuntur, S. Ambrosium suggillari contendit Ruffinus, eaque de caussa criminationem in Hieronymum gravissimam intentat. Dictum aliis ea de re, et nobis suo loco.

IV. Succedunt Homiliae trigintanovem Origenis in Lucam, quas persuasum est doctis viris fuisse ante ab eo redditas Latine, quam Hebraicas in Genesim Quaestiones, et Librum de Locis ederet, eoque magis ante eum quem modo recensuimus, Dyolimi de Spiritu Sancto Tractatum. In quam sententiam locuples quidem eos adduxit S. ipsiusmet Patris in Praefatione ad Homilias illas locus: Praetermisi paululum Hebraicarum Quaestionum libros, ut ad arbitrium vestrum lucrativis operis haec qualiacumque sunt, non mea sed aliena dictarem. Verum valde ego aliter sentio, et perperam accepisse eos mentem S. Doctoris, sensumque ejus verborum, autumo. Neque enim Quaestionum in Genesim, sed ἁπλῶς Quaestionum libros se ait intermisisse: multoque probabilius est, et par credere, de aliis cum loqui, quas in reliquos Scripturae libros parabat (et semel tunc interceptas, postea, ut diximus, omnino praetermisit) quam de singulari in Genesim libro, quem tota rerum series, et quem tenet ordo in Catalogo, perfectum jam antea, ac publici juris factum, persuadent. Quod si verum est, ut [Col. 0073] veri speciem omnem habet: has anno demum 390 ex Graeco in Latinum convertendas Homilias susceperit. In Praefatione ad Paulam et Eustochium quemdam quem istae legerant, nec satis tamen probaverant, Lucae interpretem S. Pater suggillat: eumque S. Ambrosium esse, qui ante ferme quadriennium suos ediderat Commentarios in Lucam (Invect. II) , Ruffinus contendit. Et probare etiam tum ex eo nititur, quod nullus ex Latinis ad id usque temporis praeter Ambrosium in Lucam scripsisset, tum quod ipsiusmet Epistolam Hieronymi proferre posset, in qua hoc ipsum de aliis excusans, in illum convertit suspicionem. Sed neque hanc Epistolam, quod secretiora quaedam alia contineret, Ruffinus in vulgus edidit, aut quisquam vidit, ut ex ea disputare liceat: neque homini plusquam Vatiniana odia in Hieronymum exercenti, facile erit qui hac in re fidem adhibeat. Caetera quae ejusdem calumnias spectant, quas in hanc instruit Homiliarum Origenis Latinam interpretationem, satis abunde dispuncta et refutata sunt nobis in Praefatione ad Tomum septimum, quae si tanti sunt, recolas.

V. Paulo post, hoc tamen, ut videtur, anno elucubravit S. Pater eos etiam quos pone subdit in Psalmos a decimo usque ad decimum sextum Tractatus septem. Docti viri, de quorum numero Sixtus Senensis et Daniel Huetius, non alias praeterea existimant fuisse, quam totidem Origenis Homilias, quas de Graeco in Latinum transtulerit. Nobis hac de re nihil pro certo affirmare placet, maxime cum tota elucubratio illa desideretur, ex qua sumere in alterutram partem argumentum liceret. Quin potius si quid conjicere ex modo, quo ab ipso recensentur, licet, malim ego primogenitos foetus S. Doctoris existimare: tametsi maximam partem ex graecis Scriptoribus atque Origene praesertim, ut in more positum tunc illi erat, desumptos, ultro etiam fatear. Porro cur interciderint, aut certe neque integri superent, neque eo cultu, ut ab aliorum interpolationibus internosci queant, caussam addidimus in Admonitione ad Breviarium in Psalmos, quod Septimo Tomo Appendicis loco subnectimus.

VI. Videtur, his absolutis scriptionibus, aliquandiu sibi silentium imposuisse S. Pater: Silere quippe, ait, me fecit, cui meus sermo supplicium est (Prolog. ad Vit. Malchi ). Sed graviorem interim, ac longioris multo operae scriptionem animo jam parabat, universam, videlicet, rerum Christianae historiam, literis consignare. Scribere enim, inquit, disposui (si tamen vitam Dominus dederit: et si vituperatores mei saltem fugientem me, et inclusum persequi desierint) ab adventu Salvatoris usque ad nostram aetatem, id est ab Apostolis usque ad nostri temporis fecem, quomodo et per quos Christi Ecclesia nata sit, et adulta, persecutionibus creverit, et martyriis coronata sit: et postquam ad Christianos Principes venerit, potentia quidem et divitiis major, sed virtutibus minor facta sit (Ibidem) . Porro elucubrarit nec ne postea istud operis, dubitatum est inter eruditos, etsi enim ad nos nihil ejusmodi [Col. 0074] pervenerit, neque ulla unquam ejus apud antiquos vola sit aut vestigium, affirmare tamen videtur ipsemet, idque post annos admodum decem, Libro I. contra Ruffinum, ubi se ait Ecclesiasticam Eusebii historiam (quam suae potuisset inserere) in Latinum transtulisse. Laudavi, inquit, Eusebium in Historia Ecclesiastica, in digestione Temporum (haec est Chronici versio) in descriptione Terrae Sanctae (haec Libri de Locis est) et haec ipsa Opuscula in Latinum vertens meae linguae hominibus dedi. Verum aliam nos ad eum locum innuimus fuisse S. Doctoris mentem, quam vulgo intelligitur, ac primo statim obtutu apparet: atque ita haec diximus accipienda verba, ut illud unice ad Ecclesiasticam historiam referatur, quod ait, laudavi: ad reliqua autem duo opuscula alterum, quod suae linguae hominibus dederit, spectet. Quae quidem genuina etiamnum sensus ejus explicatio videtur, et quae aliis ejusmodi apud eum exemplis, si res ferat, comprobari facile possit. Si cui tamen minus arrideat, ita etiam existimare liceat, eam innui Eusebianae historiae partem, haud equidem magnam, sed tamen Eusebii κατά λέξιν, quae Scriptores Ecclesiasticos recenset, et Noster suo de Viris Illustribus libro Latine redditam de verbo ad verbum inseruit. Certe qui elucubratam revera ab eo historiam universam Ecclesiasticam putant, longius a veri specie omni aberrant.

VII. Sed utique cum primum silere desiit, anno ut videtur 391, Malchi Captivi Monachi, et Beati Hilarionis Vitas conscripsit, quas in Catalogo, uno, ut ita dixerim, spiritu recensens, ita connectit. Et priorem quidem historiam, ut suo loco diximus, Maroniae in Syria ab ipsius Malchi ore exceperat: alteram ab Aegyptiis monachis enarratam digessit. Addit qui Vitae Patrum Liber inscribitur, Asellae fuisse Auctore ab ipso nuncupatam: cujus tamen rei, neque in editis in manu exaratis Hieronymianis codicibus vola est aut vestigium. Quod unum prodit S. ipsemet Pater, hanc Sophronius in Graecum eleganti sermone transtulit: ex eoque Vossium falli, perspicuum est, qui in Opere de historicis Graecis, Sophronium vitae Hilarionis Auctorem, non interpretem facit.

I. Nullam videtur S. Pater in Catalogo, laboris ejus perquam utilis, ac difficillimi, quod Sacrae Scripturae libros ex Latina vetere interpretatione ad emendatissima τῶν LXX. exemplaria recensuit, restituitque innumeris locis, rationem habuisse, saltem quae temporum notationem spectet. Nec sane tamquam elucubrati ab se operis mentionem ibi ullam facit, ubi alia omnia, minoris etiam si libet momenti, in censum suorum recipit: et liquido tamen constat, quo tempore Catalogum illum, seu Librum de Viris Illustribus scripsit, anno videlicet 392, pleramque ejus laboris partem jam exantlasse, nec sane modicam [Col. 0075] permisisse jam in publicum ut prodiret. Libro secundo in Ruffinum, Egone, inquit, contra Septuaginta Interpretes aliquid sum locutus, quos ante annos plurimos diligentissime emendatos meae linguae studiosis dedi? Atque iisdem fere verbis Libro III. Septuaginta Editionem diligentissime emendatam ante annos plurimos meae linguae hominibus dedi. Item in Prologo ad libros Salomonis ex Hebraeo, Si cui sane Septuaginta Interpretum magis Editio placet, habet eam a nobis emendatam. Denique, ut alia multa praetermittam, Epist. LXXI. ad Lucinium, Septuaginta Interpretum Editionem et te habere non dubito, et ante annos plurimos diligentissime emendatum studiosis tradidi. Haec satis abunde S. ipsiusmet Interpretis testimonia evincunt, fuisse ab eo istud Operis non adornatum modo, sed et Editionis honori, ut ipse alias loquitur, bona saltem ex parte permissum.

II. Satis quoque ex iis constat, contra atque Critici quidam, caetera non indocti, arbitrantur, non illos modo Scripturae libros, nec praeterea alios, fuisse abs Hieronymo ad Graecum exemplar recognitos, qui vel superant etiamnum, vel de nomine ab ipso laudantur. Cum enim ἁπλῶς Editionem Septuaginta abs se dicat in Latino ad Graeca exemplaria emendatam, eamque alteri comparet Translationi ex Hebraeo, manifestum est, non quosdam tantummodo libellos, et ad summum sex, ut volunt, sed universum Canonem sua illa cura expolitum denotare. Cujus quidem rei alia argumenta sunt, quae latius in Praefatione nostra ad decimum Tomum protulimus, et quae, si tanti videntur, consulas denuo; atque huc referas. Luculentissimum profecto est illud S. ipsius Interpretis testimonium Epist. CXXXIV. ad Augustinum, ubi jam tum fuisse pleramque ejus emendationis partem a nescio quo compilatam, dolet. In Editione, inquit, Septuaginta . . . . pleraque prioris laboris fraude cujusdam amisimus. Multa igitur alia erant praeter ea quae vulgo prostabant tunc temporis, ac supersunt hodienum, quae pleraque operis pars dici potuit, et facile universum Canonem Scripturarum explebant. Cujus denique rei certior ipse factus Augustinus Epistola inter Hieronymianas CXVI. integram ab eo recensionem eam postulat. Mittas, ait, obsecro, interpretationem tuam de Septuaginta, quam te edidisse nesciebam.

III. Porro, quanti labor hic S. Doctori steterit, et quid proprie rei sit atque operis, aperiendum est. Erat Veteris Instrumenti Vulgata vetus interpretatio, quae tunc temporis passim in Ecclesiis obtinebat, ex Graeca alia τῶν LXX. versione in Latinum refusa, sed ita librariis omne genus vitiis, lacunis, trajectionibus, assumentis deformata, ut interdum etiam alium a vero sensum praeferret, et divinae auctoritatis verba et sententias redderet lectionum varietate incertas. Praecipua errorum caussa, quod a Graeca Editione Κοινῇ, id est, Communi, derivata olim fuerit, quae innumeris ejusmodi vitiis scatebat. Ad difficultatis autem cumulum accedebat, quod aliae praeterea Graecae editiones, quae ferebantur, multum inter se pro [Col. 0076] regionum varietate atque usu Ecclesiarum differrent. Alexandria, inquit, et Aegyptus in Septuaginta suis Hesychium laudat auctorem: Constantinopolis usque Antiochiam Luciani martyris exemplaria probat. Mediae inter has provinciae Palaestinos codices legunt, quos ab Origene elaboratos Eusebius et Pamphilus vulgaverunt: totusque orbis hac inter se trifaria varietate compugnat. Et certe Origenes non solum exemplaria composuit quatuor editionum, e regione singula verba describens, ut unus dissentiens statim caeteris inter se consentientibus arguatur, sed quod majoris audaciae est, in editione Septuaginta Theodotionis editionem miscuit, asteriscis designans, quae minus ante fuerant, et virgulis quae ex superfluo videbantur apposita (Praef. in Libb. Paralipex Hebr. ). Praetermitto quae alias alibi memorat editiones atque exemplaria. Unice ad verum, aut certe caeteris longe omnibus propius accedebat illa, quae fuerat olim Origenis industria in Ἑξαπλοῖς elaborata cum obelis atque asteriscis: eaque nimirum in tanta editionum varietate Noster usus est, cujus exemplar perquam emendatum in Caesareensi Bibliotheca repererat. Quinetiam eamdem illam rationem notarum, obeli, inquam, atque asterisci in Latina restituenda Versione habuit. Unde Epist. CXII. ad Augustinum, Quod quaeris, inquit, cur prior mea in libris Canonicis interpretatio asteriscos habeat et virgulas praenotatas . . . illa interpretatio Septuaginta interpretum est; et ubicumque virgulae, id est, obeli sunt, significatur, quod Septuaginta plus dixerint, quam habetur in Hebraeo. Ubi autem asterisci, id est, stellulae praelucentes, ex Theodotionis editione ab Origene additum est: et ibi Graeca transtulimus, hic de ipso Hebraico quod intelligebamus, expressimus. Et alia ad eumdem Epistola CXXXIV. Praeceptis tuis parere non possum, maxime in Editione Septuaginta, quae asteriscis verubusque distincta est. Denique omnium luculentissime Epistola CVI. ad Sunniam et Fretelam, ubi etiam quantum intersit Communem inter atque Hexaplarem Editionem docet, atque hanc a se testatur, in Latinum sermonem fideliter versam. Et paulo post: Ea autem, inquit, quae habetur in Ἑξαπλοῖς et quam nos vertimus, ipsa est quae in eruditorum libris incorrupta, et immaculata Septuaginta interpretum translatio reservatur.

IV. Tempus quod spectat, cum neque unus idemque sit annus uniuscujusque libri, neque certo possit suus cuique adsignari, vero simillimum tamen est, fuisse omnes ante annum 391 adornatos, neque enim par credere est, cum ab hoc tempore novam ex Hebraeo textu interpretationem adorsus esset S. Pater, eum amplius de priore Correctione illa cogitasse. Adeo quidquid istuc operis fuerit, perfectum jam fuisse apparet, atque intra cellulae parietes ad privatos monasterii usus magna ex parte repositum, aut certe Auctori non probatum usque adeo, ut Ecclesiarum necessitatibus satis putaret esse consultum. Neque enim novam ex integro aggressus esset ex Hebraeo, si ad Graecorum exacta codicum fidem Editio illa suffecisset. Quinquennii autem plus minus spatio totus labor ille absolutus est; nam 392 anno quo Catalogum [Col. 0077] suorum Operum texebat, jam aliquot ex Hebraeo libros ceperat interpretari: quod indicium est, a Graecis jam destitisse: haec autem non nisi anno demum 387, postquam se Bethleem recepisset, interpretari, sive ad eorum amussim Latina exigere, aggressus est. Et praeluserat tamen tantae molis operi recensione illa Psalmorum prope dixerim tumultuaria, quam ut ipse ait, Romae positus cursim et magna ex parte adornaverat. Quod rudimentum cum bene cessisset, et Romanae cumprimis Ecclesiae probaretur usu (etiamnum quippe Romanum Psalterium audit) animos illi addidit, cum se paulo post Bethleem transtulisset, et Septuaginta editionem in conventu fratrum quotidie edissereret, ad illam versionem ex integro juxta Graecum textum, atque eum quidem Hexaplarem emendatissimum, refigendam. Nec sane dubium videtur, quin universum Canonem continenti illa comparatione ad Graecum expoliverit: qua de re pluribus in Praefatione ad decimum Tomum edisseruimus, quae huc referas.

V. Verum duo nunc soli ex universa recensione illa libri integri superant, Job, et Psalterium, totidem Prologi in Salomonis et Paralipomenon libros, quae tanti operis vix quaedam indicia sunt, et magis desiderare ac deflere quod periit, quam quod superest, frui nobis praebent. Quamquam possunt Prophetarum quoque omnium libri (quae haud sane exigua Scripturarum pars est) instaurari ex versione illa, sive emendatione, quam in Commentariis S. Pater suae ex Hebraeo versioni statim subnectit juxta Septuaginta. Verum haud scio, num ita inde excudi integra continenter possit, ut, quod rei caput est, summa appareat S. Doctoris diligentia in obelorum atque asteriscorum notis, quae facile per Antiquariorum oscitantiam, et locis quodammodo peregrinis excidere potuerunt, ac re ipsa excidisse alicubi, compertum est. Reliqua jamdiu olim, atque ipso advivente S. Interprete, pars operis ejus maxima periit: quod notatum nobis est antea ex ejus Epistola CXXXIV. ad Augustinum in fine, ubi, Praeceptis tuis, inquit, parere non possum, maxime in editione Septuaginta, quae asteriscis verubusque distincta est, pleraque enim prioris laboris fraude cujusdam amisimus. De hac nos jactura, deque his qui supersunt duobus libris, in Praefatione ad decimum Tomum satis multa.

I. Verum recensione illa atque emendatione Scripturarum non usque adeo contentus Hieronymus, ad novam ex integro Latinam interpretationem de Hebraico ipso exemplari utpote caeteris praestantiore omnibus, et fideliore adornandam, animum appulit. [Col. 0078] Et maximam sane ejus partem jam anno 392 absolverat, siquidem vere atque ἁπλῶς eo tempore suorum Catalogum operum contexens, affirmavit, se Vetus Instrumentum juxta Hebraicum transtulisse. Quae quidem caussa est, cur huc semel referri laborem universum rerum quoque Hieronymianarum historiae consentaneum magis videatur: tametsi reliquum quod erat ejus operis sequutis temporibus, et quaedam post ferme biennium, quaedam etiam post multo transtulerit, ut non nisi post annos ab eo admodum duodecim tota illa juxta Hebraeum Canonem interpretatio absoluta sit. Sed enim quod fuerit uniuscujusque libri tempus, quisve ordo, explicemus.

II. Neque enim juxta Scripturarum ordinem, ut in Hebraeo Canone continetur, a primo ad novissimum, sed ut potuit, rogatusque est a Fratribus vertendos sibi libros illos proposuit. Initium fecit a libris Regum, quos Hebraei in duo tantum volumina dispertiuntur, quae Samuel et Malachim vocant. Et primum quidem conatum hunc suum fuisse, manifesto ipse tradit in Prologo, quem idcirco, quasi galeatum principium vocat, et convenire ait omnibus libris, quos de Hebraeo in Latinum vertere in animo habebat. Etenim parare defensionem sibi voluit adversus illos, quos suo studio eo infensiores futuros praesentiebat, quo majoris hoc erat ausum momenti atque operae, quam quod antea in recensenda atque emendanda versione τῶν LXX. praestiterat. Erat enimvero hominis divina quadam praediti mente, atque ab omni doctrinarum genere fere supra mortalium conditionem exculti, inaccessos pridem omnibus Scripturarum fontes attingere, ac velle non prius auditos ex iis sensus et verba Ecclesias docere. Itaque hos primum libros quasi eruditionis suae specimen praebiturus, ne sibi nimium tribuere videretur, legi postulat: eoque ipso fuisse primum, sive ante alios, ab se translatos ex Hebraeo, notat. Misit deinde eos Romam Patri Domnioni, ut in Epistola XLIX. ad Pammachium, quae anno scripta est 393, prodit. Sed et libros sedecim Prophetarum jam se in Latinum de Hebraeo sermone tunc vertisse, cum eam Epistolam scriberet, testatus est: quin et Pammachio ait ad legendum fuisse in promptu. Addit, si ista placuerint, et delectari eum hoc opere compererit, fore ut provocetur etiam Caetera clausa armario non tenere. Continuo post Jobi versionem nominat, jam enim animos sibi sumpserat ad multo difficillimum librum, non ex Hebraeo tantum, sed et ex Arabo Syroque sermone interpretandum: in quam rem sibi etiam ex Lydda praeceptorem Judaeum olim adsciverat. Narrat haec ipse latius in Praefatione: tempus autem in laudata modo Epistola ad Pammachium his verbis indicat. Transtuli nuper Job in linguam nostram, cujus exemplar a S. Marcella consobrina tua poteris mutuari. Non solum igitur adornata dudum ea fuerat interpretatio, verum etiam in vulgus edita, et Romam transmissa: ut non ita modicum praecessisse temporis spatium, ex adverbio illo nuper conjicias. Urget eo magis ratio, si quod est etiam verosimillimum, fuerunt isthaec [Col. 0079] volumina omnia continuis quodammodo operis in Latinum conversa, et eadem missa occasione Romam. Nam multo ea citius, et ante an. 392 lucem aspexisse, ex libro de Viris Illustribus, quem hoc ipso anno elucubravit S. Pater, perspicuum est. Ex quo item intelligimus, Psalterium quoque fuisse ab eo jam pridem suae linguae hominibus datum, atque hoc ipsum antequam Prophetas, quos secundo loco recensuimus, interpretaretur. Scilicet inter alia opuscula sua, quae ibi capite trigesimo quarto supra centesimum refert, fuisse in Graecum ab amico Sophronio translata, Psalterium quoque et Prohetas recenset: quos, ait, nos de Hebraeo in Latinum convertimus. Et sane ante spatium temporis haud ita exiguum, ut et in Graecum refundi ab illo possent, et a Nostro, utpote perfecta jam atque edita opuscula, recenseri.

III. Omnino itaque ante annum 392, haec quae nominatim recensuimus volumina, quibus universae Scripturae pars altero tanto major continetur, perfecerat S. Pater. Reliqua subsecutis quidem temporibus in lucem emisit; verum ex his etiam quaedam tunc habuisse eum in promtu, facile ex superius laudato loco adducor ut credam, ubi se ait, caetera clausa armario retinere. Num fuerit de horum numero Daniel, an quartus Prophetis majoribus accenseri existimandus sit, quaeri non incongrue potest. Nam Sanctus quidem ipse Interpres dum laudata ad Pammachium Epistola sedecim Prophetas ab se affirmat de Hebraico in Latinum conversos, Danielem utique in his computat; secus enim solos numerasse quindecim debuisset. Revera etiam ab alibi, ut Epistola LIII. ad Paulinum, Danielem in Prophetarum majorum censum recipit, tribusque aliis adjungit. Alia ex parte liber ille in Hebraeo Canone inter Prophetas non computatur, sed inter Agiographa: neque alium in ipsa Hieronymiana versione locum habet, juxta veterum exemplarium fidem. In Prologo quoque Galeato atque alibi S. ipse Doctor Danielem Agiographis adcenset: neque sane videtur ipse propositi sibi Canonis ordinem in sua adornanda interpretatione invertere voluisse. Denique se opus istud a Prophetali longo intervallo distinxisse indicat in Praefatione iis maxime verbis, Impegi novissime in Danielem, et tanto taedio affectus sum, ut desperatione subita, omnem veterem laborem voluerim contemnere. Verum adhortante me quodam Hebraeo, et illud mihi crebrius in sua lingua ingerente, Labor omnia vincit Improbus, qui mihi videbar sciolus inter Hebraeos, coepi rursum discipulus esse Chaldaicus. Et ut verum fatear, usque ad praesentem diem magis possum sermonem Chaldaicum legere, et intelligere, quam sonare. Ut ut vero se res habuerit nam disputari haec posse videntur in utramque partem, putare utique malim fuisse Danielem ab Hieronymo ante annum saltem 393 redditum Latine ex Hebraeo: nullusque dubito, quin ab eo tempore tantam ille fuerit ejus linguae peritiam assecutus, quanta sibi ad rectam concinnandam ejus interpretationem libri usui erat. Sed utique aliud [Col. 0080] hinc velim pro aliis scriptis Chaldaica dialecto libris, cujusmodi Tobias est, argumentum sumi. Si enim cum Danielem Hieronymus transtulit ante annum, ut diximus, 393, nondum perfecte quidem linguam Chaldaicam noverat, noverat tamen: cum vero Tobiam interpretaretur, ita se ejus ignarum linguae confessus est, ut quae Chaldaice ibi scripta erant, nisi prius in Hebraicum refunderentur, per se intelligere nequaquam posset: consequens est, hunc multo ante librum, quam illum Latine vertendum suscepisse. Quia, inquit in Praefatione ad Chromatium et Heliodorum, vicina est Chaldaeorum lingua sermoni Hebraico, utriusque lingua peritissimum loquacem reperiens, unius diei laborem arripui: et quidquid ille mihi Hebraicis verbis expressit, hoc ego accito notario, sermonibus Latinis exposui. Omnino itaque fuerat jamdiu antea haec adornata versio, quam ad Pammachium Epistolam toties laudatam scriberet: cumque ejus ibi nulla sit mentio, inter ea omnino computanda est, quae se dixit armario clausa continere. Nam etsi liber ille de priore Hebraeo canone, qui Hebraice scriptos tantummodo complectebatur, non esset: divinam tamen auctoritatem tum apud eam gentem cum apud Ecclesiae Patres obtinuit, et in Scripturae sacrae censum continuo abs Hieronymo receptus est. Ejusmodi liber quoque erat Judithae, quem S. Pater Chaldaicae linguae jam probe, ut videtur, gnarus, atque adeo post ipsum Danielem, Latine vertit. Addi fortasse his posset unus praeterea atque alius, quos per id quidem temporis Romano cultu donatos, nondum in vulgus protulisset: sed haec minus explorata res est. Alia ex parte satis haec sunt, ut sua dicto veritas constet, jam scilicet ab anno 392 Vetus Testamentum translatum ab eo fuisse juxta Hebraicam fidem: quandoquidem quae operis perfectioni tunc deerant, nec singillatim refert ipse in Epistola ad Pammachium, clausa armario magna ex parte jam tenebat: et licet aliis subinde annis in lucem protulerit, ab eo tamen ἁπλῶς exordio ac tempore, nisi cum secus jussit, repetenda significavit

IV. Quae igitur volumina ex universo Hebraeo canone aut nondum attigerat, aut certe nondum publici juris fecerat S. Pater, Octatenchum fuisse, Paralipomena, Salomonis libri atque Esdrae videntur. Hunc autem cum Nehemia haud multo post, sive biennio, ut summum, ab edito libro de Viris Illustribus, anno scilicet 394 in lucem emisit, Domnioni et Rogatiano inscribens, a quibus jam a tribus retro annis continenter, ut laborem hunc subiret, rogatus fuerat. Rogat vero ipse eos vicissim in Prologo, ut privata lectione contenti, librum non efferant in publicum, nec fastidiosis ingerant cibos, vitentque eorum supercilium, qui judicare tantum de aliis, et ipsi facere nihil noverunt. Si qui autem (subdit) Fratrum sunt, quibus nostra non displicent, his tribuatis exemplar, admonentes, ut Hebraea nomina, quorum grandis in hoc volumine copia est, distincte, et per intervalla transcribant. Ex quibus denuo intelligis in rem nostram, quanto ille studio publicam lucem effugeret, [Col. 0081] et sua vellet omnes praeter amicos latere, quae caussa est, cur quaedam non a quo tempore elucubrata sunt, sed quo in vulgus prodierunt, repetenda videantur. Hujus autem versionis annus, quem diximus 394, manifesto ex eadem Praefatione illa apparet, ubi multa quae in Evangeliis, quasi de Veteri Testamento laudantur, et apud Septuaginta non sunt, expendenda se ait, latiori operi reservare. Nihil enim latioris operis nomine denotare aliud voluit, quam Epistolam in nostra recensione LVII. sive libellum de Optimo genere interpretandi, in quo de illa Septuagintaviralis versionis comparatione ad Hebraeum textum pro instituto disputat, eamque deductam ab Evangeliis quaestionem expedit. Porro eum libellum sive Epistolam anno scriptam fuisse 395, nihil jam dubium est, et suo nos loco ostendimus. Esdrae subjunxti S. Doctor Paralipomenon interpretationem eodem illo, ut videtur, anno: siquidem in Prologo ad Chromatium eumdem illum de Optimo genere interpretandi libellum a se Nuper editum dixit. Quam modicum eo adverbio temporis intervallum denotet, ex rerum cum primis serie disces, tum aliis plerisque apud eum exemplis. Proinde qui postremo omnium loco prodisse haec autumant, a vero longius aberrant, ut ex laudato testimonio, atque inferius dicendis planius constabit. Sunt qui Estherae librum his addant; sed videtur eum S. Pater, Octateuchi de quo mox dicemus, numero comprehendisse, juxta propositi sibi canonis Hebraei recensionem, in quo Judices et Ruth libri in unum coalescunt. Probabilius itaque Paralipomena exceperunt tres Salomonis libelli, Proverbia, Ecclesiastes, et Cantica, quos non amplius quam tridui opere in Latinum vertit, et Chromatio atque Heliodoro Episcopis sua quotidie reposcentibus ingenii monimenta, inscripsit. Atque hoc, ne, ait, longa aegrotatione fractus, penitus hoc anno reticerem, et apud vos mutus essem: quibus eam aegrotationem indicare visus est nobis, in quam alibi etiam se queritur incidisse, ut in Praefatione Commentariorum in Matthaeum, Epistola LXXI. ad Lucinium, et multo luculentius LXXIII. ad Evangelum, et ex qua demum convaluisse non ita pridem se indicat in Prologo tertii Commentarii in Amos. Certis autem nos argumentis ostendimus ex rerum praesertim serie in Chronologicis ad eas Epistolas, et Commentarios Notis, ab anni 398 initio, nisi si etiam mavis, praecedentis fine, eam S. Doctori aegrotationem obtigisse, a qua vix aliquot post mentes paulisper recreatus, dum omissa studia nimia aviditate repetit, iterum, et gravius decubuit. Post hujus itaque anni medium, ac fere finem, id quod ipse indicare his verbis videtur, ne penitus hoc anno reticerem, tres illos in Latinum ex Hebraeo libellos convertit. Reliquum erat Octateuchum, priores scilicet octo sacri contextus libri, sive septem, ut alii contendunt, qui octavum numerum huc adscito Esther libro explent, nam Ruth juxta Hebraeorum recensionem unum cum Judicum libro supputatum diximus. Et certe quidem ipse in Epistola LXXI. ad Lucinium, quem mox [Col. 0082] locum laudabimus, Octateuchum vocat S. Pater: quamquam Heptateuchum, id est, septem dumraxat libri, veteres quaedam ejus loci editiones praeferunt: qua lectione, etiamsi Hebraei codicis tenenda esset ratio, omnino Esther excluderetur. Sed utique illa Octateuchum unice vera lectio est, eique fuisse Estherae librum a S. Doctore adcensitum, locus infra laudandus ex ejus Praefatione in Josue persuadebit. Nihil proinde nos movet, quod quidam magno conatu urgent, constare scilicet ex ejus Praefatione libri, quod agente adhuc in vivis Paula matre, Latinitate donatus sit, cui ut et filiae ejus Eustochio inscribitur: cum econtrario si, ut debuit, ex ordine ultimus ex illo Octateucho versus est in Latinum, Paula biennio, ut minimum, antea jam diem obierit. Scite enim vero repositum huic argumento est cum ab aliis, tum ipso Benedictino Editore, non debere scilicet ibi Paulam Eustochii matrem, sed juniorem aliam intelligi, Laetae filiam, atque ex fratre neptim Eustochii, illudque scribarum oscitantiae, ac receptae in his ponendis nominibus consuetudini imputandum, quod amitae neptis, seniori junior antefertur. Sed haec hactenus.

Octateuchum igitur Epistola illa ad Lucinium testatus est Hieronymus sibi reliquum esse, cum alios omnes Hebraei Canonis libros pueris ejus ac notariis describendos jam dedisset. Canonem, inquit, Hebraicae veritatis, excepto Octateucho, quem nunc in manibus habeo pueris tuis ac notariis dedi describendum. Annus agebatur, cum haec scriberet, 398, ut suo loco certis argumentis demonstratum est, et rerum, quas hactenus tractavimus, ordo evincit. Verum Pentateuchi, sive quinque Mosis librorum interpretationem dudum aggressus videtur hortatu Desiderii Aquitani Presbyteri, ejus ad quem pridem Epistolam in recensione nostra XLVII. dederat, et quo postmodum impellente, contra Vigilantium scripsit. Eidem illi opus hoc suum postea dedicavit, cujus aliquam tamen partem, puta Genesim atque Exodum saltem jam ante eum annum etiam absolverat, quum vere se dixit aliis de Octateucho libris insudare. Hos porro alios qui superabant, aliquibus, nescio quibus curis impeditus in posterum, diem de die trahens, distulit, nec nisi post Paulae matris obitum, sive post annum 404 absolvit. Compertum hoc est quam quod maxime ex Praefatione in libros Josue, Judicum et Ruth, quorum interpretationem Eustochio enixe flagitanti elucubravit, eidemque uni dono dedit. Tandem, inquit, finito Pentateucho Mosis, veluti grandi foenore liberati, ad Jesum filium Nave manum mittimus, quem Hebraei Josue ben Nun, id est, Josue filium Nun Vocant, et ad Judicum librum, quem Sophtim appellant, ad Ruth quoque et Esther, quos iisdem nominibus efferunt. Et sub finem, Caeterum post Sanctae Paulae dormitionem, cujus vita virtutis exemplum est, et hos libros, quos Eustochio virgini Christi negare non potui, decrevimus, etc. Obiit vero diem suum Paula, ut alibi declaratum est nobis, ipsoque ejus Epitaphio constat, Honorio Aug. VI et [Col. 0083] Aristaeneto Coss. quae anni 404 nota est. Potest haec igitur commode in subsequentem versio transferri, qua universus absolutus est Hebraeus canon, ducto, ut dicebamus, initio a Samuele, seu Regum libris, ad Esther, quo finem exantlatis ejusmodi per ferme quindecennium laboribus S. Pater imposuit. Jam vero quae fortunam, ut ita dicam ejus Editionis apud Latinas Ecclesias, quaeque historiam pertinent, et nos attigimus ex parte in Praefatione ad decimum Tomum, et alii pridem Critici eruditissimi, quorum ibi laudamus de nomine aliquos, edisseruerunt; denique ad Vitam S. Doctoris, quam scribimus, parum aut nihil spectant.

I. Compulit nos librorum Scripturae series tantisper a proposito tramite temporum evagari: nunc ad illum Vitae Hieronymianae atque historiae ordinem revertamur. Statim a Veteris Testamenti juxta Hebraicum translatione refert S. Pater in suorum Catalogo operum ad Paulam atque Eustochium Epistolas, quarum ait, quia quotidie scribuntur, incertus est numerus. Quibus quidem eas ipsas videtur nobis magna ex parte indicare Epistolas, quas cum iisdem sanctis feminis suas nuncuparet varias interpretationes ex Hebraeo, vel Commentarios in aliquot Scripturae libros, elucubravit. Ejusmodi sunt Praefationes in Regum libros, in Isaiam quoque, Jeremiam, atque Ezechielem, itemque in minores Prophetas duodecim, et Jobum, Danielem denique et Paralipomena, quarum tempus ex librorum, quibus praefiguntur, chronica notatione jam constat. His addi possunt aliae octo, quibus diu antea Commentarios suos in quatuor Pauli Epistolas iisdem nuncupavit: et rursum quibus Ecclesiastici explanationem, Homiliarum Origenis in Lucam interpretationem de Graeco iisdem inscripsit. Si quae praeterea aliae exstiterunt, vel alterius sunt generis, quae ab eo notantur, ad nos minime pervenerunt, aut certe nobis aeque atque aliis ante nos Criticis diligentissimis ignotae penitus sunt.

II. Intermiserat, ut diximus, S. Pater Scripturae versionem ex Hebraeo, ut aliis, prout rogabatur, adornandis operibus insudaret. Interpellatus autem est primo, scribendis in Prophetas Minores aliquot Commentariis, quibus certe cum manum admovit, annus adhuc 391 aut subsequens agebatur, jam enim dimidium fere laboris ejus exantlaverat, cum hocmet anno suorum Catalogum operum scribens, istos de nomine Prophetas recensuit: Scripsi praeterea, inquiens, in Michaeam explanationum libros duos, in [Col. 0084] Sophoniam librum unum, in Naum librum unum, in Abacuc libros duos, in Aggaeum librum unum. Rem narrat luculentioribus adhuc verbis in Praefatione Commentarii tertii in Amos, tantum quod ordine inverso habet, et Abacucum ab hoc numero eximit, ac differre in aliud tempus videtur. Praepostero, inquit, ordine atque confuso duodecim Prophetarum opus et coepimus, et Christo adjuvante, complebimus. Non enim a primo usque ad novissimum juxta ordinem quo leguntur, sed ut potuimus et ut rogati sumus, ita eos disseruimus. Naum, Michaeam, Sophoniam, et Aggaeum primo φιλοπονοταῖς Paulae, ejusque filiae Eustochio προσεφώνησα ; secundo in Abacuc duos libros Chromatio Aquileiensi Episcopo delegavi.

III. Difficilis explicatu res est, cum nullum praeterea alium de nomine Prophetam abs se per id temporis Commentario illustratum referat, quid sibi tum voluerit, cum secundo in Sophoniam capite se ait, in Jona Ninivem, id est, speciosam, quae ad praedicationem Jonae, id est, Columbae, egerit poenitentiam, Ecclesiam interpretatum fuisse de Gentibus congregatam. Tantum enim abest, quo tempore Sophoniam exponebat, ut Jonam jam edisseruisset, ut in illa Praefatione, quam modo laudavimus in Amos, et qua rationem laboris sui reddit, Sophoniam quidem in prima classe, Jonam vero in tertia, et diu post sumpsisse sibi interpretandum significet. Tertio, inquit, post longi temporis silentium Abdiam et Jonam tibi imperanti edisserui. Quin etiam Praefatione in hunc ipsum, Tanto post tempore a Jona interpretandi sumo principium. Hanc vulgo eruditi difficultatem ita expediunt. S. Doctorem bis volunt operam suam explicandis Prophetis Minoribus impendisse: ac primo quidem in singulos duodecim Animadversiones quasdam breviores atque alterius, quam Commentarii sunt generis, concinnasse, quae minime nunc quidem exstent, sed perfectae jam ante 393 annum fuerint. Ad eas porro, inquiunt, illo in Sophoniam loco respexit. Quod ut verosimilius persuadeant, ipsum Hieronymum in Epistola XLIX. ad Pammachium nu. 4. fidejussorem adhibent, ubi, miseram, inquit, quaedam τῶν ὑπομνημὰτων in Prophetas duodecim S. Patri Domnioni, quae si legere volueris, etc. Nempe haec data est 343 anno Epistola, et quae adeo ibi in duodecim Prophetas ὑπομνήματα denotantur, anteriora omnino, atque alia ab his esse debent, quae nunc exstant, quippe quae post annum denique 406 perfecta sunt. Verum supinam satis hanc esse doctorum hominum hallucinationem eo perperam intellecto S. Patris testimonio, ostendimus nos suo loco, eamque porro multis in Generali Praefatione refutavimus. Neque enim in primis in universos duodecim Prophetas Hieronymus adornatum abs se opus dixit, nec singulos Prophetarum libros designat, quibus explicandis operam suam probarit; sed ἁπλῶς librum, qui duodecim Prophetae inscribitur, laudat, in eumque se ait fuisse aliqua commentatum. Sic in Dialogo contra Luciferianos in duodecim Prophetis scriptum esse dixit, Sacrificia eorum tamquam panis luctus etc. qui [Col. 0085] unius Osee locus est. Deinde neque ait absolute ὑπομνὴματα, Commentaria, sed quaedam τῶν ὑπομνημὰτων, ut non universos duodecim, sed aliquos modo ex illis significaret, quos jam per id temporis explanaverat. Nimirum istos quos recensebamus, Naum, Michaeam, Sophoniam, quibus si lubet unum adde atque alterum, Aggaeum puta atque Abacuc.

IV. Qui igitur factum est, inquies, ut in Sophoniam scribens, in Jonam Commentarios memorat S. Pater, quos post ferme quinquennium adornavit? Ego ibi adversaria sua quaedam in eum librum duodecim Prophetarum, indicare eum autumo, quae antea in universos paraverit, quam unumquempiam sibi sumeret perpetua explanatione illustrandum. Adeo licet tanto post Sophoniam tempore explicaverit Jonam, potuit tamen in eum scribens, allegoriam illam laudare ex isto tanquam abs se pridem expositam, cujus texendo Commentario licia quaedam et subtegmina jamdudum in promptu habebat. Sed neque est praeter verisimilitudinem, fuisse postmodum ea verba, Ninivem, quae ad praedicationem Jonae, idest, columbae, egerit poenitentiam, Ecclesiam interpretati sumus de Gentibus congregatam, a S. ipso Auctore addita, cum, universo expleto opere, librum in ordinem digessit, et supremis, ut fieri amat, curis recognovit. Alterutrum, quod probatur magis, eligito. Certum est, S. Doctorem ab incepto minime destitisse, perque id temporis, quo supra laudatos quinque Prophetas ab se dixit Commentariis explanatos, plerosque alios eadem opera fuisse prosequutum, quibus intereadum ad perfectum expoliendis incumbebat. Testatur hoc ipse conceptis in Catalogo verbis, quae statim subnectit, suorumque librorum recensionem concludit, Multaque alia, inquiens, de opere Prophetali, quae nunc habeo in manibus, et necdum expleta sunt. Ex quo istud sedulo animadvertere est iterum quod proposuimus, fuisse ab eo scilicet in omnes, vel certe plures ex duodecim Prophetis quasdam sibi antea deformatas Animadversiones, quam unum aliquem sumeret exponendum ex integro: atque eas quidem, ut sibi, et cum interpretatione sua totus apte contextus Prophetarum cohaereret, idque ipsum si res ferret, ipse perspiceret, in Adversaria conjecisse. Enimvero non unum aut alterum, Abdiam puta, aut Jonam, se ait prae manibus tunc habere, sed multa alia, et de opere Prophetali in universum, quae necdum, inquit, expleta sunt.

V. Atque his quidem totus concluditur Catalogus operum, quae abs se ad annum usque Theodosii Principis decimum quartum, sive Christi 392. lucubrata S. Pater recensuit. Quae subjungunt aliae ejus Catalogi editiones, Adversum Jovinianum libros duos, et ad Pammachium Apologeticum et Epitaphium, in Mss. antiquioribus et melioris notae non habentur, seque produnt aliena manu adsuta, ut suo loco ostendimus, ex Praefatione Commentariorum in Jonam. Nondum certe fuerant abs Hieronymo adornata, cum eum librum de viris Illustribus scriberet. Hic igitur postremus liber est ex hac serie, quem statim a quinque [Col. 0086] illorum Prophetarum interpretatione emisit, aut verius quo opus illud Prophetale interrupit, ut laudata Praefatione in Jonam testatur, Postquam, inquiens, quinque Prophetas interpretatus sum, Michaeum, Naum, Abacuc, Sophoniam, et Aggaeum, alio opere detentus, non potui implere quod coeperam. Scripsi enim librum de Viris Illustribus, etc. Atque ut nihil de anno dubites, tam in exordio, quam sub libri finem, annum laudat decimumquartum Imperatoris Theodosii, quem iste a Calendis Februariis iniit, et dudum nos aerae Christianae 392 diximus respondere. Ad id operis auctor atque hortator Hieronymo fuit Dexter, Sanctus Paciani Barcinonensis, ut Baronius quidem autumat, filius, vir certe primarius, et qui Praefecturam administravit Praetorii, quod ipse prodit sanctus Pater libro secundo contra Ruffinum, atque ex codicis Theodosiani prosopographia maxime perspicuum est. Accepit vero Noster hanc σπάρταν eo libentius, quo sibi patentiorem viam sterni sensit ad retundendas Gentilium adversus Christianos obtrectationes, et Celsi cum primis Juliani et Porphyrii, quos rabidos adversus Christum canes vocat, eorumque sectatorum maledicta et scripta refutanda, qui temere blaterabant, Ecclesiam nullos Philosophos et eloquentes, nullos habuisse Doctores. Quam porro egregie propositum sit persecutus, et quanam Scriptorum non modo ante se ferme omnium, sed eorum etiam ex parte, qui adviverent, volumina vel suis ipse oculis perlustraverit, vel certe nota satis ad ferendum de illis judicium habuerit, ex ipso disces immensae propemodum eruditionis Libro, quem articulis CXXXV. sive capitibus per singula Auctorum nomina et scripta absolvit. Nam quod nonnullos praeteriit, velut Athenagoram, Hermam, atque alium quempiam, ea causa videtur, quod maluerit de non satis sibi notis silere, quam temere aliquid pronuntiare. Caeteterum ne longiores aequo nos hisce persequendis videamur, quae olim in praefixa eidem Libro admonitione per partes animadvertimus, accipe quae S. ipse Auctor de ea, quam fecisset illi inscriptionem, deque ejus quodammodo indole ac natura ad Augustinum Epistola CXII. rescribens docet. Dicis accepisse te librum meum a quodam fratre, qui titulum non haberet, in quo Scriptores Ecclesiasticos tam Graecos, quam Latinos enumeraverim: cumque ab eo quaereres, ut tuis verbis utar, cur liminaris pagina non esset inscripta, vel quo censeretur nomine, respondisse appellari Epitaphium: et argumentaris quod recte sic vocaretur, si eorum tantum vel vitas, vel scripta ibi legisses, qui jam defuncti essent; cum vero multorum et eo tempore quo scribebatur, et nunc usque viventium commemorentur opuscula, mirari te cur ei hunc titulum imposuerim. Puto intelligere prudentiam tuam, quod ex opere ipso titulum potueris intelligere. Legisti enim et Graecos et Latinos, qui vitas vivorum illustrium descripserunt, quod numquam Epitaphium huic operi inscripserint, sed de Illustribus viris, verbi gratia Ducibus, Philosophis, Oratoribus, Historicis, Poetis, Epicis, Tragicis, Comicis. Epithaphium autem proprie [Col. 0087] scribitur mortuorum, quod quidem in dormitione sanctae memoriae Nepotiani Presbyteri olim fecisse me novi. Ergo hic liber, vel de Illustribus Viris, vel proprie de Scriptoribus Ecclesiasticis appellandus est: licet a plerisque emendatoribus imperitis de Auctoribus dicatur inscriptus.

I. Vixdum Gentilium calumniis crudito illo de Viris illustribus libro Hieronymus satisfecerat, eum eodem hocce anno 392, sive initio insequentis, ut ex laudata saepius in Jonam Praefatione colligimus, difficiliorem multo laborem subire, et cum haeretico homine congredi coactus est. Jovinianus dives monachus, quod satis dictu est, ut hominem nequissimum intelligas, luxui deditus in tantum ac dissolutus, ut Epicurus Christianorum meruerit audire, haeresim, quae vitae suae consuetudinem excusare videretur, sive intulit primus, sive olim extinctam post Basilidem instauravit, atque editis Commentariis, ut latius serperet, Romanis auribus insinuare contendit, vulgaris plane homo, nec eloquens nec eruditus, sed dicacitate atque arrogantia nemini postponendus. Nefariae doctrinae capita haec erant. Primum Virgines, Viduas, et Maritas, quae semel in Christo lotae sunt, si non discrepent caeteris operibus, ejusdem esse meriti. Alterum, Eos qui plena fide in Baptismate renati sunt, a Diabolo non posse subverti. Tertium, Inter abstinentiam ciborum, et cum gratiarum actione perceptionem eorum, nullam esse distantiam. Denique, Esse omnium qui suum Baptisma servaverunt unam in regno caelorum remunerationem. S. Augustinus duas ei praeterea, easque ferme exitiosiores blasphemias imputat, quarum altera, Omnia peccata esse paria: altera, Deiparam Virginem Christi matrem, non in concipiendo quidem, sed in pariendo fuisse violatam. Verum haec duo sunt qui rumore tantum populari jactata de Joviniano existiment, praesertim cum peculiari abs Hieronymo responsione non refutentur. Attamen primum consectarium ejus videtur, quod de meritorum aequalitate haereticus asserebat: alterum ex S. quoque Ambrosii Rescripto evincitur, ab illo ejusque asseclis impie assertum, Virgo concepit, sed non Virgo generavit. Istiusmodi venena novus Ecclesiarum magister Romanis propinabat; et quemadmodum usuvenire solet, cum vitiis fraena laxantur, ut Augustini verbis utar, tantum valuit in urbe Roma, ut nonnullas etiam sanctimoniales, de quorum pudicitia suspicio nulla praecesserat, dejecisse in nuptias diceretur; et virorum etiam sanctorum sanctum caelibatum commemoratione fratrum et comparatione frangeret (Retract. lib. II) . Quin etiam asseclas habuit aliquantos Romanos, ut in Syricii epistola scribitur, tum alios, quos Hieronymus ibi notat, ubi, Ne [Col. 0088] glorieris, ait, quod multos discipulos habeas: tametsi neminem e sacerdotibus (quod Augustinus testatur) neque alicujus nominis Clericis (Lib. II) trahere ad se unquam potuerit.

II. Porro autem, adnitente cumprimis Pammachio ( Christianorum, ut Hieronymus loquitur, nobilissimo, et nobilium Christianissimo ) aliisque, ut Syricius ait, fidelissimis Christianis viris, genere optimis, religione praeclaris, fuerat de Romani Pontificis sententia damnatus, ejusque scriptura horrifica sacerdotali judicio detecta divinae legi contraria, spirituali sententia deleta. Sed et Roma expulsus cum suis Mediolanum cum se recepisset, collecta ibi Synodus illos omnium exsecratione damnatos Mediolanensi ex urbe quasi profugos repulit. Denique et Imperiali Rescripto in eum videdetur animadversum Lege 53 Codicis Theodosiani Tit. V. de Haereticis, de qua nos plura in praefixa Hieronymianis libris Admonitione disputavimus. Nihilo tamen secius cum ejus irritamenta nequitiae, scripta, inquam, Joviniani vulgo prostarent, fortasse etiam avidius legerentur, utpote quae frena vitiis adimerent, sancti ex Roma fratres, et Pammachius cum primis, istos haeretici Commentariolos ad Hieronymum transmiserunt, rogantes, ut eorum ineptiis responderet, et Epicurum Christianorum Evangelico atque Apostolico vigore contereret (Lib. I) . Quod praestare ipse post paucos admodum dies aggressus, initio statim professus est, multo sibi esse difficilius, scriptionem illam, cujus tanta erat barbaries et tantis vitiis spurcissimus sermo confusus, nosse quam vincere. Evicit autem duobus libris, quorum priore primam, altero tres alias Joviniani propositiones exagitat, atque ita hominem innumeris Scripturae divinae locis obruit, profligatque historiarum testimoniis, et Philosophorum sententiis, ut nullum ei reliquum effugium faciat. Erat hoc tamen opus perquam difficile, quemadmodum ipse etiam Augustinus olim animadvertit, aequantem nuptias virginitati refellere, ut ne istas reprehendere videretur, qui meritam ei vellet palmam deferre (Retract. Lib. II. cap. 22) . Jactatum quoque tunc vulgo (versipellis enim haereticus ita blandis illecebris multorum animos fascinaverat) non posse illi Hieronymum respondere cum laude, sed cum vituperatione conjugii. Ad haec supererant Manichaei, qui nuptias damnabant, in eoque multum periculi suberat, ne dum totus in Virginitatis commendatione S. Pater versaretur, favoris in hanc sectam suspicionem injiceret.

III. Satis adeo bene ac sapienter si quid alias, et verbis haud sane paucis ipso libri prioris exordio ab ea sibi Hieronymus suspicione cavit, qua conjugia damnare videretur, palam professus non ignorare se cum Apostolo, Honorabiles nuptias, et thorum immaculatum. Nihilominus cum libri allati sunt Romam, facile quod latius pro virginitate disseruerit, iniquior in matrimonium visus est, et non a laicis modo atque indoctis, sed a Clericis quoque et monachis, litteratisque hominibus male audiit, eaque passim aspersus est nota. Fuit inter caeteros rumigerulus nescio quis [Col. 0089] monachus, qui per imperitorum circulos, muliercularumque συμπόσια, adversum illum concionaretur, ejusque libros canino dente roderet, laceraret, convelleret. Pammachius his se, quoad ejus fieri poterat, obtrectationibus objiciebat, et convicia concoquebat, quibus amicum suum adversae partis homines onerabant. Ad extremum cum et sibi parum his proficere videretur, exemplaria Hieronymiani hujusce operis, quanta invenire potuit, undecumque conquisita, studiose subtraxit, deditque ad ipsum Hieronymum litteras, sive interrogans, ut quod obscurum videbatur, clarius edissereret, ut ex Epistola XLVIII. colligere est, sive, ut ex subsequenti, arguens, quod sibi minus placuisset: alicubi enim se quoque ipsum offensum nonnihil indicat. Libellos quoque subtractos, ut notatis locis emendarentur, ad eum remisit. Idem ferme praestitit aliquanto post Domnio, qui et censuras rabulae ejus monachi superius memorati addidit, eaque loca quae scandalum quibusdam facere videbantur excerpta de volumine per ordinem digessit, poscens, ut vel emendaret, vel exponeret.

IV. Et sane maluisset ipse etiam, ut videtur, S. Pater morem amicis suis gerere, et quae illos movebant, loca ad eorum ingenium interpolare. Verum minime id jam licebat, quod longe nimium lateque per amicos perque aemulos diffusa jamdudum ejus operis exemplaria apud omnes essent. Quamobrem ad Pammachium rescribens, De opusculis, ait, meis contra Jovinianum, quod et prudenter et amanter feceris exemplaria subtrahendo, optime novi. Sed nihil profuit ista diligentia, cum aliquanti ex Urbe venientes mihi eadem lectitarent, quae se Romae excepisse referebant. In hac quoque Provincia jam libri fuerant divulgati, et ut ipse legisti, Nescit vox missa reverti. Non sum tantae felicitatis, quantae plerique hujus temporis Tractatores, ut nugas meas quando voluerim, emendare possim. Statim ut aliquid scripsero, aut amatores mei, aut invidi, diverso quidem studio, sed pari certamine in vulgus nostra disseminant, et vel in laude, vel in vituperatione nimii sunt, non meritum stili, sed suum stomachum sequentes. Itaque quod solum facere potui Apologeticum ipsius operis tibi προσεφώνησα, quem cum legeris ipse pro nobis satisfacies; aut si tu quoque narem contraxeris, illam Apostoli περικοπήν, in qua de virginitate et nuptiis disputat, aliter disserere compelleris. Ad Domnionem quoque de maledico illo monacho loquens, Utique, ait, si errare me arbitratus est . . . debuit vel arguere, vel interrogare per literas: quod vir eruditus et nobilis fecit Pammachius, cui ego ἀπελόγισάμην, ut potui, et Epistola disserui longiore, quo unumquodque sensu dixerim. Nimirum qua praecedit proxime, et numero XLVIII in recensione nostra praenotatur ad Pammachium Epistola ἀπελογίσατο, sive suos defendit contra Jovinianum libros, eo nomine traductos invidiose ab aemulis, quod nimius in commendatione Virginitatis, iniquior in nuptias sit visus. Ea de causa etiam Liber Apologeticus inscriptus est. Sunt autem qui velint, fuisse de obtrectatorum ejus numero, in quem praecipue mente atque animo, Apologeticum [Col. 0090] librum hunc scribens, insisteret, Pelagium: quem certe Joviniani discipulum conceptis verbis in Praefatione primi in Jeremiam Commentarii vocat. Praetereo, inquit, in Jovinianum volumina, in quibus dolet (Pelagius utique, ut ex praecedentibus liquet) virginitatem nuptiis, et nuptias digamiae, digamiam polygamiae esse praelatam. Nec recordatur stolidissimus, et Scotorum pultibus praegravatus, nos in ipso dixisse opere, Non damno digamos, imo nec trigamos, et si fieri potest, octogamos: plus aliquid inferam, etiam scortatorem recipio poenitentem. Quidquid aequaliter licet, aequali lance pensandum est. Legat ejusdem operis Apologiam, quam ante annos plurimos adversus magistrum ejus gaudens Roma suscepit: et tunc animadvertet, alienis se vocibus blasphemare, etc. Quin etiam inter Pelagianae haereseos praecursores Jovinianum in Prologo Dialogi adversus Pelagianos recenset, et sub initium libri tertii, Non erubescis, inquit, explosam atque damnatam Joviniani sententiam sequi? Et ille enim his testimoniis, tuisque nititur argumentis, imo tu illius inventa sectaris. Minime hinc tamen conficias, fuisse in Joviniani disciplina Pelagium, atque hunc abs Hieronymo librum Apologeticum adversus eum potissimum scribi. Si discipulus ille dicendus est, qui sententiam alicujus aliquam atque ex parte amplectitur, quicumque litteris damus operam, nostri invicem discipuli sumus. Sed bene profecto est, quod ex laudato loco intelligimus, multo fuisse S. Doctorem meliore fortuna usum in hoc conscribendo libro, quem gaudens Roma suscepit, et quo adeo omnes inspersos libris contra Jovinianum naevos, omnes adversariorum calumnias sustulit. Nihil revera ex his libris, quod criminaretur, Ruffinus excepit, qui nullam non Hieronymo detrahendi ansam ex ejus caeteris ferme omnibus scriptis avide arripuit. Alterum, cujus ab illo testimonio admoneremus, temporis nota est, juncta rerum quas hactenus edisserimus historia. Nam ipsos quidem contra Jovinianum libros anno 393, aut proxime superiore ad exitum vergente fuisse elucubratos, nihil est dubium. Id nos ex eo dudum evicimus, quod minime istos recenseat in suarum lucubrationum Catalogo, quem ad annum usque 392, Theodosii Principis decimumquartum produxit, memoret vero in aliis libris, tamquam proxime ab illo adornatos. Scripsi, inquit in Praefatione Commentariorum in Jonam, librum de Viris Illustribus, et adversum Jovinianum duo volumina, Apologeticum quoque, et de Optimo genere interpretandi ad Pammachium. Porro ne statim a libris contra Jovinianum putes conscriptum Apologeticum, monet Epistola, quae huic juncta est, XLIX. ad Pammachium, quantum intercesserit temporis intervallum, cum diu se ait S. Pater querelas aemulorum dissimulasse, suosque ita latius divulgatos libros, ut aliquanti ex Urbe venientes sibi lectitarent, quae Romae excepisse referebant. Haec nobis unius circiter anni intermedii spatium indicare visa sunt, adeoque vel ad hujusmet anni 393 finem, vel insequentis initium Apologeticum hunc librum diximus esse referendum. [Col. 0091] Hunc proxime ad Domnionem Epistola secuta est.

V. Sed et alias per idem tempus Epistolas ad varios dedit. Harum una est XLVII. ad Desiderium, quam et paulo ante scriptam existimamus, quam stylum contra Jovinianum acueret. Hic autem ille idem videtur Presbyter, quem olim diximus, abs Hieronymo petiisse, ut transferret in Latinam linguam de Hebraeo sermone Pentateuchum, et cui re ipsa in Genesim Praefatio inscribitur. Cum Romae per occasionem nescio quam versaretur, denuo S. Doctorem rogavit, ut suorum operum exemplum ad se aliquod mitteret. Cui noster respondit, nescire se, cum vulgata jam pleraque omnia essent, quid mitteret, ne eadem fortasse mitteret, quae jam haberet. Librum vero de Scriptoribus Ecclesiasticis monet, ut apud Marcellam, aut Domnionem legat, In cujus me, inquit, calce voluminis quasi abortivum et minimum omnium Christianorum posui, ubi mihi necesse fuit usque XIV. annum Theodosii Principis quae scripserim breviter adnotare: quem librum cum a supradictis sumpseris, quidquid de indice minus habueris, paulatim scribi faciam, si volueris. Nihil praeterea de libris in Jovinianum, aut de Apologetico pro iis adjecit: ex quo colligere non immerito licet, nondum haec fuisse opuscula elucubrata: tametsi fieri potuisse, non diffitemur, ut haec habere jam apud se, utpote recens scripta, et quae maxime Romae in omnium ore essent, suismet literis significaverit Desiderius, quorum occasione alia abs Hieronymo peteret. Utut vero se res habuerit, neque ante annum 393, neque post insequentem datam hanc fuisse Epistolam, argumentum hoc ipsum, totusque ordo rerum persuadet.

VI. Sed utique insequenti, sive anno 394, sex alias Epistolas credi ab Hieronymo scriptas, par est. Ex his praefert etiam nescio quam aetatis praerogativam quinquagesima quinta ad Amandum Burdigalensem Presbyterum postea Episcopum, in qua tribus ab eo propositis ex novo Testamento quaestionibus respondet, atque illi praeterea, quam reperit adjunctam in brevi chartula, Utrum mulier, relicto viro adultero et sodomita, et alio per vim accepto, possit absque poenitentia communicare Ecclesiae, vivente adhuc eo, quem prius reliquerat. Enimvero quod ejus nullam in Catalogo mentionem faciat, manifestum est, post annum 392, quo liber ille prodiit in lucem, hanc fuisse elucubratam; neque enim Epistolam tanti, et sacrarum maxime literarum exegeticam, caeteris accensere praetermisisset. Alia ex parte, quum in tertia quaestione (quam aliqui codices alteram ad Amandum Epistolam inscribunt) de corporum resurrectione disputans, deque sensu, quo Christus Deo Patri omnia, seque tandem ipsum dicitur subjecturus, ita sententiam suam explicet, ut ad lubricam Origenis interpretationem videatur accedere, satis manifesto apparet, hanc antea dictasse, quam se in Origenem adversarium intenderet, post Epiphanii videlicet adventum, de quo mox erit dicendi locus, atque adeo circa anni 394 medium. Reliquas porro per eumdem hunc diximus temporis tractum scriptas: illam, inquam, ad [Col. 0092] Nepotianum de Clericorum vita, doctam, Deus bone, et laboriosam Epistolam, cujus ipse annum veluti digito sub finem notat, ubi ait, Coegisti me, lapidato jam virginitatis Libello, quem S. Eustochio Romae scripseram post annos decem, rursus Bethleem ora reserare. Tum subsequentes duas sub numeris LIII. et LIV. quarum altera ad Paulinum, initia Conversionis ejus, sive perfectioris arreptae vitae (quae nimirum huic anno 394 deputatur) laudat: altera ad Furiam, qua se testatur ante ferme biennium libros contra Jovinianum edidisse: quae ejusdem anni ad finem properantis nota est.

I. Ea erat ad haec usque tempora, aut certe proxime praecedentia, Hieronymum inter atque Ruffinum necessitudo, quae Christianis omnibus exemplo esset, et nemo non admiraretur tam caras (ut loquitur Augustinus) familiaresque personas, cunctis pene Ecclesiis notissimo amicitiae vinculo copulatas (Epist. CX) . Rebus nempe caeteris, quibus par nectitur amicitiae, ut nempe a prima usque adolescentia juncta sit, et magnis utrinque virtutibus innutrita, loci proximitas accedebat, (jamdiu enim Jerosolymae, ubi et Presbyteri ordinem susceperat, Ruffinus morabatur) ut convenire frequentius possent, deque pari ferme vitae instituto, ac ratione studiorum frui. Quid quod Origenis ingenio uterque plurimum delectabatur, tametsi diverso, ut mox dicemus, intellectu atque animo? Contigit vero (annus tunc agebatur 393) ut Jerosolymam adveniens Aterbius nescio quis una cum aliis, dicam ex eo diceret Ruffino gravissimam, quod Origenem sectaretur, eaque criminatione Hieronymum, utpote Ruffini intimum, et olim Adamantii praeconem obvolveret. Hinc prima mali labes, et discordiarum turbo: Hieronymus enim quem non ita Origenianae doctrinae admiratio ceperat, ut non subinde intelligeret, ab ejus sibi esse erroribus metuendum, ejurare palam ejus auctoritatem, eique erranti nuntium remittere, nihil dubitavit. Ruffinus e contrario haud satis sciens studiis suis moderari, clausus domi, ne videre quidem Aterbium ausus est, damnari autem ab amico Adamantium, perquam aegre tulit. Rem narrat S. ipse Pater luculentissimis verbis lib. III. Apologiae: Quis, inquiens, Aterbii contra te, et caeterorum rabiem concitavit? Nonne ille est qui et me haereticum ex tuis amicitiis judicabat? cum satisfecissem damnatione dogmatum [Col. 0093] Origenis, tu clausus domi numquam eum videre ausus es, ne aut damnares quod nolebas, aut aperte resistens, haereseos invidiam sustineres. An idcirco testis contra te esse poterit, quia accusator tui est? et paucis interjectis: Acerbius contra te latrabat Jerosolymis, et nisi cito abiisset, sensisset baculum non litterarium, sed dexterae tuae, quo tu canes abigere consuevisti.

II. Haec igitur prima Hieronymi in Origenem declaratio, non parum Ruffini ab eo animum avertit, cui ob id maxime visus est mutuam amicitiam laedere, quod ne ab sui amicitiis ille haeretici notam subiret, damnatione illa dogmatum Origenianorum cavisse profiteretur. Non diu autem hac fine stetit malum, anno enim insequenti sive 394 hoc nimirum, ad quem nos vitae Hieronymianae series deduxit, in apertam simultatem abiit, rixisque atque odiis gravissimis utrinque exarsit. Facti occasio atque historia ita habet. Cum aegre admodum ferret S. Epiphanius Salaminae Cypri Episcopus, partiarios Origenis pervagari latius, jamque sciret, ipsum Ecclesiae Jerosolymitanae Antistitem Joannem in eorum pertractum partes, gliscenti in dies malo, ut maturius occurreret, circa dicti anni Pascha Jerosolymam venit. Exceptus ab Joanne hospitio et mensa, blande illum pro eo ac debuit, erroris commonefecit: quod tamen adeo videtur Joannes parum curasse, ut neque animum adverterit (Ex Epist. LXXXII. et lib. contr. Joan.) . Ita enimvero conciliari posse autumo, quod post ea, cum palam in Ecclesia correptus est, vehementer doluit, et jurejurando affirmavit, nihil primo secum fuisse ea de re locutum Epiphanium: id quod falsi arguit Hieronymus, contrarium evincere se posse affirmans adductis testibus, nisi Episcopum perjurii reum agere, nefas putaret. Invisit deinde ille et Hieronymum nostrum, apud quem etiam diversatum fuisse, postea dicemus: tum Ruffinum satis diligenter, quem maxime sciebat erroribus Origenis irretitum, et quem ut facilius dedoceret, ac saniorem ad mentem ut retraheret, ad pacis quoque osculum, et ad preces excepit. Sed aut nihil proficiens, aut certe parum privatis ejusmodi adhortationibus, tandem palam atque in populi frequentia in Anastasi, sive Templo Resurrectionis, magna animi contentione adversus Origenem declamavit, et Joannem, qui aderat utpote ejusdem doctrinae alumnum non obscure perstrinxit, ubi admonere eum voluit, ne Arii patrem, Origenem scilicet, et aliarum haereseon radicem, et parentem laudare imposterum vellet. His Joannes usque adeo excanduit, ut misso statim Archidiacono silentium illi imposuerit, et ab incoepta publica concione, ut desisteret, imperarit. Data haud multo post occasione, in aede Sanctae Crucis omnes a se habitos sermones in Quadragesima (sub ejus utique finem, aut certe non multo post Pascha: ob quam causam in id temporis Epiphanii Jerosolymam adventum rejicimus, unica oratione complexus, non solum pro Origene, atque adeo pro se multa disputavit; sed et Anthropomorphitarum haeresim, quae humanam Deo formam tribuit, et Origenianae [Col. 0094] doctrinae ex diametro opponitur, ausus est publice Epiphanio objicere. Statim iste notam abs se haereseos depulit, palam professus probari quidem sibi Joannis concionem, et damnatam ab eo haeraesim damnari, velle autem ut vicissim ab illo Origeniana dogmata respuerentur. Verum Joannes animo rixandi avido nihil nisi causas vindictae quaerebat, tantaque S. Episcopum molestia affecit, ut inde ad Bethleemi secessum abire coactus sit. Et regressus quidem est denuo Jerosolymam hortatu ac precibus monachorum, ut iterum Joannem de fide conveniret; sed cum vespere vix eo accessisset, compulsus inde est fugere sub mediam noctem, rursumque apud Hieronymum caeterosque solitarios divertit. Testatus tunc etiam est, valde se communionis cum Joanne aliisque partiariis ejus habitae, poenitere.

III. Hoc discordiarum turbine via muniebatur schismati Jerosolymitano. Cum enim ab Epiphanii, catholicis videlicet partibus staret Hieronymus, et qui magno numero monachi vitam cum ipso Bethleemi agebant: Ruffinus hanc avide occasionem in eum velitandi arripuit, quum se, suamque de Origene praeconceptam opinionem tueri Ecclesiae, cujus erat clero adscriptus, judicio licebat. Adhaesit itaque ille continuo Joanni, cui etiam videtur Origenistarum doctrinas propinasse, et causam pro dignitate atque auctoritate sedis, quam obtinebat, promovendam tradidisse. Neque hoc sane ignorabat Epiphanius, qui eum, ut diximus, cum primis convenerat, quique omne se punctum tulisse existimabat, si eum de temere suscepto Origenis patrocinio deterruisset. Notatum id quoque saepius Hieronymo, et libro praesertim illo contra Joannem, ubi hunc increpans querentem, sibi privatim ab Epiphanio ante concionem publicam non fuisse objectas Adamantii partes, de quibus palam deinde illum accusaverit: Ille, ait, objecisse se dicit; tu negas. Ille testes profert; tu non vis audire productos. Ille etiam commemorat, ALIUM esse conventum, tu pro utroque dissimulas. Et quis iste alius fuerit, non alium scilicet a Ruffino, explicat his lib. III. Apologiae, Ergo pollutus erit Epiphanius, qui tibi pacem dedit et in suo corde dolum servavit. Cur non illud verius sit, quod TE PRIMUM monuerit? Fuerat etiam Ruffinus ex his, qui Epiphanium in concione illa publica deriserunt: quod dudum laudato contra Joannem libro exprobrat S. Pater. Quando, inquit, contra Origenem in Ecclesia tua Papa Epiphanius loquebatur: quando sub illius nomine in vos jacula torquebantur, tu et Chorus tuus canino rictu, naribusque contractis scalpentes capita, delirum senem nutibus loquebamini, etc. Quae rursum ipsi Ruffino improperat lib. III. Apologiae. Simulque risum tenere non possum, quod a quodam prudente commonitus, in laudes Epiphanii personas. Hic est ille delirus senex, hic est Anthropomorphites, etc. Denique, ut gemina his alia pleraque praetermittamus, Ruffinus ipsemet sub finem Prologi in Apologiam Pamphili non partes se modo Joannis sequi, sed nec aliam tenere fidem jactat, quam quae Jerosolymitanae [Col. 0095] Ecclesiae ab illo praedicabatur. Haec, inquit, Jerosolymis in Ecclesia Dei a Sancto Sacerdote ejus Joanne praedicantur. Haec nos cum ipso et dicimus et tenemus.

IV. Atque haec tanta Hieronymi inimicorum conjunctio, quorum alterum irae impotentem efferebat gradus auctoritas, alterum offensae recens amicitiae suspicio, et quaesita vindictae opportunitas asperabat, vix dictu est, quas S. Doctori molestias crearit. Accessit tamen unde et jure in speciem quaeri de Epiphanio ac Hieronymo videri possent, aut saltem quo horum de recta fide postulationes eluderent, rixarumque causam omnem, et culpam in eos torquerent. Pauliniani, inquam, fratris Hieronymi, ordinatio ab Epiphanio facta, Joanne ad cujus ille hactenus paroetiam pertinuerat, inconsulto. Ita vero habuit se res. Jerosolymis abiens Epiphanius, imo aufugiens noctu, ob eas quas diximus causas, in Bethleemi se monasterio recepit. Multa ibi de turbis, quas Joannes concitarat, deque suspecta ejus communione conquestus, multos vicissim e monachis conquerentes audiit, quod Presbyterum non haberent, qui Sacris operaretur: et si res ferret, ut se ab Episcopi Jerosolymitani communione sejungerent, nemo unus apud se esset, qui Sacramenta conficeret. Enimvero Hieronymus, et Vincentius, ut alias notatum est, quamquam fuissent alter Antiochiae, alter Constantinopoli Presbyteratu initiati, numquam tamen adduci potuerunt propter reverentiam et humilitatem, ut officio illo fungerentur, ac Noster maxime, qui ordinem ea conditione susceperat. Dignabantur autem uno omnes ore Paulinianum, ex quo, si Presbyterum ordinari se aliquando sineret, plurimam universo monasterio utilitatem reditum iri affirmabant. Sed aut frustra tentatus, ut alias saepe, tunc ille est (nam et fuga se aliquando ab ejusmodi ordinatione subtraxit) aut opportunam certe magis occasionem aucupari Epiphanius in animo habuit. Anno igitur insequenti cum ex eodem monasterio quidam ad eum Episcopum agentem tunc, ut videtur, Eleutheropoli, legati fuissent, ut ei nescio quibus de causis satisfacerent, essetque inter eos Paulinianus, ille et hujus meritum, omnium monachorum testimonio sibi olim comprobatum, et necessitatem monasterii secum animo reputans, propositum sancti adolescentis, qua adhortationibus, quave imperiis expugnavit, eumque invitum ferme ac reluctantem primo Diaconum, et postquam ministravit, rursus Presbyterum ordinavit. Quod quidem non intra Jerosolymitanae ditionis fines praestare ausus est, sed in monasterio fratrum, et fratrum Peregrinorum, qui provinciae Joannis nihil deberent: in monasterio, inquam, quod Vetus appellabatur, inter Jerosolymam et proximam Eleutheropolim sito, exstructoque olim ab ipso Epiphanio. Nihilominus in eo se Joannes graviter offensum, laesaque paroetiae suae jura reputans, exarsit ira, multaque privatim et publice conquestus est, rem sese minitans apud omnes, et maxime Occidentales per litteras evulgaturum. Interim hanc praetexuit discordiarum [Col. 0096] ab Epiphanio, et Hieronymo causam, omnemque in eos transtulit querelarum invidiam. Ausus est etiam scribere ad Theophilum Alexandriae, quod antequam Paulinianus Presbyter fieret, numquam se Papa Epiphanius super Origenis errore convenerit. Quod rursum non sine stomacho refert Hieronymus Epistola ad eumdem Theophilum LXXXII. Antequam ordinaretur frater meus (Paulinianus), numquam dixit fuisse inter se et sanctum Papam Epiphanium de dogmatibus quaestionem. Et quae eum ratio compellebat, sicut ipse tandem scribit, inde inter populos disputare, unde nemo quaerebat? Nec laesa modo paroetiae suae jura, utcumque temere et falso, sed et Pauliniani aetatem nondum sacerdotio idoneam causabatur: quae duo S. Pater ita exsufflat: Fratrem meum causam dicit esse discordiae, hominem qui quiescit in monasterii cellula, et Clericatum non honorem interpretatur, sed onus. Quumque nos usque ad praesentem diem ficta pacis ostentione lactaverit, Occidentalium commovit aures, dicens eum adolescentulum et pene puerum in paraetia sua Bethleem Presbyterum constitutum. Si hoc verum est, cuncti Palaestini Episcopi non ignorant. Monasterium enim S. Patris Epiphanii, nomine Vetus dictum, in quo frater meus ordinatus est Presbyter, in Eleutheropolitano territorio, et non in Aeliensi situm est. Porro aetas ejus et Beatitudini tuae nota est, et cum ad tringinta annorum spatia jam pervenerit, puto eam in hoc non esse reprehendendam, quae juxta mysterium assumpti hominis in Christo perfecta est, etc. Denique ut haec possent objecta excusari, illud prae caeteris in crimen vocabat, quod promissis Epiphanius defuisset. Asserebat enim, se per sanctum Presbyterum et Abbatem Monachorum Gregorium mandasse illi, ne quemquam ordinaret; et ille hoc pollicitus sit dicens: Namquid juvenis sum, aut canones ignoro?

V. Haec ille Epiphanio crimina objiciebat quae hic diluere statim sategit miti Epistola, quae nunc inter Hieronymianas quinquagesima prima habetur. Et primum quidem, de laeso scilicet paroetiae Jerosolymitanae jure, iisdem ferme, quae modo ex Hieronymo deliberavimus verbis (unice enim vera responsio illa est) refutat. Alterum de Pauliniani nondum idonea ad Presbyteratum aetate prorsus negligit, quod nempe falsum constaret, jamque explosum videretur. Tertium vero his gravius, quo minime stetisse conventis dicebatur, ita sub jurejurandi obtestatione abs se removet. Audi, inquit, veritatem in sermone Dei, me hoc nec audisse, nec nosse, nec istius sermonis penitus recordari. Suspicatus autem sum, ne forsitan inter multa, quasi homo oblitus essem, et ob hanc causam sanctum Gregorium suscitatus sum, et Zenonem Presbyterum, qui cum eo est. E quibus Abbas Gregorius respondit, se hoc penitus ignorare. Zenon autem dixit, quia cum eis Presbyter Ruffinus nescio quae alia transitorie loqueretur, etiam hoc dixerit: Putasne aliquos ordinaturus est sanctus Episcopus? et hucusque stetisse sermonem. Ego autem Epiphanius nec audivi quidquam, nec respondi. Mulcet denique mitioribus verbis hominem rixandi avidum, seque ab eo appetitum [Col. 0097] demonstrat non ob impositum quidem Pauliniano Presbyterii characterem, sed ob reprehensum in eo studium Origenianorum dogmatum, a quibus denuo ut sibi caveat, sedulo hortatur. Te autem, ait, frater, liberet Deus, et sanctum populum Christi, qui tibi creditus est, et omnes fratres qui tecum sunt, et maxime Ruffinum Presbyterum ab haeresi Origenis, et aliis haeresibus, et perditione earum. Missa Epistola est per Clericum seu Lectorem: ipsamque authenticam in manu Ruffini venisse (quamquam ipse ignorare eam se aliquando simulaverit) S. Doctor libro III contra eumdem evicit. Et sane debuisset hujusmodi officium Jerosolymitani Antistitis animum recolligere, cumque Epiphanio, et Hieronymo qui ab ejus partibus stabat, pacem concordiamque reducere. Evenit tamen penitus e contrario. Summo illa cum plausu ab aliis praeter Joannem ejusque partiarios excepta est Epistola, ejusque exemplaria certatim Palaestinae rapiebantur vel ob Auctoris meritum, vel ob elegantiam sermonis. Id vero ipsum magis magisque animos Joannis exasperabat, qui laudes illas, gratiamque adversus Epiphanium in sui contumeliam transferebat. Illa per multorum ora volitabat, et mirabantur eam docti pariter, et indocti: ipse nodum in scirpo quaerere, captare rumusculos, tristitias et rixas inter fratres concitare, et queri suam haereseos nota doctrinam fidemque perstringi perquam injuriose, quae ab Orthodoxa veritate adeo non desciscerent, ut eam potius ab adversariorum, uti aiebat, rusticitate assererent ac vindicarent. Pejore loco res erat, quod in promptu illi esset, a quibus etiam poenas repeteret, et in quos iram effunderet expleretque. Hieronymum quam, cujus praesertim causa motus istos concitatos volebat, et qui sub ipso erant fratres, utpote doctrinis iisdem ac studiis imbutos.

VI. Sed nondum tamen communionis utrinque abrupta societas erat, quam certe Epiphanium ad id usque temporis custodisse, tota illa Epistola prodit, ubi vel se in Joannem habuisse caritatem, quam is studiose diruptum iret, vel pro ipso in publicis precibus se orare solitum, declarat. Produnt etiam illa multo luculentius, quibus eumdem Joannem monet, ut ab Origene recedat, in quo sin minus sibi obsequens fuerit, minitantur velut pedem oculum ac manum, quae scandalo sint, juxta Evangelii praeceptum, abs se abcissum iri. Et vos, inquit, sive oculi vestri, sive pedes fueritis, similia sustinebitis. Neque enim sustinuistis, dixti, aut sustinetis, sed sustinebitis, ut nondum ab ejus se communione separasse significet, cum haec scriberet. Quod si nondum ipse se, multo minus monachos Bethleemitas ab Episcopi sui caritate sejungi tunc voluisse, putandus est. Quin potius apparet ex Hieronymi contra Joannem libro, litteras ad eos dedisse, quibus monebat, ut in ejus, quoad fieri poterat, communione perstarent. Sed utique aliquanto post, cum neque Epistolae suae responsum Joannes faceret, neque revocari ad meliorem frugem posse videretur, imo vero majores in dies turbas concitaret, obfirmaretque in Origene patrocinando [Col. 0098] animum, auctor illis fuit, ne temere imposterum cum illo communicarent, ac nisi prius de fide satisfaceret, ab ejus communione omnino abstinerent. Cum igitur dare ille fidei satisfactionem nollet, secessionem ab eo fecerunt, Epiphanio auctore, et Hieronymo, ut nihil dissimulem, duce. Enimvero cum fidei negotium agebatur, nullum hic volebat esse dissimulationi locum; ipse autem nequaquam impetrare abs se ipso poterat, ut cum haeretico, aut qui ejus labis suspicione laboraret, sinceram in Christo pacem concordiamque haberet.

VII. Tunc vero vix dictus est, quantam Joannes illi apud omnes virulentis obtrectationibus invidiam, et quas asseclis ejus molestias crearit. Calumniatus continuo est, quod Ecclesiam Dei scinderent, atque, proprium sibi facerent principatum: duriterque adeo habuit, ut etiam pro sacrilegis traduceret, atque ab omni rerum sacrarum usu, atque ipso Bethleemiticae ecclesiae ingressu prohiberet. Quaedam quae molitus est illis, aut reapse intulit mala, refert ipse obiter S. Pater sub finem libri, quem contra ipsum ad Pammachium scripsit, et quae praestat ab ipso audire: An non tu potius scindis Ecclesiam, qui praecepisti Bethleem Presbyteris tuis, ne Competentibus nostris in Pascha Baptismum traderent, quos nos Diospolim ad Confessorem et Episcopum misimus Dionysium baptizandos? Ecclesiam scindere dicimur, qui extra cellulas nostras locum Ecclesiae non habemus? An non tu scindis Ecclesiam, qui mandas Clericis tuis, ut si quis Paulinianum ab Epiphanio Episcopo consecratum Presbyterum dixerit, Ecclesiam prohibeatur intrare? Ex quo tempore usque in praesentem diem videmus tantum specum Domini, et haereticis intrantibus, procul positi suspiramus. Nosne sumus qui Ecclesiam scindimus, an ille qui vivis habitaculum, mortuis sepulcrum negat? qui fratrum exsilia postulat? Quis potentissimam illam feram totius orbis cervicibus imminentem, contra nostras cervices specialiter incitavit? quis ossa Sanctorum, et innoxios cineres hucusque verberari ab imbribus sinit? De exilio, quo ait, sibi et fratribus procurando, Joannem laborasse, rursus ad eumdem Theophilum loquitur Epistola LXXXII. Nuper, inquiens, nobis postulavit, et impetravit exsilium, atque utinam implere, potuisset, ut sicut illi voluntas imputatur pro opere: ita et nos non solum voluntate, sed et effectu coronam haberemus exsilii. Feram autem illam, quam vocat potentissimam, videri diximus Ruffinum Arcadii tutorem, illum perduellem, qui Gothorum ducem Alaricum contra Arcadium arcessivit, ut ejus ipse imperium occuparet. Quod item verosimilius ex eo fit quod addidit, non potuisse Joannem implere quod volebat: repulso enim Alarico, trucidatus est Ruffinus sub anni 395 finem, ejusque adeo Rescriptum de Hieronymo in exsilium deportando, nihili fuit.

VII. Haec movit feritatis ac duritiei exempla in Joannis efferato animo, multaque Origenismi lue infecto, nata ad deducendum ab errore hominem, et gratiam cum ipso reconciliandam Epiphanii Epistola. Sed et accidit ex Hieronymi parte paulo post quam [Col. 0099] illa ad vulgi manus devenit, ut graviorum ferme rixarum semina jacerentur, quae post ferme annum et sex menses, ut suis locis dicemus, efferbuerunt. Placet vero quod in more positum habemus, ipsiusmet S. Patris verbis hanc quoque rem loqui. Erat, inquit, in Monasterio nostro vir apud suos haud ignobilis Eusebius Cremonensis, qui cum haec (Epiphanii) Epistola per multorum ora volitaret, et mirarentur eam pro doctrina, et puritate sermonis, docti pariter et indocti, coepit a me obnixe petere, ut sibi eam in Latinum verterem, et propter intelligendi facilitatem apertius explicarem: Graeci enim eloquii penitus ignarus erat. Feci quod voluit, accitoque Notario, raptim celeriterque diclavi, ex latere in pagina breviter adnotans, quem intrinsecus sensum singula capitula continerent; si quidem et hoc, ut sibi soli facerem, oppido flagitarat. Postulavique ab eo mutuo, ut domi haberet exemplar, nec facile in vulgus proderet. Res ita anno et sex mensibus transiit, donec supradicta interpretatio de scriniis ejus novo praestigio Jerosolymam commigravit. Nam pecunia, ut perspicue intelligi datur, vel gratuita malitia, ut incassum corruptor nititur persuadere, compilatis chartis ejus et sumptibus, Judas factus est proditor, deditque adversariis latrandi contra me occasionem, ut inter imperitos concionentur, me falsarium, me verbum non expressise de verbo, pro honorabili dixisse carissimum, et maligna interpretatione, quod nefas dictu sit, αἶδεσιμώτατον πἀππαν, noluisse transferre. Concitaverat autem has turbas omnes Ruffinus, cujus erat eo infensior animus, atque inimicitia, quod in aciem procedere minime ausus, clam ad scorpii, ut abs Hieronymo vocatur, instar feriebat, aliisque rixandi ansas, atque arma suppeditabat.

Atque ejus quidem novo praestigio imputat S. Pater, quod de scriniis Eusebii Jerosolymam commigravit illa Epistola, et ad ipsius manus, aliorumque hostium suorum venit. Aperte, etiam culpam monachi, ad furtum perpetrandum sollicitati, in eum regerit, Ista est, inquiens, Epistola quam de cubiculo fratris Eusebii nummis aureis produxisti. Quamquam sunt quibus verosimilius videtur, fuisse gratuita malitia furtum illud admissum, quandoquidem pseudomonachus non chartis modo, sed etiam sumptibus improbas manus dicitur injecisse: neque par sane sit credere, fuisse illum pretio conductum, ut aliud quam chartas de scriniis Eusebii auferret. Nihilosecius cum haud satis constet, quid sibi eo loci velit sumptus vocabulum, ac possit de ejusmodi aliis chartis aut rebus accipi, in quas Eusebius impensas egerit, levior illa videtur excusatio, quam quae purgare Ruffinum, callidum sane, et magnarum virium adversarium possit. Quin ipse etiam videtur alibi apud Hieronymum, ejus corruptorem se monachi, tantum non inficiari: Et audet quidam ex iis (utique Ruffinus) adducto supercilio, et concrepantibus digitis eructare et dicere: quid enim si redemit, si sollicitavit? Fecit quod sibi profuit. Quem Hieronymus insectari pergit, Mira, inquiens, sceleris defensio, quasi non et latrones, et fures, et piratae faciant quod sibi prodest. Certe Annas et Caiphas seducentes [Col. 0100] infelicem Judam, fecerunt quod sibi utile existimabant. Urget idipsum lib. III. Apologiae, ubi ejus artibus ac dolis imputat, clam fuisse codicem quemdam Bethleemi in cubiculis S. Fabiolae senioris et Oceani, utroque inscio, collocatum, Quis, inquiens, Bethleem de cubiculo fratris Eusebii furatus est Epistolam laudatricem tuam? cujus artificio, et a cujus ministris in sanctae Fabiolae hospitio, et viri Christiani et prudentis Oceani, inventus est codex, quem illi numquam viderant? An idcirco te existimes innocentem, si quidquid tuum est in alios conferas? Existimo quaedam etiam de illa Epistola, quae facile in calumniam trahi possent, Ruffino pridem suboluisse: quamobrem scelestum monachum ad compilanda Eusebii scrinia sollicitaverit. Re enim vera cum in suas denique manus ea venit, tot illos triumphos egit, et clamores excitavit, perinde ac rem diu multumque expetitam, tandem esset consecutus. Nullus tum finis insultandi liberius in Hieronymi caput, ac debacchandi, ejusque non tam imperitiae carpendae, quam fidei, quippe qui aliis atque in Graeco erant, sententiis ac verbis Epistolam illam in Latinum transtulisset.

Neque porro nostrarum est partium heic loci, ferre de illa interpretatione judicium, et causam S. Doctoris adversus aemulorum impugnationes tueri. Quin fateri potius non decet, siquidem αἶδεσιμώτατον πὰππαν Joannem honoris gratia Epiphanius compellavit, male hanc reverentiae significationem fuisse ab illo aut penitus praetermissam, aut dilutiore alia quapiam formula imminutam. Maxime vero ob eam rerum conditionem ac temporis, cum, ingravescentibus utrinque animorum motibus atque odiis, quod casu atque aliud agens in illius observantiam peccasset, vix poterat, aut ne vix quidem oscitantiae tribui. Ultro etiam dederim, eam interpretationem vitiis nec levissimis sane, nec paucis laborare, siquidem expendenda res est a Graecis quae supersunt verbis, et a quibus initium ducebat Epiphanii Epistola, Ἔδει γὰρ ἡμᾶς, ἀγαπητὲ, μὴ τῇ οἵησει τῶν κλἡρων φέρεθαι γὰρ, quae sic ab Hieronymo reddita sunt, Oportebat nos, dilectissime, Clericatus honore non abuti in superbiam. Neque enim jure primum illud γἀρ praetermissum est, nec recte redditum ἀγαπητὲ dilectissime pro dilecte, tum additum honore, quod minime in Graeco habetur, denique abuti in superbiam pro eo quod est οἵησει φέρεσθαι, alienum fortasse adhuc magis videatur. Alia ejusmodi cursim dictatae interpretationis vitia facile adducar in reliquo contextu occurrisse, ut credam: absit tamen, ut hinc putem merito S. Interpretem Ruffino poenas dedisse, Mitto quod nullum in his sensus dispendium est, tametsi longius interdum phrases et verba abludunt. Una illa Hieronymum ratio excusat, totamque ejus causam validissimo praesidio munit, quod in privatos amici usus, et intra domesticos parietes perpetuo detinendam interpretationem illam adornarit, nihil aliud sollicitus, quam ut ab ignaro Graeci sermonis alumno, mens sensusque Auctoris apertius intelligeretur. Ad hunc tueri se modum satis ipse habet Epist. LVII. Volo in chartulis [Col. 0101] meis quaslibet ineptias scribere, commentari de Scripturis, remordere laedentes, digerere stomachum, in locis me exercere communibus, et quasi limatas ad pugnandum sagittas reponere: quamdiu non profero cogitata, maledicta, non crimina sunt; imo ne maledicta quidem, quae aures publicae nesciant. Tu corrumpas servulos, sollicites clientes, et ut in fabulis legimus auro ad Danaem penetres, dissimulatoque quod feceris, me falsarium voces: quum multo pejus crimen accusando in te confitearis, quam in me arguis. Caeterum neque illa inepta versio habita est, neque aliis bene multis bonae interpretationis laudibus caruit. Scimus etiam ab Alvaro saeculi IX. Scriptore non contemnendo laudari in S. Eulogii Vita, ut alios magno numero secutis maxime temporibus praetereamus.

VII. Sed et commode in rem litterariam ac nostram cessit, quod illa concertatione provocatus S. Pater, ut calumnias adversariorum retunderet, suamque in Graecis maxime Scriptoribus Latine explicandis rationem comprobaret, novam ad Pammachium Epistolam adornavit, de optimo genere interpretandi, in qua tam veterum omnium eruditorum, quam sacrae Scripturae Interpretum testimoniis atque exemplis docet, quodnam sit optimum ejus artificii genus, illud scilicet esse ostendens, quo sensus e sensu, non verbum e verbo transfertur. Alii, inquit, syllabas aucupentur et literas, tu quaere sententias. Locum tenet haec in nostra recensione LVII. et cui proprie sit hujusce anni, in cujus historia versamur, 395, parti adscribenda, satis abunde in Chronologicis ad eam notis demonstratum est. Reliqua nos quae ad Vitam S. Doctoris pertinent, persequamur.

I. Ingravescentes quotidie magis Joannem inter atque Epiphanium, sive illos qui ab alterutrius partibus stabant, animorum motus compescere studuit Archelaus Comes, quem ornat Hieronymus disertissimi et Christianissimi viri laudibus ( Lib. contr. Jo. ). Hoc intercedente pacis sequestro, quoniam violatae fidei suspicio discordias pepererat, constitutum est, ut a fidei professione via ad concordiam muniretur. Postulatum est, inquit S. Pater, ut futurae concordiae fides jaceret fundamenta. Condicto, in quem pars utraque locum conveniret, pollicitus ipse etiam est Joannes, esse se venturum. Instabant dies Paschae: frequens Monachorum turba convenerat: ille unus exspectabatur in loco: et quid faceret nesciebat: verba [Col. 0102] sunt Hieronymi, cujus vestigia accurate persequimur. Repente mandavit, aegrotare nescio quam: illo die se non posse venire. Ludione, subjungit Hieronymus, an Episcopus haec loquitur? Pone verum esse quod dicis, propter unius mulierculae delicias, ne te absente doleat caput, fastidium sustineat, stomacho perfrigescat, Ecclesiae causam negligis? tot virorum et Christianorum et Monachorum contemnis praestantiam? Noluimus occasionem dare: videbamus enim stropham dilationis tuae, injuriam patientia vicimus. Rescribit Archelaus: monet altero et tertio die manere, si vellet venire. At ille occupatus (muliercula enim vomere non cessavit) dum nauseam evasisset, nostri penitus oblitus est. Monenti nimirum Archelao, et ad paciscendum pluries invitanti, eadem continuo usus excusatione, minime paruit.

II. Post duos menses tandem exspectatus venit Isidorus (Ibid.) , celebris ille Presbyter Alexandrinus et Monachus, legatus ad Joannem atque alios a Theophilo Alexandrino Episcopo missus cum literis, quibus contentiones illas sedare, adversosque invicem in gratiam animos reducere tentabat. Sive enim censeret ille officii hoc sui esse, pro sedis quam obtinebat fastigio: sive, quod abs Hieronymo proditum est, Joannis precibus et querelis excitatus, ut his se concertationibus opponeret, arbitrum se inter utramque partem dedit. Verum idem ipse ea tempestate Origeni favebat, quippe qui totus adversus Anthropomorphitas, Origeniano dogmati oppositos, ferebatur. Auctor quoque est Palladius in Vita Chrysostomi, scriptas ab eo litteras fuisse ad Siricium Romam, quibus Epiphanium tamquam haereticum atque auctorem schismatis, ob Pauliniani videlicet ordinationem, traducebat. Ad haec erat ipse cum Joanne et Ruffino, discipulo olim suo, junctus amicitia, eorumque opinione jamdudum occupatus. Quare istud inter caetera jure expostulat S. Pater, quod Joannes ad Alexandrinum Episcopum, ad quem nihil de Palaestina pertinebat, potius quam ad Caesariensem, cui suberat tamquam metropolitae, et cui, ait, spreta communione tua, communicare nos noveras (Ibid.) , vel ad Antiochenum totius Orientis Patriarcham, litteras suas direxisset. Sed novi, subdit, cur Caesariam, cur Antiochiam nolueris mittere. Sciebas quid fugeres, quid vitares. Maluisti OCCUPATIS auribus molestiam facere, quam debitum metropolitano tuo honorem reddere. Nec hoc dico, quod praeter AMICITIAS, quae suspicionem generant, quidquam in legatione reprehendam. Denique fuerat etiam a Ruffino saepe in Hieronymum instigatus, quod hic Paulum quemdam incertae sedis in Aegypto Episcopum, ejectum a Theophilo, in suo Monasterio recepisset, et, ut aemulus ille blaterabat, summo nisu, et omnibus studiis defenderet, etque auctor esset, ut per Imperiale Rescriptum reciperet sacerdotium, quod Episcopali judicio amiserat. Quae ita quidem ille exaggerabat, vertebatque in Theophili contumeliam, ut etiam ejusdem ad Hieronymum epistolas, ne redderentur, aliquando prohibuerit. Meae autem, reponit S. Pater [Col. 0103] lib. III. Apologiae, communionis, et Papae Theophili nullum alium testem vocabo, nisi ipsum, quem a me LAESUM simulas: cujus Epistolas ad me semper datas, etiam eo tempore non ignoras, quo mihi eas reddi PROHIBEBAS, et quotidie missis tabellariis inimicum ejus amicum nostrum et familiarissimum jactitabas, et ea quae nunc impudenter scribis, mentiebaris, ut illius contra nos odia concitares, et injuriae dolor, fidei fieret oppressio.

III. Hujus erat ingenii Theophilus, sicque tunc temporis animatus, caetera pietatis juxta atque eruditionis laudibus maxime insignis. Isidorus autem ille, quem ad Joannem adlegaverat, et cujus volebat opera incensos animos delinire, merus erat Origenista, Joannis et Ruffini partibus impense addictus, turbandis denique rebus, quam componendis aptior. Ante tres menses quam Jerosolymam accederet, litteras dedit, quae portantis errore (sive ut Vastelius legendum autumat in Vindiciis portantes terrorem, neque enim satis placet portantes errorem [Lib. cont. Joan.] , quod libri quidem omnes habent) Vincentio Presbytero redditae sunt, quibus cohortabatur ducem exercitus sui, ut super petram fidei (hoc quippe nomine Origenismum donabat) stabili persisteret gradu, nec Hieronymi, ejusque sectatorum minis terretur: pollicitus, etiam antequam legationis esset ulla suspicio, affuturum se propediem ad cuneos adversariorum proterendos. Quomodo (aiebat) fumus in aere dissolvitur, et cera ad viciniam ignis liquescit: ita dissipabuntur qui semper Ecclesiasticae fidei resistentes, nunc per homines simplices (puta Monachos) eamdem fidem inquietare conantur. Et designari quidem per ducem exercitus Ruffinum, ex his manifesto liquet, quae eadem fere verba in eum profert Hieronymus lib. III. Apologiae ubi de illis Isidori litteris, Ne irascatur, inquit, is tibi, qui contra Papam Epiphanium ad te Epistolas dirigens, hortabatur, ut permaneres in fidei veritate, et non mutares ullo terrore sententiam: quae Epistola holographa tenetur ab his, ad quos perlata est, nimirum a Vincentio Presbytero. Ad hunc itaque modum animatus venit egregius iste pacis sequester: Joannem ejusque asseclas adit, legationemque suam renuntiat. Adit etiam Theophili nomine iterum ac tertio Hieronymum, sed commissas sibi ad hunc literas reddere nunquam voluit. Quumque diceret S. Pater, Si legatus es, redde legationis Epistolas: si Epistolas non habes, quomodo legatum te probabis? Respondit se habere quidem literas: adjuratum tamen ab Jerosolymorum Episcopo, ne eas redderet (Ibid.) . Ita studiosum se Joannis manifesto prodens, spem pacis omnem peremit, reque infecta discessit. Discedenti Joannes Apologiam pro sua causa ad Theophilum deferendam dedit: cui concinnandae operam ipse suam Isidorus contulerat, ut idem esset, quemadmodum Hieronymus exprobat, et dictator et bajulus literarum (Ibid.) . Has deinde litteras idem Jerosolymorum Episcopus quaquaversum misit, utque per totum orbem diffunderentur, praesertim vero ut Occidentalium Sacerdotum aures [Col. 0104] commoveret, summo studio egit. In illis appetitum se ab Epiphanio per summam injuriam, minime vero ob violatam ulla ex parte Origenianis dogmatibus fidem, ex eo potissimum declarabat, quod suam ille communionem nunquam refugerat. Proinde Hieronymum, totque cum eo Monachorum choros, quasi factiosos homines, atque hostes publicos traducebat.

IV. Nec sane res male ex Joannis sententia successit, occupatus siquidem hisce ejus literis, atque Isidori insusurrationibus Theophili animus aegre ferre visus est, Hieronymum pacis conditiones, ad quas illum per legatum suum invitaverat, respuisse. Diu igitur multumque fuit, quum nullas ad eum literas dedit, neque ab illo scriptas ad se ullo responso dignatus est. Sed numquam tamen ab officiis cessavit S. Pater, et subiratum contra se malis adversariorum instigationibus virum caetera eximiis virtutibus praeditum, suique antea studiosum delinire, et qua voce, qua scriptis interpellare nunquam destitit. Tandem et vicit crebris officiis hominem, qui diuturnum silentium rupit, et subamaras quidem, sed literas tamen ad S. Doctorem dedit. In his eum primo de sacrorum Canonum observantia monet, quod nimirum Episcopo suo Jerosolymitano non obsequeretur, eique communicaret, et fratrem Paulinianum rite ordinatum contenderet. Queri deinde videtur, quod Origeniano nomini, ejusque ingenii amatoribus usque adeo infensum se gereret, ubi nullum Fidei dispendium esset. Haec nos excepimus querimoniae potius, quam amicitiarum et benevolentiae signa ex ipsiusmet S. Patris responsione ad Theophilum, quae locum in recensione nostra Epistolarum tenet LXIII. et quam huc referre operae pretium est. Meminit, inquit, Beatitudo tua, quod eo tempore, quo nobiscum tacebas, numquam ab officiis meus sermo cessaverit: nec consideraverim quid tu pro dispensatione tunc faceres, sed quid me facere conveniret. Et nunc sumptis Dignationis tuae Epistolis, fructum aliquem cepisse me video Evangelicae lectionis. Et paulo post, Quod de Canonibus Ecclesiasticis mones, gratias agimus: quem enim diligit Dominus corripit, et flagellat omnem filium, quem recipit. Sed tamen scito nobis nihil esse antiquius, quam Christi jura servare, nec Patrum transferre terminos, semperque meminisse, Romanam fidem, Apostolico ore laudatam, cujus se esse participem Alexandrina Ecclesia gloriatur. Denique: Super nefaria haeresi (Origeniana utique) quod multam patientiam geris, et putas Ecclesiae visceribus incubantes tua posse corrigi lenitate, multis Sanctis displicet, ne dum paucorum poenitentiam praestolaris, nutrias audaciam perditorum, et factio robustior fiat. Haec data est Epistola anno circiter 397; hoc nimirum spatio temporis, in cujus describenda historia versamur, ut satis manifesto in Chronologicis ad eam Notis ostendimus.

IV. Sed et alia paulo ante, ab anno scilicet 395. mediis in altercationibus scripsit S. Pater, quae heic in unum recensere historiae series atque ordo jubet. Priore loco venit Epistola ad Marcellam numero [Col. 0105] praenotata LIX. qua sanctae feminae respondet quaerenti inter caetera, quid illud sit, quod per transitum in ejus Opusculis legisse dicebat: quod Agni, qui stant a dextris, et haedi qui stant a sinistris, Christiani essent atque Gentiles, et non potius boni et mali. Respondet autem, hoc se scripsisse aliquando, minime quidem recordari: quantum tamen dictanti subito memoriae occurrit, secundo contra Jovinianum volumine ab se nescio quid simile disputatum. Conjecimus adeo nos S. Patris Epistolam (quando propiora ad verum argumenta non suppetebant) post aliquot annos, duos puta, aut tres ab exaratis contra Jovinianum libris, nam neque alia, quam quae in Praefatione Commentariorum in Jonam memorantur, et ab anno 392 ad 395 elucubrata sunt, videtur Marcella prae oculis tunc habuisse: neque Hieronymus ita recens vulgatos abs se contra Jovinianum libros significat, ut rem animo repetenti, ille demum locus occurreret. Per idem tempus, sive ipso 395 exeunte anno, subito febri correptus eximius ille Altiniensis Ecclesiae decor, in quo uno Clericalis vitae ornamenta omnia reposita videbantur, Nepotianus diem obiit. Erat illi jam inde a puero, ut saepius narratum superius est, Hieronymus omni voluntate addictissimus, accedente ad caeteras Sancti adolescentis laudes, quae amorem ab invitis extorquerent, vetere avunculi ejus Heliodori cum S. Doctore amicitia, quae causas benevolentiae conduplicaret. Denique cum ipse, luctante anima, supremas jam voces emitteret, apprehensa avunculi manu necessitudinis cum Hieronymo recordatus, hanc, inquit, tunicam qua utebar in ministerio Christi, mitte dilectissimo mihi, aetate patri, fratri collegio, et quidquid a te nepoti debebatur affectus, in illum transfer, quem mecum pariter diligebas. Atque in talia verba defecit, avunculi manum, mei (Hieronymi) recordatione contrectans. Itaque illo ad superos translato, non potuit S. Pater quin vicem suam, et amici Heliodori doleret, seque et illum, quoad ejus fieri poterat, consolaturus, in defuncti laudibus celebrandis tantisper acquiesceret. Arripuit itaque stylum, et LX. in nostra recensione Epistolam ad Heliodorum scripsit, quae ut in Chronologicis ad eam Notis, ita debet initio anni 396, initio adfigi, ut neque ulterius differri, quod passim docti homines faciunt, neque rursus praeponi jure possit. Argumenta quibus id evicisse nobis videmur, recolenda omnino, atque huc transferenda sunt, ne iisdem repetendis longiores aequo simus, et filum abrumpere necesse sit historiae quam teximus.

V. Ab hac panegyrica, ut ita dicam, Epistola ad Commentarium adornandum in Jonam se contulit S. Pater, quod opus intra anni 396 fines conjicimus, licet subsequentis initia attigisse, et nobis ipsis persuasum aliquando fuerit, et quas S. ipse Pater rationes init in Prologo, indicare videantur. Triennium, inquit, circiter fluxit, postquam quinque Prophetas interpretatus sum, Michaeam, Naum, Abacuc, Sophoniam, Aggaeum; et alio opere detentus non potui implere [Col. 0106] quod coeperam: scripsi enim librum de Illustribus Viris, et adversum Jovinianum duo volumina, Apologeticum quoque, et de Optimo genere interpretandi ad Pammachium, et ad Nepotianum, vel de Nepotiano duos libros, et alia quae enumerare longum est. Scilicet Nepotiani Epitaphium, qui liber sive Epistola verbis de Nepotiano indicatur, et quem nos anni 396 initio affigendum diximus, ut neque ulterius differri, neque rursus praeponi ullo modo possit. Adeo cum a priorum quinque Prophetarum interpretatione, ipsoque libro de Viris Illustribus, ad hujus Epitaphii elucubrationem (quod est ab exacto ut multum anno 392 ad 396) plus quam triennii spatium intercedat, idque per Hieronymum putare liceat, qui circiter ad verbio usus est: haud tamen licet ad subsequentem usque septimum supra trecentesimum nonagesimum excurrere, ut satis sibi illa temporis notatio constet. Aliter jam non triennium dicere S. Pater debuisset, sed quadriennium: in quam lectionem qui locum ejus sollicitare ausus est vir cetera doctissimus, temere et contra librorum omnium fidem egit, ut suo nos loco ostendimus. Hoc igitur, quanto quidem serius licet, hoc tamen anno, post circiter triennio interceptos in minores Prophetas Commentarios, Pammachii precibus superatus ad Jonam explicandum se contulit.

Facile etiam eidem Pammachio, sibi cum primis conjunctissimo, opus inscripsit: tametsi in editis libris, et quibus contigit ad hanc diem uti mss. minime ille quidem, sed Cromatius Papa venerabilis in Praefatione compellatur. Diximus hac nos de re in Notis ad eum locum: nunc aliud, nec sane praeter verisimilitudinem, in mentem venit. Fuerit olim in aliquo exemplari scriptum Chromati, pro quo monuerit Antiquarius ad libri oram Pammachi restituendum: alius qui exemplar illud sibi describendum sumpsit, literas, mentemque ejus, qui emendaverat, non assequutus, putarit ibi compendiariis notis non Pammachi (quandoquidem Chromatius in textu legebatur) sed Papa Venerabilis significari, quod et hujus propria honoris significatio est, et similitudinem litterarum quamdam habet, atque haec adeo verba pro nomine illo intruserit. Ut ut habuerit se res, certe hunc a se fuisse Pammachio inscriptum Commentarium, asserere ipse alibi Sanctus Pater videtur, ubi ipsum alloquens amicum suum, Tertio, inquit, post longi temporis silentium Abdiam et Jonam tibi imperanti edisserui (Praef. lib. III. in Amos) . Sed et pluribus hic locus difficultatibus obnoxius est, et ut saepe alias diximus, et dicturi infra sumus, commodo opus habet interprete: aut tota isthaec de Commentario in Jonam historia, depravatis alicubi interpolatorum fraude testimoniis, componi nequit. Caeterum insignis in rem nostram locus est in caput II. ex quo adhuc Origenismi factionibus agitatam Jerosolymitanam Ecclesiam, cum ea scriberet Sanctus Pater de corruptione et incorruptione corporum, liquet. Hoc, inquit illi (Origenistae) ad Occasionem suae ducunt haereseos, ut sub persona Christi mentiantur Antichristum, [Col. 0107] Ecclesias teneant, ut ventrem pinguissimum nutriant, et carnaliter viventes, contra carnem disputent. Joannes scilicet, ejusque asseclae Origenis defensores, neque enim alium quam Episcopum denotant verba ut Ecclesias teneant, quemadmodum erroribus irretitos Origenianis illa contra carnem disputent; scitum est enim, quod cum corporum resurrectionem fateri cogerentur, carnem nominare refugiebant. Hieronymus contra Joannem, ad decipiendas aures ignorantium novies corpus, et ne semel quidem carnem nominas. Denique Ruffinum propius illa perstringunt, ut ventrem pinguissimum nutriant, quem saepius alibi Sanctus Pater, pinguem et nitidum et bene curata cute hominem ridet.

VI. Acuit quoque stylum per haec tempora Hieronymus in Vigilantium, qui cum ante ferme biennium apud eum fuisset in Palaestina, Paulini ut videtur litteris commendatus, sibi ipse defuit, nullumque ex illo contubernio atque exemplis monachorum fructum percepit: unde et ipso quo advenerat, vel subsequenti proxime anno ejus pertaesus vitae discessit. Fuerat hic subdolae mentis homo natione Gallus (Baronius Hispanum putat) Sulpitii Severi ad Paulinum Nolanum, et Paulini ad Hieronymum litterarum portitor, atque horum fortasse testimoniis inflatus, aliis fucum fecerat, et ad Presbyteratus quoque gradum evectus est. Cum Bethleemi apud S. Doctorem diversaretur, Ruffino, ut creditur, aures accommodavit, eoque auctore Hieronymum despectui habuisse in eo dicitur, quod et legere palam Origenis libros, et sequi errores auderet. Cui S. Doctor licet multis satisfacere contendisset, haud tamen persuasit, sive edomare effrenem ejus ingenii licentiam valuit: quin potius ab ipso per summam injuriam haereseos accusatus est, in eamque pertractus criminationem et calumniam amicus ejus Oceanus, qui Roma tunc temporis se transtulerat in Palaestinam. Neque magis acquievit ille testimonio Presbyterorum Vincentii et Pauliniani (qui tunc forte e Cypro Hieronymum fratrem inviserat) neque demum Eusebii Cremonensis pro recta S. Patris fide judicium est veritus. Recepit tamen se tandem aliquando, et facti poenitens, veniam abs Hieronymo petiit, eidemque de Resurrectione, deque carnis veritate verba facienti, manibus et voce applausit. Ita sive ex animo reconciliatus, sive reconciliationem simulans, decessit e Palaestina: cujus discessus causam satius duxit Hieronymus ad Paulinum de illo scribens, quem sibi commendaverat, silentio praeterire, quam dicere. Cur, inquit, Vigilantius tam cito a nobis profectus sit, et nos reliquerit, non possum dicere, ne laedere quempiam videar: tamen quasi praetereuntem et festinantem paululum retinui etc. Regressus autem in Occidentem, atque hanc proprie Italiae partem ac regionem pertransiens, inter Adriae fluctus, Cottiique Regis Alpes, denuo Hieronymum ejusque amicos reprehendere, et tamquam haereticos traducere occoepit, quin etiam in patriam redux lacessere scriptis S. Doctorem, et voluminibus suis obruere non dubitavit. Suarum proinde partium esse existimavit [Col. 0108] Sanctus Pater, quamquam non is esset Vigilantius, qui responsum mereretur, purgare obtrectatoris impudentissimi accusationes et calumnias: de ditque ad eum Epistolam in recensione nostra LXI qua et singulas ejus malignas postulationes refellit, et ut aliquando vero ex animo resipiscat, et poenitentiam agat, hortatur. Scripsisse autem eam circa anni 396 finem vel subsequentis initia, ex hactenus dictis liquet; jam enim redierat Vigilantius in Occidentem, et S. Doctoris cum in itinere, tum in patria famam atterebat; decesserat vero e Palaestina sive Bethleemi monasterio, cum degeret ibi adhuc Vincentius, quem anno 397, nisi si etiam mavis circa praecedentis finem, certe quidem multo tempore ante Ruffinum Romam venisse, ex Apologiae libro tertio discimus.

VII. Ejusdem est temporis, ut et ferme argumenti, quam dedit S. Pater LXII. in recensione nostra Epistolam ad Tranquillinum, qui ab eo petierat de librorum Origenis lectione, utrum vitanda illa penitus esset, ut Faustinus nescio quis contendebat, an, quod alii passim existimabant, permittenda ex parte. Cui S. Pater, qui sententiam hancce alteram praeferre nequaquam dubitat, asserens eos, qui in amorem Origenis nimium, vel in odium stomachi sui pravitate ducuntur, maledicto Prophetico subjacere, Vae his qui dicunt bonum malum, et malum bonum: auctor est tamen, ut in ejus auctoris scriptionibus cautus incedat, approbatis melioribus, sequioribus rejectis. Elucet hinc vero satis aperte temporis nota; jam enim ex Oriente invidia nominis Origeniani Occidentem pervaserat, ibique inter variorum studia, turbas ciere jam coeperat: quae sane non alium quam 396 annum aut subsequentis initia designant.

VIII. Sed fit eadem multo etiam clarior ex Oceani, Romae tunc degentis, mentione, quam ingerit in eadem Epistola S. Pater, et qua notatu non indigna eorum temporum memoria continetur. Succurrat igitur menti quod diximus paulo ante, fuisse Oceanum superiore proxime anno Jerosolymis, sive in Bethleemi monasterio, ubi praesens a Vigilantio, qui pariter ibi tunc agebat, haereseos accusatus est. Post aliquod spatium temporis, eodem tamen anno ad finem properante, dum in utramque partem de Origeniana doctrina contenditur, subita Barbarorum irruptio plures Romani imperii provincias, hasque inter Palaestinam aut depopulata est, aut certe cladis proximitate perterruit. Ecce tibi (inquit, Sanctus Pater Epistola ad Heliodorum LX.) anno praeterito (scilicet 395) ex ultimis Caucasi rupibus immissi in nos, non jam Arabiae, sed Septentrionis lupi, tantas brevi provincias percurrerunt. Quot monasteria capta? quantae fluviorum aquae humano cruore mutatae sunt? Obsessa Antiochia, et urbes reliquae, quas Halis, Cydnus, Orontes, Euphratesque praeter fluunt. Tracti greges captivorum: Arabia, Phoenice, Palaestina, Aegyptus timore captivae. Vixdum haec scripserat, cum ipsa sibi ob oculos Palaestina, Barbarorum coruscare gladios suisque imminere cervicibus sensit. Hunnorum (inquit Epist. LXXVII.) examina [Col. 0109] pernicibus equis huc illucque volitantia, coedis pariter ac terroris cuncta complebant . . . Insperati ubique aderant, et famam celeritate vincentes, non religioni, non dignitatibus, non aetati parcebant, non vagientis miserebantur infantiae . . . Consonus inter omnes rumor, petere eos Jerosolymam, et ob nimiam auri cupiditatem ad hanc urbem percurrere . . . Tunc et nos compulsi sumus parare naves, esse in littore, adventum hostium praecavere, et saevientibus ventis, magis Barbaros metuere, quam naufragium: non tam propriae saluti, quam Virginum castimoniae providentes. Erat illo tempore quaedam apud nos dissensio (de Origenis scilicet doctrina cum Joanne Jerosolymitano, Ruffino atque aliis Origenistis concertatio, et Barbarorum pugnam domestica bella superabant. His rerum angustiis et bellorum terrore perculsus Oceanus, qui cum Sancta Fabiola Jerosolymam venerat (voluissentque in Sanctis locis reliquum vitae degere) despondit animum, atque una cum sancta femina in patriam, Romam videlicet, reversus est. Nos (subdit Hieronymus) in Oriente tenuerunt jam fixae sedes, et inveteratum sanctorum Locorum desiderium: illa (Fabiola, ejusque itineris comes perpetuus Oceanus) quae tota in sarcinis erat, et in omni urbe peregrina, reversa est ad patriam. Trahebatur jam itaque annus 396, et valde etiam processerat, ut ex consequentibus planum fiet. Joannes enim Jerosolymitanus jamdudum suam illam adversus Hieronymum Apologiam, ut in alias plerasque orbis partes, ita et Romam miserat, ubi et plurium animos jam commoverat. Alia ex parte restiterat jam strenue Oceanus turbis, quas scriptura illa in Urbe pepererat, eorumque insipientiae occurrerat, qui se patiebantur Origenistarum artibus decipi. Atque haec quidem omnia S. Pater cum Tranquillino respondit, ab ipso primum narrante didicisse se indicat: quae haud sane levis est ab Oceani regressu in patriam, temporis intermedii nota. Quod, inquit, dicis, Origenis multos errore deceptos, et sanctum filium meum Oceanum illorum insaniae repugnare, et doleo simul et gaudeo: dum aut supplantati sunt simplices, aut ab erudito viro errantibus subvenitur.

IX. Per idem tempus sive anno fere medio 397 scripsit Hieronymus ad Principiam in Psalmum XLIV. et aliquanto post ad Pammachium quoque de morte Paulinae: quarum Epistolarum cum satis abunde sit explorata epocha in chronologicis ad eas Notis, non est cur iisdem edisserendis diutius immoremur. Sed et Augustini ad Hieronymum litterae huc temporis referendae sunt, quibus ei gratiam habet, quod pro subscripta salutatione plenam Epistolam sibi reddidisset. Haec autem jamdiu olim intercidit, nec supra quam conjectura colligere licet, eruditi existimant, in ea Hieronymum de Origene ejusque erroribus capta occasione fuisse loquutum, et Hipponensem Episcopum pietate jam tum florentem atque eruditione, quicum sibi notitia aliqua intercesserat, monere voluisse, ut ab serpentis in dies magis lue Origenismi caveret. Enimvero istaec Augustini Responsio (quae ejus secundae sunt ad Nostrum litterae) de Origene praesertim [Col. 0110] loquitur, cujus tamen errores sibi parum notos postulat indicari. Illud, inquit, de prudentia doctrinaque tua desiderabam, et adhuc desidero, ut nota nobis facias ea ipsa ejus (Origenis) errata, quibus a fide veritatis ille vir tantus recessisse convincitur. Quanquam vero data ea fuerit hocmet anno Epistola, reddita tamen est multo serius, et post saltem anni intermedii spatium. Denique S. Pater ad Castrucium, Pannonium hominem, scripsit, cujus sane fuit admirabilis adversus eum amor ac studium; nam licet oculis laboraret, ejus invisendi cupiditate, iter in Palaestinam instituerat, ac venerat usque Cissam, nihil veritus Adriatici Maris aestus, et Aegaei atque Ionii subire discrimina, ut nisi eum pius fratrum retinuisset affectus, voluntatem opere complesset. Acceperat autem haec Hieronymus de illius erga se prolixissima voluntate ab Heraclio Diacono, quem Amabilis quidam, ejusdem regionis, sive Pannoniae Episcopus, Bethleem miserat, ut explicationem decem Isaiae visionum, quam alias saepe a S. Doctore flagitaverat, praesens ille impetraret. Quod quidem cum obtinuisset, Epistolam quoque S. Patris Castrucio deferendam accepit: ex quo intelligas utramque ad unum idemque tempus scriptionem pertinere.

X. Altera autem isthaec in decem Isaiae visiones tum chronica nota insignior, tum elucubrationis genere multo est nobilissima. Quamquam se ait S. Pater, pro angustia illius temporis, quid sibi videretur in singulis, brevi sermone perstrinxisse: reque ipsa historiam tantum, quod Amabilis petebat, edisseruerit. Postmodum tamen, cum in totum Prophetam Commentarios scriberet, atque eo loci pervenisset, superfluum ratus aut eadem rursus iterare, aut in uno opere diversas sententias ponere, quintum in Isaiam Librum ex hoc fecit, qui quondam solus editus est. Verba sunt Hieronymi in Praefatione ejus Libri ad Eustochium, cujus vestigia accurate persequimur. In priore autem Praefatione ad Amabilem, Hucusque, inquit, per litteras flagitabas, ut tibi decem visiones, quae in Isaia obscurissimae sunt, historica expositione dissererem . . . meque retractantem, et molestissimum explanationis genus in tempus aliud differentem, saepissime commonebas. Hoc autem anno misisti filium nostrum Heraclium Diaconum, qui me manu conserta in jus vocaret, et promissum per momenta exigeret. Et sub finem, Si latius, ait, nitar exponere, multis libris opus erit, et exactoris mei navigatio in annum alterum differetur. Itaque ut vis, singulis testimoniis breves sententiolas coaptabo, ut non tam exponam quid sentiam, quam paucis verbis tibi sentienda dimittam. Dictamus haec, non scribimus: currente Notariorum manu, currit oratio. Temporis autem notationem quod spectat, non videtur ambigendi locus, quin sit anno 397 adtribuenda, quo primum Heraclius e Palaestina regressus est in Pannoniam. Nam cum iterum ex hac regione in Orientem contendit, Vitalis Presbyteri literas ad Hieronymum detulit, quibus iste respondens, Isaiae Prophetiam memorat, quam inter decem visiones NUPER interpretatum se dicit. Agebatur vero tunc annus 398, ut mox suo loco certis argumentis [Col. 0111] ostendemus, et praecipue ex alia ejus utique anni Epistola ad Lucinium compertum est, ubi eadem usus illa temporis notatione, Nuper, se ait S. Pater, visiones Isaiae valde obscurissimas historica explanatione disseruisse. Igitur praecedenti proxime anno edisseruit, ut et illam, de qua diximus paulo ante, Epistolam, ad Castrucium dedit.

I. Post actam tot annos in Oriente vitam, Ruffinus, sive turbarum, quae Jerosolymitanam Ecclesiam exagitabant, pertaesus: sive, quod propius ad verum est, ut Melaniae, iter Romam aliis de causis meditanti, obsequeretur, et lateri comes adhaereret, in Occidentem remeare ad patrias sedes constituit. Antequam vero se itineri daret, suarum esse partium duxit, sollicitare ad pacem concordiamque Hieronymi animum, ut ne offensum ac dubium de sua fide hominem, nova injuria cumularet, privatumque inimicum, a quo sibi valde metueret, in Palaestina relinqueret. More itaque solemni in Anastasi, post Missae sacrificium, junxit cum Hieronymo dexteram, atque animis utrinque ad pacem compositis, ex inimicitia redit in gratiam. Sunt qui putant in hac pace errores Origenis silentio damnatos: alii Ruffinum nullius erroris compertum fuisse dicunt; se enim ille magnifice jactat lib. II. Invectivarum, Nunquam ego sequutus sum errantem aut alium quempiam, nisi Ecclesiam Catholicam sequar. Numquid mea aliquid proferre potes scripta, in quibus me vel in juventute errasse convincas? Sincere Hieronymus ac bona fide, In Anastasi, inquit, immolato Agno, dexteras junximus: et paulo ante, Pacem dedimus, non haeresim suscepimus: junximus dexteras, abeuntes prosecuti sumus, ut a privata dumtaxat simultate tunc se animos recollegisse, indicet. Caeterum quod Anastasim nominat, locum in quo ad concordiam coaluerunt, Templum Dominicae Resurrectionis significat, a Constantino Magno olim exstructum, et Christi Resurgentis memoriae dedicatum. Duo quippe Jerosolymae templa sive basilicas magnus ille Imperator exstruxit, quorum alterum in loco Passionis, quod et Crux et Martyrium, appellabatur, alterum in Resurrectionis loco, cui proprium Anastasis [Col. 0112] ex Graeco idiomate nomen fuit. Peccatum itaque a Benedictino Editore satis supine, qui Anastasii in laudato Hieronymi textu pro Anastasi Legit: quam nos vocem restituimus. Alibi S. Pater libro contra Joannem, Nonne, inquit, cum de Anastasi pergeretis ad Crucem etc. ubi et Graecis literis Ἀναστάσει codices nonnulli praeferunt. Sed haec hactenus.

II. Annus, quo haec contigerunt, seu quo Rufinus in Occidentem navigavit, quin hic ipse fuerit 397 ad quem demum per rerum Hieronymianarum narrationem devenimus, minime inter eruditos ambigitur. Id ipse etiam nuperus Vitae Ruffinianae scriptor Fontaninus pro certo habet, in eamque rem multa ex Antiquis testimonia congerit, et Paulini Nolani cum primis, cujus etiam Epistolarum ac Natalium ordinem et Chronologiam refigere ex hac praeconcepta opinione audet. Pace tamen doctorum hominum dixerim, videntur hi nobis hallucinari, partim quod minus accurate expenderint, qua proprie anni parte dederit Ruffinus se viae, partim etiam quod haec cum aliis ex Hieronymo testimoniis comparare neglexerint. Pendent enimvero multa cum Hieronymianae Vitae, tum historiae eorum temporum, et Origenianae cumprimis causae momenta ex recte consignata Ruffini discessus epocha: quae causa est, cur his tantisper immorari nos deceat. Primum itaque ex Palladio, qui Melaniae iter, quacum erat Ruffinus, describit in Historia Lausiaca, compertum certumque est, eos percito cursu fuisse ex Oriente in Italiam transvectos. Navem, inquit cap. CXVIII. ascendit, et Caesarea navigans, viginti dierum spatio Romam venit. Comperta deinde est ex Paulino, cum illi terrestri itinere Romam versus, Nolam in Campania advenerunt, quae anni tempestas agebatur. Initium nempe veris. Cum enim Epistola XXIX. ad Sulpitium Severum dicat, Victorem monachum ejusdem Severi tabellarium, Nolam iis diebus advenisse, quibus Melania quoque advenerat e Palaestina, in praecedenti ad eundem scribit, illum abs se Nolae susceptum decedente jam HIEME. Igitur sub hiemis finem, quibus verbis Februarii exitus, potius quam Martii exordia significantur, ut Victor ille, de quo Paulinus id refert, ita et Melania cum Ruffino suo Nolam, ad familiae suae cognatos diverterat. Placet audire Paulinum iterum. Reliqua, inquit, ejus (Melaniae) negotia ac tempora transibo, et hoc ipsum, quo remeans navigavit, ut cursum ejus aemuler, transfretabo, quo citius sermonem meum in ejus Adventu exponendo determinem: in quo magnae Dei gratiae spectator fui. Neapolim urbem brevi spatio a Nolana, qua degimus, civitate distinctam, advecta est, ubi filiorum nepotumque occursu excepta, mox Nolam ad humilitatis nostrae hospitium festinavit. Porro autem si hieme decedente (Epist. XXIX.) Nolam venerunt, et ante viginti dies navim in Caesareae portu conscenderant, par utique est credere, cum pridem Jerosolyma discederent terrestri itinere, imo et antequam discederent, cum pacem abs Hieronymo impetrarunt, annum vix tum coepisse. Sentio autem, nisi his fallor rationibus subducendis, eum [Col. 0113] 397, ut volunt, cujus nempe primus adhuc mensis Januarius ageretur, credi nequaquam posse. Multa enimvero sunt scripta Hieronymi et gesta, quae huicmet anno non ineunti tantum, sed et satis adulto, nemine jam dissentiente, tribuuntur, quae tamen pacem cum Ruffino praecessisse, certo certius liquet. Ejusmodi sunt quae superiori proxime capite recensuimus, et Epistola cum primis illa S. Patris ad Theophilum, ubi Sanctis displicere ait quod super nefaria haeresi multam patientiam gereret (Ep. LXIII) . Series quoque rerum Hieronymianarum ab adornatis in Jonam Commentariis, quos intra praecedentis proxime anni fines conjicere vix potuimus, ad haec usque tempora, haud sane potest paucissimorum, qui intercedunt mensium spatio comprehendi.

Sed jam suis proprie argumentis opinionem illam confutemus, et qui ab ea stant, haud statis constare sibi, ostendamus. Librum S. Patris ad Pammachium contra Joannem Jerosolymitanum fuisse hoc anno 397 conscriptum autumant: Quin imo id magno conatu agunt, et ut vere quod res est, dicam, per vim atque invitum huc eum cogunt, qui post ferme biennium scriptum se prodit. Fuerit tamen, ut volunt, hoc anno scriptus, quando neque altius ipsi repeti posse ullo modo, sentiunt, neque ut hypothesi suae inserviant, epocha vetustiore opus habent. Hoc ego ipsum evincere aio palamque ostendere, nondum illo anno Ruffinum ex Oriente in Italiam trajecisse. Enimvero si advenit ille decendente hieme, liber circa autumnum exaratus omnino est: et siquidem uno eodemque anno 397, cum illius adventus, tum ejus elucubratio contigit, haec tamen illo posterior dimidio ferme anno est, quantum scilicet ab hiemis fine ad finem aestatis, sive autumni exordium intercedit. Dabo rei testem ipsummet sanctum Patrem, qui sub ejus finem libri, scribere eum se post paucos menses a Pentecoste, puta augusto aut septembri mense, significat. Nos, inquit, ante paucos menses circa dies Pentecostes, cum obscurato sole, omnis mundus jamjamque venturum judicem formidaret, quadraginta diversae aetatis et sexus Presbyteris tuis obtulimus baptizandos. Atqui omnino praecedere Ruffini discessum in eorum hypothesi debet, idque est eorum disputationis praecipuum, tum aliis de causis, cum praesertim, ut quo tempore ille in Occidentem remeavit, sublatum jam penitus dicant schisma Jerosolymitanum, sartamque inter omnes gratiam. Igitur post eum Librum, qui scribi ante annum 397 omnino non potuit, Ruffinus advenit: advenit adeo subsequentis anni 398 initio.

Haec ex illorum, quae contra se pugnant, rationibus. Caeterum hocce demum altero anno Melaniam cumque ea Ruffinum in Occidentem navigasse, pleraque alia Veterum testimonia sunt, quae facile persuadeant. Palladius cap. CXVIII Melaniam affirmat post annos viginti septem, ex quo ex Urbe se in Aegyptum contulerat, patriam repetiisse: qui nimirum temporis tractus ab ipso, inclusive, ut aiunt, anno 372 quo transvecta eo est, in 398 terminatur: Certum est enim a Palladio hunc una supputari, tametsi duntaxat inchoatum, [Col. 0114] maxime cum unum et alterum mensem primae navigationi impensum, ingruente jam hieme praecedentis anni 371, puta a novembre mense, eo numero comprehendisse, perquam sit verosimile. Adeo cum Paulinus rotundo usus numero reducem Melaniam dixit post quinque lustra, perspicuum est ex ipso computandi modo, minus eum fuisse accurate, ut fieri in his amat, locutum: unde intelligi ad Palladii summam, atque explicari eum oporteat. Fontaninus tamen praepostero studio ad Paulini rationes redigere Palladium jubet: Qua in re falli eum et fallere, ut praeconceptae opinioni suae inserviat, nemo non videt. Quippe alias Paulinus ipsemet hocce anno 398 non praecedenti, ut interpretantur, Ruffinum advenisse notat. In fine Epistolae dudum laudatae se ait, Vitam S. Martini, olim a Sulpitio Severo adornatam, Melaniae hospiti tunc suae recitavisse, quemadmodum recitaverat illam antea Venerabili Episcopo atque doctissimo Nicetae, qui ex Dacia Romanis admirandus advenerat (Epist. XXIX) . Advenerat hic autem hieme: adfuit enim die 14 Januarii, quo sancti Felicis festo solitum quotannis Natale carmen Paulinus cecinit. Quorum quidem Natalium, ut est erudite notatum Baronio, atque ab ipso S. auctore colligitur, quintum illud erat, cui primum Nicetas interfuit: atque adeo anni erat 398, utpote a priore quintum: siquidem ab anno 394, ut certis argumentis Chiffletius et Pagius evincunt, condi coepta illa sunt. Hujus igitur initio anni post Nicetam, Melania cum Ruffino suo Nolae accesserunt: atque haec verior eorum ex Oriente ad Patrias sedes regressus est epocha. Cur haec nos latius persecuti sumus, quae praeter rem esse, prima statim fronte videbantur, ex consequentibus intelliges.

III. Persuasum vulgo eruditorum est, compositis Hieronymum inter ac Ruffinum animis, dataque invicem atque accepta salute, sublatum eo ipso fuisse, atque extinctum schisma Jerosolymitanum, sartamque gratiam inter omnes, Monachos inquam reliquos et Joannem. Cujus quidem rei sane luculentum proferunt testimonium ex Palladio in Lausiaca ex antiqua versione Heraclidis cap. CXVIII ubi de Ruffino et Melania loquens, conciliatam eorum opera pacens inter omnes praedicat. Illos, inquit, etiam quadringentos numero monachos, qui propter Paulinum se ab Ecclesia separabant, sanctae rursus Ecclesiae reddiderunt. Nec sane diffitendum, quin pro Paulino legendum ibi sit Paulinianum, quemadmodum Vastelius olim admonuit, Hieronymi scilicet fratrem, cujus ordinationem ab Epiphanio factam Joannes abrumpendae communionis causam praetexebat. Congruit et numerus Monachorum, quem sane ingentem fuisse, cum perstarent adhuc in schismate, significat sanctus iste Pater Libro contra Joannem his verbis: Tantam fratrum multitudinem, et Monachorum choros, qui tibi in Palaestina non communicant. Alia ex parte par credere est, eos, sicuti Hieronymum auctorem habuerunt cum secessionem a Joanne facerent: ita ejus exemplum, siquidem in concordiam ipse se primum restitrerat, [Col. 0115] statim secutos. Itaque aiunt post triennale denique spatium sublatum schisma Jerosolymitanum quod solum caelitus tolli posse videbatur.

IV. Contrarium nobis scriptionum rerumque Hieronyminianarum series persuadet, et nedum ad Ruffini usque discessum e Palaestina (atque eum quidem 398 anno, non superiore proxime, ut illi sentiunt) sed et per aliquod adhuc temporis spatium, puta unius ferme anni, abstinuisse S. Doctorem, cumque eo Monachos Bethleemitas ab Joannis communione, existimamus. Non quod vere ineundae pacis parum Noster esset sollicitus, sed quod orthodoxa fides causa cadere videretur, si cum his qui haereseos suspicione laborabant, facile communicaret. Denique instauratam ex integro concordiam, non Ruffini quidem aut Melaniae, sed quemadmodum visum est etiam Baronio, Theophili opera, qui novo se studio interposuit, et quod pridem Isidori culpa non potuit, merito suo demum et gratia obtinuit. Constabit sententiae hujus veritas evidenti propemodum argumento paulo post, ubi subsequenti anno 399, aut certe quidem isto, in quo versamur, ad finem properante, quaedam ostendemus fuisse a S. Doctore contra Joannem scripta, atque ea quidem acriore quam alias stylo atque offenso magis animo, quae profecto scribi, percussa jam pace potuisse, nemo sibi in animum inducat. Epistolam, inquam, ad Theophilum in recensione nostra LXXXII, et proprie librum hoc titulo ad Pammachium Contra Joannem Jerosolymitanum: quae cum evicerimus post Ruffini discessum edita, illud etiam quod urgemus, plane constabit, non eodem atque ille tempore, Joannem ad concordiam gratiamque cum Hieronymo ac sociis suis rediise. Eo itaque loci referenda pars isthaec disputationis est, sive quae de illarum scriptionum epocha argumenta conteximus, huc revocanda.

V. Quanquam ex his etiam quae dicta sunt hactenus, ferre hac de re judicium congrue jam licet. Nequae enim aut Ruffinus aut Hieronymus cum mutuam pacem illam commemorant, sive exprobrant sibi invicem, plus aliquid dicunt, quam quod privatae simultati significet finem impositum. Imo aperte, et conceptis, ut aiunt, verbis, S. Pater, Pacem, inquit, dedimus, non haeresim suscepimus. Junximus dexteras, abeuntes prosecuti sumus, ut vos essetis Catholici, non ut nos essemus haeretici: quibus tantum abest, ut redditam inter omnes pacem, ut vix aliud quam Christianae inter duos urbanitatis, restitutae dudum officia amicitiae notet. Palladii testimonium quod spectat, haud equidem scio quanti illud hac in re sit. Nihil certe veriti sunt doctissimi viri, quorum agmen Baronius ducit, ejus, utpote Rufino ac Melaniae, quibuscum aliquando vixit, amicissimi, eorumque addictissimi partibus, auctoritatem imminuere. Nec ignoramus, falsos tamen in hoc eos esse, quod hunc Historiae Lausiacae auctorem, primo Helenopolitanum, ut ferunt, in Bithynia, deinde Asponensem in prima Galatia Episcopum probatissimum, cum cognomine alio Palladio Galata confuderunt, quem servilis nequitiae [Col. 0116] hominem (Prol. Dial. cont. Pelag. ), et Pelagianae haereseos instauratorem Hieronymus vocat, et Epiphanius indigere ait, misericordia Dei, quia Origenis haeresim praedicat et docet (Epist. inter Hier. LI.) . Ut autem hinc illi fidei derogandae nulla sit causa, maxima est tamen, quod nimium se Ruffini ac Melaniae studiosum prodit, totusque est in hujus laudibus praedicandis, in cujus etiam domo, cum Romae diversaretur, omni officiorum genere cumulatum se, indeque profisciscentem liberalissime adjutum testatur. E contrario iniquior in Hieronymum fuit, cumque Bethleemi ageret toto anno 388, obloquenti contra S. Doctorem Possidonio solitario aures accommodavit (cap. XXI.) , eique summa omnia prae Hieronymo tribuit: quae minime ipse capitibus LXXVII. et CXXII. Historiae suae diffitetur. Praetereo fortassis posse etiam eo sensu verba ejus explicari, ut exemplo quidem Melianae ac Ruffini, quae secuta postmodum est Monachorum reconciliationem, non praesenti eorum operae attribui velit.

VI. Abstinebat itaque adhuc Hieronymus, ejusque socii Bethleemitae ab Joannis Communione, cumque duriore fortuna illa, quam diximus paulo ante, conflictabantur, cum hoc ipso anno 398 novus laborum cumulus accessit, et adversa S. ipsum Patrem valetudo invasit. Corripuit eum primo febris vel ab exeunte superiore proxime Decembri, vel certe quidem primis statim hujusce anni diebus per subsecutos tres menses, initio quidem toleranda, deinde ingravescens in dies magis, ut tenue ejusque fractumque laboribus corpusculum lecto adegerit, et miserum in modum depopulata sit. Tandem melius ei fuit, et in diebus Quadragesimae assurgere ex morbo coepit et recreari. Ego, inquit Epist. LXXI. ad Lucinium, longo tentus incommodo, vix in diebus Quadragesimae, quibus Notarii proficiscebantur, respirare coepi. Et in Prologo Commentariorum in Matthaeum ad Eusebium, Imminente, inquit, jam Pascha dictare me cogis, cum scias me ita tribus mensibus languisse, ut vix nunc ingredi incipiam. Tum Epistola LXXIII. ad Evangelum, Ego post longam aegrotationem, vix in Quadragesimae diebus febri carere potui, et cum alteri me operi praepararem, paucos dies qui supererant, in Matthaei expositione consumpsi, tantaque aviditate studia omissa repetivi, ut quod exercitationi linguae profuit, nocuerit corporis valetudini. Hinc statim in febrim, et languorem, ex quo nondum bene convaluerat, relapsus, tenaci morbo ad anni fere finem continenter laboravit. Quo tempore ad Ruffinum Romanum Presbyterum (alium utique ab Aquileiensi) rescribens Epist. LXXIV. eum ipsum mensem, sive paucos dies Quadragesimae, quibus respirare tantillum coeperat, cum his computat, quibus est continenter cum adversa valetudine conflictatus. Nos, inquit, et haec ipsa in lectulo decumbentes, longaque aegrotatione confecti, vix Notario celeriter scribenda dictavimus. Et paulo post, Ora pro nobis a Domino sospitatem, ut post duodecim menses, quibus jugi languore confectus sum, possim aliquid dignum vestrae scribere voluntati: et ignosce, si scatens oratio cursu nonsolito fluat.

Nihilosecius a scribendo penitus abstinuisse illum, [Col. 0117] ne putes. Imo vero quoties licuisset per febrium intervalla, aut scribere sua ipse manu, aut notariis dictare aliquid, nunquam praetermisit. Tot sane hoc ipso anno, quo fere continenter languit, et lectulo tentus est, habemus ab eo scripta, quanta hodie vix aliquis nostrum, qui litteris operam damus, integris viribus, et secunda valetudine, fortasse adornaret. Epistolae ex his supersunt in nostra recensione a LXXIII. ad LXXV. quarum unaquaeque non inter amicos officia, sed de rebus gravissimis Tractatus continent. Prima cuidam Magno, cujus et Sidonius videtur meminisse, Rhetori Romano respondet, quaerenti, cur in opusculis suis S. Pater saecularium litterarum testimoniis uteretur (Lib. V. Epist. X) : redditque facti rationem, et quatenus id liceat, et quorum exemplo id faciat. Noverat autem satis bene, cujus ille subornatus insusurrationibus quaestionem sibi proposuisset. Ruffini scilicet, quem ibi, ut vero ejus nomini parcat, propter amorem historiarum Sallustii Calpurnium cognomento Lunarium vocat. Et libro I. contra eumdem, Nimirum, inquit, iste est Calpurnius Sallustianus, qui nobis per Magnum Oratorem non magnam moverat quaestionem. Advenerat jam itaque Romam Ruffinus, et creare nomini Hieronymiano invidiam satagebat. Altera est ad Lucinium Boeticum, quem, ut in proposito castitatis, adsentiente uxore ejus Theodora, perstet, hortatur, et, quemadmodum proposuerat, cito adnaviget Jerosolymam. Tum de jejuniis, de Eucharistiae sumptione, deque Ecclesiasticis traditionibus disputat. Mentio, quam aegrotationis suae facit, ex qua tum demum convalescere tantisper coepisset, de anno hoc scilicet, cui Epistolam adtribuimus, dubitare non sinit. Accedit tamen alia eaque insignior temporis nota, ubi decem Isaiae visiones valde obscurissimas, quas dono ad Lucinium mittit, se ait nuper historica explanatione disseruisse. Nos quid illud nuper valeat, superius ostendimus. Idem character est subsequentis ad Vitalem Presbyterum de Salomone et Achaz qua multis docet pro certo habendum, Salomonem, et Achaz undecimo aetatis anno filios genuisse, quamquam minime inficias eat, posse Scripturam, quae id asseverat, alia ratione explicari. Rursum aegrae valetudinis suae meminit in subsequenti ad Evangelum de Melchisedech, qua anonymi Auctoris librum refellit, negantem fuisse Melchisedech ex hominum genere, sed spiritum Sanctum vel Angelum. Ipse nedum hominem fuisse ostendit ex veterum maxime Christianorum sententiis, sed et Chananaeum genere, ac si praestet Judaeis hac in re fidem adhibere, Sem ipsum fuisse primum Noe filium. Denique et LXXIV. ad Rufinum, quem Romanum diximus, dedit sub anni finem, quam ait se non tam lectulo decumbentem, quam longa aegrotatione, et duodecim mensium jugi languore confectum Notario dictasse. Disserit autem in ea perquam erudite de judicio Salomonis, ac jurgio duarum meretricum, quod allegorico sensu de Ecclesia ex Gentibus congregata, ac Judaeorum Synagoga exponit. Haec nos Epistolarum veluti argumenta paucis perstrinximus, ut mirari subeat, tantis de rebus hominem lectulo decumbentem disseruisse.

[Col. 0118] VII. Sed et Scripturas, quod rei caput est, luculentissimis libris in eodem illo tempore exposuit. Commentarios inquam in Matthaeum, a priore trium mensium febri vixdum recreatus (cum subito ex Oriente Romam navigaturus Cremonensis Eusebius, hanc sibi veluti sitarciam dari petiisset) quatuor solidis libris, vix autem quindecim dierum spatio, imminente jam Pascha, profudit. Has notat ipse operis circumstantiae S. Pater dudum laudatis Epistolis, ut illa ad Lucinium, Et longo tentus incommodo, vix in diebus Quadragesimae respirare coepi. Et alia ad Evangelum, Ego post longam aegrotationem vix in Quadragesimae diebus febri carere potui; et cum alteri me operi praepararem, paucos dies qui supererant, in Matthaei expositione consumpsi: tantaque aviditale studia omissa repetivi, ut quod exercitationi linguae profuit, nocuerit corporis valetudini. Omnium autem luculentissime in eorumdem Commentariorum Prologo: Satis, inquit, miror, Eusebi dilectissime, cur Romam subito navigaturus hanc tibi a me quasi sitarciam dari volueris, ut Matthaeum breviter exponens, etc. . . . . Si meminisses responsionis meae, numquam in paucis diebus rem annorum peteres. Et paulo post; At tu in duabus hebdomadibus, imminente jam Pascha, et spirantibus ventis, dictare me cogis: ut quando Notarii excipiant, quando scribantur schedulae, quando emendentur, quo spatio digerantur ad purum, minime attendas: maxime cum scias me ita tribus mensibus languisse, ut vix nunc ingredi incipiam, nec possim laboris magnitudinem brevitate temporis compensare. Porro autem Pascha eo anno Aprilis decima octava die contigit; nec sane est praeter verisimilitudinem, et Sanctum Patrem sub praecedentis Martii exitum dictare coepisse hoc operis, et Eusebium alia ex parte, non nisi post exactos Paschatis dies, quod est Maio ineunte, navigationi se commisisse. Intererat hanc temporis notam sedulo animadvertere: siquidem negotium facessit, ut postmodum explicabimus, quod videtur S. Doctor asserere, post annum a Ruffini profectione, trajecisse Eusebium in Occidentem.

VIII. Jam vero quod ait, alteri se operi antea praeparasse, quam in Matthaeum scriberet, locum divinationibus facit, quid isthuc tandem operis fuerit. Nobis nihil ad verum, aud certe veri similitudinem propius videtur, quam Librum innui ad Pammachium contra Joannem Jerosolymitanum, cujus Apologia illa quaqua versum missa, multorum jam animos in diversa distraxerat, ut pati diutius non posset S. Pater, veram ac genuinam contentionis causam explodi, falsam autem ab eo iracundiae suae praetendi. At enim invidiae plenum opus hoc erat, stylum in Episcopum suum acuere: adeo S. Pater de industria scriptionis ejus argumentum reticuit. Ad haec non videtur summa illi ab Auctore manus imposita: atque hoc etiam in rem nostram cedit; primo enim ille est scribendis in Matthaeum Commentariis interpellatus, dein febri recidiva oppressus, intereadum Librum premere morbo cogitur, Theophili studio tandem instaurata inter omnes pax est. Denique Ruffinum Tractatus hic [Col. 0119] latuit, in quem certe ferri toto irarum aestu non destitisset in Invectivarum libris. Nimirum neque cum elucubratus est, agebat ipse adhuc in Palaestina, sed Romae, neque ad ejus devenire manus potuit, quippe qui nec ab auctore perfectus, neque ab eo in vulgus est editus. Haec autem nos omnia in ea qua sumus mente confirmant eo magis, fidemque opinioni accrescunt, non alio, quam quo diximus anno, hoc scilicet 398, elucubratum videri, in quem unum perquam commode adjuncta rei omnia conveniunt. Ejusdem porro atque ille (nemine jam dissentiente) anni est ut et argumenti S. Doctoris Epistola ad Theophilum LXXXII. quam aut praeferre illi ordine mavis, aut postponere, per nos licet, tantum ne longo, atque ultra anni ejus terminos, intervallo separes. Illius itaque est novis adhuc argumentis epocha comprobanda, ex qua tanta rerum Hieronymianarum memoria, et certus, ut notatum superius est, schismatis Jerosolymitani finis innotescit.

IX. Ipso statim exordio Libri se ait S. Pater, ut ne possit vel impatientiae, vel temeritatis reprehendi, haec demum contra Joannem post triennium loqui. Paria habet infra num XIV. ubi de Epiphanio, quem Joannes multis offenderat, ille, inquiens, per totum exinde triennium, suas injurias devorat, privataque simultate contempta, fidei tantum correctionem postulat. Quibus notat ipse, initium ejus triennii unde ducat, ab anno scilicet 395, post Pauliniani consecrationem, postque datas ab Epiphanio ad Joannem litteras. Ab eo enim tempore lacessitum tum palam se ab Epiphanio Jerosolymitanus Antistes reputans, jactare in eum maledicta, et qua voce, qua scriptis convicia ingerere, nunquam destitit: quas ille injurias, tantum de fidei correctione sollicitus, tacitus devoravit. Scio, passim eruditos a superiori proxime anno 394, quo ordinatus est Paulinianus, triennium illud ita exordiri, ut in 397 ineunte exeat. Sed pari utique ratione poterant, a praecedenti 393 sumere initium; siquidem tunc primum Joannem inter atque Epiphanium dissensio coepit, atque ab eo jam inde est iste conviciis proscissus. Quod cum minime tamen praestent (rationes enim eorum omnes ab illa epocha everterentur) manifestum est, eos ita calculos subducere, ut hypothesi suae inserviant. Sanctus vero Pater non aliud pro eo ac debuit, tempus manifesto denotat, quam quo in apertam simultatem Joannes erupit, post datas ad eum ab Epiphanio litteras, humanissimas quidem, et παραινετικὰς, quas ille tamen contumeliis, ac virulentis obtrectationibus proscidit: postque diu exspectatam ab eo fidei satisfactionem, ad quam praestandam cum adduci nunquam potuerit, haeresis suspicione gravissima laboravit, causamque Hieronymo et qui sub eo erant, Monachis praebuit, ut ab ejus se communione separarent. Uno verbo, ab eo repetit Hieronymus tempore, quo schisma Jerosolymitanum conflatum est, quod anno factum 395 ex historia praescripta liquet. Praeter quam quod in eo etiam splendide falluntur qui a praecedente 394, triennium hoc repetunt, quod ineunte 397, concludunt, [Col. 0120] ac porro concludere ex eorum hypothesi coacti sunt: cum liquido tamen constet, sub finem ferme anni, sive post paucos menses a Pentecoste conscriptum Librum. Alterum nec minoris sane ponderis argumentum ex eo sumitur, quod ait S. Pater num. XVII. abs se ante annos ferme decem Commentarios in Ecclesiastem elucubratos. Probatum nempe nobis est suo loco invictis argumentis, quae hic replicare longum esset, ad anni 388 finem Commentarios illos pertinere: cui si decem intermedios praeterea addideris, ad hunc nimirum pervenies, cui Librum contendimus adscribendum. Denique palmare illud est in rem nostram, quod his qui aliter atque nos sentiunt, crucem figit ubi num. XLI. Joanni calumnianti, quod proprium sibi faceret principatum S. Pater, respondet, Si de me et de Presbytero Vincentio dicis, satis multo dormisti tempore, qui post annos tredecim, nunc excitatus haec loqueris. Ob id enim et ego Antiochiam, et ille Constantinopolim, urbes celeberrimas, deseruimus, non ut te in populis praedicantem laudaremus, sed ut in agris et solitudine adolescentiae peccata deflentes, Christi in nos misericordiam deflecteremus. In hac enimvero, quam nos procudimus, ejus Libri chronologia docere est in promptu, ex quo tredecim illi anni supputandi sint, ut sibi perquam bene et rerum series, et temporis ratio constet. Econtrario torquent se misere, qui illum initio praecedentis anni adscribunt, nec tamen conciliare invicem possunt, atque eo tandem adducuntur, ut vel Hieronymum de incuria in computandis annis incusare audeant, vel ejusdem textui temere manus inferre, ac pro tredecim rescribi sexdecim velint. Atqui S. Pater accuratissime rationes iniit, voluitque omnino, quod res erat, supputari tredecim eos annos a 386, quo uno verissime de se illud affirmare potuit, Antiochenae Ecclesiae honoribus agros et solitudinem se praetulisse. Nam cum ordinatus est, haud equidem ut solitariam vitam ageret, ab ejus se amplitudine ac servitio subduxit, sed ut libere studiorum maxime causa peregrinaretur. Cum vero eo anno post Damasi mortem una cum Vincentio Antiochiam reversus est, utique ut in eremum concederet, eam Ecclesiam deseruit, ad quam Ordinationis quoque jure pertinebat, et in qua satis splendide, si libuisset, Presbyteratus frui gradu poterat: facile etiam, ut eo munere fungeretur, Paulini Episcopi, atque amicorum adhortationibus alliciebatur. Omnino igitur ab eo anno tredecim isto numerat, ac termino utroque una supputato, quod accuratissimarum rationum est, ostendit ipse manifesto, et tamquam digito notat, annum quo haec scriberet, 388 fuisse.

X. Ejusmodi haec sunt argumenta, quae nisi admodum fallimur, assensum ab invitis extorqueant. Fatendum est nihilominus, quaedam posse objici quae negotium facessere videantur. Atque illud cum primis quod ait S. Pater hoc ipso Libro et numero dudum laudato de Pauliniano Fratre, Vides eum Episcopo suo esse subjectum, versari Cypri, ad visitationem nostram interdum venire non ut tuum, sed ut alienum, ejus videlicet, a quo ordinatus est. Quod quidem, si ut constituimus, [Col. 0121] anno 398, scribebat, vix conciliari posse videtur, ut ne vix quidem cum alio ejusdem testimonio lib. III. contra Ruffinum, ubi calumnianti aemulo, quod accusatores sui Romam submisisset, respondet, Paulinianus et Eusebius post annum vestrae navigationis profecti sunt. Nempe hoc ipso anno 398 fere medio Romam navigasse Eusebium, acceptis in Matthaeum Commentariis, definitum est supra: unde quod tota disputatione ista contendimus, Ruffinum hoc ipso ineunte ad Urbem accessisse, constare difficile potest: minime autem, si, quod videtur affirmare S. Pater, Paulinianus una cum Eusebio navigavit. Hactenus enim id egimus, ut sub anni finem conscriptum hunc ab eo Librum ostenderemus, in quo fratrem suum dicit versari Cypri; et ad visitationem sui interdum venire, qui dicendus fuisset jam ante aliquot menses in Occidentem se contulisse. Huic enimvero cuidam veluti scopulo allisa Criticorum ingenia sunt: quem declinare tamen commode poterant, si quid istuc rei esset, penitus inspexissent. Est autem cumprimis sedulo animadvertendum, diverso inter se Eusebium et Paulinianum tempore navigasse, atque illum quidem valde isto citius, quem nonnisi subsequenti anno 399 remeasse discimus in Occidentem. Salva hac animadversione res erat: ad hunc enim proprie refertur, quod sit post annum a Ruffini navigatione profectus Romam, tametsi alius, sive Eusebius eodem venerit post aliquot tantum menses. Occurrunt ejusmodi alia apud Hieronymum locutionis exempla, in quibus uni aut alteri e pluribus, quas simul conjungit, rei veritas perfecte convenit. Unum proferam ex I. contra eumdem Ruffinum libro num. II. Laudavi, inquit, Eusebium in Ecclesiastica historia, in Digestione temporum, in descriptione Terrae sanctae: et haec ipsa opuscula in Latinam vertens, meae linguae hominibus dedi. Et compertum est tamen, numquam fuisse ab illo Ecclesiasticam Eusebii Historiam Latine explicatam, sed alia duo tantum, quae suis locis recensuimus, opera, Chronicum inquam Canonem, et de Locis Scripturae librum. Commodo est itaque intellectu accipiendus, ut haec quidem in Latinum vertisse, illud autem, sive Historiam Ecclesiasticam laudasse dumtaxat se dixerit. Haud alia in qua versamur, res est; vere enim post annum a Ruffino Paulinus discessit; eumque proprie notatio illa temporis spectat. Imo et verius multo in hac habet: tametsi enim Eusebius, Cremonensis scilicet, quem cum Pauliniano S. Pater conjungit, non intermedio solido anno, sed post aliquot tantum menses a Ruffino navigarit, post eum tamen ἀπλῶς navigavit, quod satis huic parti est, ut veritas sententiae constet. Accedit quod posse videatur illud post annum accipi perinde atque, anno post: quod si probabatur, facile alia ex parte potuit Hieronymus initia Rufinianae profectionis respexisse, quae praecedente utique anno exeunte, puta Decembri mense contigerint: illudque de Eusebio quoque dictum constabit. Utut se res habeat, haud sane haec sunt ejus momenti objecta, quibus moveri non deceat, ceterisque hactenus constitutae sententiae argumentis refragari. Redeamus ad Hieronymum.

[Col. 0122] XII. Restituta, post satisfactionem utique fidei, ut par credere est, ex Joannis parte, sincere atque ex animo hunc inter et Hieronymum, atque alterutrius partis gregales pace, vetus obliterata penitus simultas est, atque ita reditum utrinque in gratiam, ut et familiarium deinceps se illi invicem loco habuerint Illico Ecclesiam in loco Dominicae Nativitatis positam, a cujus diu fuerat ingressu prohibitus, S. Pater recepit, quam pietate loci colere in dies magis, et cordi habere non destitit. Atque hoc facile est, quod sibi Postumianus voluit apud Sulpicium in Dialogo, ubi Ecclesiam loci illius (Bethleem) ab eo regi dixit, parochiam Episcopi qui Jerosolymam tenet (Dialog. 1) . Neque enim aut curam animarum egisse illum, aut debita nomini suo exercere sacrificia voluisse unquam, quod est Presbyteri officio defungi, superius cap. XVIII. ostendimus. Porro nec praetermisit Hieronymus, quam praeclare secum ageretur, arrepta occasione, amicos certiores facere. Scripsit enimvero hoc ipso exeunte anno, seu subsequentis 399 initio ad Fabiolam de Veste Sacerdotali Epistolam, in qua de percussa jam pace, deque prospera qua uteretur fortuna exsultans, ejus vitae salivam, ut vulgo dicitur, eidem movet. Tu quidem, ait, optato frueris otio: et juxta Babylonem (Romam) Bethleemitica forsitan rura suspirans. Nos in Ephrata, tandem pace reddita, vagientem de Praesepi audimus Infantem, et querimonias ejus ac voculas ad tuas aures cupimus pervenire. Quin ipsa haec verba, ut Epistolam ad haec usque tempora differremus, fuerunt argumento nobis: quamquam alias, et in chronologicis ad eam Notis, juxta receptam vulgo sententiam, eam ipsi nos praecedenti anno affixerimus. Habemus nunc pro certo, pacem quam nominat, non aliam ab hac esse, quam cum Joanne Episcopo iniit. Nam quod nonnulli putant, eam dici quae Hunnorum irruptiones (de quibus paulo ante egimus) consequuta est, alienum plane a S. Doctoris mente ostendunt quae continuo ipse de Praesepi, deque vagiente ibi infante subdit: quibus gratulari videtur ipse sibi de recepta per reconciliatas amicitias loci ejus Ecclesia, cujus pridem ingressu ipso prohibebatur. Prohibitus autem fuerat ad id usque temporis, quo Librum contra Joannem scribebat: quod deflet ipse ibi, Usque in praesentem diem, inquiens, videmus tantum specum Domini; et haereticis intrantibus, procul positi suspiramus. Ipsa itaque ad Fabiolam Epistola post paucos menses ab eo Libro data videri debet: differri autem serius omnino non potest.

I. Vixdum percussa in Oriente pax fuerat, cum novus ex Occidente discordiarum turbo, eandem illam Origenianam ob causam exortus est. Macarius noti nominis Monachus Pineti in agro Romano ad maris oram, cum ab Ruffino, qui per id temporis in eodem illo Monasterio agebat, gustum aliquem Origenianorum operum jam coepisset, ab illo etiam atque etiam flagitavit, ut libros quoque Περὶ Ἀρχῶν, id est, de Principiis, sive de Potestatibus (ut verti posse in Prologo dicitur) Latine sibi interpretaretur. Cujus ille studiis obsecutus, priores duos libros cum prooemio transtulit, de opinione apud vulgus facturus periculum, cum aliorum subinde amicorum impulsu, reliquos duos quoque vertit. Vertit autem? imo interpolavit: et quemadmodum in priore Praefatione (duas enim apposuit) ipse profitetur cum aliquanta offendicula invenirentur in Graeco, ita elimavit omnia interpretando, atque purgavit, ut nihil in illis quod a fide nostra discrepet, Latinus Lector inveniret. Et in altera: Illud autem, inquit, necessario commoneo, quod sicuti in prioribus libris fecimus, etiam in istis observavimus, ne ea quae reliquis ejus sententiis et nostrae Fidei contraria videbantur, interpretarer; sed velut inserta ea ab aliis et adulterata praeterirem. Sed malum longe illud majus, quod conscientiae suae diffisus cum fore non dubitaret, ut ejus tametsi subdola interpretatione obductae doctrinae novitas multos percelleret, ausus est sibi ab Hieronymi auctoritate patrocinium petere: ejusque exemplum causae suae praetexuit, et laudes tota illa Praefatione persecutus est. Hinc maxima mali labes, et quarum nullus postmodum finis, discordiarum origo. Editus in lucem liber multorum quidem e Sacerdotibus et Monachis et Christianorum vulgo simplicitati illusit (Epist. CXXV.) , plerosque tamen ita perculit, ut totum orbem post Ruffini interpretationem in Origenis odium exarsisse, et translatum opus expavisse, Hieronymus tradat. Auctor idem est (Lib. I. cont. Ruf.) , primam Marcellam Romanam subolescentem errorem deprehendisse, cumque diu se cohibuisset, ne per aemulationem quidpiam facere videretur, postquam sensit, fidem Apostolico ore laudatam in plerisque violari (Epist. CXXVII.) , sumpsisse sibi etiam animos ad reprimendum. Ruffinus autem, cum jam se fere ut haereticum digito notari intelligeret, discedere instituit: et ab Siricio urbis Episcopo, qui, ut ait Hieronymus, de suo ingenio caeteros aestimabat, Ecclesiasticas Epistolas impetravit, ut Ecclesiae posset communione gloriari (Ibid. et cont. Ruf. Lib. III.) . His communitus, per Mediolanum, qua Romana tunc fere commodior via sternebatur, Aquileiam remeavit. Annus agebatur cum interpretationem illam absolvit, 398 ultra medium: cum Roma discessit, jam ad finem properabat.

[Col. 0124] II. At Pammachius et Oceanus, Romani proceres, et Hieronymi cumprimis amicitia clarissimi, schedas Ruffinianae interpretationis, nondum quidem vulgatas, furtimque sibi porrectas. denique falsis alicubi sententiis incrustatas, ut Ruffinus quidem contendit, ad Hieronymum una cum subdola Praefatione illa transmiserunt, quaedam causantes, quae minus catholice dicta sibi viderentur, aliaque ab interprete subtracta, quae apertam impietatem Auctoris monstrare poterant (Lib. II. contra Hieron. et alibi) . Ruffini nomen reticuerunt, quod nec ipse operi suo adscribere ausus est. Multis autem ad reponendum illi S. Doctorem excitarunt, petieruntque ut eosdem meliore fide libros ipse interpretaretur, et interpolata proderet, et male explicata convinceret (Epist. LXXXIII.) . Maxime vero auctores erant, ut injectas de se suspiciones purgaret: sciretque se Praefatione illa obliquis laudibus inter Origenistas positum, atque ex sui nominis fama haeresi patrocinium quaeri.

III. Has Hieronymus schedas jam acceperat, cum ipsiusmet Ruffini ad eum literae redditae sunt: quae, tametsi interciderunt, quid continerent, utcumque ex S. Patris Responso colligimus. Scilicet diutius dicebat se Romae mansisse, quam voluisset, quod accepto de obitu matris nuntio, prohibitus luctu sit, remeare ad patriam, ne maternae domus aspectu, dolorem, quem vix absens animo premebat, ferre praesens omnino non posset. Revocatum eo se tamen, spiritualium parentum (Chromatii atque Eusebii) desiderio: sed ab aemulis continuo impetitum, iisque Hieronymi cum primis familiaribus, ut queri videretur, quod instigante illo, vel certe non inscio, horum odia subiisset. Contra se pacem secum illo reconciliatam sancte servare, utque ab eo pari studio observetur, expetere. Respondit Hieronymus Epistola in nostra recensione LXXXI. nullis erga illum officiis se interim defuisse: et conscientiae, inquit, nostrae testis est Dominus, post reconciliatas amicitias nullum intercessisse rancorem, quo quempiam laederemus: quin potius cum omni cautione providimus, ne saltem casus in malevolentiam verteretur. Sed quid possumus facere, si unusquisque juste putat se facere quod facit, et videtur sibi remordere potius quam mordere? Tum illud etiam amice ac leniter expostulat, quod oblique Praefatione illa, imo aperte peteretur, ac monet, ne se in posterum simili modo laudet. Atque haec poterat suboffensos invicem animos Epistola recolligere; sed qui eam curandam acceperant, et Roma Concordiam usque transmittendam, Hieronymi familiares, Pammachius videlicet atque Oceanus, haud scio num meliore consilio, successu certe non prospero suppresserunt. Ego, inquit Hieronymus lib. I. Apologiae, scripsi ad te statim brevem Epistolam, expostulans super laudibus tuis, quam quia Romae non eras amici mei tibi mittere noluerunt, eo quod te dicerent, cum sodalibus tuis indigno nomine Christiano de mea conversatione jactitare: cujus exemplum huic volumini subdidi, ut scias quantum dolorem quanta moderatione necessitudinis temperavi. Et lib. III. Novum quoque me putas finxisse mendacium, ut Epistolam ad te meo nomine componerem quasi olim [Col. 0125] scriptam, quo bonus esse videar et modestus: quam tu numquam omnino susceperis. Haec res perfacile probari potest. Multi Romae ejus exemplaria habent ante hoc circiter triennium, qui tibi eam mittere noluerint, scientes quae de meo nomine jactitares, et quam indigna homine Christiano, et quam infanda confingeres. Ego scripsi nesciens quasi ad amicum: Illi non reddiderunt ei quem inimicum noverant, parcentes et meo errori, et tuae conscientiae.

IV. Acceperant una autem eximii illi Hieronymi familiares ab eodem, ut par credere est, litterarum portitore Ruffino, altero Syro (quem S. Pater ob quandam causam per Romam Mediolanum miserat, et quem sane interest ab cognomine Aquileiensi distinguere) novam ab eo adornatam librorum Περὶ Ἀρχῶν versionem cum luculenta ad se proprie Epistola, qua suam ille apud eos fidem liberat, purgatque omnes de se suspiciones. Origenis ingenium quidem et eruditionem laudasse se fatetur, dogmata tenuisse, aut tenere se, pernegat. Laudavi, inquit (Epist. 74) , interpretem, non dogmatisten, ingenium, non fidem; Philosophum, non Apostolum. Quod si volunt super Origene meum scire judicium, legant in Ecclesiasten Commentarios, replicent in Epistolam ad Ephesios tria volumina, et intelligent, me semper ejus dogmatibus contraiisse. Et paulo post: Si mihi creditis, Origenistes numquam fui: si non creditis, nunc esse cessavi. Et sequenti capite: Fac me errasse in adolescentia, et Philosophorum, id est, Gentilium studiis eruditum, in principio Fidei, dogmata ignorasse Christiana, et hoc putasse in Apostolo, quod in Pythagora et Platone et Empedocle legeram. Cur parvuli in Christo atque lactentis errorem sequimini? cur ab eo impietatem discitis, qui necdum pietatem noverat? secunda post naufragium tabula est, culpam simpliciter confiteri. Imitati estis errantem, imitamini correctum. Multa deinde in eum profert (nomen enim Ruffini continuo reticuit) qui propinare Romanis auribus doctrinae ejus venena ausus est. Quisquis es, inquit, assertor novorum dogmatum, quaeso te, ut parcas Romanis auribus, parcas Fidei, quae Apostoli voce laudata est. Cur post quadringentos annos docere nos niteris, quod ante nescivimus? cur profers in medium quod Petrus et Paulus edere noluerunt? Denique in eum proprie qui se figuratis laudibus in Origenianae causae patrocinium adsciverat; Malo, ait, existimatione periclitari, quam fide. Hoc mihi praestiterunt amici mei (Ruffinus utique) ut si tacuero, reus: si respondero, inimicus judicer. Dura utraque conditio; sed e duobus eligam quod levius est: simultas redintegrari potest: blasphemia veniam non meretur.

V. Ad ipsam quod attinet interpretationem librorum Περὶ Αρχῶν, quam Epistolae jungit, multum se ait in illa adornanda laboris sustinuisse, dum mutare quidpiam de Graeco, non est vertentis, sed evertentis (Lib. 1. con. Ruffin.) . Adornatam abs se autem eo consilio testatus est alibi, non ut crederet Lector iis quae interpretabatur, sed ne crederet iis, quae alius ante transtulerat. Atque hanc quidem unice causam [Col. 0126] esse autumo, de quo mirari doctos homines aliquando subiit, cur haec scilicet perierit Sancti Doctoris interpretatio, quae et ad Graecum textum exacta fideliter est, et ab interprete elaborata sermonis utriusque peritissimo: contra Ruffiniana illa superstes sit, quae et laudibus hisce caruit, et ab ipsa editione prima in lucem, convitiis bonorum pessumdata fere est, ac diris omnibus devota. Nempe illa Origenianas blasphemias, prout fuerant Auctore ab ipso prolatae, iisdem sententiis ac totidem fere verbis referebat: quae primo statim aditu aversari Christianos animos atque exhorrescere impia scripta res cogeret; haec vero exitiosioribus praetermissis, reliquam sublestae fidei doctrinam verborum fuco oblitam commendabat, non ab sui lectione ac descriptione deterrebat. Porro autem Hieronymianam versionem eamque praesertim Epistolam, suppressa illa ad Ruffinum, Romani Proceres in vulgus spargere, atque ingerere omnibus, praedicare, et Hieronymianae fidei proferre testem. Sunt qui addant, nec sane praeter verisimilitudinem, eos quae ex eorumdem votis Epistolae deerant (maluissent enim, conceptis verbis aemulum ab eo perstringi) vivae vocis veluti commentario supplesse atque exaggerasse. Re quidem ipsa Hieronymus sibi admodum temperavit, nec Ruffinum de nomine, aut peculiari quapiam nota lacessivit. Ego, inquit, moderatus in Epistola publica (hac scilicet ad Pammachium et Oceanum) diligenter cavi, ne quid in te dictum putares. Sed quae illi omnia in Ruffinum proprie dicta referebant, quae Sanctus Pater late in haereticos de industria dixerat: conflictus quoque ejus interpretationis cum Ruffiniana, ut aiebant, perfidia, ita hujus acuerunt animum, ut Hieronymum jam putaret jura violasse amicitiae, et pristina in se odia exercere: cui proinde instituit tanquam inimico atque arma inferenti resistere. Ita errore potius quam alterutrius culpa, dirempta iterum gratia est, quae nunquam inter eos postea coaluit; ut etiam post obitum famae suae Rufinus, caetera doctissimis sanctissimisque, quos ea tulit aetas, Patribus admodum carus, dispendium sit passus. Redibit de Hieronymiana libri Περὶ Αρχῶν interpretatione postmodum sermo, ubi Epistolam ad Avitum, quae post annos circiter decem data est, recensebimus. Haec porro cum agerentur, annus Christi trahebatur 400 uno minus.

VI. Epistolas vero intereadum multas Hieronymus ad varios scripsit, quae in Editione nostra a LXXV, deinceps recensentur. Ac priore quidem ista Theodoram Lucinii (ad quem praecedenti anno, ut suo loco ostendimus scripserat) viduam de mariti morte consolatur, ubi et se, ait, non meruisse ejus viri videre faciem, quem in brevi tempore venturum ad se Bethleem sperabat. Ex quibus colligimus, hanc ab ea, quae ad Lucinium data est, unius circiter anni spatio distare Epistolam, nec facile serius esse differendam. Cum enim hunc inter atque Hieronymum non nisi semel, idque superiore proxime anno, litterarum officia intercesserint, non aliis quam his utique credendus ipse est Jerosolymam adeundi spem S. Doctori fecisse: [Col. 0127] neque hic adeo cum futurum fuisse ait, ut eum brevi in Sanctis Locis complecteretur, longius quam quod constituimus, spatium temporis designarit. Iniit statim post sancta illa vidua Theodora perfectionis viam, de qua Sanctus item Pater ad Abigaum scribens sub finem, Sanctam, inquit, filiam meam Theodoram sororem beatae memoriae Lucinii per se commendatam, meo sermone commendo, ut in coepto itinere non lassetur, etc. quae annum hunc ipsum non obscure indicant. Eodem tempore, sive anni ejus sub finem scriptas duas alias Sanctus ipsemet Auctor prodit. Priore ex his Fabiolam jam fato functam funebri quadam laudatione prosequitur: sanctissimam certe feminam, ut quae passim superius gesta ejus recensuimus, comprobant, ut autem vocat ipse, laudem Christianorum, miraculum Gentilium, luctum pauperum, solatium Monachorum: quae postquam ad Christum conversa est, vere Christianam egerit vitam, gloriosumque meruerit vitae finem. Eam porro scribere se testatur, cum jam quartae aestatis circulus evolveretur ab eo tempore, quo Nepotiani Epitaphium scribens, quidquid habere potuerat virium in illo tunc dolore consumpserat. Proinde si recte istud initio anni 396 consignatum est (quod certe nobis videmur ipsi palmaribus argumentis evicisse), jam nihil est dubium, quin aestas ab eo quarta hujus nimirum anni fuerit, cujus historiam persequimur. Altera, quae Fabiolae ipsimet inscribitur de XLII. mansionibus in deserto, adornari quidem multo antea cum scilicet ageret ipsa Bethleemi, abs Hieronymo coeperit, editionis tamen, ut loqui ipse amat, honorem huic tempori debet: neque enim ipsi cum adviveret, sed memoriae ejus est reddita. Rem praestat ab ipso audire: Quodam die, inquit proxime laudata Epistola, quum in manibus Moysi Numeros teneremus, et me verecunde rogaret illa (Fabiola) quid sibi vellet nominum tanta congeries, cur, etc. . . . . respondi ut potui, et visus sum interrogationi ejus satisfacere. Revolvens ergo Librum, pervenit ad eum locum, ubi catalogus describitur omnium Mansionum, per quas de Aegypto egrediens populus, pervenit usque ad fluenta Jordanis, cumque causas quaereret et rationes singularum, in quibusdam haesitavi, in aliis inoffenso cucurri pede, in plerisque simpliciter ignorantiam confessus sum. Tunc vero magis coepit urgere, et quasi non mihi liceret nescire quod nescio, expostulare, ac se indignam tantis mysteriis dicere. Quid plura? Extorsit mihi negandi cerecundia, ut proprium ei opus hujuscemodi disputatiunculae pollicerer: quod usque in praesens tempus, ut nunc intelligo, Domini voluntate dilatum, reddetur memoriae illius, ut Sacerdotalibus prioris ad se Voluminis induta vestibus per mundi hujus solitudinem gaudeat se ad terram Repromissionis aliquando venisse. Conjecimus in hoc quoque tempus quam dedit S. Pater Epistolam ad Salvinam, ex genere nobilissimo viduam, quam de Nebridii mariti sui morte consolatur, ac porro docet qua ratione superstites ex eo parvulos educare, qualemque ipsa vitae rationem traducere oporteat. Ut autem huc referremus, argumento cum primis fuit, quod dicitur Salvinae mater Constantinopoli [Col. 0128] apud filiam tunc fuisse. Certe, inquit, quum tecum sancta sit mater, etc. Illa enimvero non nisi post Gildonis mariti sui mortem, anno 398 Constantinopolim se contulisse credenda est. Caetera ne serius Epistola differatur, in Chronologicis ad eam Notis edisseruimus. Denique et propositis sibi a Paulino quaestionibus hocmet anno, sive ut serius, subsequentis initio respondit: cujus certe rei totus ferme contextus Epistolae indicio est. Sed omnium luculentissimus locus ille, ubi Responsionis suae moras excusans Sanctus Pater, Libros, inquit, Περὶ Αρχῶν nuper, Pammachio nostro jubente, interpretatus sum . . . . quo detentus opere, implere non potui quod promiseram tibi, et Danielem nostrum rursum comperendinavi. Et quidem quamvis mei amantissimi et egregii viri Pammachii, tamen unius voluntatem in tempus aliud distulissem, nisi omnis pene fraternitas de Urbe eadem postulasset, asserens multos periclitari, et perversis dogmatibus acquiescere. Unde necessitate compulsus sum transferre libros, in quibus mali plus quam boni est, et hanc servare mensuram, ut nec adderem quid nec demerem, Graecamque fidem Latina integritate servarem. Quorum exemplaria a supradicto fratre poteris mutuari, etc.

VII. Revertamur ad contentionum Hieronymum inter ac Ruffinum historiam, cujus laudatus locus iste nos monet. Cum duas in partes, ut fit, Romanorum animi abiissent, Ruffino scilicet alii, alii Hieronymo faverent, quidam Apronianus Romanorum longe nobilissimus, olim Ruffini et Melaniae opera ab Idolorum cultu ad Christi fidem traductus, suique in Christo patris studiosissimus, Versionis ut et Epistolae Hieronymianae apographum ad eum Aquileiam misit, utque par credere est, ad respondendum instigavit. Causa enimvero discordiarum istarum maxima, in partiarios utriusque nominis est refundenda, qui licet egregie catholici, et mente bona atque animo, dum sibi tamen offendicula pertimescunt, et partis cui nomen dederant, studio ducuntur, ejusmodi flammas dissensionum concitarunt. Silere, inquit Ruffinus, contra conscientiam criminati, minime potuimus, cum ipsius pene Fidei suae nonnulli jacturam ducerent silentium nostrum. Acceptis hic itaque Hieronymi scriptis, quae in sui contumeliam dici existimabat, haudquaquam negligenda ratus, animum statim ad reponendum appulit. Sed antequam de Responsione ejus dico, alia quae praecesserunt in Oriente; atque hanc maxime causam spectant, exponenda sunt.

Theophilus Alexandrinus Episcopus simul atque pacem Joannem inter atque Hieronymum conciliavit, in Origenem, cui pridem impense faverat, mutato derepente animo, signa convertit. Et post pauca quidem in eos quibus placita Origenis arridebant, facta quaedam acerbiora aut dicta, eodem illo anno 399 ad exitum properante, aut si mavis initio subsequentis, diro Origenianam doctrinam ejusque asseclas omnes anathemate perculit. Ejus synodi, quanquam tunc nullam contra Origenistas habitam, Pagius aliique contendant, meminisse visus est nobis Prosper in Chronico Imperiali, ubi, Contentio, ait, ex doctrina [Col. 0129] Origenis, Synodum apud Alexandriam coegit, cujus exstitit sententia, ut extra Ecclesiam fieret quicumque supradicti viri opera probavisset. Mox dedit ille ad Papam Anastasium, qui Siricio successerat in Romana Cathedra, Epistolam, qua Origenem subjectis sibi populis haereticum denuntiasse, significabat, utque ipse etiam in Occidentali Ecclesia damnaret, ejusque lectioni Operum interdiceret, auctor erat. Dedit etiam ejusmodi ad Hieronymum litteras, quibus nequam et furiosos homines haeresim Origenis in monasteriis Nitriae fundare cupientes Prophetica falce succisos nuntiat: hortaturque, ut si qui alii decepti sunt, ipse congruis Scripturarum sermonibus emendet. Has ipse litteras Latine interpretatus est S. Pater, quae numerum obtinent in recensione nostra LXXXVII. quibus et Responsum iis quae subsequuntur, faciens, postquam zelum ejus eximiis laudibus extulisset, Equidem, subdit, super hacre (Origeniana scilicet causa) et antequam scriberes, ad Occidentem Epistolas miseram (illam utique ad Pammachium et Oceanum) ex parte haereticorum strophas meae linguae hominibus indicans. Ex dispensatione Dei factum puto, ut eodem tempore tu quoque ad Anastasium Papam scriberes, et nostram dum ignoras, sententiam roborares. Verum a te nunc admoniti, magis studium accomodabimus, ut hic et procul simplices ab errore revocemus. Sub finem subdit, Vincentius Presbyter, ante biduum, quam hanc Epistolam darem, de Urbe venit, et suppliciter te salutat, crebroque sermone concelebrat, Romam et totam pene Italiam tuis post Christum Epistolis liberatam. Jam itaque multum intercesserat temporis ab illa quam ad Romanum Alexandrinus Pontifex dederat: ut cum tamen haec quoque sit Hieronymi Responsio intra ejusdem 400 anniterminos comprehendenda, illa quidem hieme, haec vero adventante saltem aestate sit scripta. Quid igitur intereadum ab Anastasio praestitum sit, videamus.

VIII. Acceptis Theophili litteris, oblata sunt illi etiam ab Eusebio Cremonensi, vetere illo Hieronymi amico, quaedam capitula blasphemiae, quae ipse ex Ruffiniana librorum Περὶ Αρχῶν interpretatione, ad creandum magis magisque Origenianae doctrinae odium, excerpserat. Tum vero suarum partium esse intellexit Anastasius statim noxium percutere caput, et sibilantia hydrae ora compescere. Coacta itaque, ut par credere est, Romae synodo ( binos enim, ut S. Leo Magnus testatur, in annis singulis, vere scilicet atque autumno celebrari Episcoporum conventus [Epist IV. cap. 7] , ex antiquiorum praeceptis Patrum mos erat) et re in utramque partem mature perpensa, Origenis erroribus haereseos notam impressit. Passim de ista in Origenem lata atque ex Synodo quidem sententia, occurrunt apud Veteres et praecipue Hieronymum testimonia. Quanquam, inquit Epist. XCVII ad Pammachium et Marcellam, celebri sermone vulgatum sit, beatum quoque Papam Anastasium eodem fervore, quia eodem spiritu est, latitantes in foveis suis haereticos persecutum, ejusque litterae doceant, damnatum in Occidente, quod in Oriente damnatum est. Et lib. II contra Ruffinum, Beati Episcopi, Anastasius et Theophilus et Venerius et [Col. 0130] Chromatius, et omnis tam Orientis, quam Occidentis Catholicorum Synodus, qui pari sententia, quia pari et spiritu, illum (Originem) haereticum denuntiant populis. Tum lib. III in eumdem, Sentisne non haerere inter se mendacium? et quod in articulo temporis profuit, ut Episcoporum sententias subterfugeres, patere discussum. Denique et Theophilus in Epistola ad quosdam monachos, cujus fragmentum profert Justinianus ad Menam, quod Latine ita sonat: Igitur anathema dicentes in Origenem aliosque haereticos, quemadmodum factum est a nobis, et ab Anastasio sanctae Romanorum Ecclesiae Episcopo . . . . . quem et omnis Beatorum Occidentis Episcoporum sequitur coetus, Alexandrinorum Ecclesiae sententiam adversus impium latam suscipiens.

Sed nihil aeque luculentum atque illud, quod nobis proferre in lucem ex antiquissimo Ambrosianae Bibliothecae Ms. libro monimentum sorte datum est, quo ipsa S. Pontificis hac super re Epistola continetur. Dedit quippe ille statim litteras ad Simplicianum Mediolanensem Episcopum, Theophili studium impense laudans, ejusque se litteris conventum referens, in Origenianam haeresim anathema pronuntiasse incipit: Domino fratri SIMPLICIANO ANASTASIUS. Grandem sollicitudinem atque excubias super gregem suum pastor habere approbatur . . . Pari animo vir sanctus, et honorabilis Theophilus, frater, et coepiscopus noster circa salutis commoda non desinit vigilare, ne Dei populus per diversas Ecclesias, Origenem legendo, in magnas incurrat blasphemias. Conventus litteris memorati, convenio Sanctitatem tuam: ut sicuti nos in Urbe Roma positi, quam Princeps Apostolorum statuit, et fide sua confirmavit gloriosus Petrus, ne quis contra praeceptum legat haec quae diximus, damnavimus, et cum magnis precibus postulavimus, ut Evangeliorum instituta, etc. . . . Igitur hoc praeceptum tenentes, illud quidquid est fidei nostrae contrarium, ab Origene quondam scriptum, indicavimus a nobis esse alienum, atque punitum. Haec Sanctitati tuae scripsimus per Eusebium Presbyterum qui calorem fidei gestans, et amorem circa Dominum habens, quaedam capitula blasphemiae obtulit, quae nos non solum horruimus, et judicavimus, verum et si qua alia sunt ab Origene exposita, cum suo Auctore pariter a nobis scias esse damnata. Epistolae tempus ex ipsa inscriptione ad Simplicianum colligitur, quippe quem hujusmet anni 400, mense Maio, vel Junio, ut summum, jam diem obiisse, certissimis monimentis constat. Hujus utique alterius mensis sub finem scribens Paulinus Nolanus Epistolam XX. successisse jam Cathedrae Mediolanensi Venerium, prodit, ubi, Mediolanensis quoque, ait Episcopus NOVUS, filius vester hucusque, nunc frater Venerius jam scripserat nobis post ordinationem suam, etc. Congruit et Cremonensis Eusebii Presbyteri mentio, quam ingerit Anastasius, et quo litterarum portitore usus est: hunc enim per id nempe temporis Mediolanum venisse, cum fuisset etiam tum Romae diversatus, rerum ejus, quas subinde attigimus, series significat. Tum illud ibi videtur contigisse, [Col. 0131] de quo Ruffinus lib. l. contra Hieronymum queritur, fuisse scilicet ab Eusebio sententia quadam impia schedas suae interpretationis adulteratas. Quum, inquit, hujusmodi sententiam apud Mediolanum recitaret, et a me quae exigebat, falsa esse dicerentur, interrogatus a quo accepisset exemplaria, respondit, matronam quamdum sibi dedisse. Denique parum sese promovisse ratus Anastasius, in ipsum se tumultus Auctorem Ruffinum vertit, ac Romam ad causam dicendam accersivit. Neque eum tamen unum, sed et alios omnes per Italiam, qui Origeni faverent, ad purgandam haereseos suspicionem saepius accitos, Hieornymus indicat: et laudi Marcellae tribuit, quae in id totis viribus incubuisset. Damnationis, inquit Epist. CXXVII. haereticorum haec fuit principium, dum adducit testes qui prius ab eis eruditi, et postea ab haeretico fuerant errore correcti; dum ostendit multitudinem deceptorum, dum impia Περὶ Αρχῶν ingerit volumina, quae emendata manu scorpii (Ruffini) monstrabantur: dum acciti frequentibus litteris haeretici, ut se defenderent, venire non sunt ausi: tantaque vis conscientiae fuit, ut magis absentes damnari, quam praesentes coargui maluerint.

IX. Cum hac igitur duriore fortuna Ruffinus conflictabatur, cum existimationi suae consulare, calamo et scriptis deliberavit. Ac primum Epistolae Hieronymianae ad Pammachium, respondere instituit, ex qua partem malorum contra se maximam manare sentiebat. Sunt qui hoc responsum intercidisse autumant, magni in re litteraria nominis viri, Huetius, Caveus, atque alii hodienum, qui libros Invectivarum, ut vulgo inscribuntur, diversum ab illo opus existimant, atque Apologiae Hieronymianae, non Epistolae refellendae natum. Sed Ruffinus illos Epistolae ipsi opposuit, ut ex universo scriptionis contextu, si alia in eam rem desint argumenta, perspicuum est. Ac sibi quidem, ait, respondendi ex parte justam necessitatem imponi, siquidem, nisi impactam jam ab se notam haereseos depelleret, famae apud multos periclitaretur. Priore itaque libro (in duos enim Apologiam hanc suam, sive ut odioso nomine inscribi solent, Invectivas, tribuit) totus ferme est in refellendis de Fide criminationibus, suumque dogma de Trinitate, Incarnatione, Resurrectione, secundo Adventu, et futuro Judicio Salvatoris, in quibus praesertim de Origenianae sententiae praejudiciis accusabatur, unum idemque plane esse cum dogmate Catholicae Ecclesiae, ostendit. Tum nihil sibi curae ait esse de Origene, sive enim stat apud Deum, sive lapsus est, ipse viderit. Adornatam abs se tamen librorum ejus Περὶ Αρχῶν, interpretationem rationibus, atque argumentis sane non contemnendis tuetur. Valde autem de iis queritur, qui schedas suas inemendatas, furtoque acceptas proferre in publicum malo utique animo ausi sunt, et non solum perversa intelligentia, verum etiam verborum adulterio conati sunt infamare. Altero libro Hieronymum praecipue impetit, censuramque immitem in ejus gesta dictaque omnia, maxime vero in Commentarios ejus super Epistolas Pauli exercet. Nobis haec persequi non [Col. 0132] vacat. Sixtus Senensis Bibliothecae suae Lib. VI. singulas Ruffini accusationes (Ad not. 287. et seq.) diligenter excerpsit, cumque Hieronymi responsionibus comparavit: quem consuluisse, operae pretium erit.

X. Hanc autem Ruffinus Apologiam non ea mente scripsit, ut vel ad Hieronymum ipsum mitteret, vel facere publici juris vellet, sed ut amicis Romanis, atque Aproniano cum primis, cui illam inscripserat, communicaret, purgaretque apud ipsos suspicionem haereseos, apud quos bene audire, sua maxime intererat. Factum quoque ex Auctoris voto, ut nequaquam in vulgus spargeretur, sed per angulos, ut ait Hieronymus, et inter ejus gregales nominis tantummodo legeretur. Quod hic quidem dolo factum malo interpretatur, quo nempe simplicium credulitati illuderent, sibique pro se respondendi facultatem auferrent. Ruffini autem animus fuit, quod ex ipso contra eum libro Sancti Patris III. colligitur, ut ad eos tantum mitteretur, qui Hieronymi verbis laesi fuerant, et non ad plures. Et sane alios diu multumque latuit, scriniis amicorum observata, ut tantum inaudire praecipua quaedam ejus capita, eaque corrosa hinc inde mittere postmodum ad Hieronymum Pammachius et Marcella potuerint. Quae causa est, cur post tres ferme annos cum demum integra ad ejus manus devenisset, Ruffinum dixerit Noster, in ea elaboranda triennium desudasse (Lib. III, cont. Ruf.) . Locus ille eruditissimis viris fraudi olim fuit et nunc est, qui vere triennium elucubrationi suae illi impensum ab Ruffino autumant, cum ab hac tamen rerum ejus serie quam edisserimus, fuisse illam constet, paucis hujusmet anni 400. ejusque ad finem vergentis, diebus coeptam atque absolutam.

Sed ut amicis Romanis Presbyter Aquileiensis multum scriptione illa sua se probarit, satisfaciendum adhuc erat Anastasio Pontifici, a quo fuerat, ut modo vidimus, Romam ad causam dicendam accitus. Eodem itaque tempore breviorem aliam Apologiam ad eum pro fide sua misit, ad detrectandam eo perfectionem, his usus excusationibus: Quoniam, inquit, ipse post triginta fere annos parentibus redditus sum, et durum satis atque inhumanum erat, si tam cito desererem eos, quos tam tarde reviseram: simul et quia tam longi itineris labor fragiliorem me reddit ad iterandos labores. Omnino autem hanc se scribere profitetur, ut conflatam sibi ab aemulis apud eundem invidiam diluat; non, ut ait, de sancta mente tua, quae velut quoddam Dei sacrarium aliquid iniquum non recipit, maculam suspicionis abstergerem. Purgat deinde se fidei suae expositione in his, quae Origeni ut Auctori, sibique ut interpreti, haeretica dogmata objiciebantur, De Trinitate Verbi, Incarnatione, Resurrectione carnis, Extremo Judicio, Diaboli damnatione aeterna, denique animarum origine. Tum quod ferme rei caput erat, suam excusans librorum Περὶ Αρκῶν interpretationem, Origenis, ait, ego neque defensor sum, neque assertor, neque primus interpres. Alii ante me hoc idem opus fecerunt: feci et ego postremus rogatus a fratribus. Si jubetur, ne fiat, jussio observari solet [Col. 0133] (al. debet) in posterum. Si culpantur, qui ante jussionem fecerunt, culpa a primis incipiat. Ego enim praeter hanc fidem, quam supra exposui, id est quam Romana Ecclesia et Alexandrina, et Aquileiensis nostra tenet, quaeque Jerosolymis praedicatur, aliam nec habui unquam, nec habeo in Christi nomine, nec habebo. Tertius quodammodo hic ejus est Apologiae liber, quem certe una cum duobus aliis adversum se scriptis computavit Hieronymus, cum TRES contra se libros venustate Attica texuisse Ruffinum, primo contra eumdem libro sub initium testatus est, et cum alibi tria volumina appellavit. Re enim vera Apologiam hanc quoque ad Anastasium passim contra se scribi, S. Pater intellexit, eidemque per partes respondit. Hactenus vero, cum duo tantum sint, qui eum proprie petunt, Invectivarum libri, in hac explicanda difficultate eruditissimi viri abierunt a vero longius, neque nos in Praefatione secundi Tomi, isthuc quod res erat, fuimus assequuti.

I. Quod pone sequitur ab iis Occidentalis Ecclesiae motibus biennii circiter spatium, Orientem Origeniana factio turbis, ac gestis omni diritate teterrimis exagitavit. Nos dumtaxat, quae maxime sunt cum Vitae Hieronymianae serie conjuncta, paucis perstringemus: quanquam omnis fere causae ejus historia, vel scriptis Hieronymi primigeniis, vel aliorum ab eo Latine explicatis continetur. Theophilus simul atque Anastasii deperditas modo litteras accepit, quibus, ut notatum videtur S. Patri, significabat, damnatum in Occidente, quod in Oriente damnatum fuerat (Epist. XCVII) , animos sibi sumens atque audentior factus, novum multoque acrius contra Origenistas bellum indixit. Erat Alexandrinae Ecclesiae, cujus ipse thronum obtinebat, Episcopis jamdiu olim in more positum, ut quotannis initio futurum proxime Pascha praenuntiarent encyclicis ad totius Episcopos Aegypti Epistolis, quibus est etiam ea de causa nomen Paschalibus. Illa occasione ad rectae fidei caute custodiendum depositum, sancteque traducendam vitam, prout res Ecclesiae ferrent, hortabantur. Annum hunc itaque primum de tribus quas Hieronymus Latine interpretatus est, locum in Recensione nostra obtinet: suum, inquam, contra atque habent Editiones ante nos omnes, in quibus omnium praeposterus et confusus ordo est. Sed de his postea. In ea quidquid ad creandam Origenianis opinionibus invidiam, ipsumque Auctorem diris devovendum, jactari [Col. 0134] poterat, conviciis odiosissimis tertio quoque verbo intermixtis, congessit. Hic temeritatis eum notat impudentissimae, alibi, erroris manifesti, tum insaniae, imperitiae, superbiae, impietatis, delirii, vecordiae, et si quae alia sunt quae malevolentiam lectorum acuant. Denique et daemoniaco actum spiritu, et fautorem daemonum, perpetuo autem blasphemum, et blasphemiarum auctorem nequissimum vocat. Nec fere mitioribus sectatores ejus doctrinae verbis perstringit, quos facessere jubet, stultissimos mortalium, ac descendere in Infernum, ut praeceptorem impietatis suae ibi esse oculis suis cernant. Et paulo superius: Quiescant ergo, ait, aliquando, qui regni Christi finem somniantes, verbositatis Origenis cupiunt esse parasiti, nec cum fidelibus ambulantes, fidem quam non habent, simulent, etc. Et prope finem: Capti, inquit, eloquentiae (Origenis) sono, non intuentur dogmatum veritatem, erubescunt errorem pristinum confiteri, et arrogantiae tumore caecati, nolunt esse discipuli, ne postquam correcti fuerint, prius errasse videantur. Carpit his verbis Nitrienses praecipue Monachos, Origeni perquam addictos, qui synodicae praecedentis anni damnationi ejus minime acquieverant. Sed neque modo obsecuti sunt; ut enim errores illos ultro exsecrarentur, non tamen Origenis esse contendebant, sed haereticorum, qui adulteratis ejus operibus de suo inseruissent.

II. Movit haec Monachorum pertinacia Theophili stomachum, hominis suapte etiam natura irarum impotentis: qui satius tamen in praesentia statuit reponere odium, ut commodum ultioni suae illos mactaret. Diu quippe erat, quod Ecclesiae causam privatis simultatibus praetexebat, si Palladio, Auctori Vitae S. Joannis Chrysostomi (alio utique ab historiae Lausiacae Auctore) Socrati etiam et Sozomeno credimus. Atque invisos certe cane pejus et angue habebat germanos notissimos fratres, cognomento Longos ita a proceritate corporis appellatos, cumque his memoratum superius saepe Isidorum, variis quidem de causis, ut proditum est ab Antiquis, sed quarum nulla de nimia illum severitate excuset. Quo autem irarum processerit, sive obtentu Origenismi, sive ut privatas injurias persequeretur, ex Palladio capite VI. sub finem audiamus: Theophilus mittit literas ad vicinos (Nitriae) Episcopos, et jubet quosdam e primariis a monte et ab interiori eremo expelli, eosque praecipuos monachos, minime addita causa. Qui monachi cum senioribus Alexandriam cum descendissent, orabant Theophilum, causam ut diceret, ob quam condemnati ejectique essent. Ille autem sanguinolentis oculis draconum instar intendens, torvum taurino more intuebatur; modo quidem lividus, modo pallidus, modo autem amare subridens. Ab immodica ira abreptus, Ammonio viro grandaevo omophorium manibus ipse suis injicit in collum, cum malis ejus plagas inflixisset, et pugnis nares ejus cruentasset, inclamans his vocibus, Haeretice anathematiza Origenem; cum nihil esset propositum de Origene praeter postulationem Isidori causa. Tali enim ira est, veluti canes, caeca et dicta et facta parit [Col. 0135] Igitur sic sanguine aspersi, et sine responso reversi ad sua monasteria, propositum vitae institutum persequebantur, Scripturarum scientia ingenium acuentes, per quas salus acquiritus; illius insaniam eo curantes minus, quod nullius mali sibi conscii essent. His non adquiescens Theophilus, mittit ad vicinos episcopos, et adversus monachos cogit Concilium, neque ad defensionem vocatis ipsis, nec facta illis dicendi potestate. Tres viros ex praecipuis excommunicat, veritus simul contra multitudinem poenam decernere, praetexens dogmatum perversitatem; et quos plusquam episcopos honoraverat ut magistros propter vitam, doctrinam et aetatem, eos non puduit appellare praestigiatores, eo quod erga Isidorum optime affecti essent. Refert deinde, quemadmodum subornatis quinque ex ipso Nitriae Monasterio, ut libellos darent adversus tres illos senes, falsae accusationis verba ipse contexit: et ingressus ad Augustalem petiit, ut militari manu expellerentur ii homines ex universa Aegypto. Et accepto (pergit) in speciem milite, una cum mandato, sceleratorum multitudinem congregat, qui circa potestates versantur ad omnia parati, et repente monasteria noctu invadit, cum prius pueros qui secum erant, vino ingurgitasset. Et paucis interjectis de Dioscuro: Inde praedatur montem, Monachorum reculas junioribus praedam addicens. Expilatis cellulis, tres illos inquirit, quos in puteum dimiserant, imposita ori putei florea. Cum autem non invenisset, eorum cellulas sarmentis incendit, combustis una libris omnibus, etc. Cum autem impotens ejus ira paululum deferbuisset, Alexandriam repetit, locum fugae dans sanctis illis viris, qui sumptis statim melotis suis, in Palaestinam profecti, Aeliam adventant. Cum iis egressi sunt, praeter Presbyteros et Diaconos, illius montis trecenti optimorum Monachorum; alii vero per diversa loca dispersi sunt. Operae pretium fuit haec paulo licet diffusiora, atque ex Auctore non usque adeo probatae in his fidei descripsisse, ut quae item de fugatis e Nitriae monte Origenistis Theophilus in Synodica, sive Generali Epistola sua narrat, quanquam in sui gratiam serie gestorum composita, huc tamen omnia spectare videas, neque aliam eam esse, neque alterius temporis narrationem.

III. Scripsit itaque statim Theophilus Synodicam, ut Noster vocat, sive encyclicam, generalem atque uniformem Epistolam ad Episcopos Palaestinos, et ad Cyprios, atque eos quidem in Aeliae Encaeniis congregatos, quibus nuntiat, quod e vicino Episcopis congregatis, qui prope (fort. probe) implerent numerum Synodi, perrexerit Nitriam, et coram multis Patribus, qui de tota pene Aegypto convolaverunt, lecti sint libri Origenis, in quibus impio labore sudavit, et consensu omnium condemnati. Errores deinde praecipuos notat, quos et pridem anathemate perculsos abs se indicat. Cujus quidem ait rei causa, cum Monachorum quidam Nitriae indigne ferrent, auctorem mali tanti cum suo errore damnari, manu facta, advolasse Alexandriam, ac de se interficiendo cogitasse: quosdam, inquit, inopes et servos spe gulae sollicitatos suo junxere comitatui, et facto cuneo, sedenti in Alexandria [Col. 0136] vim facere conati sunt. Et, Praetermitto quomodo nobis necem inferre tentaverint, et quibus insidiis id machinati sunt, etc. Tum illos quasi transfugas, non abs se autem exactos de monasteriis, significans, addit, Condemnati sunt, et ejecti de Ecclesia; sed fatuitati juncta superbia, Episcoporum judiciis contradicunt, cohaereticum suum nitentes seditione defendere, et per alienas provincias suberrantes, damnati damnatum habent ducem (puta Isidorum) et hujus operis eriguntur. Obsecro itaque vos, Fratres carissimi, ut si isthuc veniunt, praeceptis Evangelicis eos ad lacrymas provocetis . . . . . Sed ut audio imitantes Zabulum, huc illucque discurrunt, et quaerunt quos suis impietatibus devorent . . . . . . Sicubi ergo fratres et plebem, quae vobis credita est, turbare tentaverint, custodite gregem Domini, et insanos impetus eorum reprimite.

IV. Verba haec ipsa sunt, quae ex Theophili Graeco textu Latine refudit Hieronymus, ut et illa, quae superius ex Paschali prima decerpsimus. Sanctus enimvero Pater cum miro odio Origenismum aversaretur, suamque ad eum exstirpandum conferre operam, et saepius flagitaretur, et sponte vellet, nihil in eam rem satius duxit, quam eorum, qui auctoritate sua in Origenistas animadverterant, sententias et scripta proferret latius, et suae linguae hominibus communicaret. Cujus certe rei maxima debetur ei gratia, ut sicubi etiam peccatum humanitus sit in ea peragenda causa, privatis odiis ad Ecclesiae partes accedentibus; monimenta illa tamen, quibus haeretica profligata est factio, et S. Pater est interpretatus, ab hac etiam sint labe immunia. Accedit, quod Graecis jamdiu olim earum scriptionum deperditis exemplaribus, totus ferme ab his fructus repetendus est Origenianae historiae, assertaeque tunc temporis Catholicae Fidei, quae authenticis libris Acta continebantur. Neque enim Paschalem tantummodo illam et Synodicam Epistolam convertit, sed pleraque alia in eadem causa, cum Theophili, tum aliorum scripta, Synodi, inquam, Jerosolymitanae responsum, et Dionysii Liddensis, et Epiphanii, atque alia, utque est verosimillimum, omnia, quae hoc anno fuerunt contra Origenistas elucubrata. Quae quidem nos primum maximam certe partem in lucem protulimus, et cum aut nescirentur plane antea, aut deperdita jamdiu crederentur, Hieronymianis reliquis utpote germanam procul dubio ingenii ejus sobole adcensuimus. Alio autem respectu inter se atque ordine ibi recensentur, ab eo qui nunc magis adrideret, et ad quem heic loci exigere, non abs re videtur, tametsi, ut aperte quod sentio dicam, neque hic satis probetur, neque porro videam, si quis in tanta pugnantium contra se invicem testimoniorum diversitate, quantam haud facile credet, qui hisce monimentis manum non admoverit, certus excudi possit.

V. Fecerit itaque Sanctus Pater ab interpretatione Paschalis Epistolae initium: quae prima in Editione nostra est, et juxta certissimas Cycli Paschalis regulas hujusmet anni 401 Pascha denuntiat, quod nonodecimo die mensis Pharmuthi, id est, Aprilis decimo [Col. 0137] quarto designatur. Et primo quidem Vere, si placet, Latine hanc refuderit, ut ab eo tempore ad subsequentis anni aestatem, cum tertium adversus Ruffinum Librum exararet, vere dixerit, ferme biennium intercessisse. Locum infra laudabimus. Huc autem referre illud liceat, quod primam tempestatem illam anni S. Interpres notat, cum Epistola XCVII. ad Pammachium et Marcellam, mittens Paschalem alteram, Rursus, ait, Orientalibus vos locupleto mercibus, et Alexandrinas opes primo Romam Vere transmitto, ut illud primo vere ad utramque Paschalem, hujus, inquam, et subsequentis anni, vi adverbii rursus, quod utrumque sententiae membrum afficiat, referatur. Ita nos rerum ordo componere rationes jubet, ut lex deinde aliqua affulgeat.

VI. Caeterum non Paschalem, sed Synodicam priore ipse loco nominat, ex his, quae insigni testimonio illo lib. III. contra Ruffinum de Theophili scriptis se ait transtulisse. Duas, inquit, Synodicam et Paschalem ejus (Theophili) Epistolas contra Origenem illiusque discipulos, et alias adversus Apollinarium et eumdem Origenem per hoc ferme biennium interpretatus sum, et in aedificationem Ecclesiae legendas nostrae linguae hominibus dedi. Potest in eam quoque rem sumi argumentum ex loco, quem in Ambrosianae Bibliothecae manuscripto codice auro contra ac gemmis aestimando, obtinet: in quo cum omnia ferme Origenianae causae ac damnationis monimenta abs Hieronymo in Latinum translata contineantur, Synodica proxime Paschalem hujus anni Epistolam antecedit. Antecedit autem non imprudentis Antiquarii lubitu aut casu, sed dedita, ut colligere licet ex consequentibus, opera; nam alioqui gestorum ordo, et materies postulabat, ut illam pone subsequeretur Synodi Jerosolymitanae responsio, non Paschalis illa Epistola, quae inter utramque conjecta, ad fidem vetustissimi exemplaris, ac temporis facile Hieronymiani, ita olim collocatam se indicat. Quae quidem ideo replicamus, quod adhuc re ipsa nos moveant, atque expendi ab eruditioribus velimus: denique ut ne videamur olim, cum Synodicam ipsam edidimus, leviter ex hoc ordine conjecturam fecisse de translationis praerogativa. At enim si priore loco redditam Latine Synodicam dicimus, quae nisi post Septembrem mensem Hieronymo innotescere omnino non potuit (eo siquidem mense fere medio, Graece adhuc perscripta ab auctore ad Palaestinos Episcopos in Aeliae Encoeniis congregatos missa est) minime illa biennii ratio, quam notat S. Interpres, constabit, nisi si eam putemus praecedenti anno 400 scriptam. Quae quidem sententia olim nostra erat; sed obstare postmodum visa est rerum, quae subsequutae sunt, series, atque illud cum primis quod de transfugis Monachis, deque tot motibus quos Synodica memorat, Paschalis silet: quae sequioris temporis nota est, cum ea contigerunt. Igitur post novem fere ab hac menses scripta illa videri potest, et haud multo post, eodem vertente tamen anno 401 aut subsequentis initio in Latinum versa abs Hieronymo.

[Col. 0138] VII. Sed interpretationem ipsam quod spectat, duae aliae, nisi admodum fallimur, Epistolae praecesserunt, quarum attera Theophili ad Hieronymum, altera hujus ad illum Responsio est: illa numero LXXXIX, haec LXXXVI in Editione nostra praenotantur. Scribit Theophilus per Theodorum monachum, qui Romam navigaturus, facile ad ferendum Anastasio de profligatis Origenistis nuntium, noluit ante proficisci, nisi Hieronymum et sanctos fratres, qui cum eo erant in Monasterio, quasi sua viscera amplexaretur, et inviseret. Quem, subdit, cum susceperis pro Ecclesia tranquillitate laetare. Vidit enim cuncta Nitriae Monasteria, et referre potest continentiam et mansuetudinem monachorum: quomodo extinctis et fugatis Origenis sectatoribus, pax Ecclesia reddita sit, et disciplina Domini conservetur. Atque utinam apud vos quoque deponerent hypocrisim, qui occulte dicuntur subruere veritatem. Hae primae videntur Theophili ad Nostrum literae, quibus de ejectis e Nitriae monte Origenistis monachis nuntiatum est. Intercesserat vero jam aliquod ab re gesta temporis spatium: siquidem et qui Nitriae remanserunt Monachi ex seditione jam se in tranquillum contulerant, et ad eos qui fugae se dederant, persequendos, submiserat Theophilus in Palaestinam legatos, Priscum atque Eubulum, quibus nihil ad se litterarum dedisse, blande Hieronymus quaestus est; Unde, inquiens, licet per Sanctos Fratres, Priscum et Eubulum tuus ad nos sermo cessaverit: tamen quia, etc. Haec porro S. Doctoris Epistola, altera, inquam, ex his de quibus disputamus, quemadmodum multis videtur, nec sane est praeter verisimilitudinem, ad Theophilensem illam Responsio est: eamdem certe multo luculentius temporis notam designat. Nuper, inquit, tuae Beatitudinis accepi scripta, emendantia vetus silentium, et me ad solitum officium provocantia. Nimirum scripta ista non alia sunt, quantum intelligo, a Synodica toties laudata Epistola: qua nuper accepta, provocatum se ait Sanctus Pater ad solitum officium, transferendi scilicet in Latinum. Vetus autem illud silentium, quod scripta emendabant, non erga se habitum cumprimis dicit, sed in Origeniana utique causa, quod subsequens contextus declarat. Ostendisti, inquit, quod hucusque taciturnitas dispensatio fuit, non consensus. Libere enim Reverentiae tuae loquor. Dolebamus te nimium esse patientem, et ignorantes magistri gubernacula, gestiebamus in interitum perditorum. Sed, ut video exstendisti manum diu, et suspendisti plagam, ut ferires fortius. Vides quo silentium illud, totusque loci contextus spectet. Siluit enimvero post conditam Paschalem primam, sive ab hujus initio anni hucusque Theophilus, seque continuo satis patienter gessit adversus contentiosum illuc ac pugnax Monachorum genus, qui frequentibus Synodis ac monitis Episcoporum nunquam paruerant. Hoc autem anno circa Septembrem tacuisse jam satis se, jamque facto opus esse intelligens, extendit manum, coepitque in eos poenas: quas quidem paulo iniquiore animo Palladius, Socrates ac Sozomenus narrando exaggerant: non alia ab hac tamen res est, quam Synodica [Col. 0139] Epistola ipsa indicat. Omnino itaque nuperus Scriptor, qui laudata Hieronymi verba ad aliud tempus respicere autumat, quam quo exacti sunt de Nitriae Monasteriis Origenistae, et Synodica contra illos condita, a veri specie omni aberrat.

VIII. Videri autem adhuc duae possunt ante Synodicam Epistolae abs Hieronymo in Latinum versae, quarum alteram Theophilus ad Epiphanium, alteram ad Nostrum Epiphanius dedit. Quamquam parum equidem refert, de translationis praerogativa scrupulosius investigare, cum intra paucos menses, et ante insequentem annum, aeque omnes Romano cultu donatae sint. Priore illa Theophilus Epiphanio nuntiat, egredientes de cavernis suis Origenis colubros Evangelico ense truncatos: et secundum Nitriae Monachorum agmen contagione pestifera liberatum. Tum ait, Pauca ergo ex his quae gesta sunt, in Generali (Synodica scilicet) Epistola, quam ad omnes in commune direxi, prout patiebatur angustia temporis comprehendi. Dignationis tuae est, quae in hujuscemodi certaminibus saepe ante nos pugnavit, et positos in praelio consolari, et congregare totius insulae Episcopos, ac Synodicas litteras tam ad nos, quam ad Constantinopolitanae urbis Episcopum (eo enim intellexerat transfugas Monachos navigasse) et si quos alios putaveris, mittere, ut consensu omnium et ipse Origenes nominatim, et haeresis nefaria condemnetur. Altera, quae hanc proxime data est, significat Epiphanius Hieronymo gaudium ex Origenistarum proscriptione perceptum, cui et mittit Generalem Theophili Epistolam, facile ut Latine interpretetur, et latius proferat. Denique auctor est, ut quos adversus eam haeresim scripsisset libros, in vulgus edat. Indicio autem haec sunt, et nondum abs Hieronymo fuisse Synodicam, sive Generalem, ut vocant, Epistolam Latine explicatam, et post exiguum ab ea temporis spatium has etiam literas scriptas. Dicemus paulo post, quibus testimoniis de harum quoque translatione vere Hieronymiana constet.

IX. Postea igitur et Synodicam centies laudatam, et cujus gratia haec disputata sunt hactenus, vertit. Vertit autem, nisi nos series verosimilis rerum fallit, Octobri, aut Novembri mense: certe rationes ita subducere illud nos cogit, quod ipsam autographam ab Alexandrino Antistite missam in commune ad Episcopos sub initium Septembris, jam constituimus. Transtulit autem simul, eademque opera Synodi quoque Jerosolymitanae ad illam Responsum, Synodicam, inquam, aliam ab Episcopis in Aeliae Encaeniis congregatis Epistolam ad Theophilum. Incipit illa, Domno et honorabilissimo Episcopo, Theophilo, Eulogius, Joannes et caeteri Episcopi, qui Ierosolymis in sancta Encaeniorum die reperti sunt. Summa contextus, Omnem propemodum Palaestinam gratia Christi ab haereticorum alienam esse scandalo, praeter paucos qui Apollinaris erroribus adquiescerent. Exsecrari tamen se, quos suis ille litteris errores denuntiaverat: et quos vel propter dogmatum pravitatem, vel propter alias causas a communione sejunxerat, non recepturos, donec ipse poenitentiae eorum, si tamen voluerint damnare perversa, veniam [Col. 0140] dederit. Postremo et aliud ad eumdem Theophilum Latine tunc Noster vertit Responsum Dionysii Liddensis Episcopi, quo eidem gratulatur de ejectis (Ms. electis) sceleratissimis blasphemis (fort. blasphemi) Origenis discipulis, atque ut nullum persequendi eos finem faciat, hortatur. Has quoque duas quantivis pretii inter omnia Ecclesiasticae eruditionis monimenta, Epistolas nos de situ ac pene interitu ipso in lucem salvas protulimus: quae Hieronymianorum Operum partem, qua hactenus caruerunt, longe nobilissimam explent.

Enimvero, quod aeque omnes ab illo fuerint Latinitate donatae, ut pleraque alia nunc praetermittamus argumenta, ipsomet S. Interprete fide jubente, compertum est. Nihil eo clarius testimonio, quod et supra laudavimus ex tertio ejus contra Ruffinum libro: Duas, Synodicam, et Paschalem ejus (Theophili) Epistolas contra Origenem, illiusque discipulos, et alias adversus Apollinarium et eumdem Origenem per hoc ferme biennium interpretatus sum, et in aedificationem Ecclesiae legendas nostrae linguae hominibus dedi. Reliquas quod spectat, nihil eo luculentius quod habe Apologetico lib. I. adversus eumdem Ruffinum, num. 12. ubi, Si, inquit, quidquid contra Origenem, et sectatores ejus dicitur, in te dictum putas, ergo et Epistolae Papae Theophili, et EPIPHANII et ALIORUM EPISCOPORUM, QUAS NUPER, ipsis jubentibus, TRANSTULI, te petunt, te lacerant. Quippe alii praeter laudatos de nomine Episcopi in Origenem ejusque sectatores Epistolas scripsisse, quas per id temporis Hieronymus Latine explicarit, minime innui possunt, si Jerosolymitanae cumprimis Synodi Patres, et Dionysius iste Liddensis non sunt, quorum literae proferuntur. Res praeterea ipsa postulabat, ut quando Theophili Synodicam ad eos verterat, horum etiam ad eum Responsa, quae plurimum Ecclesiae causam contra Origenistas promovebant, transferret. Dionysium enim quod spectat, ut ejus Epistolam interpretaretur, ratio alia accedebat quod ei scilicet junctus pridem erat amicitia, ut quo tempore ab Joannis Jerosolymitani se communione separaverat, ad eum miserit baptizatum Competentes, quos in Monasterio habebat. Quos, inquit, nos Diospolim ad Confessorem Episcopum misimus Dionysium baptizandos. Diospolim autem et Liddam unam esse sub diverso nomine civitatem, nemo est qui nesciat.

His itaque series Hieronymianarum interpretationum hujus anni concluditur: quas et ponere ob legentium oculos ad indicis instar praestabit.

• Theophili Paschalis Epist. I.
• Ejusd. ad Hieronym. quae incipit Didici.
• Hieronym. ad Theoph. cujus initium Nuper.
• Theophili ad Epiphanium.
• Epiphanii ad Hieronymum.
• Synodica Theophili ad Episcopos Palaestinos et Cyprios.
• Synodica Jerosolymit. Concilii ad Theophil.
• Dionysii Liddensis Episcopi ad eumdem.

I. Subsequenti anno vixdum inchoato prodiit altera Theophili Paschalis Epistola adversus Apollinarium et Origenem, cujus initium est, Primum solemnitatis augustae, et quam ex Paschali cyclo huic esse anno adscribendam, contra atque Editiones, quae nostram praecessere, omnes habent, compertum est. Atque hanc statim Latine Hieronymus explicavit, et simul atque apertum est navigationibus mare, Romam una cum Graeco exemplari, versioni suae fidem contra obtrectatores facturus, ad Pammachium et Marcellam misit. Dedit simul ad eos Epistolam, in recensione nostra XCVII. cui scilicet Paschalem ipsam adjunxit, atque exordium hoc fecit: Rursum Orientalibus vos locupleto mercibus, et Alexandrinas opes primo Romam vere transmitto. Martii nempe mensis initio, quod et facile verba ipsa primo vere innuunt, et sedulo notari in eum quem e vestigio dicturus sum finem, velim. Post aliquanta: Vos Christiani Senatus lumina, accipite et Graecam et Latinam etiam hoc anno Epistolam, ne rursum haeretici mentiantur, a nobis pleraque vel addita vel mutata: in qua laborasse me fateor, ut verborum elegantiam pari interpretationis venustate servarem. Superius autem cum multa in Origenistas dixisset, atque in aemulos suos, qui maledictorum pannos hinc inde consuebant, ac dicere porro pergat praecipue in Ruffinum, quem tacito nomine, acriter saepius perstringit: nunquam tamen, ne verbo quidem tenus, Apologetici contra illum Operis meminit. Meminisse autem omnino debuit, si tunc temporis elucubraverat: primo enim elucubrasset ante paucos dies, quam Paschalem ipsam interpretaretur (siquidem certo certius est, ut suo loco mox ostendemus, non potuisse citius hocmet anno scribi) deinde cum iisdem Pammachio et Marcellae, quos his literis alloquitur, inscripserit, ac miserit Romam: non potuit, quin recentissimi operis ad eos ita dudum missi, ut accipere nondum potuissent, mentionem eis faceret. Igitur postea elucubravit. Sed quid opus est pluribus? Apparet ex adjunctis rei omnibus, ac primum elucubratione S. Doctorem initium fecisse hoc anno scribendi Romam, nec quidquam scriptionum suarum praecedenti hieme, sive duobus circiter anteactis mensibus eo misisse.

II. Statim igitur ab his litteris, atque hoc ipso ineunte Vere Sanctus Pater scribendis Apologeticis [Col. 0142] contra Ruffinum libris manum admovit. Qui factum id antea, atque anno quidem superiore scriptos eos libros, hoc autem vulgatos, et Romam missos existimant, fugit eruditos caetera hominis ratio. Cum enim ipsi minime diffiteantur, Romam ante ver sequentis anni, hujus scilicet, mitti non potuisse (quod clauso jam tum per hiemem, et procelloso, ut noverant praeterea, mari, opportunum navigationi tempus operiendum esset) primum quod constituerant, ratione hac altera plane destruunt. Enimvero neque eadem, qua Paschalis Epistolae interpretatio, occasione missi sunt, quod ex adjunctis rei omnibus constat: neque praecedenti poterant, siquidem illa statim atque apertum est mare, Romam properare jussa est, et quae illi jungebatur ad Marcellam Epistola de iis libris, ut dudum ostendimus, continuo silet. Hoc se itaque ordine ac modo res habuit. Pammachius et Marcella cum, nulla adhibita diligentia, Ruffiniani Operis integrum exemplar obtinere potuissent, praecipua objectionum capita ex illo propere excepta ad Hieronymum transmiserunt. Addiderunt et literas, quibus eum acrius ad respondendum incitarent. Facile haec autem deferenda tradiderunt Pauliniano ejus fratri, qui ex Occidente Jerosolymam hoc nimirum tempore remeabat, et de ore poterat, quam ille ab Ruffini amicis maledice traduceretur, referre. De ejus profectione atque reditu, quibus insignis Hieronymianae pietatis memoria continetur, dicemus paulo post, ne coeptum historiae filum intermittamus. Acceptis his itaque libris Hieronymus, illico stylum ad retundendas aemuli calumnias arripuit: et geminam adversus illum Apologiam pro se scripsit. Atque eam quidem Romanis iisdem Proceribus, qui synopsin Ruffiniani operis ad se transmiserant, Pammachio inquam, et Marcellae (non Marcellino, ut olim lectum est perperam) nuncupavit. Ab his autem exorditus est: Et vestris et multorum litteris didici, objici mihi in schola Tyranni (lingua canum meorum ex inimicis ab ipso) cur Περὶ Αρχῶν libros in latinum verterim. Fuisse Ruffino praenomen Tyrannio, nos etiam animadvertimus secundis curis post Fontaninum, cum pridem ab loci nomine derivandum vocabulum videretur. Tyrannum itaque illum, sive ejus scholam Tyrannicam Noster nomine in suggillationem detorto, vocat: sive illud Actuum cap. XIX. V. 9. disputans in schola Tyranni, alludit. Porro ad singulas aemuli criminationes priore libro respondet, quo et multa de Origeniana Pamphili Apologia, quam huic Martyri abjudicat, deque Didymo, Eusebio Caesariensi, aliisque Scriptoribus Origeni addictis intermiscet, et quo ipse animo et cautione adhibita, illos tractaverit, monstrat. Altero Ruffini Apologiam ad Anastasium Papam speciatim refutat, in qua sibi calumnia strui videbatur. Et particulis quidem ejus identidem recitatis de verbo ad verbum (ex quo colligas hanc ob oculos integram habuisse) manum, perinde atque cum hoste suo conserit: et cum sententias de sublesta fide aut falsitate accusaverit, verba ipsa persequitur, et sermonis barbariem [Col. 0143] risu et probris exagitat. In fine cum pro sua Scripturarum ex Hebraeo translatione perorasset, exspectare se ait tria amici volumina, et ad congeriem criminum ejus tota esse mente suspensum: nisi quod, subdit, levius est professum inimicum cavere, quam hostem latentem sub amici nomine sustinere. Constabit porro ex his quae dicenda mox sunt, quanti istud operis S. Doctori steterit: ita enim propere videtur ab eo adornatum, ut fortasse una atque altera elucubratione absolutum sit, certe quidem Romam hoc ipso vertente Martio mense transmissum.

III. Dicamus nunc obiter quod recepimus de Pauliniano. Causam, cur eum Stridonem ante duos annos et quod excurrit, sive 399 fere medio, Hieronymus miserit, his aperit ad Pammachium verbis Epitola LXVI. sub finem: Nos in ista provincia aedificato Monasterio et Diversorio propter exstructo, ne forte et modo Joseph cum Maria in Bethleem veniens, non inveniat hospitium, tantis de toto orbe confluentibus turbis obruimur Monachorum, ut nec coeptum opus deserere, nec supra vires ferre valeamus. Unde quia pene nobis illud de Evangelio contigit, ut futurae turris non ante suppularemus expensas, compulsi sumus fratrem Paulinianum ad Patriam mittere, ut semirutas villulas, quae Barbarorum effugerunt manus, et parentum communium census venderet, ne coeptum Sanctorum ministerium deserentes, risum maledicis et aemulis praebeamus. Hanc nos Epistolam ante fere biennium aliis olim usi argumentis scriptam diximus, quam huc tamen differri oportere, ad saltem 399 anni medium, nunc intelligimus ex his de Pauliniano (cujus profectionem ex Oriente huic nosmet anno adsignavimus) ac porro, ut differatur, auctores sumus. Discimus ex his autem, quod rei caput est, exemplum Hieronymianae pietatis longe insignissimum, atque inter Vitae ejus laudes memoria praecipua dignum. Cum enim recipiendis innumeris prope Monachorum catervis Monasterium jam exstruxisset, conlatis Paulae sumptibus ac studiis: hospites etiam de toto illuc orbe, tam loci religione, quam sui nominis celebritate, confluentes cordi habuit, nec deesse officiis erga illos potuit. Cumque nihil sibi aliud suppeteret, ad Xenodochium aedificandum, quam parentum census ac villulae, ne his quidem pepercit gentis suae patrimoniis, quin distraheret in aedificii ejus sumptus, et ut quibusque venientibus ad se, aut transeuntibus, large in his quae ad vitae usus necessaria sunt, commodaret. Et mirum hoc magis, tantam ab eo potuisse rebus ejusmodi curam adhiberi, quem vitae ratio, tum maxime altercationibus haereticorum sollicitae, longeque dissimiles labores, ac studia distinebant. Nam et ante aliquot annos ad Lucinium scribens (Epist. LXXI) , quod prae frequentia et peregrinorum turbis relegere quae scripserat, non potuerit, causatur. Hoc autem potissimum tempore, quo pretia villarum attulit Paulinianus frater, simul huic operi, simul litteris totus incumbebat. Id ipse etiam satis manifesto innuit, cum paulo post tertium scribens adversus Ruffinum librum, Nobis, ait, in Monasterio hospitalitas cordi [Col. 0144] est, omnesque ad nos venientes laeta humanitatis fronte suscipimus: veremur enim, ne Maria cum Joseph locum non inveniat in diversorio; ne nobis Jesus dicat exclusus, Hospes eram, et non suscepistis me. Historiam persequamur.

IV. Vixdum Apologeticos eos libros Sanctus Pater absolverat, quum eorum exemplar per negotiatorem nescio quem ex Oriente Aquileiam ad Ruffinum tansmissum est. Incertum, dederitne ipse Hieronymus deferendum, an alius quispiam, ut ferme usuvenit, concertationis acuendae magis magisque animo. Ille autem negotiator, caetera ignotus homo, chartis illis Presbytero Aquileiensi redditis, cum se illuc unde venerat, propere trajecturum, rebus ita suis ferentibus, affirmaret, biduum tantummodo ad respondendum concessit. Ante biduum (inquit ille apud Hieronymum Apologia III.) mihi quam proficisceretur harum bajulus, in manus venerunt, quae in me declamasti. Quod repetit ipse quidem S. etiam Pater libro laudato, Ante biduum inquiens, quam ad nos Epistolam scriberes, libellos meos in manus tuas venisse testaris, et idcirco non habuisse spatium ex otio respondendi. Alioqui si meditatus in nos paratusque dixisses, fulmina jacere, non crimina videreris. Minime autem adhibuit fidem: quin neque ab eo scripta sua legi biduo potuisse, contendit. Sed haec alibi. Ruffinus angustiis sive bidui, sive dierum paulo plurium pressus, cum reponere adversario per singulas criminationes non posset, suos ipsos libros, quos Noster refutaverat nondum acceptos (illa videlicet summa usus, de qua paulo ante diximus) ad eum perferendos eidem negotiatori illuc redeunti dedit, adjuncta Epistola, ut mox videbimus, conviciorum omne genus et minarum referta. Itaque Noli, inquit, multo auro redimere notarium meum, sicuti amici tui (Eusebius Cremonensis) de meis Periarchon schedulis, nondum ad purum digestis fecerunt, ut facilius falsare possent, quod aut nullus haberet, aut admodum pauci. Gratis a me missum suscipe codicem, quem censu magno cuperes comparatum. De iisdem et Noster loquitur Epistola CII. ad Augustinum, Misit mihi temeritate solita sua maledicta Calpurnius cognomento Lanarius, quae ad Africam quoque studio ejus didici pervenisse, etc. Satis quippe sibi vindiciarum Presbyter Aquileiensis in his positum libris existimabat, ut eos quaquaversum mitteret, et nihil sibi ab aemulis metuendum putaret.

V. Sed ipsam quam adtexuit Epistolam, et proprie Hieronymianis dudum acceptis Libris opposuit, operae pretium est nosse. Quamquam enim jamdiu olim intercidit, ut neque Gennadius eam in Catalogo suo recenseat, satis ex his tamen, quae passim ex ea Sanctus Pater recitat, innotescit. Initio increpat eum Ruffinus et commonet, ne offensioni esse Christianis concertatione hac sua pergat, ne rixando invicem, mortem aliis animae inferant. Ad me, inquit Noster, Epistolam scribis, ut me commoneas, et emendatum velis, ne caeteris scandalum faciat, et aliis furentibus, jugulentur alii. Sensim vero stimulis itarum agitatus. [Col. 0145] ut deterreat eum metu a scribendo, vitam interminatur: petitque facti poenas conviciis et turpibus probris, quae gravissima in S. Doctorem jacit. Specimen ex his cape, singula enim commemorare nos pudet. Postquam illum ironice, Philosophum, Rhetorem, Grammaticum, Dialecticum, Hebraeum, Graecum, Latinum, trilinguem dixisset, Tu, subdit, qui tot disciplinarum oculis vigilas, quomodo venia donandus es, si erraveris, et non perpetuo pudoris silentio contegendus? Item, Imitari te volui, sed refestinante eo qui ad te remeabat, malui paucis ad te, quam ad alios pro tuis maledictis latius scribere. Superflua mihi reprehensio fuit in paucis, quae professa tibi habetur in omnibus. Et paulo post, En tibi dico: quaeso quis tibi permiserit, ut in commentariis tuis quaedam de Origene, quaedam de Apollinario, quaedam de te ipso scriberes, et non de Origene totum, aut ex te, aut ex alio. Denique, Habesne ultra aliquid, quo nervos tuae loquacitatis intendas? Et indignaris, si putide te loqui arguam, quum Comoediarum turpitudines, et scortorum amatorumque ludicra Ecclesiasticus scriptor assumas. Minas quod spectat, non ipsa eas quidem Ruffini verba, sed Hieronymi identidem exprobrantis testantur. In ultima, inquit, parte Epistolae denuntiata morte me deterres, ne audeam respondere. Et mortem minaris . . . minaris interitum, nisi tacuero. Denique, Terres me gladiis tuis, et accusationem non jam Ecclesiasticam, sed tribunalium comminaris . . . si aliter creditis, quid vultis occidere? An qui a vobis dissenserit, occidendus est? et similia his alia pleraque, quae commemorare longum est.

VI. Tum vero Hieronymus, quem tantum aberat, ut minitantis aemuli verba deterrent, quin potius animos ad Christianam proferendam doctrinam adderent, vixdum accepta Ruffiniana Epistola, stilum in eam, si unquam alios animose acuit, et proprium Librum, qui tertius Apologiae suae inscribitur, cudit. Praecipuas quas et prioribus quidem Libris abs se criminationes repulerat, hoc iterum diluit, et in adversarium ita retorquet, ut nullum ei reliquum perfugium faciat. Epistolam vero illam proprie sibi refutandam sumit, ejusque particulis sensim atque ex ordine recitatis, responsionem suam verissimam quidem, sed et acri perfusam aceto subnectit. Illud quod Ruffinus causabatur (unum enim quod maxime propositam historiam spectat, delibare liceat) de bidui angustiis sibi ad respondendum concessis, ita excipit, Quo, ait, tibi credet homini veracissimo, ut negotiator Orientalium mercium, qui et hinc deportata vendere necesse habebat, et ibi emere quae huc rursus adveheret, biduum tantum Aquileiae fuerit, ut raptim et extempore contra nos dictare Epistolam cogereris? Libri enim tui, quos limasti per triennium, disertiores sunt? Et paucis interjectis: Tam apertum temporis mendacium est, ut non dicam respondere, sed legere biduo mea scripta non potueris. Ex quo apparet te illam Epistolam, aut pluribus diebus scripsisse, aut si tumultuaria dictatio est, nimium te esse negligentem, qui quum extemporalis talis sis, meditatus deterior fueris. Hujus cum ingenii, tum eloquentiae reliquus omnis contexus est [Col. 0146] Libri, haud sane brevioris quam praecedentes duo nec minus expoliti.

Quod propere tamen adornatus ab eo fuerit, et facile una aut altera elucubratione, quod in more positum illi erat, series ipsa rerum persuadet. Enimvero priores ejus duo Libri ante hujusmet anni Aprilem mensem; nisi rationibus ab eorum conditu subducendis fallimur, ad Ruffinum deferri potuisse, minime videntur; imo vero par credere est, eodem illo mense fere medio demum adlatos. Hic vero statim post biduum, sive, quod Noster contendit, et propius accedit ad veri speciem, post plures dies, fulmineam Epistolam illam intorserit. Certe ut haec Hieronymo redderetur, uno adhuc ferme intermedio mense opus fuit, tanto interjacente Aquileia ad Bethleem maris spatio. Devenimus jam itaque ad Maii fere exitum,, quo certo temporis termino serius differre S. Patris responsum non licet. Etenim Anastasium putabat ille adhuc in vivis agere, quod nuntium de recenti ejus obitu nondum accepisset. Esto, inquit, num. 21. praeteriti anni ego Epistolam finxerim: recentia ad Orientem scripta (Epistola scilicet Anastasii ad Joannem de Ruffino) quis misit? in quibus Papa Anastasius tantis te ornat floribus, ut cum ea legeris, magis te velle defendere incipias, quam nos accusare. Et, Siricii jam in Domino dormientis profers Epistolam, viventis Anastasii dicta contemnis? Fato autem functus est Anastasius, non superioris anni Decembri mense (ut Pagius, Papebrochius, Constantius et nos quoque olim existimabamus aliis ducti argumentis), sed hocmet anno, V. Kalendas Maias, quo memoria ejus die in plerisque tabulis Ecclesiasticis consignatur. Baronius quoque ita olim rationes suas iniit, quas deinde pluribus Tillemontius confirmavit, atque haec demum Hieronymianarum scriptionum series evincit. Porro ejus obitus Hieronymum latuisse unius fere mensis spatio, idque ut multum, potuit: diutius certe ut latuerit nemo sibi in animum inducat. Ut serius igitur hoc ipso exeunte mense Maio adversus Ruffinum librum S. Pater elucubrarit: acceperit vero ante dies admodum paucos adversarii Epistolam, quam refutatum ibat.

VII. Fuerat vero eadem illa, ut videtur, occasione, certe antequam scriberet, rogatus ab Aquileiensi Antistite Sancto Chromatio, apud quem Ruffinus morabatur, ut concertationi huic tantae, quae coeperat jam Christianorum animis offendiculo esse, finem imponeret. Cui quidem summo viro, et sibi cum primis vetere amicitia juncto, laudibus autem pietatis atque eruditionis ornatissimo, morem gerere voluisset, idque se animo habuisse, jurejurando testatus est. Sed ubi sensit, deterreri se minis a respondendo, ut crimen fateri videretur, quod abs se repellere destitisset, committere omnino non potuit, ut famae periclitaretur, seque invitum cogi ad scribendum, doluit. Testem, inquit sub hujusmet Libri initium, invoco Jesum conscientiae meae, qui et has litteras, et tuam Epistolam judicaturus est, me ad Commonitionem Sancti Papae Chromatii voluisse reticere, et finem [Col. 0147] facere simultatum, et vincere in bono malum. Sed quia minaris interitum, nisi tacuero, respondere compellor, ne videar tacendo crimen agnoscere et lenitatem meam malae conscientiae crimen interpreteris. Praeterquam quod multa nimium et gravia erant, quae contra se in vulgus maledicta et Romae, in Italia, et per Dalmatiae insulas Ruffiniani tabellarii, quos Noster Cereales et Anabasios vocat, disseminabant, ut volantia toto orbe jacula falsitatis, clypeo veritatis excipere, non aequum modo, sed et necessum illi esset.

VIII. Ex horum fuit numero commentitia quaedam Epistola sub Sancti Doctoris nomine prolata in vulgus, in qua poenitere se admodum testaretur, quod fucum sibi fieri passus in adolescentia ab Hebraeis, eorum volumina, quae nihil veri continerent, Latine refuderit. Eusebius Cremonensis eam se reperisse primum significaverat apud Afros Episcopos, qui propter Ecclesiasticas causas ad Comitatum venerant. Facile hi fuerint, quos legatos misit Carthaginense Concilium Idibus Septembris superioris proxime anni habitum, ad Imperatorem, ut ab eo peterent in Ecclesia manumittendi facultatem, quam et concessam fuisse, ex Augustino discimus. Fontaninus tamen Comitatum appellari Aulam Pontificiam sentit, et Legatos dici autumat ad Anastasium, de nomine Venerium Mediolanensem, et Honorium Augustum, qui Epistolam illam secum ex Africa attulerint. Utut habuerit se res, hoc audiens obstupuit S. Pater: multo autem magis demiratus est, quum idipsum multorum ex Urbe fratrum scripta docuerunt, sciscitantium an ita se haberet, et a quo ipsa Epistola disseminata esset in vulgus, lacrymabiliter indicantium. Neque vero difficile ei fuit, ex stilo et forma eloquii, quam sibi fuisset falso afficta, demonstrare, deque ejus Auctore doli Ruffino conjecturam facere. Calumnia tamen scriptionis sublata, nomini falsarii pepercit. Sed illo, ut se culpari intellexit, etiam atque etiam obtestante, nihil abs se tale unquam perpetratum, hanc ipsam videtur S. Pater excusationem ei culpae vertere, qui perperam putarit sibi dictum, quod nominatim nemini fuerat imputatum. Nec ideo eum tamen ab hujus conscientia criminis liberavit. Quo , inquit hoc III. Libro, non erumpat semel effrenata audacia? Aliorum crimen sibi objecit, ut nos finxisse videamur. Quod absque nomine dictum est, in se dictum refert: et purgans externa peccata, tantum de sua securus est innocentia. Jurat enim se Epistolam non scripsisse ad Afros sub nomine meo, in qua confitear inductum me a Judaeis mendacia transtulisse: et mittit libros eadem omnia continentes, quae nescisse se jurat. Et miror quomodo prudentia ejus cum alterius nequitia convenerit, ut quod alius in Africa mentitus est, hic concorditer verum diceret, stilique ejus elegantiam nescio quis imperitus posset imitari. Sin itaque eam ipse Epistolam Ruffinus commentus est, sed ex ejus schola aliquis, ipso haud tamen inscio; non injuria tamen abs Hieronymo alterutra ex parte reus agitur.

IX. Hac certe de causa videtur S. Pater, ut suus hic Liber quantocius in Africam deferretur, sategisse: [Col. 0148] nimirum ut apud eos maxime calumniam tolleret, apud quos conflata potissimum dicebatur. Scripsit itaque hoc ipso anno ad Augustinum Epist. CII. eique hujusmet libelli sui exemplar adtexuit. Et, Misit, ait, mihi temeritate solita sua maledicta Calpurnius cognomento Lanarius, quae ad Africam quoque studio ejus didici pervenisse: atque breviter ex parte respondi, et libelli ejus vobis misi exemplaria, latius opus (priores nempe duos Apologiae suae libros) quum opportunum fuerit, primo missurus tempore: in quo illud cavi, ne existimationem laederem Christianam, sed tantum ut delirantis imperitique mendacium ac vecordiam confutarem. Sed et aliae sunt ad Augustinum, atque hujus ad Hieronymum Epistolae hocmet anno scriptae, quas tamen subsequenti proxime Capitulo, ad cujus proprie contextum pertinent, recensebimus. Porro autem alia est, quae argumento ex ejus contentionis historia ducto, per id temporis, sive isto aut subsequenti proxime anno scripta Epistola videatur, aut certe cum chronicis certioribus notis careat, referri huc non incongrue, serie rerum consentiente, possit. Eximia ea est inter omnes divinae Scripturae exegeticas ad Sunniam et Fretellam, viros e Getarum, ut volunt, genere sacrae eruditionis percupidos, qua ad singulas sibi propositas ex Psalmis quaestiones respondens Hieronymus docet, quaenam sit inter variantes lectiones Graecas atque Latinas caeteris praeferenda, quaeque propius ad Hebraicum fontem accedat. Animadvertimus in chronologicis ad eam Notis, minime eam videri ante Apologeticos contra Ruffinum libros elucubratam, siquidem objicienti aemulo, quod Septuaginta Interpretes contemptui haberet, inque eorum suggillationem novam ex Hebraeo translationem adornasset, hanc utique S. Pater elucubrationem suam opposuisset, in qua bene Interpretes illi continuo audiunt, potiusquam, hoc luculentissimo pro se testimonio praetermisso, exempla sui erga illos studii hinc inde ex aliis suis operibus emendicaret. Addidimus, nec multo post videri differendam: siquidem ejus quaedam mentio haberetur in subsequente ad Laetam, ubi dicuntur Hunni Psalterium discere; quae quidem Epistola huicmet anno, aut initio subsequentis 403 affigenda videbatur. Sed ea nunc praetermissa conjectura, alia ex parte arguimus, fuisse recens a profligato Ruffino scriptam. Ex eo scilicet ubi ad Psalmum 88, illum ironice appellat, disertissimum istius temporis interpretem, qui Graecum ἐξουδὲνωσας verterit annihilasti, vel annullasti, vel nullificasti, et si qua alia possunt inveniri apud imperitos portenta verborum. Atque haec tamen omnia, quantum assequi conjectura licet, argumenta proponimus, non pro certis urgemus.

Verum Epistolam ad Laetam quod spectat, utique eam nunc malim ad praecedentem 401 revocare, quam in sequentem 403 vixdum licet inchoatum differre: tametsi huic illam in Epistolarum recensione affixerim. Nupserat Laeta Toxotio, S. Paulae filio, ex quo et filiam, quae de aviae nomine Paula nuncupata est junior, susceperat. Hanc S. Pater, quibus [Col. 0149] institutis jam inde ab ipsis incunabulis ad Christianam pietatem informari oporteat, docet: cumque avus ejus Albinus adhuc in Ethnicismo perstaret, inter alia quae magnifice extollit, rei Christianae decora atque incrementa, illud memorat, ex quo epocha scriptionis satis innotescit. Marnas, ait, Gazae luget inclusus, et eversionem templi jugiter pertimescit. Scilicet ex S. Porphyrii ejusdem urbis Episcopi Vita compertum est, fuisse anno 398 missum Diaconum ad Imperatorem Arcadium, qui Templi ejus profanos cultus curaret prohibendos. Tum lata Lex est hoc eodem anno in eam rem, ejusque auctoritate haud multo post ipsae Templi fores obseratae, et Marnas inclusus. Triennio post nova Porphyrii legatione impetratum, ut penitus deleretur, reque ipsa Templum absumptum incendio est. Cum ait itaque S. Pater, Marnam eversionem sui jugiter pertimescere, jam illa Idolio clades imminebat: quae magis utique anni 401, ad finem ut libet properantis, quam proxime insequentis est nota. Idem quoque tempus non obscure indicat, quibus subsequitur verbis, Getarum rutilus et flavus exercitus Ecclesiarum circumfert tentoria, et ideo forsitan contra nos aequa pugnant acie, quia pari religione confidunt. Nimirum ab anno 400 irruperunt in Italiam Gothi, aliasque deinceps provincias pervasere, strenue contra Romanum exercitum, nec sane improspere dimicantes, ut eorum temporum historiae produnt.

I. Olim Augustinus, quum Hieronymi Commentarios in Epistolam ad Galatas legeret, eo loco offensus nonnihil est, quo Apostolus Petrus a perniciosa simulatione revocatur. Quippe Noster haud vere Paulum Petro Apostolo restitisse, autumat; sed factum utriusque dispensatione, ut Paulus nova bellator vetus usus arte pugnandi, dispensationem Petri, qua Judaeos salvari cupiebat, nova ipse contradictionis dispensatione corrigeret; et resisteret ei in faciem, non arguens propositum, sed quasi in publico contradicens, ut ex eo quod Paulus eum arguens resistebat, hi qui crediderant ex Gentibus, servarentur. Haec Hipponensem Episcopum expositio movit, qui patrocinium mendacii susceptum simulatione illa existimabat, et exitiosissime credi in sanctis Libris haberi mendacium, id est, eos homines, per quos nobis illa Scriptura ministrata est atque conscripta, aliquid in suis libris fuisse mentitos. Volebat autem ipse alia ratione solvi difficultatem: videlicet ut Paulus Legalia tunc, modo [Col. 0150] quodam non necessario, observans, minime erraverit, sed Petrum quidem, qui ad ea Gentiles exemplo suo adigeret, jure reprehenderit. Haec erat contentionis materies tota, aut certe praecipua, quae multo quidem antea oborta, hoc demum tempore agitari inter eos coepit.

II. Ut autem cum stomachi etiam significatione aliquando Hieronymus responderet, in causa fuit Epistolarum quae ultro citroque missae sunt, improspera, ut ita dicam, fortuna. Scripserat primum de ea re Augustinus jam inde ab anno 394 Epistolam, quae Hieronymo tamen nunquam est reddita. Tum aliam post ferme triennium ad eumdem dedit, quae diu multumque per Urbem perque Italiam vagata, quum et canere illum παλινῳδὶαν supra ejus expositione loci juberet, et satis esset prolixa, ansam rumori fecit, ut librum adversus Hieronymum composuisse, et misisse Romam Sanctus Antistes diceretur. Ipse autem, qui undenam ortus hic esset vulgi sermo ignorabat, tertias superiore proxime anno 402 litteras ad Nostrum scripsit, asseverans, id se nequaquam fecisse quod dicebatur, nec ullo pacto ejus, quem ex animo suspiceret, atque amaret, velle offensionem incurrere. Hae demum Heironymo redditae sunt eodem illo anno, cum esset Asterius Hypodiaconus in ipso profectionis articulo e Palaestina in Africam. Hujus itaque occasione rescribit Noster, bene habere hoc quidem, quod satisfacis, ait, te contra parvitatem meam librum Romam non misisse. Sed Epistolae (subdit) cujusdam quasi ad me scriptae per fratrem nostrum Sysinnium Diaconum, huc exemplaria pervenerunt: in qua hortaris me ut παλινῳδίαν super quodam Apostoli capitulo canam. Quamobrem subiratus addit, Ego simpliciter fateor dignationi tuae, licet stylus et ἐπιχειρήματα tua mihi viderentur, tamen non temere exemplaribus litterarum credendum putavi, ne forte me respondente, laesus juste expostulares, quod probare ante debuissem, tuum esse sermonem, et sic rescribere, etc. Verum haec quoque Sancti Patris Epistola Asterio credita, satis multo post tempore, quam debuisset, in Africam delata est. Intereadum enim perbrevem aliam ad eumdem scripsit, qua Praesidium illi commendat, et salvere jubet Alypium (Epist. CIII) : caetera observantiae atque amoris significationibus abundat. De hac nos multa in chronologicis Notis, quae huc ut referas, auctores sumus. Sed et Augustinus interim Hieronymiani ejus responsi nescius duas alias ad eum dedit, quarum prior dicitur intercidisse temporum injuria: altera illa est, cujus initium, Ex quo coepi ad te scribere: cui et superiorum Epistolarum suarum exempla adtexuit, quod ea utrum accepisset ille, necne, ignoraret. In hac autem novae concertationi ansam praebuit, dum libere profitetur, minime probari sibi ejus studium in vertendis ex Hebraeo Scripturis, quae vocum novitate, adsuetos veteri Translationi ex Graeco saepius percelleret. Quare et tumultus eum admonet excitari apud Africam in Ooensi Ecclesia occasione vocis hederae, quam pro cucurbita, ut vetus ferebat Versio. [Col. 0151] in quodam Jonae loco usurpaverat. Hieronymus priori ex his, ei videlicet quae desideratur, respondet Epistola in recensione nostra CV. multo quidem acrius quam antea expostulans cum Hipponensi Episcopo injuriam, qua impetitum se reputabat, et non simplici animo sparsa in vulgus Epistola lacessitum ad respondendum. Si, inquit, mea cominus dicta reprehendas, et rationem scriptorum expetas, et quae scripserim emendare compellas, et ad παλινῳδὶαν provoces, et oculos mihi reddas, in hoc laeditur amicitia, in hoc necessitudinis jura violantur. Admiscet quasdam tamen interdum benevolentiae significationes; utque intelligas maximam iis qui creditas sibi litteras, aut serius, aut numquam reddiderunt, concertationis culpam voluisse tribuere, hoc fine concludit: Hoc a me rogatus observa, ut quidquid mihi scripseris, ad me primum facias pervenire. Suae Translationis ex Hebraeo nec meminit quidem: id quod manifesto indicio est, nondum hoc anno 403. quo haec scribebat, ut in chronologicis Notis evicimus, accepisse cum alteram Augustini ea de re Epistolam, quam dudum laudavimus. Hac fine eorum stetit controversia hoc anno, quae subsequenti 404 exeunte renovata quidem est paulo majore contentione animi, sed salva tamen, qua certatum inter eos est, caritate.

III. Interea temporis S. Patrem in Abdiam Commentarios elucubrasse, persuasum nobis est, contra atque eruditi plerique omnes sentiunt, qui eum Prophetam quinquennio ante, eodem scilicet atque Jonas tempore explicatum contendunt. Et sane Sanctus ipse Auctor Praefatione Libri III. in Amos, Tertio, inquit, post longi temporis silentium Abdiam et Jonam tibi (Pammachi) imperanti edisserui. Verum, quo sit locus iste intellectu accipiendus atque interpretandus, ut sibi et cum caeteris hac de re testimoniis constet, nos praefixa Tomo VI. Praefatione, quantum assequi conjectando licuit, ostendimus. Palmare autem argumentum ad eam elucubrationem huc retrahendam, ex ipsiusmet verbis S. Patris in Prologo ad eum Prophetam excudimus, ut rationes ita ipse colligere videatur. Quippe se ait, ab eo tempore quo specimen hujus Commentarii in adolescentia tentaverat, triginta jam annos in Dei opere ab labore sudasse. Tum illud declarat quale tempus fuerit, quando, inquiens, egressi, mi Pammachi, scholam Rhetorum, diverso studio ferebamur: quando ego, et Heliodorus carissimus pariter habitare Chalcidis solitudinem nitebamur. Haec vero satis perspicue trecentesimum septuagesimum tertium annum, aut insequentem notant, quod ex toto Vitae Hieronymianae contextu, et praescripta Capite IX. historia compertum est. Neque sane alio commodius, quam quo tempore diversatus est Antiochiae, proxime antequam in Chalcidis solitudinem se reciperet, et recens ab auditis Ecclesiasticis Tractatoribus, atque Apollinario cumprimis, ingenii ille sui periculum fecerit. His igitur trecentis septuaginta tribus annis si alios triginta addideris, qui ab illo, ut ipse ait, puerilis ingenii praeludio, ad hoc maturae senectutis opus intercesserunt, hunc teneas 403, quo [Col. 0152] facile anno elaboratum eum Commentarium existimamus. Notum porro quod de priore illo rudimento narrat S. Pater: Sperabam in scriniolis latere quod scripseram, et ingenioli mei primam temeritatem ignibus voveram, quum subito de Italia affertur exemplar a quodam juvene tot annis, quot et ego quondam scripseram, laudante opusculum meum. Fateor, miratus sum, quod quantumvis aliquis male scripserit, invenit similem lectorem sui. Ille praedicabat, ego erubescebam: ille quasi mysticos intellectus ferebat ad coelum, ego demisso capite confiteri meum pudorem prohibebar (In Praefat. ). Factum deinde ex Auctoris voto, ut hoc novo Commentario, numeris omnibus absoluto, in vulgus prodeunte, specimen illud sensim evanuerit, et jamdiu olim exciderit.

IV. Initio subsequentis anni S. Paula, summum Hieronymi praesidium et decus, diem obit. Tunc enimvero attritae ejus res sunt, totusque ille sanctorum coetus, et maxime Virginum luce, ut ita dicam, sua caruit. Fuerat admirabilis sanctitatis femina, ut generis nobilitate atque opibus nulli secunda, ita et Christianarum virtutum laudibus supra quam verbis complecti quis possit, longe nobilissima: Toxotio marito, cui quinque liberos ediderat, defuncto, totam se Deo vovit, et in sancto Proposito diu Romae vixit. Deinde domus opulentissimae omnibus pene divitiis in pauperes erogatis, non liberorum, non familiae, non possessionum, non alicujus rei, quae ad saeculum pertinent, memor, in Orientem et Loca sancta, navigavit, amorem filiorum, majore in Deum amore contemnens, et in sola Eustochio filia, quae et Propositi et navigationis ejus comes erat, acquiescens. Perlustratis diligentissime sacris Judaeae locis, atque Aegypti monasteriis Alexandriam usque una cum Hieronymo, in Bethleem juxta Domini praesepe consedit. Ibi exstructo Virginum monasterio, vix dictu est, quibus se institutis ad Angelicae Vitae instar composuerit, quibusque alias exemplis ac praeceptis rexerit. Inter cumulatissimas virtutes ejus eminebat quodammodo humilitas, quae prima Christianorum est virtus: tum patientia pene singularis: contemptus saeculi supra admirabilitatem: in pauperes autem atque aegrotos caritas et liberalitas quae excedebat modum. His accedebat jugis Scripturarum meditatio, non sine linguarum Graecae atque Hebraicae peritia, quo veluti caelesti pabulo vitam animae sustentabat, et ad pietatem, divinarumque rerum scientiam in dies magis proficiebat. Saepius morbis tentata, et fracto senili, debilitatoque corpusculo, tantae continentiae fuit, ut neque tunc demum, quum jamjam animam ageret, ob refectionem corporis vino uti voluerit, neque ad id exorari se passa sit sive a Medicis, sive ab Hieronymo, seu denique ab eo, qui tunc aderat, summae cum pietatis tum dignitatis viro Beato Papa Epiphanio. Denique virtutum, quae pene superant fidem, laudibus cumulata, Dormivit Sancta et Beata Paula, septimo Kalendas Februarias, tertia Sabbathi post Solis occubitum. Sepulta est quinto Kalendarum earumdem, Honorio Augusto sexies et Aristenaeto Consulibus. Vixit in sancto [Col. 0153] Proposito Romae annos quinque, Bethleem annos viginti. Omne vitae tempus implevit annis quinquaginta sex, mensibus octo, diebus viginti et uno.

Hieronymus qui tot ejus virtutum perpetuus fuerat admirator, tanto animi moerore perculsus est, ut cum prosequi eam laudibus vellet, idque Eustochio filiae recepisset, aliquandiu prae dolore non valuerit. Nam, inquit, quotiescumque stilum figere volui, et opus exarare promissum, toties obriguerunt digiti, cecidit manus, sensus elanguit. Prosequutus est tamen, et satis magnifice haud multo post, dictato ad duas lucubratiunculas libro, sive Epistola, cui titulum de more Epitaphium fecit, eidemque Virgini Eustochio inscripsit. Ea nunc locum tenet in recensione nostra CVIII. ex qua illae etiam pleraeque omnes desumptaesunt, quas modo S. Matronae laudes delibavimus.

V. Dedimus quoque illi inter hujus anni scripta priorem locum: cum enim mense Januario, vixdum medium praetergresso, Sancta illa femina avolarit ad superos, minime visum est verosimile, Hieronymum postquam ab illo infortunio respiravit, atque animum appellere ad scribendum potuit, ab alia exorsum scriptione quam ista, quae et cordi ipsi erat quam quod maxime, et memoriae illius grati quoque animi sensu debita. Ab hoc itaque persoluto officio, gradum ad alia consignanda litteris fecit. Et primo quidem Theophili Paschalem Epistolam in Latinum vertit: Paschalem, inquam, hujus anni 404, quod ex Paschatis denuntiatione vicesima secunda die mensis Pharmuthi, id est, decima octava Aprilis, compertum est. Numerum ea obtinet in recensione nostra centesimum: cujus rei causas in Chronologicis Notis adjecimus. Tertia autem ex his est, quas S. Pater Latine explicavit; nam quartam qui dicunt, et cum Baronio contendunt, superioris quoque proxime anni Paschalem ab Hieronymo Latine redditam (quae minime tamen aetatem tulerit) toto caelo errant. Sed ipsum praestat S. Interpretem hac de re Ioquentem audire Epistola XCIX. qua se apud Theophilum excusat, quod serius eam verterit, impeditus partim obitu Paulae, partim suo morbo. Ex eo, inquit, tempore, quo Beatitudinis tuae accepi Epistolas, juncto Paschali libro, usque in praesentem diem, ita et moerore luctus et sollicitudine, ac diversis super statu Ecclesiae hinc inde rumoribus exagitatus sum, ut vix volumen tuum potuerim in Latinum sermonem vertere. Optime enim nosti juxta veterem sententiam, Non esse tristem eloquentiam: maxime si ad aegritudinem animi accesserit corporis aegritudo. Et hanc ipsam Epistolam febre aestuans, et quintum jam diem decumbens lectulo, nimia festinatione dictavi: breviter indicans Beatitudini tuae, magnum me laborem sustinuisse in translatione ejus, ut omnes sententias pari venustate transferrem, etc. Et paulo post: Unde obsecro, ignoscas tarditati etiam meae: ita enim sanctae et venerabilis Paulae confectus sum dormitione, ut absque translatione hujus libri, usque in praesentem diem nihil aliud divini operis scripserim. Perdidimus enim, ut ipse nosti, repente solatium, quod (ut conscientiae nostrae testis est Dominus) [Col. 0154] non ad proprias ducimus necessitates, sed ad Sanctorum refrigeria, quibus illa sollicite serviebat.

VI. Aliquandiu post, eodem hoc tamen anno, et nondum obducta, quam Paulae obitus inflixerat, plaga, aliam de Graeco translationem adornavit. Habuit vero ita se res. Cum in Thebaidis coenobiis, et in Monasterio Metenoeae habitarent plurimi Latinorum, qui ignorabant Aegyptiacum Graecumque sermonem, quo Pachomii et Theodori et Orsiesii Praecepta conscripta sunt, homo Dei quidam Silvanus Presbyter libros, quibus illa continebantur, de Aegyptiaca jam versos in Graecam linguam, ad Hieronymum direxit, etiam atque etiam flagitans, ut Latina de Graecis redderet. Misit etiam ob eam causam Leontium Presbyterum et caeteros cum eo fratres, qui opus urgerent, et fere per momenta exigerent. Accepit itaque Noster provinciam, et Graecam illam versionem in Latinum refundens, accito Notario dictavit, ut tantis, ut ait, viris imperantibus, nedum rogantibus obediret. Absoluto operi Praefationem de suo praefixit, in qua tum hactenus delibata, tum pleraque alia rei adjuncta explicat, quibus et de ipsa temporis notatione admonemur. Initio significat jamdudum esse, ex quo stilum non exerceret: quem adeo comparat acuto gladio et levigato, qui si diu in vagina conditus fuerit, sordescit rubigine, et splendorem pristini decoris amittit. Unde, subdit, et ego moerens super dormitione sanctae et venerabilis Paulae . . . quod multorum incisa illius morte refrigeria suspirarem, accepi, etc. Tum inter alias abs se adornatae versionis causas, hanc addit: ut bono, ut aiunt, auspicio longum silentium rumperem, reddens me pristinis studiis, et sanctae feminae (Paulae) refrigerans animam, quae Monasteriorum semper amore flagravit. Itemque istas, ut Venerabilis quoque virgo filia ejus Eustochium haberet quod Sororibus agendum tribueret: nostrique Fratres Aegyptiorum, hoc est, Tabennensium Monachorum exempla sequerentur. Pergit adeo quaedam commemorans praecipua, ut videntur, eorum vitae instituta: quibus cursim expositis de Cornelii et Syri, qui tunc etiam ultra centum et decem annos advivere dicebatur, Alphabeto mystico atque Epistolis loquens, ea se profitetur, ut repererat, elementa posuisse: caetera imitatum simplicitatem Aegyptii sermonis, ne viros Apostolicos, et totos gratiae spiritalis, sermo Rhetoricus immutaret. Denique alia quae in eorum Tractatibus continentur, consulto praetermisisse, quod in suis Auctoribus discenda, et ab ipsis repetenda fontibus viderentur. Hanc nos Regulam Hieronymianorum Collectioni operum primi adcensuimus.

VII. Vergente hoc anno ad exitum instaurata est quaestio cum Augustino. Asterius hypodiaconus, cui Noster literas ad illum perferendas dederat, una cum altera adversus Ruffinum Apologia, pervenit demum in Africam, cum jam duas alias superius memoratas Hipponensis Episcopus Hieronymianae responsionis inscius ad eum misisset. Has vero ubi accepit, subiratum sibi atque offensum S. Patris animum intellexit. Quamobrem studiose egit, ut recolligeret: et prima data occasione proficiscentium in Palaestinam amicorum, [Col. 0155] Epistolam ad illum scripsit in recensione nostra CX. qua omnibus observantiae significationibus adversus eum loquitur, et quam potest demississime atque subjectissime demulcere studet. Addit et quaedam de illius contra Ruffinum Apologia, quam se testatur accepisse, et quum ferre in alterutram partem judicium nolit, dolere tamen vehementer, ac deplorare miseras rerum humanarum vices, quando tantos viros et quondam amicissimos potuit tam amarulenta discordia facere invisos. Aliam huic Epistolae adjunxit ad Praesidium, eum scilicet quem sibi quondam Hieronymus commendaverat, atque illi sciebat vetere amicitia junctum. Rogatque enixe, ut eam Epistolam eidem Hieronymo reddendam curet, sibique illum additis suis etiam litteris placet. In eam rem adnectit et Hieronymianarum literarum et suaemet responsionis exempla, ut scribendi ad eum rationem penitius noscat: simulque obsecrat, ut si quid minus ei probaretur abs se scriptum ad sanctum senem, id sibi quamprimum, quo posset emendare, significaret.

VIII. Noster autem, intereadum haec geruntur, certe nondum acceptis hisce postremis Augustini literis, respondet ad quas sibi in praecedentibus moverat quaestiones una omnes Epistola, quae in nostra recensione locum CXII. tenet. Et quamquam fratre, qui in Africam trajecturus erat, festinante, pene in procinctu, et tumultuario respondere sermone se dicat, non maturitate scribentis, sed dictantis temeritate: haud sibi tamen suisque rationibus deest. Satisfacit primo de libri titulo, quo Scriptores Ecclesiasticos tam Graecos quam Latinos enumeraverat, eumque vel de illustribus Viris, vel proprie de Scriptoribus Ecclesiasticis docet esse, non Epitaphium, ut illi fuerat a quodam fratre perperam significatum. Secundo loco suam de Petro reprehenso a Paulo sententiam vindicare ab officiosi mendacii criminatione nititur, et quam potest, strenue tuetur cum veterum Tractatorum auctoritate, tum exemplis Scripturarum et sacrae historiae contextu, denique rationum momentis, quae utrinque excudit, atque urget. Quin etiam suggillat saepe acriter oppositam Augustini expositionem, Et quis, ait, hoc Christianorum patienter audiat, quod in tua Epistola continetur: «Judaeus erat Paulus, Christianus autem factus non Judaeorum sacramenta reliquerat . . . . ideoque suscepit celebranda ea quum jam Christi esset Apostolus, ut doceret non esse perniciosa his, qui ea vellent, sicut a parentibus per Legem acceperant, custodire. » Docet eum deinde quid rei sit, quod in priore Translatione sua ex Septuaginta, asteriscos atque obelos posuerit: alteram enim ex Hebraeo fonte derivatam, defendit perquam erudite, suamque operam in ea elaboranda nedum bene collocatam, sed et necessariam ad Judaeorum expugnandam perfidiam, et Ecclesiis maxime profuturam evincit. Denique fabulam de hedera pro cucurbita apud Jonam exsufflat, nec moratur populi imperitiam, qui seditionem ea de causa excitarit, nec Judaeorum ejus urbis malitiam, qui hoc edixerint esse in suis voluminibus, quod in Graecis et Latinis continebatur, cum [Col. 0156] manifesto demonstret, quod in Hebraeo est Ciceion, non aliud rectius quam hederam posse verti. Petit in fine Epistolae, ut per eum sibi quieto esse jam emerito seni, liceat. Haec nos paulo fusius persecuti sumus, quod ere nostra videretur, Hieronymianae concertationis, et stomachi causae quae fuerint, ut scires. Qui tamen haud dubium est, quin animos recollegerit, statim atque Augustini Epistolam supra memoratam, tot demissionis atque obsequii testimoniis refertam accepit. Accepit vero paucos post dies: cui licet illa occasione haud responderit, factum sibi tamen ab eo satis, haud multo post significavit, cum redeunte e Palaestina in Africam Firmo, Sancti Praesulis necessario, Epistolam ad eum scripsit CXV. omnia prae se ferentem amoris ac benevolentiae signa: ut etiam excuset, quod liberius responderit, rogetque ut, omissis imposterum ejusmodi quaestionibus, amice secum in sacrarum Scripturarum campo versetur. Quod quidem addidit Augustino animos, ut offensionis Hieronymianae jam securus, illam de Petro reprehenso a Paulo quaestionem retractaret, et prolixa Epistola in nostra recensione CXVI. accuratius ei responderet, confirmans quod Petrus merit veraciterque reprehensus fuerit. Caetera mirum, quam se demisse adversus eum gerat, veniam deprecatus, sicubi dictis incautioribus eum offenderit, atque excusans, quod nulla sua culpa prior illa Epistola per multorum manus obambularit, antequam ad eum perveniret. Hunc finem habuit celebris illa Hieronymum inter atque Augustinum disputatio, quos summa deinceps gratia et necessitudo intercessit. Annus trahebatur, cum finis concertationi impositus est, quadringentesimus quintus, ut ex chronologicis ad laudatam modo Augustini Epistolam Notis constat.

IX. Per id autem temporis quaedam alia fuisse ab Hieronymo scriptis tradita, nihil est dubium. Et superiore quidem proxime anno admonitus a Ripario Tarraconensi Presbytero, quod Vigilantius doceret, Martyrum non esse colendos cineres, damnaretque solemnes Fidelium ad eorum sepulcra vigilias, Epistolam ad illum scripsit in recensione nostra CIX. qua contra nefariam haeresim velitatur, et quasi praeludit ad pugnam, offerens paratum se confutationi hominis, si ejus ad se libellos Sanctus Presbyter mittat. Ostendemus subsequenti sectione, ipsum Sancti Patris Tractatum contra Vigilantium anno elucubratum 406. In quo cum testetur ipse de se luculentissimis verbis, de Vigiliis et pernoctationibus in Basilicis Martyrum saepe celebrandis, in Epistola, quam ante hoc ferme biennium Sancto Ripario Presbytero scripseram, respondi breviter: nullus est dubitandi locus, subductis rationibus, quin haec sit Epistola quarto supra quadringentesimum anno, adscribenda. Insequente 405, aliam scripsit, sive CXVII. ad libelli instar ad Matrem et Filiam in Gallia commorantes, qua id potissimum urget ac docet, viduis et virginibus vitandam esse domesticam consuetudinem eorum, unde sit periculum vel pudicitiae vel famae. Retulerat ei nempe quidam frater e Gallia, se habere sororem virginem, [Col. 0157] matremque viduam, quae in eadem urbe divisis habitarent cellulis, et vel ob hospitii solitudinem, vel ob custodiendas facultatulas, praesules sibi quosdam Clericos assumpsissent, ut majore dedecore jungerentur alienis, quam a se fuerant separatae. Rogabat itaque Sanctum Patrem, ut eas corriperet litteris suis, et ad concordiam revocaret. Quam cum ille subiisset provinciam, ejusque esset Epistola in vulgus edita, fuere qui fictam ab illo materiam dicerent, ut Rhetorica exaggeratione declamaret. Narrat objectum id sibi ipse Libro dudum laudato contra Vigilantium, quem diximus anno 406 elucubratum. Ne, inquit, rursum malignus Interpres dicat fictam a me materiam, cui Rhetorica declamatione respondeam: sicut illam, quam scripsi ad Gallias Matris et filiae inter se discordantes. Quibus satis manifesto innuit, recens hoc fuisse abs se opus adornatum: eoque magis si, quod eruditi passim existimant, malignus interpres ille non alius est a Ruffino, qui cum nihil tale in libris Invectivarum objecerit, putandus sit, de ore postmodum blatterasse: hoc videlicet tempore, sive anno 404. aut insequenti, cui scriptionem illam affigimus.

I. Epistola, quae numerum in recensione nostra CXIII. obtinet, quod juncta hactenus fuerit cum subsequente in unum, continua orationis serie, Hieronymianorum operum Editoribus fraudi fuit, ejusque Scriptores Vitae transversum egit. Sejunximus nos contextum utriusque, et in duas tribuimus: quarum alteram potiore quidem sui parte mulctatam, Hieronymum habere interpretem, alteram, quae integra visa est, eumdem praeferre auctorem, ostendimus. Illa itaque Theophili Epistola est, quam suo contra Joannem Chrysostomum Libro praefixerat, sive ad Hieronymum una direxerat, rogans ut Latine interpretaretur. Et sane interpretem, non auctorem redolet tota dictati ejus tametsi exigui, structura, eoque magis propositum, quo aerumnis Sanctissimi Patris Chrysostomi de Sede Constantinopolitana iterum exturbati, actique in exsilium, illuditur, flagitiaque illi et scelera immania imputantur. Ut enim Hieronymus passus sit demum exorari se abs Theophilo, ut maledicta illa in Latinum refunderet: minime omnium credi potest, de suo unquam jecisse in sanctum Episcopum, quantumvis apud se male audire potuisset. Sed haec nos latius in Notis ad eam Epistolam persequuti sumus. Subjunctus huic erat ipse Invectivarum Liber, quem Noster Latine itidem [Col. 0158] explicavit, et Facundus Hermianensis lib. VI. cap. 5. vocat innormem librum, contumeliis et maledictis nimis horribilem. Sedenim ille jamdiu olim intercidit, quam promeritus erat, fortuna usus: ita enim tunc etiam, quum superaret, limis, ut aiunt, oculis exceptus est, ut Facundus, quod ex eo quaedam memoret, ex sola necessitate excuset. Nos eamdem praefati veniam, Fragmenta, quae ab eo recitantur ex Hieronymiana, ut testatur, versione collegimus: caetera haud aegre ferentes, quod illo Sancti Patris opere careamus. Utinam ne illi unquam elaborandae interpretationi manum admovisset: tametsi quod elaboravit, nihil ei culpae vertimus.

Altera, sive CXIV. ipsius est Hieronymi Epistola ad Theophilum, qua suum ei Librum Latine conversum remittit, multaque causatur impedimenta, quod serius sit interpretatus. Quod tardius, inquit, Beatitudini tuae Latino sermone translatum Librum tuum remitterem, multa in medio impedimenta fecerunt: Isaurorum repentina eruptio, Phoenicis Galilaeaeque vastitas, terror Palestinae, praecipue Jerosolymae. Ad haec asperitas hyemis, fames intolerabilis, nobis praesertim, quibus multorum fratrum cura imposita est. Inter quas difficultates lucrativis, et ut ita dicam, furtivis per noctem operis, crescebat interpretatio, et jam in schedulis tenebatur, quum diebus sanctae Quadragesimae, scripta ad purum collatione tantum indigerem, gravissimo languore correptus, et mortis limen ingrediens, Domini misericordia, et tuis precibus reservatus sum. Haec nobis annum 406 designare olim visa sunt: siquidem et Isaurorum irruptio et Palaestinae vastitas eo anno contigerunt, quas aerumnas fames intollerabilis subsecuta est. Hiems quoque ejus anni videbatur, quae in aliquot jam exauctorati Chrysostomi Epistolis solito asperior dicitur. Verum quod addit Sanctus Pater, se in diebus Quadragesimae gravissimo languore correptum pene mortis limen ingressum, si, quod est verosimile, eamdem notat aegrotationem gravissimam, quam Praefatione tertia in Amos memorat, ut haec illi certo certius anno incidit 406, ita eo erit temporis interpretatio illa atque Epistola referenda.

II. Utut vero habuerit se res, hoc certe anno Hieronymus quinque de minoribus Prophetis, qui reliqui sibi erant explanaudi, Zachariam puta, et Malachiam, tum alios tres post aliquod temporis intervallum, Oseam, Joelem et Amosum Commentariis illustravit. Testatur id nempe ipse luculentissimis verbis dudum laudata Praefatione in Amosum tertia. Praesenti, inquit, anno qui sexti Consulatus Arcadii Augusti et Anitii Probi fastis nomen imposuit (utique 406, ut Consulares Fasti, veteraque monumenta alia produnt) Exusperio Tolosanae Ecclesiae Pontifici Zachariam, et ejusdem urbis Minervio et Alexandro monachis Malachiam Prophetam interpretatus sum. Statimque recurrens ad principium voluminis, Osee et Joel et Amos tibi (Pammachi) negare non potui. Et post gravissimam corporis aegrotationem, dictandi celeritate ostendi temeritatem meam: ut quod alii, stilum saepe [Col. 0159] vertendo, non audent scribere, ego committerem casui, qui semper dictantes sequitur, et de ingenio atque doctrinae audaciae periculum facit: quoniam ut saepe testatus sum laborem propria scribendi manu ferre non valeo.

III. Interpellatus autem hic labor est brevi alio contra Vigilantium Libro, quem statim ab explanato Malachia, et antequam ad Oseam recurreret, S. Pater elucubravit. Innuimus paulo ante, quam homo ille haeresim, et quibus in locis sereret. In Gallia nempe, ex ea enim erat ipse natione, ut Gennadius tradit: et proprie Calagurritanus, sive ex Calagurris vico prope Convenarum urbem, in inferiore Aquitania ad radices Pyrenaei. Ibi et Ecclesiam, ut idem Gennadius refert, parochiae tenuit; quae cum esset sanctorum Presbyterorum Riparii ac Desiderii paroeciis contermina, valde hi sibi ab ejus vicinia metuebant. Nam et Episcopus, sub cujus ille ditione agebat, acquiescere furori ejus visus est, dum corripere vesanos motus aut negligeret, aut non auderet. Haereseos haec erant capita: Primum non esse martyres, neque eorum reliquias venerandas, non vigilandum ad eorum sepulcra in ecclesiis, nullos iis honores deferendos. Tum minime adjuvari nos precibus Sanctorum, quos nostrae necessitates nihil tangant, et quorum signa incredulis dumtaxat prosint. Tertio Ecclesiae quasdam ceremonias, atque illam cumprimis cereos interdiu accendendi, paganam superstitionem redolere, nec Alleluia cantandum nisi in Pascha. Sed neque abdicationem a saeculi rebus esse in laudis parte; quin potius Monachorum paupertatem ac solitudinem, desidiam ac turpem fugam videri. Eleemosynas quoque improbandas, quae Jerosolymam in Sanctorum suffragia mitti consueverant. Denique Clericos minime omnium debere esse caelibes, et nemini credi debere castitatem: nullos caelibes ordinari posse. Haec blaterabat homo ex vitae olim instituto cauponam exercens: quae scriptis etiam, ut latius venena serperent, consignavit. Jamdiu autem illa Hieronymus exspectabat: quae statim atque accepit, Sanctorum Presbyterorum, Riparii ac Desiderii rogatu, per partes confutavit, quemadmodum praestiturum se, illis ante biennium receperat. Exsecutus est autem singulari libello, quem unius noctis lucubratione dictavit, festinante admodum fratre Sisinnio, cujus ab Jerosolymis in Aegyptum properantis, atque exinde in Gallias regredientis opportunitatem eo deserendae scriptionis suae minime duxit praetermittendam. Porro Sisinnius idem ille est, cui Sanctus Pater Commentarios in Zachariam Exsuperio Tolosano Episcopo reddendos dedit, et cujus itidem festinationem reversuri in Praefatione causatur. Hos autem Commentarios quum ipse se dicat, ut dudum ostendimus, anno 406 elucubrasse, atque eo quidem ineunte, quemadmodum aliis rationum momentis ex eadem Praefatione illa colligimus, consequitur, ut hic quoque Liber contra Vigilantium ad eamdem anni ejus partem sit referendus. Sed et illud quod supra attigimus in recensione Epistolae ad Riparium hanc ipsam [Col. 0160] temporis notationem prodit: Testatur quippe Sanctus ipse Auctor, ex quo tempore Epistolam illam de vigiliis et pernoctationibus in Basilicis Martyrum dedit, ad hunc abs se conscriptum libellum ferme biennium effluxisse. Ea vero anno quadringentesimo quarto haud dubie adfigitur.

IV. Per idem tempus, eadem certe discedentis Sisinnii opportunitate, ad propositas sibi quaestiones a Minervio atque Alexandro Monachis, Sanctus Pater respondit. Quamquam non omnes tunc solvit, sed proprie illam de verbis Apostoli, Omnes quidem dormiemus, etc. (1. Cor. 15, 5) , quae et caeteris visa est omnibus gravior, et majore cum studio proponi. Reliquis cur non satisfaceret, causatur angustias temporis, et aliarum quae abs se uno tempore certatim repetebantur, scriptionum et litterarum vim nimiam. Sed rem praestat ab ipso audire conceptis verbis, ex quibus ipsa etiam, quam diximus, Epistolae ejus aetas elucet. In ipso, inquit, jam profectionis articulo sancti fratris nostri Sisinii, qui vestra mihi scripta detulerat, haec qualiacumque sunt, dictare compellor: nec possum vestram celare prudentiam, sed obsecro, ne hoc dictum referatis ad gloriam, quin potius ad plenam necessitudinem, dum ita vobis quasi mihi loquor. Multas sanctorum fratrum ac sororum de vestra provincia ad me detulit quaestiones, ad quas usque ad diem Epiphaniorum largissimo spatio me responsuram putabam. Cumque furtivis noctium lucubratiunculis ad plerasque dictarem: et expletis aliis, me ad vestram quasi ad difficillimam reservarem, subito supervenit, ascerens se illico profecturum. Cumque eum rogarem ut differret iter, Libyae mihi coepit famem obtendere, monasteriorum Aegypti necessitates, Nili non plenas aquas, multorum inediam, ut prope offensa esset in Dominum illum ultra velle retinere. Itaque subtegmen et stamina, liciaque et telas, quae mihi ad vestram tunicam paraveram, vobis inconfecta transmisi, ut quidquid mihi deest, vestro texatur eloquio. Reliqua huc tute referas.

V. Jam itaque in Prophetas minores omnes S. Pater Commentarios absolverat, quum ad Danielem eadem opera illustrandum, animum advertit. In Praefatione, Ipsius, inquit, Prophetae verba texamus, non juxta consuetudinem nostram, proponentes omnia, et omnia disserentes, ut in Duodecim Prophetis fecimus: sed breviter et per intervalla ea tantum, quae obscura sunt explanantes. Annus proinde jam excesserat quadringentesimus sextus, cujus postremae fere parti postrema item ex duodecim Prophetis explanatio, quae est in Amos, ex rerum serie, et sexti Consulatus Arcadii Augusti et Anitii probi notatione affigitur. Alia ex parte nondum quadringentesimus octavus agebatur, ut ex his quae de Stiliconis nece mox dicemus, constabit. Igitur intermedio quadringentesimo septimo conscriptus Commentarius hic est, cujus in Praefatione S. Auctor οἶκονομίαν omnem, et causas suscepti abs se operis exponit. Subinde enim Porphyrii, qui contra Danielem duodecimum proprie librum scripserat, calumnias refellit: ostenditque continenter, nullum Prophetarum tam aperte dixisse de [Col. 0161] Christo. Non enim, ait, solum scribit eum esse venturum, quod est commune cum caeteris: sed etiam quo tempore venturus sit, docet: et reges per ordinem digerit, et annos enumerat, ac manifestissima signa praenuntiat. Inscribit autem Pammachio et Marcellae, quos et compellat ibi verbis honorificentissimis, Obsecro vos, inquiens, Pammachi φιλομαθέστατε, et Marcellae, unicum Romanae sanctitatis exemplar, junctos fide et sanguine, ut conatus meos vestris orationibus adjuvetis.

VI. Factum vero tunc aliquot improbitate hominum, qui Hieronymianis studiis et nominis celebritati invidebant, ut quidam Commentarii ejus locus in calumniam traheretur longe gravissimam, perinde atque Principi tunc viro Stiliconi, qui de barbaris gentibus ad Romani exercitus ducem processerat, injuriam diceret. Sanctus Pater in explanationem magnae illius statuae, quam objecta animo specie, Nabuchodonosor viderat, mysterium quarti Regni juxta Danielem, dixit proprie ad Romanos pertinere, et statuae pedes et digitos ex parte ferreos et ex parte fictiles eo tempore manifestissime comprobari. Sicut enim, ait, in principio nihil Romano imperio fortius et durius fuit: ita in fine rerum nihil imbecillius, quando et in bellis civilibus, et adversum diversas nationes aliarum gentium Barbararum indigemus auxilio. Et suggillari his quidem barbarum ducem, res ferme ipsa significabat, ut conflandae accusationi in S. Doctorem, haud sane esset ejus aemulis laborandum. Econtrario omnis impendenda a studiosis sui cura, ut benigna interpretatione loci, sensum alio referrent, et suspicionem illam haud levem laesae majestatis purgarent. Praeclarius autem actum cum eo est, quod ante interfectus est Stilico, quam deferri criminis indicia possent. Rem narrat ipse Praefatione undecimi in Isaiam Commentarii, quem post ferme triennium elucubravit. Non sic, inquit, adulandum est Principibus, ut Sacrarum Scripturarum veritas negligatur: nec generalis disputatio unius personae (Stiliconis) injuria est: quae quum benigno meorum studio caveretur, Dei judicio repente sublata est. Annus agebatur quadringentesimus octavus, ejusque mensis Augustus, quum Stiliconem violentae manus sustulerunt. Putare autem par est, ante sex illos aut septem menses, qui praecesserunt, jam S. Patris Commentarium ad vulgi manus devenisse, ut illa instrui accusatio in eum posset, et ab aemulis quidem urgeri, a sui autem studiosis caveri benigne, atque in bonam partem exponi. Constat jam itaque, quod dicebamus, nondum octavum supra quadringentesimum annum illuxisse, quum scriberet in Danielem; sed utique praecedentem proxime quadringentesimum septimum ad fere finem properasse.

VII. Quod subsequitur fere biennium, scribendis ad varios Epistolis, quae librorum speciem et Tractatuum ex mole atque ingenio scriptionis prae se ferant, absumptum est. Sed et ab anno praecedenti scripta una atque altera videri possit, quas heic tamen recensendas distulimus, ne coeptum historiae ordinem abrumperemus. Priorem ex his locum obtinet [Col. 0162] illa ad Julianum in Editione nostra CXVIII. qua S. Pater hominem olim praedivitem consolatur; quod intra paucos dies amisisset duas filias et uxorem, atque incursantibus barbaris bonam quoque possessionum partem. Hortatur autem ad perfectam vitam exemplo Pammachii et Paulini, quem cum adhuc Presbyterum vocet, satis manifesto indicat ante annum 409, quo ille Episcopus creatus est, haec se scribere. Alia ex parte quadringentesimum septimum plus minus notat, ubi inter Juliani tentationes commemorat vastationem totius barbaro hoste provinciae, et in communi depopulatione privatas possessionum ejus ruinas, abactos armentorum greges, vinctos occisosque servulos, atque his similia, quae sub Rhadagaiso in Thuscia atque Italia, ex qua regione fuisse Julianus videtur, mala contigerunt, ut Prosperi Chronicon, atque aliae eorum temporum Historiae docent. Accepit paulo post S. Doctor de extremis Galliae finibus duodecim propositas sibi Quaestiones ab Hedibia, atque undecim alias ab Algasia, feminis cum plerisque laudibus aliis pietatis atque innocentiae praeditis, tum vero ob studia sacrarum Scripturarum eximiis. Quibus singillatim et ad singula quaestionum capitula satis accurate, atque adeo prolixis ad Commentariorum instar Epistolis (Epp. CXX. et CXXI) , respondens, nullibi tamen vastitatis Vandalorum Alanorumque irruptione Galliis illatae meminit: quam non videtur silentio cladem praeteriturus, si proxime ab ea scripsisset. Contigisse autem illa videtur, si probe rationes ab eorum temporum historicis monimentis subducimus, anni 408 pridie Calendas Januarias. Verosimillimum est alia ex parte, per eumdem Apodemium, qui Algasiae Quaestiones ( Prosper. in Chron. ) detulerat, eas etiam quas Hedibia ab iisdem mittebat Galliarum finibus adlatas: parque vicissim est credere, responsum utrique uno tempore, ejusdemque opportunitate Apodemii redeuntis in patriam. Adeo quum ad Quaestionem Algasiae decimam, se dicat Sanctus Pater de Rempham in Propheta Amos plenius disseruisse, isque Commentarius ad anni 406 fere exitum spectet: omnino erunt illae Epistolae in subsequentes septimum aut octavum supra quadringentesimum differendae. Atque hujus utique temporis est, quae has pone sequitur, CXXII. ad Rusticum: quem, quia promissam cum uxore Artemia continentiam fregerat, Hieronymus ad poenitentiam, et ut Loca sancta invisat, conjugis exemplo adhortatur. Quo et vocari illum ait ab adversa Galliarum fortuna, miseraque provinciae suae vastitate, quam ob oculos ponit. Quod si te, inquit, rei familiaris tenent reliquiae, ut scilicet et mortes amicorum et civium videas, et ruinas urbium atque villarum, saltem inter captivitatis mala, et feroces hostium vultus, et Provinciae tuae infinita naufragia, teneto tabulam poenitentiae. Ejusmodi aerumnas subsequente anno 409, scribens ad Ageruchiam, exaggerat, ut eam a secundis nuptiis dehortetur. Hispaniae, inquit, jamjam periturae, et Roma ipsa in gremio suo non pro gloria, sed pro salute pugnans: imo ne pugnans quidem, sed auro et cuncta supellectile [Col. 0163] vitam redimens (Epist. CXXIII) . Post annum scilicet 408, quo medium praetergresso, scelere semibarbari proditoris Stiliconis, obsessa ab Alarico est Roma, quae vitam ut redimeret, barbaro duci ingentem vim auri appendit. Denique et ad Avitum hocmet anno, aut insequenti proxime scripsit, ut prima statim Epistolae ejus verba indicant: Ante annos circiter decem Sanctus vir Pammachius ad me cujusdam (Ruffini) schedulas misit, quae Origenis περὶ ἀρχῶν interpretata volumina continerent, imo vitiata, hoc magnopere postulans, ut Graecam veritatem Latina servaret translatio (Epist. CXXIV) . Enimvero circa annum 399, Pammachius schedas illas ad Hieronymum misit, ut superiore Capite XXX. demonstratum est. Porro autem praetermittenda non est, quam ejus Origeniani libri, abs se in Latinum conversi, historiam ipse subnectit. Fecit, inquit, ut voluit, misique ei libros, quos cum legisset exhorruit, et reclusit scrinio, ne prolati in vulgus, multorum animos vulnerarent. A quodam fratre, qui habebat zelum Dei, sed non secundum scientiam, rogatus ut traderet ad legendum, quasi statim reddituro, propter angustiam temporis fraudem non potuit suspicari. Qui acceperat legendos, adhibitis Notariis, opus omne descripsit, et multo celerius quam promiserat, codicem reddidit. Eademque temeritate, et (ut levius dicam) ineptia, quod male surripuerat, pejus aliis credidit. Et quia difficile grandes libri de rebus mysticis disputantes, notarum possunt servare compendia, praesertim qui furtim celeriterque dictantur: ita in illis confusa sunt omnia, ut et ordine in plerisque et sensu careant. Hac igitur de causa ipsum flagitanti Avito, translationis suae exemplar dirigit, totaque Epistola, quae fuerint ab Origene impie dicta, et sedulo caveri oporteat, notat.

VIII. Jam tum vero majoris longe quam quos antea elucubraverat operis, Commentarium in Isaiam scribebat Sanctus Pater libris duodevigintis. Quamquam ex his quintum, qui decem Visiones historica explanatione prosequitur, diu antea edidit, quam universum Prophetam explicare instituisset: obsecutus enixe id flagitanti Episcopo Amabili, cujus et nomini inscripsit. Diximus de hoc nos libro superius Cap. XXVIII. ut et in Chronologicis ad Epistolam LXVIII. notis, quibus locis ad annum 397 pertinere illum ostendimus. Sedenim in universum Prophetam Commentarium non uno videtur coepisse atque absolvisse anno: siquidem et longi operis elucubratio illa erat, et aliis se fuisse tunc curis distentum, et Notariorum laborasse inopia, denique senecta et corporis imbecillitate pene confectum, in Praefationibus librorum queritur. Coeperit exeunte 408 quod subindicat ipse loco dudum laudato ex Praefatione libri undecimi, ubi Stiliconem Dei judicio repente sublatum narrat. Perfecerit vero insequente 409 medium praetergresso, quod ex Praefatione primi in Ezechielem Commentarii colligimus, et mox clarius ex rerum continenti serie ostendemus. Certe opus universum ante detexerat, quam nuntium de capta direptaque Urbe, rerum olim domina ab Alarico, accepisset. [Col. 0164] Locus itaque ille, qui rationibus hisce obstat, initio libri tertii, De hac Visione (Seraphim) ante annos circiter triginta, quum essem Constantinopoli, et apud virum eloquentissimum Gregorium Nazianzenum, tunc ejusdem urbis Episcopum Sanctarum Scripturarum studiis erudirer, scio me brevem dictasse subitumque Tractatum, ut experimentum caperem ingenioli mei, iste, inquam, locus, qui et nos aliquando movit, commodo lectore opus habet. Cum enim, ut superius suo loco ostendimus, annus ageretur 381, quo tempore S. Pater Constantinopoli fuit apud Gregorium Nazianzenum, neque hic revera Cathedram regiae urbis nisi ab ejus anni Maio mense ad Julium tenuerit: consequens esset, ut toto adhuc biennio serius, sive in annum denique undecimum, aut decimum saltem supra quadringestesimum Commentarii hujus initia differentur. Sed Hieronymus ipsemet numero, ut vocant, rotundo, et circiter praeterea usus adverbio locum accuratiori supputationi facit, ut etiamsi tantum anni duodetriginta intercesserint, sibi ipse tamen suisque rationibus satis constet.

Alaricus ingentem vim auri a Romanis quum exegisset, Urbis libertatem cum iis pactus, insequenti proxime anno 409, foedus violavit, et Romam praepotenti cum exercitu Barbarorum reversus, eam miserum in modum die mensis Augusti XXIV. totoque biduo insequenti diripuit, ferro atque incendiis vastavit. Narrant teterrimam stragem Olympiodorus apud Photium Cod. LXXX. Ruffinus Praefatione Homiliarum Origenis in Numeros apud Valesium, et Palladius in Lausiaca cap. CXVIII. Quorum nos sequuti rationes, ad hunc annum cum eruditissimo Chronologorum Pagio Urbis casum revocavimus. Caetera scimus, vulgo obtinere aliorum sententiam, quae in annum insequentem 410 transfert: quam quidem et nos olim amplexi sumus. Tantae autem cladi proceres Romani complures ex eorum numero, qui Hieronymo juncti amicitiis erant, succubuerunt. Hos inter Pammachius, quem de nomine laudat S. Pater: et Marcella, cujus postea ipse, ut mox dicemus, Epitaphium condidit. Sed harum nuntium calamitatum ubi accepit, ita animo consternatus est, ut propemodum obstupuisse, de se ipse testetur. Diu certe multumque, puta solidum annum, et quod excurrit, moerore superatus conticuit, et quem vixdum occoeperat in Ezechielem Commentarium excidere e manibus passus est.

[Col. 0165] II. Id vero praestat ab ipsomet intelligere, quum ad ejus se demum elucubrationem recepit. Finitis, inquit Prologo primo in Ezechiel, in Isaiam decem et octo Explanationum voluminibus, ad Ezechiel, quod tibi, et sanctae memoriae matri tuae Paulae, o Virgo Christi Eustochium, saepe pollicitus sum, transire cupiebam, et extremam, ut dicitur, manum operi imponere Prophetali: et ecce subito mors mihi Pammachii atque Marcellae, Romanae urbis obsidio, multorumque fratrum ac sororum dormitio nuntiata est. Atque ita consternatus obstupui, ut nihil aliud diebus ac noctibus, nisi de salute omnium cogitarem: meque in captivitate Sanctorum putarem esse captivum, nec possem prius ora reserare, nisi aliquid certius discerem: dum inter spem et desperationem sollicitus pendeo, aliorumque malis me crucio. Postquam vero clarissimum terrarum omnium lumen extinctum est, imo Romani imperii truncatum caput: et ut verius dicam, in una Urbe totus orbis interiit, Obmutui, et humiliatus sum, etc. Verum quia et tu indesinenter hoc flagitas, et magno vulneri cicatrix paulatim inducitur: Scorpiusque (Ruffinus) inter Enceladum et Porphyrionem Trinacriae humo premitur, et hydra multorum capitum contra nos aliquando sibilare cessavit: datumque tempus, quo non haereticorum respondere insidiis, sed Scripturarum expositioni incumbere debeamus, aggrediar Ezechiel Prophetam, cujus difficultatem Hebraeorum probat traditio, etc., quae huc referas. Jam itaque Ruffinus fato functus erat, quem ait S. Pater Trinacriae jam humo premi: Messanae scilicet, ad quam ultimam Italiae urbem, barbaricam procellam effugiens, sese cum utraque Melania atque aliis receperat, inter Sicanos, utique gigantibus Encelado et Porphyrioni (perperam lectum ante nos Porphyrio ) juxta fabulas Poetarum montes superimpositos. Mortuus autem hic est ab illa cum Romae tum Latii, subinde et magnae Graeciae depopulatione anno insequenti, sive 410, eoque fere medio, si fidem Martyrologio illi adhibemus, quod Bolandiani socii sub nomine Florarii Sanctorum, identidem laudant, et in quo ejus memoria die XIV. Junii consignatur. Denique nactus jam erat Hieronymus tantum otii, quo sibi quieto esse ab haereticorum insidiis liceret, et posset aequo animo Scripturarum explanationi incumbere. Quae omnia devenisse jam illum ad anni 411 exordia satis manifesto indicant.

III. Quae subsecuta est rerum suarum, ac Vitae seriem S. idem Pater Epistola CXXVI, quam hocmet anno (post plures alias quae interciderunt) ad Marcellinum et Anapsychiam scripsit, persecutus est. Cumque narrasset pluribus, voluisse olim se volumen Ezechielis explanare, malis autem ingruentibus, fere despondisse animum, diuque tacuisse, quod tempus esset lacrymarum, addit, Hoc autem anno (utique 411) cum tres explicassem libros, subitus impetus Barbarorum, . . . . . sic Aegypti limitem, Palaestinae, Phoenicis, Syriae percurrit ad instar torrentis cuncta secum trahens, ut vix manus eorum misericordia Christi potuerimus evadere. Duos itaque libros misi Sanctae filiae meae Fabiolae (juniori scilicet, quae se Urbis et patriae devastationi [Col. 0166] subducens, in Africam receperat) quorum exempla si volueris, ab ipsa poteris mutuari; pro angustia quippe temporis alios describere non potui. Facile quod et tertium describere non potuerit, causae fuit, quod confugientium ad se de toto orbe frequentia incredibili pressus, obeundis erga omnes hospitalitatis officiis distineretur. Nimirum hoc ipse in ejusdem Praefatione libri causatur, Quotidie, inquiens, sancta Bethleem nobiles quondam utriusque sexus atque omnibus divitiis affluentes, suscipit mendicantes. Quibus quoniam opem ferre non possumus condolemus, et lacrymas lacrymis jungimus: occupatique sancti operis sarcina, dum sine gemitu confluentes videre non patimur, Explanationem in Ezechiel, et pene omne studium omisimus, Scripturarumque cupimus verba in opera vertere, et non dicere sancta, sed facere.

IV. Interim S. Pater saepe et multum rogatus a Principia virgine, ut memoriam sanctae Marcellae litteris commendaret, cum hucusque moerore affectus incredibili reticuisset, et biennium ab illius obitu praeteriisset silentio, quod nihil tunc sibi videretur promere posse laudibus ejus dignum: denique opportunitatem nactus, Epistolam ad eam dedit in recensione nostra CXXVII, qua debitum Marcellae virtutibus officium una lucubratione persolvit. Atque eam sane nulli secundam, cum nobilissimi generis, tum pietatis in Deum laude mulierem magnifice praedicat, quod septimo a nuptiis mense viro orbata, Cerealem Consulem secundas ejus nuptias ambientem rejecerit, et Monachae Vitam prima nobilium feminarum ausa sit Romae profiteri, suoque exemplo multas ad idem institutum pertraxerit. Tum illud pluribus exornat, quod sanctarum Scripturarum studiis accensa, abs se Romae tunc agente divinas Litteras diligentissime didicerit, utque altius infigeret menti, saepius ad absentem scripserit, quaestiones in difficiliora loca flagitans, ut sibi edissereret. Ad haec ejus narrat factum opera, et intemeratae Religionis amore, ut factio Origenistarum, quae Romae coeperat invalescere, prodita atque extincta sit. Denique et in Romanae ejusdem urbis direptione, suique captivitate impense laudat, quod constantem animum gesserit, ut caesa fustibus flagellisque videretur non sensisse tormenta, et inter cruentos gladios invenerit pietati locum, et post aliquot dies sano integro vegetoque corpusculo obdormierit in Domino.

V. Per id quoque temporis scripsisse putandus est S. Pater Epistolas duas alias, alteram ad Rusticum Monachum, ad Gaudentium alteram. Illa quemadmodum oporteat instituere vitam Monacho dignam, per partes docet; cumque paupertatem cum primis amplectendam moneat, Caeterum, ait, juxta miserias hujus temporis, et ubique gladios saevientes, satis dives est qui pane non indiget. Non alias autem se quam modo narratas calamitates designare (contra atque alii autumant, qui eas huc referunt, quae ante quinquennium contigerunt) paulo superius prodit, ubi Ruffinum jam fato functum significat, tarditati ejus sub Grunnii nomine insultans. Testudineo, inquit, Grunnivius incedebat ad loquendum gradu, et per intervalla quaedam, [Col. 0167] vix pauca verba carpebat, ut eum putares singultire, non proloqui. Et tamen quam mensa posita, librorum exposuisset struem, adducto supercilio, contractisque naribus, ac fronte rugata, duobus digitulis concrepabat, etc., quibus tute fatearis, non alium voluisse, quam Ruffinum, eumque non ita pridem vita defunctum perstringere. Altera, qua infantulam biennium circiter natam, Pacatulam nomine, praeceptis, quae postmodum lectura sit, ad Christianam pietatem instituit, eadem temporis indicia praefert. Inter alias quas deflet saeculi calamitates, Orbis, inquit, terrarum ruit . . . . . Urbs inclyta, et Romani imperii caput uno hausta est incendio; nulla est regio, quae non exules Romanos habeat: Et paulo post: His Pacatula nostra nata est temporibus: inter haec crepundia primam carpsit aetatem, ante lacrymas scitura quam risum. Illa vero vix tertium tunc annum iniisse putanda est: dicitur quippe interim in sinu matris garrula voce balbutire, nec si modo litterarum elementa cognosceret, ultra aliquid posse, quam syllabas jungere.

VI. Recepit continuo se ad Ezechielem suum S. Pater, et lentescente per tempus dolore, opus a quarto ad nonum usque librum, 12, supra 400 anno vergente ad finem, et subsequentis initio, persequutus est. Tanti autem ei labor hic stetit, ut vix posset lucrativis imo furtivis noctium horis coepto insistere. Fateor, ait (Praef. lib. VII) , me Explanationes in Ezechiel multo ante tempore promisisse, et occupatione de toto huc orbe venientium implere non posse: dum nulla hora nullumque momentum est, in quo non fratrum occurramus turbis: in tantum ut aut claudendum sit nobis ostium, aut Scripturarum, per quas aperiendae sunt fores, studia relinquenda. Itaque lucrativis, imo furtivis noctium horis, quae hieme propinquante, longiores esse coeperunt, haec ad lucernulam qualiacumque sunt, dictare conamur, et aestuantis animi taedium interpretatione digerere: et paulo post: Accedit ad hanc dictandi difficultatem, quod caligantibus oculis senectute; ad nocturnum lumen nequaquam valeamus Hebraeorum volumina relegere, quae etiam ad Solis dieique fulgorem, litterarum nobis parvitate caecantur. Sed et Graecorum Commentarios fratrum tantum voce cognoscimus. His praepeditus difficultatibus, et novis subinde injectis, ubi tantisper ab una respirasset, occupationibus et moris, reliquos libros per intervalla dictavit, ut nedum reliquum quod erat hujus 413 anni in illa expositione transegerit, sed et magnam insequentis partem. Et vero sub illius finem nonum librum se indicat adornasse, ubi Heraclianum Africae Comitem, hominem prae Barbaris ipsis impium, NUPER dedisse poenas perfidiae suae refert. Hic scilicet illo anno 413, quo Luciani V. Cl. Collega in Consulatu fuit, jam ultra medium excurrente, sive Augusto mense, Novarum, ut Prosper ait, in Africa rerum reus honorem amisit et vitam (In Chron. ). Ut proinde minimum putes nuper illo adverbio, temporis anteacti spatium designari, postremos prope dixerim dies ejusdem anni, ut notet necesse est. Hinc reliqui libri in subsequentem 414, facile differendi. Quod quidem de postremis [Col. 0168] duobus, qui Visionem Templi edisserunt, liquido constat. Quum enim pervenisset ad eam partem delubri, in qua Sancta sanctorum, et Thymiamatis altare describitur, se testatur Sanctus Interpres maluisse opus parumper intermittere, ut ad virginem Demetriadem scriberet, quod est, ut ipse ait, De altari transiret ad altare.

VII. Hanc itaque Epistolam paulo antequam finem Commentario illo imponeret, dedit ad eximiam eam virginem, Julianae filiam, et Probae neptim, quam spretis illustribus nuptiis, cum se Christo dedicasset, hortatur ut in sancto proposito perseveret, et quibus id praestet officiis ac studiis, docet. Quod autem annus tunc ageretur 414, pluribus ipse locis satis manifesto prodit, atque illo cum primis, ubi se ait ante annos triginta cognominem huic librum ad Eustochium de Virginitate servanda elucubrasse. Caetera in chronologicis Notis satis abunde persequuti sumus. Sed et ad Dardanum de terra Promissionis Epistolam in nostra recensione CXXIX, hocmet anno vergente ad exitum, scripsit, Commentario in Ezechielem jam, ut videtur, absoluto. Dicitur enimvero Dardanus jam duplicis Praefecturae honorem transegisse, Praefecti scilicet Praetorio Galliarum: quarum primam obierat jam anno 409, alteram 413 gessit, ut ex Prosperi Tironis Chronico liquet, qui ejus potissimum opera oppressum Jovinum tyrannum, averso ab ipsius societate Rege Ataulfo, tradit. Serius ne differatur, vetat aliud S. Patris testimonium libro I. Commentariorum in Jeremiam: quem certo certius insequenti proxime anno adornavit, et cap. III. eam nuper ab se editam refert (Gothofr. cod. Theod. lib. XII. tit. I. de Centurionib. Lege 171) .

VIII. Coeptum deinde est inter Ecclesiasticos viros de Animae origine disputari: cujus ad Hieronymum disputationis arbitrium delatum est. Paulus Orosius, Origenismi labe corripi sensim Hispanias animadvertens, ad Augustinum in Africam trajecit, eumque suscitatus est inter alia multa de illa quaestione, utpote ab Adamantii fontibus derivata. Sed minime ausus Hipponensis Episcopus ferre sententiam, ei auctor fuit, ut in Palaestinam ad Hieronymum, quasi petiturus oraculum, navigaret. Duas quoque ei dedit in eam rem deferendas ad illum Epistolas, quae numeros in recensione nostra CXXXI. et sequ. obtinent. Harum prima recensens varias de animae origine sententias, petit doceri, quae potissimum tenenda sit, et quomodo adversus Pelagianorum dogma illa ejus defendi possit, quam Epistola ad Marcellinum et Anapsychiam insinuaverat, singulas animas novas nascentibus creari. Altera consulit de loco ex Jacobi Epistola, Qui offenderit in uno, factus est omnium reus. Advenit Orosius circa vernum tempus, ibique aliquandiu commoratus est: aderat enim, ut mox dicemus, ejusdem anni 415, adhuc mense Julio, quo Jerosolymis contra Pelagium in aciem descendit. Hieronymo ad Augustini Epistolas respondendi, otium defuit tot undequaque concertationibus contra haereticos occupato: id quod et narratum nos imus, et [Col. 0169] ipsemet anno insequenti ad illum scribens Epistola CXXXIV causatur.

I. Jam se se itaque in Palaestinam ex Africa intruserat Pelagiana pestis, nonnullosque de ipsius Jerosolymitanae Ecclesiae primoribus corripuerat. Huic haeresi a Pelagio, ejus auctore, nomen esse, nemo est qui nesciat. Ipse quis fuerit, paucis accipe. Natus est humili loco in Scotia, unde Scotorum pultibus praegravatus Hieronymo dicitur (Prol. I et II in Jer.) et Albinus canis et corpulentus, ab Albin sive Albion, quo nomine patriam insulam Scoti appellabant: aliis Britannus coluber, et Brito cognominatus (Prosp. de Aug. ng. I. Ep. 186) . Sequutus Monasticae Vitae institutum, diu Romae, nec sine sanctitatis existimatione aliqua vixit, erroris sui semina clanculum spargens, sibique valde a publica luce metuens. Venit postea in Africam semel atque iterum, ubi Caelestium erroris sui discipulum omnium facile principem instituit: qui Carthagine Presbyterii honorem consecutus, contra Christi gratiam prae magistro suo classicum cecinit. Ipse in Palaestinam contendit, et Jerosolymae commoratus est, ubi et familiaritatem cum Hieronymo, dum bene ei notus adhuc non esset, fertur junxisse. Sanctus certe Pater testatus est postea, se patienter adversus illam haeresim gessisse, ne veterem laedere videretur necessitudinem (Prol. IV. in Jerem.) . Caeterum latere sub ejus verborum melle, cordis venena, satis mature animadvertit, jamque a superiore anno 413, cum sextum in Ezechielem Commentarium elucubraret, in Prologo questus est, reviviscere Hydrae novella plantaria, et haereticis Dei percussis manu, haeresin ipsam non mori, haereditariis odiorum suorum catulis derelictis, qui nostra simulantes, genitricis antiquae venena non deserunt. Ad Demetriadem quoque scribens (ad quam ipse etiam Pelagius, nobilissimae virginis instituendae obtentu, Epistolam dederat haeresis suae veneno suffusam) monet, ut sibi caveat ab impia et scelerata doctrina (Pelagiana utique, quam prognatam suspicabatur ab Origeniana) quae, inquit, olim in Aegypto et Orientis partibus versabatur, et nunc abscondite, quasi in foveis viperarum apud plerosque versatur, illarumque partium polluit puritatem, etc.

II. Insequenti anno Hieronymus Commentarios in Jeremiam scribere aggressus est: volebat enim, si [Col. 0170] per haereticos aemulosque suos licuisset, extremam operi Prophetali manum imponere. Ipsa autem haec haeresis in causa fuit, ut explere, quod in votis habebat, nequaquam potuerit, dum verba subinde ac stylum in eam coactus convertere, coeptum opus intermittit, et senio ingruente, atque aliis quae mortem proxime antecedunt incommodis, sensim deserit. Nec continuit se tamen hoc ipso scriptionis genere ab impugnanda impia doctrina, ejusque auctore exagitando, tametsi nomini parceret. Et prioris quidem Prologo libri indoctum calumniatorem eum vocat, et nimia stertentem Vecordia: Grunii, imo et Joviniani asseclam stolidissimum, qui alienis vocibus blasphemaret, et in tantum imperitum, ut ne maledicta quidem haberet propria.

III. Hoc absoluto libro, Ctesiphon nescio quis, Urbicus, vel Urbicius, ut in Mss. nonnullis dicitur, ex sanctae atque illustris domus conciliabulo, quod videtur Pelagio et suis opes ad sustentandam vitam contulisse, Hieronymum de hujus doctrina, quae plurimos jam movebat, consuluit. Ad quem statim ille Epistola CXXXIII. quae ad Tractatus instar ordinata est, respondit, nihil haereticorum veritus minas, quin potius idcirco animos sibi sumens, quod illi scriptorum suorum fulmina minitarentur. Ac primo quidem ἀπαθείαν et ὰμαρτησίαν quo veluti gemino tibicine superbissima haeresis fulciebatur, id est, immunitatem ab animi perturbationibus, et impeccantiam, utpote diabolicae superbiae figmenta refutat, ostenditque ex Philosophorum coenosis fontibus, et maxime Pythagoricorum, qui hominem exaequant Deo, ad Christianae fidei exitium derivari. Hinc Dei gratiam, cujus per singula opera nitamur et regamur auxilio, ita adstruit, ut verborum fallaciis, quibus, obtentu liberi arbitrii, simplicioribus illudebant, reliquum locum nullum faciat. Tum illos ad respondendum lacessit, ut libere loquantur quod credunt, et quod semel scripserint, negare haud possint. Denique Ctesiphontem rogat, et commonet, ne per unum, aut ut multum tres homunculos sancta illa atque illustris domus suscipiat tantarum faeces haereseon, ut ubi primum virtus, et sanctitas laudabatur, ibi praesumptionis diabolicae et sordidissimae societatis turpitudo versetur: sciantque qui hujuscemodi hominibus opes suggerunt, haereticorum multitudinem congregare, et Christi hostes facere, et enutrire adversarios ejus. De anno, quo haec scripta sunt, et quem diximus 415, dubitare non sinit dudum laudatus Orosius Apologetici cap. IV. ubi de Jerosolymitano conventu, quem constat hocce anno sub Julii mensis finem celebratum, deque Pelagii errore loquens, quod homo suis viribus possit mandata Dei custodire, Hoc, inquit, Beatus Hieronymus in Epistola sua, quam nuper ad Ctesiphontem edidit, condemnavit.

IV. Recepit statim se Sanctus Pater ad Commentarios in Jeremiam: et secundi Prologo libri se ait, avertere parumper aures, ne audiat judicium sanguinis et interfectorum animas deploret, qui opinione virtutum quotidie corruunt in superbiam, et Deo se similes arbitrantur. [Col. 0171] Quorum, subdit, furori respondimus, ut potuinus, et si Dominus vitam dederit, plenius responsuri sumus. Interim et tertium librum excudit eadem in Prologo conquestus, non pati Diabolum, quo nomine sectam Pelagii notat, se optata quiete contentum, Scripturarum sanctarum explanationi insistere, sed id agere diebus et noctibus, et aperte, et per insidias, veris falsa miscendo, imo universa mendacia subdolo melle circumlinentem, ut qui audit verborum dulcedinem, venena pectoris non formidet. Et post alia id genus, Latrare per Albinum canem (Pelagium) grandem et corpulentum, et qui calcibus magis possit saevire, quam dentibus. Habet enim progeniem Scoticae gentis de Britannorum vicinia, quia juxta fabulas Poetarum spirituali percutiendus est clava, ut aeterno cum suo magistro Plutone silentio conticescat. Verum hoc alias, etc.

V. Coactus revera est iterum, hoc absoluto libro ab explanatione Prophetali manum revocare, ut proprium opus, quod facturum se receperat, in haereticos aggrederetur. Contexit hoc autem forma dialogorum sub persona Attici catholici, et Cretobuli haeretici, ex ordine omnem de Divina gratia, deque libero arbitrio controversiam explicans, et verbum verbo ad singulas haereticorum sententias reponens. Sed utique scitu digna temporis, quo id moliretur, notatio est. Extremo scilicet Julio praesentis anni, adnitentibus contra hostem antiquae fidei Presbyteris Jerosolymitanis, Joannes Episcopus, qui primas haeretico deferebat, totius Cleri synodum indixit. Eo vocatus est etiam Orosius, et quid ex Africa contra Pelagianam doctrinam advexisset, jussus exponere. Tum Pelagius quoque introductus est, qui judice usus suarum partium studioso, deque sua factione interpretibus, qui Orosii Latine dicta in Graecum refunderent, judicium Synodi declinavit, quin etiam haereseos invidiam in accusantem convertit. Nempe Orosium aliquot post dies Joannes blasphemiae arguit, quam ille criminationem edita mox Apologia abs se coactus est amovere. Eo autem Opere laudans interdum adsertam Hieronymi testimonio fidem, eum etiam refert, tunc temporis conscribendis contra haereticum dogma libris Dialogorum insudasse, Hoc, inquiens, Beatus Hieronymus . . . in libro, quem nunc scribit, collata in modum Dialogi altercatione, confutat. Jam itaque ad finem annus properabat quum absoluti atque in lucem editi libri sunt: nam September mensis, quum eam Apologiam Presbyter Hispanus scriberet, jam trahebatur.

VI. Aliquanto post contulit se tertium Sanctus Pater ad Commentarios in Jeremiam, quos per tres adhuc libros sive ad sextum usque, et ad Prophetae caput trigesimum secundum, aliis subinde occupationibus distentus, adornavit. Oblivisci tamen contra haereticos pugnae non poterat, et insectandi fidei hostes occasioni semper imminebat. In prologo quarti libri Patriarchas nefariae ejus sectae Pythagoram, Zenonem, Origenem, Grunnium, Evagrium Ponticum, Jovinianum dicit: scriptaque sua ingerens, Cui, inquit, respondere diu tacens, et dolorem silentio devorans, crebra fratrum [Col. 0172] expostulatione compulsus sum, nec tamen hucusque prorupi, ut auctorum (Pelagii cum primis, et Caelestii) nomina ponerem, malens eos corrigi quam infamari, etc. Et prologo quinti, altero ait apud Jeremiam Calatho haereticorum perfidiae amaritudinem demonstrari, notarique illos personis Ananiae, et Semeiae, et Sophoniae sacerdotis, qui in prophetae interitum conjurabant. Denique ex sexto libro sub finem Scripturarum testimonia congerit multa, ad retundendam eorum impudentiam, qui putant, hominem omnia posse complere, quae se facturum esse pollicitus est. Alios praeterea libros Commentariorum in reliquum Prophetae contextum non elucubravit Sanctus Pater, ut suo nos loco, et in generali praefatione certis argumentis probasse visi sumus. Aut certe si duos aut tres postea adjecit, quibus opus compleret (non utique alios quatuordecim, ut hactenus perperam existimatum est) illi jam tum advivente S. Auctore, antequam in vulgus ederentur, in direptione illa monasterii, quam paulo post Pelagiani satellites perpetrarunt nos imus narratum, deperierunt.

VII. Facinoris ejus longe nequissimi historia ita habet. Pelagius a Jerosolymitano conventu, Joannis, ut diximus, opera, liber cum evasisset, post quinque fere menses Diospolim, quae urbs in Scripturis Lydda appellatur, ad Concilium, cui admodum quatuordecim e Palaestina Episcopi aderant, vocatus est. Quae sibi objiciebantur errorum Capitula, ut loquitur Innocentius Papa, partim vitando suppressit, partim multa in se verba retorquendo tota obscuritate confudit, aliqua magis falsis argumentis, quam vera ratione, ut ad tempus poterat videri, purgavit, negando alia, alia falsa interpretatione vertendo. Nempe haereticas opiniones latine scriptas Graeci Antistites cum haud satis per se possent expendere, nullusque esset ex adverso, qui urgeret (Erotes enim et Lazarus, qui in eam rem ex Galliis venerant in Palaestinam, propter gravem unius eorum aegritudinem [Aug. de Gest. Pel. ]. Synodo interesse minime potuerunt) Judices denuo fefellit, deque Diospolitano concilio velut absolutus, suo tamen palam damnato dogmate egressus est. Tum vero haereticus triumphum agere, sparsaque in vulgus Epistola carnalis ventositatis et elationis (Idem, ibid.) , tanquam Gallorum insultus fregisset, efferri atque insolescere, sibique animos et suis contra rectae fidei adsertores addere. In Hieronymum autem praesentem inimicum, ejusque sanctos Monasterii fratres, non scriptis, aut verbis, sed igne et caedibus saevitum est. Tunc (verba sunt Augustini libro de Gestis Pelagii sub finem impie factum non sine exsecratione et lacrymis enarrantis) a nescio quo cuneo perditorum, qui valde in perversum perhibentur Pelagio suffragari, incredibili audacia perpetrata dicuntur tanta mala, ut Dei servi et ancillae ad curam sancti Hieronymi pertinentes sceleratissima caede afficerentur, Diaconus occideretur, aedificia monasteriorum incenderentur, vixque ipsum Hieronymum ab hoc impetu, atque incursu impiorum in Dei misericordia turris munitior tueretur.

VIII. Tanti sceleris haud inscium fuisse ipsum Joannem Episcopum, qui Pelagio favebat, pleraque [Col. 0173A] indicio erant. Hieronymus sane, itemque Eustochium et Paula junior, scriptis continuo hac de re litteris Romam ad Innocentium (quarum tamen nulla aetatem tulit) multa conquerentes Pontifici de perditorum hominum facinore impio atque immani, ut opis aliquid ferret extremum laborantibus, implorarunt, cum plus se adhuc metuere dicerent, quam conquererentur esse perpessas. Nomen tamen hominis causamque reticuerunt: quae earum christiana modestia fuit. Respondit sanctus Pontifex tribus Epistolis, quae inter Hieronymianas a num. CXXXV. per subsequentes duos recensentur. Prima ad Aurelium, quae et paucissimis versibus constat, hunc precatur ut quamprimum alteram Hieronymo reddendam curet. Hac autem S. Patrem verbis lenissimis consolatur, et bono esse animo jubet, quod pro veritate perpessus, exspectet beatitudinem, laborum in Christo mercedem: quam ipse aliis continuo praedicabat. Tum si, inquit, deposueris apertam manifestamque in homines aliquos accusationem, aut judices competentes tribuam, aut si aliquid urgentius sollicitiusque a nobis fieri potest, non retardabo. Interea quid sibi pro tempore faciendum duxerit, ac porro fecerit, declarat. Tertiam ad ipsum dedit Joannem episcopum, quem pro Sedis Apostolicae auctoritate satis acriter reprehendit, in eoque reum agit, quod prospicere debuisset, ne scelus admitteretur: prorsus enim, ait, Sacerdotis gravitatem condemnat tantum nefas in Ecclesia fuisse completum. Quod nisi deinceps corrigat, vel retundat, fore ut jus Ecclesiasticum de labefactatis causas eum, qui non defenderit, praestare compellat. Has Epistolas in chronologicis ad eas notis anno scriptas fuisse 417 ineunte ostendimus, post aliquot ab illo in Hieronymum facinore perpetrato menses. Ex eo loco momenta rationum repete. Innocentius paulo post, sive duodecima die mensis Martii obiit, cui Zosimus successit: nec diu post fato quoque functum esse Joannem Jerosolymitanum, quem Praylus excepit, vetera monumenta persuadent.

IX. Sunt vero alia, quae ejus scriem temporis, atque historiae scripta Sancti Patris continuant. Epistola CXXXVIII ad Riparium, fuisse demum Pelagiana dogmata rejecta indicat, et pulsum esse non solum de urbe, sed etiam de Palaestinae finibus Catilinam, quo nomine alium quam Pelagium denotare voluisse, non est verosimile. Dolet autem plurimum, quod multi conjurationis socii remanserint, qui in Joppe remorantur. Nobis autem (subdit) melius visum est, locum mutare, quam fidei veritatem, aedificiorumque et mansionum amaenitatem amittere, quam eorum communione maculari, quibus impraesentiarum aut cedendum erat, aut certe quotidie non lingua, sed gladiis dimicandum. Quanta autem passi simus, et quomodo excelsa manus Christi pro nobis in hostem saevierit, puto te celebri nuntio omnia cognovisse. Item in subsequenti ad Apronium, profligatos jam haereticos in Oriente nuntiat. Hic enim, inquit, quieta sunt omnia: et licet venena pectoris non amiserint, tamen os impietatis non audent aperire, sed sunt sicut aspides surdae et obturantes aures [Col. 0174] suas. Nostra autem domus secundum carnales opes, haereticorum persecutionibus penitus eversa, Christo propitio, spiritualibus divitiis plena est. Eadem plus minus renuntiat scribens ad Augustinum Epistola CXLI. et subsequente, quarum altera congaudens ejus in Pelagianos strenuitati, verae eidem gloriae vertit, quod eum omnes haeretici detestantur; et me, inquit, pari persequuntur odio, ut quos gladiis nequeunt, voto interficiant. Altera significat, multos adhuc assequi, ne fractis quidem cervicibus inclinantur, habentes affectum erroris pristini, cum praedicandi eamdem non habent libertatem. Esse etiam nonneminem potentem qui dissimulanter eis faveat. Capta, inquit, Jerusalem tenetur a Nabuchodonosor, nec Jeremiae vult audire consilia. etc. Haec autem omnia cum reliquum quod erat anni 417 tum subsequentem, aut totum, aut maximam certe partem per historiae Pelagianae adjuncta statusque varios, satis manifesto denotant.

X. Insequens annus 419 laborum cumulum et miseriarum, jamjam properanti ad vitae finem Hieronymo attulit. Eustochium, quae ejus instituti jam inde a Bethleemitici Monasterii conditu post Paulam matrem reliqua una lux erat, occubuit. Virgo rei Christianae tum Monasticae vitae sanctissimae decus praecipuum: cujus ego laudes, totque edita per annos ferme viginti quinque virtutum exempla complecti verbis haud possim. Nata principe apud Romanos loco, patre Toxotio, de Julia gente, unde et Julia appellata ipsa est, matre, ut diximus, S. Paula, de Scipionum et Paulorum stirpe, in tanta opulentissimae domus, atque Urbis frequentia, pro nihilo habuit humana omnia, contraque adnitentibus summo studio Hymetio avo, et Praetexata ejus uxore, castitatem Deo vovit. Secuta deinde est S. matrem in Palaestinam, et Bethleemi constructo Virginum monasterio, secum illa in sancto proposito, ad perfectionis Evangelicae summa contendit. Matre ad superos evocata ante annos ferme quindecim, Monasterium sola administravit, quod virginibus quinquaginta constasse, Palladius tradit: incidisse autem in difficillima tempora, quae superius narrata sunt, monstrant. Annum, quo vivere desiit, hunc nimirum 419 asserunt eruditiores (Laus cap. 26) ; diem, quo memoria ejus agitur, Martyrologium Romanum consignat Septembris 28, eo scilicet qui proxime Praeceptoris sui Hieronymi memoriam antecedit. Hic autem tanto ob illius mortem, moerore affectus est, ut animum fere desponderit. Testatur ipse, scribens paulo post, hoc tamen vertente anno, Epistolam CXLIII. ad Alypium et Augustinum, afflictis jam rebus omnibus, nec fuisse sibi amplius cordi, suis sive Ecclesiae hostibus respondere. Quod, ait, quaeritis, utrum rescripserim contra libros Aniani pseudodiaconi Celedensis, qui copiosissime pascitur, ut alienae blasphemiae verba frivola subministret, sciatis me ipsos libros in schedulis missos a Sancto fratre nostro Eusebio (Cremonensi) Presbytero suscepisse, non ante multum temporis, et exinde, vel ingruentibus morbis, vel dormitione Sanctae et venerabilis filiae vestrae Eustochii ita doluisse, ut propemodum contemnendos putarem, etc.

[Col. 0175] XI. Nullum ab hac Epistola exstat aliud Hieronymi scriptum, gestorum quoque ejus nulla deinceps est mentio. Facile sanctum senem aetate, laboribus, morbis confectum, trahentemque magis, quam agentem vitam, hocce anno 420 Deus ad coelestem patriam, meritamque gloriae coronam vocavit. Certe Augustinus eodem hoc anno ad Optatum Milevitanum scribens Epistolam in recensione nostra CXLIV. quae non ita pridem detecta, et vulgata primum est Vindobonae, testatur se nihil abs Hieronymo litterarum accepisse, super quaestione de origine animae, quam ille si per vitam licuisset, explicaturum receperat. In Enchiridio autem, quod insequenti proxime anno quadringentesimo primo scripsisse dicitur (q. 2. n. 10 et q. 1. n. 4) Hieronymi tanquam defuncti jamdudum meminit, et titulo sanctae memoriae ornat. Concinit Prosper, cui fidem in hac temporis notatione deferri par est, tametsi in natali ejusdem adsignanda epocha, haud satis constare eum sibi, ostendimus. Ait vero, eum anno 420 videre desiisse, Theodosio IX. et Constantio III. Coss. et pridie quidem kalendas Octobris: quam Ecclesiae fasti diem memoria ejusdem consignant. Nisi itaque fallimur, ab anno circiter 446, natalitia ejus repetentes (quod nobis quidem multis, nec sane infirmis argumentis capite hujus historiae I. adprobasse visi sumus) quum fato functus est Sanctus Pater, annum agebat aetatis quartum et septuagesimum. Nec movet nos, quod se ipse pene decrepitum (Ep. CXLII) alicubi dicat, et senio confectum, quae homini annos septuaginta paulum praetergresso imputanda non videantur: ut et illud quod Augustinum vix octo post annos natum dignitate quidem patrem, [Col. 0176] aetate autem filium vocet (Ep. CXXXIV) . Sunt enim ista, ut dudum laudato cap. I. ostendimus, ex vetere illa aetatis humanae per vicennia computandae ratione desumpta, saepe etiam corpusculi infirmitatem potius quam aetatem notant. Sed ea quidem sequiorum temporum Scriptoribus, quorum testimonia mox recitabimus, causa fuit, cur Sancti Patris Vitam per plures adhuc annos, et ad septimum usque et nonagesimum, eoque amplius proferrent. Nec desunt qui centesimum eum scribant praeteriisse. Narrant etiam ita eum vires defecisse, ut nisi fune manibus apprehenso, quod ad hoc ei de trabe pendebat, surgere de lecto haud posset. Tum in levem incidisse febriculam, quae illum, jam in carne praemortuum dissolvit. Adfuisse juxta eum monachos, et Christo dicatas Virgines, atque alios undique de sanctis Locis, quos ipse alacri vultu et laeto conspiciebat: aliaque his similia, quae ut probabilitate non carent, nullo tamen certo Auctore adseruntur. Praetereo pseudo Eusebii ad Damasum Portuensem fabulas, quarum rationem nullam haberi velim. Sepultus in Bethleem est, ubi maximam vitae partem egit: inde Romam postea translatus, super Exquilias in templo S. Mariae Majoris summa cum veneratione populi frequentis colitur, et Maximi inter Ecclesiae Doctores titulo donatus est.

Haec sunt, RIVERA Cardinalis Eminentissime, quae de Hieronymi Vita litteris consignanda habui, Tuoque volui amplissimo Nomini inscribere, ut palam omnibus sit, me Tuo praesidio, Tuisque adhortationibus acceptum referre, si quod res erat, in ejus adornanda Operum editione sum assequutus.